İçeriğe geç
Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)

Sevillalı Isidorus · Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)

I. Kitap: Kelimelerin Farkları Üzerine

1.1A Harfi

1. Aptum ile utile arasındaki fark: Aptum (uygun) belli bir an içindir, utile (faydalı) kalıcı olarak.

2. Amicus ile socius: Dost (amicus) duyguyla, ortak (socius) işle kurulur, çünkü ortaklık kurmak bir iştir.

3. Arrogans ile abrogans: Arrogans kibirli, abrogans alçakgönüllüdür. Arrogans kendine güven atfeder, abrogans ise kendinden bunu çıkarır, yani yadsır.

4. Avarus ile cupidus: Avarus (cimri) kendi malını kullanmayan, cupidus (açgözlü) başkasının malına göz dikendir.

5. Amor ile cupido: Cato der ki: "Philippus, aşk başkadır, cupido (tutku) bambaşka. Biri çekilince öteki hemen gelir; biri iyidir, öteki kötü." Başkaları daha doğru bir biçimde aşkın hem iyisi hem kötüsü olduğunu, cupido'nun ise her zaman kötü olduğunu söyledi. Aşkın dört türlü farkı vardır: adil aşk, saygılı aşk, zalim aşk, müstehcen aşk. Adil aşk eşlerin aşkıdır, saygılı aşk çocuklara beslenen aşktır, zalim aşk Pasiphae'ninki gibi tabiata aykırı olandır, müstehcen aşk fahişelerin aşkıdır.

6. Auspicia ile auguria: Auspicia (alametler) bir işe girişilirken kendiliğinden gelenlerdir; auguria (kehanet işaretleri) ise danışılan ve ardından gelenlerdir.

7. Argumentum ile argumentatio: Argumentum kitabın başında konuyu kısaca açan özettir; argumentatio (delillendirme) ise tartışmada savlara inandırıcılık kazandıran şeydir.

8. Ars ile artificium: Ars (sanat) tabiatı gereği özgür insana yaraşan bir uğraştır; artificium (zanaat) ise el işiyle yapılır.

9. Absconditum ile absconsum: Absconsum bir hünerle saklanmış olan, absconditum ise tabiatça gizli olandır. Çünkü conditum'dur, consum değil. Yırtılmış, açılmış şeyler bir araya dokunduğunda consuere (dikmek) denmesi de buradandır. Occultum (gizli) ise occulere'den, yani kapatmaktan gelir. Arcanum (sır) arca'dan (sandık) ya da arcere'den (uzak tutmak) gelir, çünkü herkes ondan uzak tutulur, yani men edilir. Arx (kale) de buradan gelir, çünkü düşmanlar ondan uzak tutulur; arca (sandık) da, hırsızı uzak tuttuğu için; arcus (yay) da, hasmı uzak tuttuğu için.

10. Ante ile antea: Ante (önünde, önce) yeri ve kişiyi gösterir, antea (daha önce) yalnız zamanı.

11. Accubuit ile recubuit arasındaki fark şudur: Davetli üç sedirli sofrada accubuit (yerine uzandı), ev sahibi yatak odasında recubuit (sırtüstü yattı), hasta olan decubuit (yatağa düştü). Accubare bütün bedenle, accumbere dirsek üstünde uzanmaktır.

12. Abscedit ile discedit: Bir şey herhangi bir yandan çekilirse abscedit, ortadan bölünürse discedit denir.

13. Adulterium ile fornicatio: Adulterium (zina) başkasının karısını arzulamaktır; fornicatio (fuhuş) ise evlilik bağını bozmak değil, bekârlarla düşüp kalkmaktır.

14. Altum, excelsum, sublime ve arduum: Altum (derin, yüksek) hem yukarıdan hem aşağıdan ölçülür; excelsum (yüksek) yalnız yukarıdan. Sublime (yüce) makamla birleşmiş yüksekliktir, arduum (sarp) güçlükle birleşmiş yüksekliktir. Kuyuya altus, duvara excelsus denir. En tepedekini excelsum'da, en dibindekini altum'da görürsün.

15. Adnisus, innixus, subnixus ve obnixus: Adnisus bir şeye gayret eden, innixus bir şeye dayanandır, tıpkı değneğe ya da sütuna yaslanan biri gibi. Subnixus bir düşünceyle donanmış ya da her yandan desteklenmiş olan, obnixus ise inatçı veya direngendir.

16. Alloqui, obloqui, eloqui: Alloqui (hitap etmek) teşvik edenin ve emredenin, obloqui (sözünü kesmek) kötüleyenin, eloqui (dile getirmek) hatibin işidir.

17. Amare ile diligere: Cicero bunların farklı olduğunu düşünür ve çoğu kez ayırarak kullanır: amare'yi ateşle sevmek, diligere'yi daha hafif sevmek anlamında alır. Nitekim Brutus'a yazdığı mektupta "Sağlıcakla kal, bizi de ama; bu sana çok geliyorsa dilige" der. Yine: "Öyleyse şöyle yaparsın: Beni ya amabis ya da benim yetindiğim gibi diliges." Dolabella'ya da şunu yazar: "Sana beslediğim sevgiye bir şey eklenebileceğini kim düşünürdü? Öyle eklendi ki, ancak şimdi amare ettiğimi, daha önce yalnız diligere ettiğimi görüyorum." Bazıları ise amare'nin bize tabiatça yerleştirildiğini, diligere'nin ise seçimle olduğunu söyledi.

18. Abicere ile proicere arasında fark vardır: Küçümsenen ve ihmal edilen şey abicitur (bir yana atılır); kurtuluşun tamamen dışında kalan ve saadete yabancı olan ise proicitur (dışarı fırlatılır). Proicere de "uzağa atmak" gibi bir anlama gelir.

19. Arguere ile coarguere: Coarguere zapt etmek ve bastırmaktır; arguere ise kimi zaman suçlamak, kimi zaman bir şeyi göstermek ve açığa çıkarmaktır. Vergilius der ki: "Korku soysuz ruhları ele verir." Bir davayı açıkça gösterenlere argumenta denmesi de bundandır.

20. Adlidere ile elidere: Adliditur yakına çarpılan, eliditur uzağa fırlatılandır.

1.1

LIBER PRIMUS. DE DIFFERENTIIS VERBORUM. De littera A. 1. Inter Aptum et utile. Aptum ad tempus, utile ad perpetuum.. 2. Inter Amicum et socium. Amicus constat affectu, socius re, quia consortio constat. 3. Inter Arrogantem et abrogantem. Arrogans superbus, abrogans humilis. Arrogans assumit sibi fiduciam, abrogans demit, id est, negans. 4. Inter Avarum et cupidum. Avarus est qui suo non utitur, cupidus qui aliena desiderat. 5. Inter Amorem et cupidinem. Aliud est, inquit Cato, Philippe, amor longe, aliudque cupido. Accessit illico alter ubi alter recessit: alter bonus, alter malus. Alii verius amorem et bonum dixerunt et malum, cupidinem semper malum. Amoris quadripartita differentia est. Est enim justus amor, pius, crudelis, obscenus. Justus amor est uxorum, pius filiorum, crudelis contra naturam, ut Pasiphae, obscenus meretricum. 6. Inter Auspicia et auguria. Auspicia sunt quæ inchoantur et ultro veniunt, auguria quae consuluntur et consequuntur. 7. Inter Argumentum et argumentationem. Argumentum est quod in principio libri breviter causam pandit, argumentatio est quae in disputatione fidem assertionibus facit. 8. Inter Artem et artificium. Ars est natura liberalis, artificium vero gestu et manibus constat. 9. Inter Absconditum et absconsum. Absconsum est cujuslibet arte celatum, absconditum vero naturaliter abditum. Conditum est enim, non consum. Inde et consuere dicitur, quando rapta atque aperta quaeque texuntur. Porro occultum ab occulendo, id est, claudendo, dictum. Arcanum vero ab arca vel ab arcendo, eo quod ab eo omnes arceantur, id est, prohibeantur. Inde et arces dicuntur, a quibus arceantur hostes. Inde et area. eo quod arceat furem. Inde et arcus, eo quod arceat adversarium. 10. Inter Ante et antea. Ante locum significat et personam, antea tantum tempus. 11. Inter accubuit et recubuit, hæc differentia est: accubuit in triclinio conviva, recubuit in cubiculo dominus, decubuit languidus. Accubare enim est corpore toto, accumbere cubito. 12. Inter abscedit et discedit. Abscedit quod a parte qualibet se subtrahit, quod vero a medio dividitur, discedit. 13. Inter Adulterium et fornicationem. Quod adulterium est alienam uxorem appetere, fornicatio vero non est adulteratio matrimonii fœderis, sed cum aliis solutis mœchari. 14. Inter Altum et excelsum, sublime et arduum. Altum ex superiori parte et inferiori est, excelsum ex superiori tantum; sublime excelsum est cum aliqua dignitate; arduum, excelsum est cum aliqua difficultate. Item altus puteus, murus excelsus. Summa videbis in excelso, ima in alto. 15. Inter Adnisum, innixum, subnixum et obnixum. Adnisum, conantem ad aliquid, innixum innitentem in aliquid, ut si quis baculo innitatur, aut columnae. Subnixum vero instructum aliquo consilio, aut suffultum ex omni parte, obnixum autem obstinatum, vel perseverantem. 16. Inter Alloqui, obloqui, eloqui. Alloqui hortantis et jubentis, obloqui obtrectantis, eloqui oratoris. 17. Inter Amare et diligere putat differre Cicero, sæpiusque sic utitur, ut distinguat, atque amare ponat pro ardenter amare, at diligere pro levius amare, sicut in epistola ad Brutum: Vale, inquit, et nos ama; vel, si id majus est, dilige. Et rursus: Sic igitur facies; me aut amabis, aut quo contentus sum, diliges. Item ad Dolabellam: Quis erat qui putaret ad eum amorem quem erga te habebam, posse aliquid accedere? Tantum accessit, ut mihi nunc denique amare videar, antea dilexisse. Alii dixerunt amare nobis naturaliter insitum, diligere vero electione. 18. Inter Abjicere et projicere distat. Quod enim in despectione est, et neglectum, abjicitur, quod vero foris est penitus a salute, et a beatitudine alienum, hoc projicitur. Projicere autem dictum, quasi porro abjicere. 19. Inter Arguere et coarguere. Coarguere est coercere et compescere, arguere modo accusare, modo aliquid ostendere, et patefacere est. Virgilius (Æneid. iv ): Degeneres animos timor arguit. Unde et argumenta dicuntur qua causam ostendunt. 20. Inter Adlidere et elidere. Adliditur qui proxime, eliditur longe.

1.1_221. Aspicere, respicere vb.: Aspicimus önümüze bakarız, respicimus arkaya, suspicimus yukarıya, despicimus aşağıya, inspicimus içeriye, prospicimus uzağa, conspicimus çevremize. Aynı biçimde aspicimus şimdikine, respicimus geçmişe, prospicimus geleceğe bakarız. Sağa sola dönen kişi ise aspectat'tır, aspicit değil. Şunu da belirtmek gerekir: despiciens dediğimizde kimi zaman dikkatle araştırmayı kastederiz. Circuminspicere de görülemeyen şeyler için söylenir, çünkü circuminspicere aramaktır.

22. Attendere ile intendere: Attendere bakmaktır; intendere ise suçlamak, kanlı işe ya da haksızlığa yönelmektir. İyi anlamda pek seyrek kullanılır.

23. Audire ile exaudire: Hem iyiler hem kötüler audiuntur (duyulur); ama yalnız iyiler exaudiuntur (dualarına karşılık bulur).

24. Adolescere ile inolescere: Adolescere büyümekle, inolescere alışmakla ilgilidir.

25. Annuntiatur, nuntiatur ve denuntiatur: Gelecek hakkında annuntiatur (önceden bildirilir), uzaktaki hakkında nuntiatur (haber verilir), şimdiki hakkında denuntiatur (duyurulur); özür dilemek ve reddetmek için ise renuntiatur denir.

26. Advocatur, invocatur ve evocatur: Himaye edecek olan advocatur, yardım edecek olan invocatur, hizmet sunacak olan evocatur.

27. Abducitur, perducitur ve deducitur: Kişi utanç verici bir işe abducitur, çalışmalara perducitur, şerefe deducitur.

28. Adficimur ile afficimur: Şerefe adficimur, haksızlığa afficimur.

29. Adversum te ile adversus te: Adversum te hasım için, adversus te seni taklit eden için söylenir.

30. Alter ile alius: Alter iki kişiden biri için, alius çok kişiden biri için söylenir. Çünkü alter tek bir kişi olmadan var olamaz.

31. Apparet ile paret: Görünen için apparet, itaat eden için paret denir; bu bir kuraldan değil, anlamı ayırt etme ihtiyacındandır.

32. Aditus ile ostium: Aditus (giriş) içeri alındığımız, ostium (kapı) dışarıda bırakıldığımız yerdir.

33. Arbiter ile iudex: Hakem (arbiter) rızayla, yargıç (iudex) kanunla olunur.

34. Advena ile convena: Advenae bir yerden gelenler, convenae çeşitli yerlerden gelenlerdir.

35. Album ile candidum: Album (ak) tabiatça, candidum (parlak beyaz) emekle ya da özenle öyledir. Bu yüzden saça albus, muma candidus deriz. Ayrıca candidum parlak bir ışıkla örtülmüş olan, album ise şafağa yakın olandır.

36. Albens ile albescens: Albens artık ağarmış olana, albescens ağarmaya başlayana denir.

37. Animus ile anima arasındaki fark şudur: Animus karar yetisine, anima hayata aittir. Anima her zaman aynıdır, animus ise duyguya göre değişir. Eskiler zihni de ruhtan ayırmışlardır: Zihin bilmek içindir, animus ise istemek ya da öğrenebilmek için. Ayrıca animus kimi zaman güç anlamında da kullanılır.

38. Alvus, venter ve uterus: Alvus gıdanın içeride tutulduğu ve pisliklerin aktığı hazne demektir; Sallustius'un dediği gibi: "Bağırsaklarını temizletir gibi yaparak." Venter (karın) bu bölgenin dıştan görünüşüdür; Iuvenalis'in dediği gibi: "Montanus'un göbeği de orada." Uterus ise asıl anlamıyla gebe kadının rahmidir. Ama şairler vezin gereği bunu da değiştirirler.

39. Arma ile tela: Arma kendimizi savunduğumuz silahlar, tela fırlattıklarımızdır. Ayrıca arma savaşın, armamenta gemilerin donanımıdır.

40. Alluvium ile colluvium: Alluvium kıyıların sular yüzünden aşınmasıdır, colluvium ise bol akıntının biriktirdiği pisliktir.

41. Aquatum ile aquosum: Sulu içeceğe doğru olarak aquatus, kendiliğinden su veren yere aquosus deriz. Aynı şekilde saf içeceğe meracus, şaraba ise merosus deriz.

42. Apricum ile opacum: Apricum opacum'un zıddıdır; göğe ya da güneşe açık, soğuğun ürpertisinden uzak yer demektir. Rüzgârsız ve soğuksuz gibi bir anlamı vardır. Kimileri Afrika'nın da "Aprica"dan geldiğini düşünür. Opacum ise tersine sık ve gölgelidir, tıpkı amoenum gibi. Amoena (hoş yerler) sevildikleri için (amentur) bu adı almıştır.

43. Acerbum ile acervum: Acervus v ile yazılır ve yığın demektir. Acerbus b ile yazıldığında ham anlamına gelir.

44. Arbos ile arbor: Arbor (ağaç) bazen meyvesiz de olur, arbos ise yalnız meyve verendir. Silva ile nemus de böyledir: Silva bazen meyve verir, nemus ise gölgeli ve meyvesiz ağaçlar olarak anlaşılır.

45. Acerbum ile immaturum: Acerbum olgunluktan uzak olan, immaturum ise olgunluğa yakın olandır.

1.1_2
  1. Inter Aspicere et respicere, etc. Aspicimus ante nos, respicimus retro; suspicimus sursum, despicimus deorsum, inspicimus introrsum, prospicimus longe, conspicimus circumquaque. Item aspicimus praesentia, respicimus præterita, prospicimus futura. Qui autem in dexteram lævamque se convertit, hæc aspectat, non aspicit. Notandum sane, quod si et despiciens dixerimus, nonnunquam diligenter inquirere significamus. Item circuminspicere, quæ nec cernere possis. Nam circuminspicere est quærere. 22. Inter Attendere et intendere. Attendere aspicere est, intendere vero criminari, aut ad cædem, aut ad injuriam. Perraro tamen in bono est. 23. Inter Audire et exaudire: quod tam boni quam mali audiuntur, exaudiuntur tantum boni. 24. Inter Adolescere et inolescere. Adolescere augmenti est, inolescere consuescere. 25. Inter Annuntiatur, nuntiatur, et denuntiatur. Annuntiatur de futuro, nuntiatur de longinquo; denuntiatur de præsenti, renuntiatur de excusando et repudiando. 26. Inter Advocatur, invocatur et evocatur. Advocatur daturus patrocinium, invocatur præstiturus auxilium, evocatur præbiturus obsequium. 27. Inter Abducitur, perducitur et deducitur. Abducitur quis ad rem inhonestam, perducitur ad studia deducitur ad honorem. 28. Inter Adficimur et afficimur. Adficimur honore, afficimur injuria. 29. Inter Adversum te et adversus te. Adversum te adversarius, adversus te imitator. 30. Inter Alterum et alium. Alter de duobus dicitur, alius de multis. Alter enim sine uno esse non potest. 31. Inter Apparet et paret. Apparet qui videtur, paret qui obsequitur non regulae ratione, sed discernendi intellectus gratia. 32. Inter Aditum et ostium. Aditus quibus admittitur, ostium quo excluditur. 33. Inter Arbitrum et judicem. Arbiter ex voluntate fit, judex ex lege. 34. Inter Advenam et convenam. Advenae de uno loco venientes, convenae de diversis. 35. Inter Album et candidum. Album natura, candidum studio sive cura; Albos ergo capillos, ceram candidam dicimus. Item candidum est quadam nitenti luce perfusum, album vero quod aurorae constat esse vicinum. 36. Inter Albentem et albescentem. Albentem dicimus eum qui jam albatus, albescentem eum qui incipit. 37. Inter Animum et animam hoc interest, quod animus consilii est, anima vitae. Ista semper eadem est, ille pro affectu mutatur. Item mentem antiqui ab animo separaverunt: mentem, ut sciat, animum vero, ut velit, aut possit discere. Præterea nonnunquam, et animus pro viribus ponitur. 38. Inter Alvum et ventrem, et uterum. Alvus interius receptaculum cibi est, quo sordes defluunt, ut Sallustius, Simulans sibi alvum purgari. Venter est aspectus ipsius partis extrinsecus, ut Juvenalis: Montani quoque venter adest. Uterus autem proprie prægnantis est. Sed et hoc a poetis metri necessitate variatur. 39. Inter Arma et tela. Arma sunt quibus defendimur, tela quae mittimus. Item arma belli sunt, armamenta navium. 40. Inter Alluvium et colluvium. Alluvium consumptio est riparum ex aquis, colluvium autem congregatio sordium, quae fit a fluxione multa. 41. Inter Aquatum et aquosum. Aquatam potionem recte dicimus, aquosum locum qui ex se aquam fundit. Ita et meracam potionem, merosum autem vinum appellamus. 42. InterApricum et opacum. Apricum contrarium est opaco, quasi apertum coelo, vel soli sine horrore frigoris. Et est apricum, quasi sine flatu et frigore. Hinc et Africam dici quidam existimant, quasi Apricam. At contra opacum condensum est, et umbrosum, sicut et amœnum. Amoena autem dicta eo quod amentur. 43. Inter Acerbum et acervum. Acervus per v scribitur, et significat molem. Acerbus per b scriptus significat immaturum. 44. Inter Arbos et arbor. Arborinterdum et sine fructu, arbos vero nonnisi fructifera. Similiter silva et nemus. Silva interdum est fructuosa, nemus vero arbores umbrosae et infructuosæ intelliguntur. 45. Inter Acerbum et immaturum. Acerbum est longe a maturitate positum, immaturum vero proximum maturitati.

1.1_346. Avena ile habena: v harfiyle yazılan avena yulaf otudur, b harfiyle yazılan habena dizgindir. Habena'nın habere'den geldiğini düşünürler, çünkü atları onunla tutarız; atlara habiles (idare edilebilir) denmesi de buradandır.

47. Avis ile volucris: Hafif kanatlarıyla havada uçanlara aves deriz. Volucres ise yalnız kuşlara değil, aşırı hızlı koşan dört ayaklılara da denir, ama bu durumda sıfat olarak: volucer at, volucer kaplan gibi. Pacuvius'un şu sözü de böyledir: "Dörtlü araba kanatlı aksıyla koşar." Oklara da, kendilerine tüy yapıştırıldığı için volucres denir. Tek başına kullanıldığında ise yalnız kuş anlamına gelir.

48. Anguis, serpens ve draco: Denizde angues, karada serpentes, tapınakta dracones olur. Vergilius'ta olduğu gibi: "Dingin derinliklerden angues"; biraz sonra: "İkisine de sarılarak serpens"; yine: "Tapınağın tepesine dracones."

49. Aureum ile auratum: Aureum altından yapılmıştır; auratum ise başka bir maddeden yapılıp altınla kaplanmıştır.

50. Animalia ile animantia: Animalia canı olanlardır, animantia ise yalnız ruhlulara aittir.

51. Auster ile ostrum: Auster rüzgârı, ostrum mor boyayı gösterir.

52. Annuit ile abnuit: Annuit kabul eder, abnuit reddeder.

53. Aes ile es: Aes bir madendir, es ise fiildir.

54. Animus ile anima: Anima ayrım gözetmeksizin birdir, animus ise değişkendir; animus'la bilgelik kazanırız, anima'yla yaşarız.

55. Ad ile at: Ad edat, at bağlaçtır.

56. Adiuro ile abiuro: Adiuro rica ederim, abiuro yadsırım.

57. Apud ile penes: Apud te dediğimde bir kısmı bütünüyle kastederim ⟦?⟧. Penes ise mülkiyeti gösterir; apud ise mülkiyeti değil, beden ve kitap gibi bir şeyin yanında olmayı gösterir. "Gümüşümü apud te tutuyorum" deriz, penes te demeyiz. Geri verilecek şeyler için apud te, sahip olunanlar için penes te denir.

58. Amburere, comburere ve sepelire: Comburere ateşe vermek, amburere her iki yandan yakmak, urere ateşle bütünüyle yakıp iliklerine kadar ateş hissettirmektir. Sepelire mezarla kuşatmak ya da bedeni ve kemikleri toprakla örtmektir. Vergilius'un şu sözleri de buradandır: "Bedenimin toprakla örtülmesine izin ver" ve "Bir talih buna engel olursa, yokluğumda adak sunsun, bir mezarla onurlandırsın."

59. Audax ile temerarius: Audax (cesur) korkmaz, temerarius (gözü kara) tehlikeyi hesaba katmaz.

60. Ad forum ire ile in forum ire: Ad forum gittiğimiz bir yeri, in forum ise tam forumun içini gösterir.

61. Afer, Africus ve Africanus: Vatandaşa Afer, rüzgâra Africus, tüccara Africanus deriz.

62. Agnoscere ile cognoscere: Tanıdıkları agnoscimus, tanımadıklarımızı cognoscimus.

63. Auferre, adimere ve eripere: Verdiğimiz şeyi auferimus (geri alırız), hakkı adimimus (elinden alırız), birinden kaptığımızı eripimus (koparırız).

64. Agere causam ile dicere causam: Avukat agit, sanık dicit.

65. Aqua ile unda: Unda (dalga) daima hareket hâlindedir, aqua (su) ise durgundur. Ayrıca imbres bulutların, latices kaynakların suyudur. Latex asıl anlamıyla kaynak sıvısıdır ve toprağın damarlarında saklandığı için (lateat) bu adı almıştır.

66. Aequora ile maria: Yalnız sulara değil, düzlükleri yüzünden ovalara da aequora denir; mare ise yalnız suların toplanmasıdır.

67. Aevum ile saeculum: Aevum yalnız zamanı, saeculum ise hem sürekliliği hem zamanı gösterir. In saecula saeculorum (çağlar boyu) dememiz de buradandır.

68. Aequum ile iustum: Adil (iustus) olan kanundan gelir, hakkı (ius) koruyan gibidir; aequus (hakkaniyetli) ise tabiata göre adil olandır. Nitekim iustus adı, hakka göre yaşamaktan, yani hakka uygun olanı yapmaktan gelir.

69. Aeger ile aegrotus: Aeger asıl anlamıyla ruhça kederli olana, aegrotus ise bedence hastaya denir. Bu yüzden aeger hem hüzünlü hem hasta olandır; aegrotus veya aegrotans ise yalnız hastadır.

70. Aegritudo ile aegrotatio: Aegrotatio bedende nasılsa, aegritudo da ruhta, adını acıdan ayrı tutmaksızın alır. Şu hâlde acı aegritudo'dur, yani bedende hastalık neyse ruhta aegritudo'yu yapan sebeptir.

1.1_3
  1. Inter Avenam et habenam. Avena per v litteram herba est. Habena per b litteram lorum est. Habenas autem ab habendo dictas putant, quod his equos habemus, hoc est tenemus, unde et equi habiles dicti. 47. Inter Avem et volucrem. Aves dicimus quae per aera levibus volitant pinnis, volucres autem non solum aves vocamus, sed quadrupedes nimia pernicitate currentes, sed tamen cum adjectione, ut puta volucrem equum, volucrem tigridem. Ut est illud Pacuvii: Volucri currit axe quadriga. Nam et sagittae volucres dicuntur, quod his pinnæ conglutinantur. Nam sine adjectione tantum alitem sonat. 48. Inter Anguem, serpentem et draconem. In mari angues, in terra serpentes, in templo dracones. Ut Virgilius: Tranquilla per alta angues; et paulo post: Serpens amplexus uterque. Item: Delubra ad summa dracones. 49. Inter Aureum et auratum. Aureum auro factum, auratum ex alia materia factum, et mistum auro operitur. 50. Inter Animalia et animantia. Animalia sunt quae habent animam, animantia tantum ad animos pertinent. 51. Inter Austrum et ostrum. Austrum ventum significat, ostrum vero purpuram. 52. Inter Annuit et abnuit. Annuit consentit, abnuit denegat. 53. Inter Æs et es. Æs metalli materia, es vero verbum est. 54. Inter Animum et animam. Anima sine differentia, animus vero varius est; quod animo sapimus, anima qua vivimus. 55. Inter Ad et at. Ad præpositio est, at vero conjunctio. 56. Inter Adjuro et abjuro. Adjuro rogo, abjuro nego. 57. Inter Apud et penes. Quod apud te tunc dico, cum aliquam partem omnem significo. Nam penes possessionem significat, apud autem quasi corpus et librum, non possessio. Dicimus autem, apud te habeo argentum meum, non penes te; quae ergo redduntur, apud te habeo; quae possidentur, penes te habeo. 58. Inter Amburere et comburere, et sepelire. Comburere est igni dare, amburere ex utraque adurere; urere est igni adurere penitus, et ad medullam ignem sentire. Sepelire est sepulcro cingere, vel corpus humo tegere et ossa. Inde Virgilius (Æneid. x): Corpus humo patiare tegi: Aut (Æneid. IX): Si qua id fortuna vetabit. Absenti ferat inferias, decoretque sepulcro. 59. Inter Audacem et temerarium. Audax non timet, temerarius non æstimat periculum. 60. Inter Ad forum ire et in forum ire. Ad forum significatur aliquis locus in quem imus; in forum, in ipsum forum. 61. Inter Afrum et Africum, et Africanum. Afrum dicimus civem, Africum ventum, Africanum negotiatorem. 62. Inter Agnoscere et cognoscere. Agnoscimus notos, cognoscimus ignotos. 63. Inter Auferre, adimere et eripere. Auferimus rem quam dedimus, adimimus jus, eripimus quod ab aliquo rapimus. 64. Inter Agere causam et dicere. Quod agit patronus, dicit reus. 65. Inter Aquam et undam. Unda semper in motu est, aqua vero stativa. Porro imbres nubium sunt, latices fontium. Nam latex proprie liquor fontis est; et dictus, quod in venis terrae lateat. 66. Inter Æquora et maria. Æquora, non tantum aquæ, sed et campi propter aequalitatem dicti, mare autem tantum congregatio aquarum. 67. Inter ævum et sæculum. Ævum tantum tempus ostendit, saeculum vero perpetuitatem et tempus. Unde et in sæcula sæculorum dicimus. 68. Inter Æquum et justum. Justus quippe ex lege est, quasi jus custodiens, æquus autem est qui secundum naturam justus. Etenim justus a jure vivendo, id est, juxta quod jus est faciendo, vocatur. 69. Inter ægrum et ægrotum. Æger proprie animo mœstus, nam corpore ægrotus dicitur. Proinde aeger est, et tristis, et male valens, ægrotus autem, sive aegrotans tantummodo male valens. 70. Inter Ægritudinem et ægrotationem. Sicut aegrotatio in corpore, sic ægritudo in animo nomen habet non sejunctum a dolore. Dolor igitur aegritudo, id est, causa efficiens ægritudinem in animo, tanquam ægrotationem in corpore.
1.2B Harfi

71. Benignitas ile bonitas: Stoacılar şöyle tarif eder: Benignitas iyilik etmeye hazır bir fazilettir; yumuşak, hoş, tatlı dillidir, bütün iyileri dostluğa çağırır. Bonitas ise iyilik etmeye ve isteneni vermeye hazırdır, ama beraberliğinde hoş olmayı ve herkesi tatlılığıyla kendine çekmeyi bilmez.

72. Beatus ile felix: Mesut (beatus) yalnız kendisi içindir, felix (mutlu) başkaları için de; Vergilius'un şu sözü gibi: "Kim olursan ol, mutlu ol ve yükümüzü hafiflet." Kendisi aracılığıyla mutluluğun verildiği ve alındığı şeye de felix denir: mutlu vakit, mutlu yer, mutlu sonuç.

73. Beatus, honestus, fortunatus: Beatus ruhça, honestus (ahlâken güzel) ahlâkça, fortunatus servetçe öyledir.

74. Bibere ile potare: Bibere tabiatın, potare sefahatin işidir.

75. Balineum ile balneum: Nesirde günlük dilde balineum, şiirde balneum deriz.

76. Barba ile barbae: İnsanlarınkine barba, hayvanların ve otlarınkine barbae deriz. Vergilius'ta insanlar için de barbae geçer: "Roma kralının sakalı ve ağarmış çenesi."

77. Bucina ile bucinum: Bucina düşmana işaret verilen boru, bucinum ise bizzat çıkan sestir.

78. Bellum ile proelium: Savaş (bellum) ilan edilir, muharebe (proelium) yapılır. Savaşta hemen muharebe olmaz; muharebede ise hemen savaş vardır. Bu yüzden eskilerde boru (tuba) muharebenin, bucina savaşın işaretiydi. Ayrıca bellum bütündür, yani çatışmanın tamamıdır: Iugurtha Savaşı, İç Savaş, Pön Savaşı gibi. Pugna tek günlük kavgadır, proelium ise pugna'nın bir parçasıdır; ama pugna bazen iki kişi arasında ve demirsiz de olabilir, çünkü adını yumruktan (pugnus) alır.

79. Balsamum ile opobalsamum: Balsamum ağacın kendisidir, opobalsamum ağaçtan toplanan özsudur; çünkü özsuya opos denir. Plinius'un dediğine göre balsamın sınaması şöyledir: Güneşe karşı tutulur ve bozuk değilse onu tutanın elini yakar.

80. Bassos ile bassus: Bassos özel adlardır, bassus ise cins adlardır.

81. Barbarismus ile soloecismus: Barbarismus tek bir kelimede, soloecismus birden çok kelimede olur.

1.2

De littera B. 71. Inter Benignitatem et bonitatem. Stoici ita definiunt: quod benignitas sit virtus ad benefaciendum exposita, lenis, blanda, dulcis alloquio, ad omnium bonorum familiaritatem invitans, bonitas autem bene quidem facere et praestare quod poscitur parata est; non tamen novit suavis esse consortio, et sua cunctos invitare dulcedine. 72. Inter Beatum et felicem. Beatus sibi tantum est, felix, et aliis, ut est illud Virgilianum: Sis felix nostrumque leves quæcunque laborem. Felix autem dicitur, per quem datur et accipitur felicitas, ut felix tempus, felix locus, felix eventus. 73. Inter Beatus, honestus, fortunatus. Beatus animo, honestus moribus, fortunatus substantia. 74. Inter Bibere et potare. Bibere naturae est, potare luxuriæ. 75. Inter Balineum et balneum. In prosa quotidiano sermone balineum, in versu balneum dicimus. 76. Inter Barbam et barbas. Barbam hominum, barbas pecudum vel herbarum dicimus. Barbas et hominum, ut apud Virgilium: Barbas incanaque menta regis Romani. 77. Inter Bucinam et bucinum. Bucina est tuba qua signum datur in hostes, Bucinus ipse clangor canoris. 78. Inter Bellum et prælium. Bellum indicitur, praelium geritur. In bello enim non statim praelium; in praelio autem statim et bellum. Unde et apud antiquos tuba praelii signum erat, belli buccina. Item bellum totum est, id est, totus conflictus, ut Jugurthinum, civile, Punicum. Pugna unius diei, praelium pars pugnæ, licet et pugna duorum sit aliquando, et sine ferro, unde et a pugno dicta est. 79. Inter Balsamum et opobalsamum. Balsamum est arbor ipsa, opobalsamum succus collectus ex arbore. Nam opos dicitur succus. Probatio autem balsami, ut dicit Plinius, haec est: quod si contra solem feratur, et corruptum non sit, manum ferentis exurit. 80. Inter Bassos et bassus. Bassos nomina propria sunt, bassus vero appellativa nomina sunt. 81. Inter Barbarismum et solœcismum. Barbarismus fit in una loquela, solœcismus in pluribus.

1.3C Harfi

82. Caelum ile aether şöyle ayrılır: Yalnız yıldızlı yere değil, bu havaya da gök denir. Aether ise göğün daha yüksek kısmıdır, yıldızlar orada yerleşmiştir. Ayrıca aether yukarıdaki ateşli havadır, aethra ise aether'in ışığı ve parıltısıdır.

83. Cras ile crastinum: Cras (yarın) zamana, crastinum o zamanın işine aittir.

84. İffet (castitas) ile perhizkârlık (continentia) arasındaki fark şudur: İffet bedenin bozulmamışlığıdır; perhizkârlık ise bozulmadan sonra cinselliği terk etmektir. Bunlardan birincisi mutluluğun işidir, çünkü korkacak bir şeyin olmaz; ikincisi faziletin işidir, çünkü seni defalarca yenip yere seren şehvet düşmanını yere serer. Ona boyun eğişin birincisi alçakgönüllülüğün, ikincisi sabrın işidir. Bunlardan birincisi, sonradan kurtulmayı dileyeceğin bir şeyi hiç tanımamak mutluluğudur; ikincisi çok iyi tanıdığın kusuru küçümsemek faziletidir. Başkaları perhizkârlığı evli insanlarda, iffeti bakirelerde arar. Bazıları iffeti zihinde, bakireliği bedende arar. Oysa gerçek iffet ne bedenle ne zihinle kirlenendir.

85. Clamor ile clangor: Clamor akıl sahiplerinin, clangor ise kazlar gibi akılsız canlıların ya da boruların sesidir.

86. Criminator ile criminans: Yazar Orbilius'un düşüncesine göre criminator başkasına suç atan ve bunu sık sık yapan kişidir; criminans ise suç atan ve bunu kuşkuyla da yapandır, öyle ki birini daha suçlu gösterir. Afranius der ki: "Senin kadar iftiracı değilim, engerek; efendinin kulağına fısıldamayı hiç öğrenmedim."

87. Callidus ile versutus: Callidus tartışmada kurnaz olandır; versutus ise zihni işler yürütülürken her türlü aldatmacaya kolayca dönen kimsedir. Bu yüzden callidus'u kurnazlığa yatkın olan için değil, kurnazlıkta eğitimli olan için söyleriz; versutus ise ruhu çabuk döndürdüğü için öyle adlandırılır. Plautus'un "Çömlekçi çarkından daha dönek" demesi de bundandır.

88. Cura ile sollicitudo: Sollicitudo ölçülüdür ve ılımlıdır, cura ise ölçüsüzdür. Cura adı da yüreği yakmasından (cor urat) gelir.

89. Cognitio ile agnitio: Bazıları şöyle ayırır: cognitio önceden bilmediğimiz şeylerin sonradan öğrenilmesidir; agnitio ise önceden bilip sonra artık bilmez olduğumuz, ardından hatırladığımız şeylerin bilgisidir.

90. Commentarium, commentum ve comicum: Commentarium kitaptır; commentum veya commentatum ise cilttir, yani çeşitli kitaplardan alınmış, şöyle ki Eski ve Yeni Ahit'ten alınmıştır.

91. Coram ile palam: Coram kişiye bağlıdır, coram illo (onun yüzüne) deriz; palam ise kişi taşımaz, çünkü herkesin bildiği şeyi gösterir. Şu hâlde coram belli bir kişiye, palam herkese bağlıdır.

92. Cavum ile cavatum: Cavum tabiatça, cavatum elle oyulmuştur.

93. Circiter, circa ve circum: Circiter sayıya, circa yere ve zamana, circum ise her yana aittir. Bu yüzden dünyayı circumisse (dolaşmış) oluruz, circasse değil.

94. Circumpedes ile antepedes: Circumpedes kölelerin hizmetleri, antepedes dostların hizmetleridir.

95. Contingit, obtingit, evenit ve accidit: Contingit sonuçla, obtingit kurayla, accidit rastlantıyla olur; evenit ise iyi de kötü de olabilir.

96. Corripere, obiurgare ve castigare: Değnekle corripimus, sözle obiurgamus, sözle, sopayla ve kırbaçla castigamus.

97. Cupere ile ambire: Cupere dünyevi kazançların veya dünyanın türlü isteklerinin boş yere peşinden koşmaktır; ambire ise iyilerin makamlarını veya güçlerin sıralarını istemektir.

98. Cantare ile canere: Cantare yalnız sesle ya da bağırışla seslenmektir; canere ise bazen ölçüyle söylemek, bazen de kehanette bulunmak, yani geleceği önceden söylemektir.

99. Conscribere, exscribere vb.: Placidus der ki: Conscribere çok şeyi birlikte yazmaktır. Exscribere başka yerde yazılı olanı aktarmaktır, transcribere hakkımız başkasına geçtiğinde söylenir. Inscribere suçlamaya, ascribere atamaya, describere yönetime veya sıraya aittir.

100. Construere ile destruere: Construere inşa etmek, destruere ise yok etmektir.

101. Commodare ile accommodare: Commodare bir şeyi ödünç vermek, accommodare ise uydurmaktır.

102. Consuere, suere ve assuere: Consuere elbiseler için, suere kitaplar için, assuere deriler için kullanılır.

103. Consequimur ile assequimur: Ayakla consequimur, çabayla assequimur.

1.3

De littera C. 82. Inter Cœlum et æthera ita distinguitur. Quod non tantum ille astriferus locus, sed et iste aer coelum vocatur. Æther autem sublimior coeli pars est, in quo sidera constituta sunt. Sane et æther aer igneus est superior, æthra vero lux et splendor est ætheris. 83. Inter Cras et crastinum. Cras ad tempus pertinet, crastinum ad opus ejusdem temporis. 84. Inter castitatem et continentiam hoc interest. Quod castitas est corporis incorruptio, continentia vero post corruptionem sexui renuntiatio. * Primum ex his felicitatis est, non esse quod metuas; secundum virtutis est, prosternere hostem libidinis, a quo toties victus atque dejectus es. Quo primum cedere humilitatis est, secundum patientiae. * Harum prima felicitatis est, non nosse in totum a quo postea liberari optabis; secunda vero virtutis contemnere vitium quod optime noveris. Alii continentiam in conjugibus, castitatem in virginibus intelligunt. Item quidam castitatem accipiunt in monte, virginitatem vero in corpore. Illa est autem vera castitas, quae nec corpore, nec mente polluitur. 85. Inter Clamorem et clangorem. Clamor rationabilium, clangor irrationabilium, ut anserum, vel tubarum. 86. Inter Criminatorem et criminantem hoc interesse auctor Orbilius putat, quod criminator sit qui alteri crimen inferat, et id saepius faciat, criminans autem qui crimen inferat, et cum suspicione quoque id faciat quare quis magis noxius videatur. Ut Afranius: Non sum, inquit, tam criminosa, quam tu, vipera, gannire ad aurem nunquam didici dominicam. 87. Inter Callidum et versutum. Callidus est in disputando subdolus, versutus autem cujus mens in negotiorum actu ad quamlibet fraudem facile vertitur. Ergo callidum non pro astuto latum, sed pro astute docto dicimus, versutum autem ab eo quod animum cito vertat. Unde et Plautus: Versutior es quam rota figularis. 88. Inter Curam et sollicitudinem. Sollicitudo moderata est, atque temperabilis, cura vero sine moderatione est; unde et cura dicta est, eo quod cor urat. 89. Inter Cognitionem et agnitionem quidam sic distinguunt, quod cognitio eorum sit quæ ante non scivimus, et ea postea scire permittimur, agnitio vero eorum quæ prius scientes, deinceps scire desivimus, eorumque postea recordamur. 90. Inter Commentarium et commentum, et comicum. Commentarium liber, commentum, vel commentatum volumen, id est, ex diversis libris comatum ⟦?⟧, scilicet, ex Veteri et Novo Testamento. 91. Inter Coram et palam. Coram ad personam refertur, dicimus enim coram illo, palam autem persona caret, quia id ipsum significat quod omnes sciunt. Ergo coram ad personam certam refertur, palam ad omnes. 92. Inter Cavum et cavatum. Cavum naturaliter, cavatum manu. 93. Inter Circiter, circa et circum. Circiter ad numerum referendum est, circa ad locum et tempus, circum vero undique. Ergo dicimus circumisse nos orbem, non circasse. 94. Inter Circumpedes et antepedes. Circumpedes sunt obsequia servorum, antepedes amicorum. 95. Inter Contingit, obtingit, evenit, et accidit. Contingit eventu, obtingit sorte, accidit casu, evenit vel malo, vel bono. 96. Inter Corripere, objurgare, et castigare. Corripimus verberibus, objurgamus verbo, castigamus verbis, caedibus et verberibus. 97. Inter Cupere et ambire. Cupere est terrena lucra, vel quælibet mundi desideria inaniter quaerere, ambire vero bonorum gradus, vel ordines potestatum appetere. 98. Inter Cantare et canere. Cantare tantum vocibus vel clamore insonare est, canere autem interdum modulari, interdum vaticinari est, id est, futura prædicere. 99. Inter Conscribere, exscribere, et reliqua. Placidus: Conscribere, inquit, est multa simul scribere. Exscribere, quod alibi scriptum sit transferre, transcribere, cum jus nostrum in alium transit, Inscribere accusationis est, ascribere assignationis. Describere ditionis vel ordinis. 100. Inter Construere et destruere. Construere est aedificare, destruere vero exterminare. 101. Inter Commodare et accommodare. Commodare est præstare aliquid, accommodare vero aptare. 102. Inter Consuere et suere, vel assuere. Consuere vestium, suere codicum, assuere coriorum. 103. Inter Consequimur et assequimur, Consequimur pedibus, assequimur studio.

1.3_2104. Consuescimus, assuescimus, insuescimus: İyi şeylere consuescimus, kötü şeylere insuescimus, ikisine de assuescimus.

105. Capio ile capesso: Capio bir kere, capesso sık sık yapılır.

106. Cuncti ile omnes: Cuncti ancak bir araya gelip birlikte bir şey yapan bütün insanlardır; başka durumda omnes denir, cuncti denmez.

107. Ceteri ile alii: Ceteri aynı sayıdandır, alii başka sayıdan.

108. Curulis ile curialis: Curiales kamu görevlileridir; curules ise yargıçların üzerinde oturup hüküm verdikleri koltuklardır.

109. Censor ile censualis: Censores yargıçlara, censuales eyalet vergisini tahsil eden görevlilere denir. Bazen güzel insana da censorius deriz.

110. Cognatus, affinis ve propinquus: Cognatus aynı soydan, affinis evlilikle gelen, propinquus kan veya hısımlık bağıyla bağlı olandır.

111. Columis ile incolumis: Incolumis'i ruh için, columis'i beden için kullanırız. Columen ise sağlık ya da destektir; columna (sütun) kelimesinden yapılmıştır; culmen (doruk) ve culmus (sap) da buradandır.

112. Comptum ile compositum: Comptum (taranmış) özenle, compositum (düzenli) tabiatça öyledir.

113. Crassus ile grassus: Crassus bedenin şişmanlığına aittir; grassari ise ruhun aşırı acımasızlığına.

114. Crassus ile obesus: Crassus şişmandır, obesus şişmandan da fazlasıdır.

115. Caerulum ile caeruleum: Caerulum renktir; caeruleus bu renkten olan şeydir. Rengin kendisine caerulum deriz.

116. Corpus ile caro: Her tende beden vardır, ama her bedende ten yoktur. Ten asıl anlamıyla kemik ve kandır, bu da bedendir. Taş ve odun ise beden olup ten değildir. Corpus adı bozulmadan (corruptio), caro ise carere'den (yoksun kalmak) ya da cadere'den (düşmek) gelir.

117. Capilli ile capillamenta: Capilli başın saçları, capillamenta ağaçların tepeleridir.

118. Collum ile cervix: Collum her zaman boyundur; cervix ise tekilde boyun, çoğulda kibir anlamına gelir. Cicero, Verres'e Karşı: "Sen praetorü mü suçluyorsun? Boynunu kır."

119. Cŏncidit ile concīdit: Orta hecesi kısa okunan concidit düşmüştür, uzun okunan ise kesip ayırmıştır anlamına gelir.

120. Cassis ile galea: Cassis metal levhadan, galea deriden yapılır.

121. Clypeus ile clupeum: Clypeum kalkan, clupeum süs diye söylenir. Şöyle de denir: Eril clypeus kalkan demektir; nötr clupeum ise suret demektir, cluere'den, yani anılmaktan, adı duyulmaktan ve ünlü olmaktan gelir. Inclytus (şanlı) da aynı biçimde çok ünlü demektir.

122. Consuetudo ile ritus: Consuetudo alışılmış bir şeyin iki ya da daha çok kişinin rızasıyla oluşan uygulamasıdır. Ritus ise adalete aittir; doğru (rectum) gibidir, saygılı, hakkaniyetli ve kutsal olan buradan çıkar.

123. Cognitor ile procurator: Cognitor yalnız hazır biri olarak, hazır birine, hazır birine karşı tayin edilir; procurator ise yokken de, yok olan birine karşı tayin edilir. Yine cognitor yalnız kendisine karşı dava görmek için atandığı kişiyle dava görür, procurator ise herkes nezdinde görür. Yine cognitor yalnız dava için, yani yargılamanın görülmesi için verilir; procurator ise bütün işleri de yönetir.

124. Cochlearius ile cochleare: Cochlearius satan kişidir, cochleare ise eşyanın türüdür.

125. Coetus ile cetus: Coetus kalabalık, cetus deniz canavarıdır.

126. Commune ile epicoenum: Commune cinsiyetle (gramer), epicoenum hayvanlarla ilgilidir.

127. Capillatus ile capillosus: Capillatus uzun saçlı, capillosus kıllı ve kıvırcıktır.

128. Cornua ile corna: Cornua hayvanların boynuzları ya da sereleridir, corna ise bir meyve türüdür.

129. Coepit ile cepit: Cepit capere'den (almak), coepit incipere'den (başlamak) gelir.

130. Calvus ile calvatus: Calvus tabiatça, calvatus elle kel olandır. Decalvatus dememiz de buradandır, güçlü elle kelleştirilmiş olana denir.

131. Circa, circum ve circiter: Circa herhangi bir yandan belirsiz bir yere, circum her yanı belirli yere, circiter ise sonsuza yakın ⟦?⟧ sayıya işaret eder.

132. Causa ile ratio: Sebep şeyi ya da ratio'yu önceler, ratio ise şeyin kendisindedir. Yine sebep, bir şeyin kendisi yüzünden yapıldığı şeydir; ratio ise o şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı şeydir.

133. Civile ile civicum: Civile şehre ait olan, civicum ise vatandaşların yaptığıdır.

134. Cognoscimus ile agnoscimus: Bilmediğimiz huyları cognoscimus, unuttuklarımızı agnoscimus.

1.3_2
  1. Inter Consuescimus, assuescimus, insuescimus. Consuescimus bona, insuescimus mala, assuescimus utraque. 105. Inter Capio et capesso. Capio aliquando, capesso frequenter. 106. Inter Cunctos et omnes. Cuncti omnes sunt, si modo juncti sunt, et simul faciunt aliquid. Aliter omnes dicuntur non cuncti. 107. Inter Cæteros et alios. Quod caeteri ex eodem numero sunt, alii ex alio. 108. Inter Curulem et curialem. Curiales officiales publici, curules vero sellae, in quibus magistratus sedentes jura reddunt. 109. Inter Censorem et censualem. Censores enim judices vocantur, censuales vero officiales qui censum provincialem exigunt. Interim et censorium hominem pulchrum dicimus. 110. Inter Cognatum et affinem, et propinquum. Cognatus ejusdem generis, affinis nuptiis veniens, propinquus sanguine vel affinitate conjunctus. 111. Inter Columem et incolumem. Incolumem animo accipimus, columem corpore. Columen autem sanitas, vel sustentaculum est, quod a columna est factum, unde et culmen, unde et culmus. 112. Inter Comptum et compositum. Comptum cura, compositum natura. 113. Inter Crassum et grassum. Crassum corporis est pinguedinis. Nam grassari animi nimiae crudelitatis 114. Inter Crassum et obesum. Crassus pinguis est. obesus plus est quam pinguis. 115. Inter Cærulum et cæruleum. Cærulus est color, caeruleus qui ex eo colore confectus est natura. Nam cærulum ipsum colorem dicimus. 116. Inter Corpus et carnem. Quod in omni carne corpus est, non in omni corpore caro. Caro enim proprie ossa et sanguis est, quod tamen et corpus est. Corpus autem et lapis, et lignum est, quod tamen caro non est. Dictum autem corpus a corruptione, et caro a carendo, vel a cadendo. 117. Inter Capillos et capillamenta. Capilli capitis sunt, capillamenta summitates arborum. 118. Inter Collum et cervicem. Collum semper cervicem, cervix autem dum singulari numero dicitur, significat collum; dum plurali, superbiam, ut Cicero in Verrem (Lib. v): Prætorem tu accusas? Frange cervices. 119. Inter Concidit et concidit. Concidit, correpta media syllaba, significat cecidisse, concidit, producta media, significat separasse. 120. Inter Cassidem et galeam. Cassis de lamina est, galea de corio. 121. Inter Clypeum et clupeum. Clypeum scutum, clupeum ornamentum dicimus. Inter Clypeum et clupeum: Clypeus masculino genere est quem scutum dicimus, clupeum neutro dicitur imago, ab eo quod clueat, id est, dicatur et nominetur, et clara sit. Sic et inclytus praeclarus dicitur. 122. Inter Consuetudinem et ritum. Consuetudo est solitæ rei usus, ex consensu duorum, plurimorumque factus. Ritus vero ad justitiam pertinet, quasi rectum, ex quo pium, aequum, sanctumque. 123. Inter Cognitorem et procuratorem. Cognitor non nisi praesens a praesente praesenti datur, procurator autem et absens constituitur adversus absentem. Item cognitor adversus eum solummodo lite contendit adversus quem ad agendum constitutus est, procurator vero apud omnes. Item cognitor liti tantum dari solet, id est, judicii expediendi gratia, procurator vero et res omnes administrat. 124. Inter Cochlearium et cochleare. Cochlearius qui vendit, cochleare vero species. 125. Inter Cœtum et cetum. Coetus multitudo, cetum belluam dicimus. 126. Inter Commune et epicœnum. Commune generis est, epicœnum vero animalium. 127. Inter Capillatum et capillosum. Capillatus capillo grandi, capillosus pilosus et hirsutus. 128. Inter Cornua et corna. Cornua animalium, vel antemnarum, corna vero pomorum genus. 129. Inter Coepit et cepit. Cepit de capiendo, coepit de incipiendo. 130. Inter Calvum et calvatum. Calvus est natura, calvatus manu. Inde et decalvatus dicimus valide manu decalvator. 131. Inter Circa, circum et circiter. Quod circa est incerti loci de aliqua parte, circum certi undique, circiter numeri pene infiniti. 132. Inter Causam et rationem. Quod causa rem vel rationem antecedit, ratio in ipsa re est. Item causa est, propter quam fit aliquid, ratio per quam fit. 133. Inter Civile et civicum. Civile est quod ad civitatem pertinet, civicum, quod ipsi cives faciunt. 134. Inter Cognoscimus et agnoscimus. Cognoscimus ignoratos mores, agnoscimus quae nobis exciderant.
1.4D Harfi

135. Diurna, diutina ve diuturna: Diurna günden (dies) yapılmıştır, gündelik ücret gibi; diutina uzun süre (diu) dayanmış olana denir; diuturna ise süreklilikten gelir, adeta ebedî demektir.

136. Disertus ile discretus: Disertus usta konuşan hatiptir; discretus ise öğrenmiş olandır, adı discere'den (öğrenmek) gelir.

137. Dives ile locuples: Dives parayla, locuples ise arazilerle zengindir, adeta yer (locus) zenginliğiyle dolu demektir.

138. Defensor ile ultor: Defensor (savunan) haksızlık olmasın diye uğraşır, ultor (öç alan) yapılan haksızlık cezasız kalmasın diye.

139. Deformis ile turpis: Deformis (çirkin) bedene, turpis (aşağılık) ruha aittir.

140. Demens ile delirus: Demens her yaştan olabilecek akılsız, yani zihinsiz kimsedir. Delirus ise yaşı yüzünden zihni azalmış olandır; adını doğru sıradan, adeta tarla sırasından (lira) sapmasından alır. Çünkü lira bir sürüm türüdür: Çiftçiler tohumu ektikten sonra sabanla açtıkları düzgün izdir.

141. Dirus ile atrox: Dirus merhametsizdir, adeta ilahî öfkeyle (divina ira) buna sürüklenmiştir. Atrox acımasızdır, yani ham (crudus) ve tatsızdır.

142. Dolus ile dolor: Acı (dolor) bedenin rahatsızlığı ya da sıkıntısıdır; hile (dolus) ise yumuşak sözlerle süslenmiş gizli kötülüktür.

143. Dolus, insidiae ve fraus: Dolus ruhta, insidiae (pusu) yerle ya da silahla olur; fraus (aldatma) karşılıklı güveni ilgilendirir.

144. Dementia ile amentia: Dementia geçici, amentia kalıcı bir kusurdur. Dementia zihnin eksilmesi (diminutio mentis) gibidir.

145. Distinctio ile subdistinctio: Distinctio (nokta) anlamı bitirir, subdistinctio askıda bırakır.

146. Dimidium ile dimidiatum: Dimidium (yarım) eşit bölünmüş parçadır; dimidiatum de parçadır ama eşit değildir.

147. Divertit ile divortit: Divortium ayrılmadır; kadın kocasından ayrıldığında denir. Divertit ise yoldan ya da yöntemden sapan kişi için söylenir.

148. Deluit ile diluit: Deluit temizler, diluit sulandırır. Livius, Mithridates'in ölümü üzerine: "Onu sulandırınca."

149. Dilectus ile delectus: Dilectus diligere'den (sevmek), delectus ise deligere'den (seçmek) gelir.

150. Directum ile derectum: Derectum enine, directum boyuna doğrudur.

151. Discernere ile secernere: İki parçaya bölen discernit, çok şey içinden pek çoğunu bir yana ayıran secernit.

152. Dicere ile memorare: Bir şeyi bir kere söyleyen dicit; bir kere değil, hafızada kalsın diye aynı şeyi sık sık söyleyen ise memorat.

153. Derigere ile dirigere: Eğri olanları derigimus (düzeltiriz), bir yere yöneldiğimizde dirigimus.

154. Deportare, comportare ve exportare: Deportare bir şey getirmek, comportare bir yere toplamak, exportare taşıyıp götürmektir.

155. Discedere, abscedere vb.: Discedere'yi boşanma için, abscedere'yi yokluk için, secedere'yi yalnızlık için, decedere'yi ölüm için söyleriz.

156. Deduco ile diduco: Deduco bir dostu uğurlamak için kullanılır. Diduco ise çekip ayırmak ya da bölmektir. Zafer alayındaki hayvanlar söz konusu olduğunda, atlarsa duxere triumphos, öküzlerse deduxere denir. Gemiler için de karaya subducere, denize deducere deriz: "Arkadaşlar gemileri denize indirir."

157. Duo ile ambo: Duo (iki) diyen sayar, ambo (ikisi birden) diyen birleştirir.

158. Dispar ile impar: Dispar eşit olmayan veya benzemeyendir, impar ise dengi olmayandır.

159. Duo ile bina: Cicero oğluna mektuplarında duas epistolas der, binas demez; binas litteras der, duas demez. Çünkü mektup anlamındaki litterae adı yalnız çoğuldur. Bina ancak tekil biçimi olmayan şeyler için denir: bina castra, bina arma gibi. Tekil biçimi olanlara ise duo deriz.

160. Domus ile hospitium: Domus (ev) kendi sakinlerine aittir. Hospitium ise birini misafir ettiğimizde ya da kendimiz misafir edildiğimizde söylenir; bu yüzden gelene de yanına gidilene de hospes denir. Plautus'un şu sözündeki gibi: "Hospes yakaladığı hospes'i öldürdü."

161. Decens, speciosus ve formosus: Decens (yakışıklı) bedenin hareketiyle, speciosus görünüşüyle, formosus ise tabiatıyla ya da biçimiyle beğenilir.

162. Deformis ile informis: Deformis biçimi eksik olan, informis ise biçimi aşan olandır.

163. Decus ile decor: Decus (şeref) ruha, decor (güzellik) bedenin görünüşüne aittir.

164. Delator ile dilator: Delator suçlamak için ihbar eden, dilator ise öne sürmeyi erteleyendir.

1.4

De littera D. 135. Inter Diurna, diutina et diuturna. Diurna a die facta sunt, ut diurna merces, diutina dicta ab eo quod est, quod diu duraverit, diuturna vero a perpetuitate dicta, quasi aeterna. 136. Inter Disertum et discretum. Disertus orator est, discretus est doctus, a discendo dictus. 137. Inter Divitem et locupletem. Dives est pecuniis, locuples autem fundis, quasi locorum divitiis plenus. 138. Inter Defensorem et ultorem. Defensor curat, ne fiat injuria, ultor id facit, ne impune sit facta injuria. 139. Inter Deformem et turpem. Deformis ad corpus pertinet. Turpis ad animum. 140. Inter Dementem et delirum. Demens est cujuscunque aetatis amens, id est, sine mente, delirus autem per aetatem mente defectus: dictus autem ita, eo quod recto ordine, quasi lira, aberret. Lira enim est arationis genus, cum agricolae facta semente dirigunt sulcos. 141. Inter Dirum et atrocem. Dirus immisericors, quasi divina ira in id adactus. Atrox, crudelis, hoc est, crudus, neque suavis. 142. Inter Dolum et dolorem. Dolor est corporis incommoditas, sive molestia. Dolus vero occulta malitia, blandis sermonibus adornata. 143. Inter Dolum, insidias, et fraudem. Dolus animo fit, insidiae loco, sive telo, fraus circa fidem mutuam. 144. Inter Dementiam et amentiam. Dementia temporale vitium est, amentia perpetuum. Dementia autem dicta, quasi diminutio mentis. 145. Inter Distinctionem et subdistinctionem. Distinctio finem sensus facit, subdistinctio suspendit. 146. Inter Dimidium et dimidiatum. Dimidium est æqua pars divisa, dimidiatum utique pars, sed non aequalis. 147. Inter Divertit et divortit. Divortio est separatio, cum mulier a viro discedit. divertit vero, qui a via vel ratione deflectit. 148. Inter Deluit et diluit: Deluit purgat, diluit temperat. Livius, de morte Mitridatis: Quod cum diluisset. 149. Inter Dilectum et delectum. Dilectum a diligendo, delectum ab deligendo. 150. Inter Directum et derectum. Derectum per latum est, directum per longum. 151. Inter Discernere et secernere. Discernit qui in duas partes dividit, secernit, qui ex multis seorsum multa eligit. 152. Inter Dicere et memorare. Dicit enim, qui semel idem pronuntiat, memorat, non qui semel dicit, sed qui saepius idem, memoriae conservandae causa, facit. 153. Inter Derigere et dirigere. Derigimus quae curva sunt, dirigimus, cum aliquo tendimus. 154. Inter Deportare, comportare et exportare. Deportare est aliquid afferre, comportare in unum locum conferre, exportare tollere. 155. Inter Discedere et abscedere, et caetera. Discedere per divortium dicimus, abscedere per absentiam, secedere per singularitatem, decedere per mortem. 156. Inter Deduco et diduco. Deduco de amico producendo. Diduco autem distraho, vel divido. Item quantum ad equos triumphales refertur, si equi, duxere triumphos; si boves, deduxere. Item quantum ad naves, subducere in terram dicimus, deducere autem in mare, ut: Deducunt socii naves. 157. Inter Duo et ambo. Utique qui dicit duo, numerat; qui ambo, jungit. 158. Inter Disparem et imparem. Dispar est inæqualis, vel dissimilis, impar vero, sine pari. 159. Inter Duo et bina. Cicero, in epistolis ad filium, duas epistolas, non binas; binas litteras, non duas. Quia numeri tantum pluralis est nomen litterae quae epistolam significant. Nam non dicimus bina, nisi ea quae singularem numerum non admittunt, ut bina castra, bina arma. Ea autem dicimus duo quae singularem numerum admittunt. 160. Inter Domum et hospitium. Domus ad proprios habitatores pertinet. Nam hospitium tunc vocatur, cum aut aliquem recipimus aut cum ab aliquo ipsi recipimur; unde et qui venit, et ad quem venitur, hospes dicitur. Sic Plautus: Hospes necavit hospitem captum manu. 161. Inter Decentem et speciosum et formosum. Decens motu corporis probatur, speciosus specie, formosus, natura, sive forma. 162. Inter Deformem et informem. Deformis est cui deest forma, informis ultra formam. 163. Inter Decus et decorem. Decus ad animum refertur, decor ad corporis speciem. 164. Inter Delatorem et dilatorem. Delator, qui defert ad accusandum; dilator, qui differt ad proferendum.

1.4_2165. Draco ile traco: Draco korkunç bir canavardır, tracones ise toprağın yarıklarıdır.

166. Dives, potens, fortunatus, locuples ve honestus: Dives güç ve faziletle zengindir; potens (güçlü) adeta Tanrı'ya yakındır; locuples arazilerle, yani yerlerle doludur; fortunatus birden mesut olmuştur; honestus ahlâkıyla ve makamıyla böyledir.

167. Do ile cedo: Do (veriyorum) diyen, kimlere verileceğini gösterir; cedo (bırakıyorum) diyen yalnız kendinden söz eder.

168. Deus ile divus: Deus (Tanrı) her zaman öyledir, divus (tanrısal) olunur.

169. Damnum, iactura ve detrimentum: Iactura'ya bilerek ve kendiliğimizden katlanırız; damnum (zarar) birdenbire, beklemediğimiz anda olur; detrimentum ise bir parçada olan hafif zarardır.

170. Donum ile munus: Armağan (donum) Tanrı'ya sunulur, munus insanlara.

171. Delicta ile delecta: Delicta günahlardır, delecta seçilmişlerdir.

172. Delictum ile iniustitia: Bazıları delictum'u adeta dikkatsizin ihmali, hafif bir günah saymıştır; iniustitia ise korkunç ve vahşi bir suçtur.

173. Dolus ile dolor: Dolus kaçamak yapmak, dolor ise bedenin huzursuzluğudur.

174. Dolosus ile inimicus: Dolosus gizli entrikayla saldıran, inimicus ise kötülüğü daha açıkça yapandır.

175. Deduco ile diduco: Deduco dostu uğurlarım, diduco çekip ayırırım.

176. Directum ile derectum: Directum düz yürüyen, derectum yana doğru düz gidendir.

177. Disco ile doceo: Bilmeyen discit (öğrenir), bilen docet (öğretir).

1.4_2
  1. Inter Draconem et traconem. Draco est immanis bellua, tracones vero sunt hiatus terræ. 166. Inter Divitem, potentem, fortunatum, locupletem et honestum. Dives est potentia et virtute, potens, quasi Deo proximus, locuples fundis, quasi locis plenus, fortunatus, subito factus beatus, honestus moribus et honore usus. 167. Inter Do et cedo. Qui dicit do significat quibus detur; qui dicit cedo, de se tantum dicit. 168. Inter Deum et divum. Quod Deus semper est, divus fit. 169. Inter Damnum et jacturam, et detrimentum. Jacturam scientes et ultro patimur, damnum subito, et non credentibus nobis, fit; detrimentum, leve damnum fit in parte. 170. Inter Donum et munus. Donum Deo offertur, munus hominibus. 171. Inter Delicta et delecta. Delicta peccata, delecta electa. 172. Inter Delictum et injustitiam. Delictum quidam leve putaverunt esse peccatum, quasi negligentis derelictum, injustitiam vero immane aliquod sævumque commissum. 173. Inter Dolum et dolorem. Dolus tergiversatio, dolor vero corporis inquietudo. 174. Inter Dolosum et inimicum. Dolosus est qui occulta machinatione grassatur, inimicus vero qui mala facit apertius. 175. Inter Deduco et diduco. Deduco, amicum, diduco, distraho. 176. Inter Directum et derectum. Directum in rectum vadens; derectum in latere rectum. 177. Inter Disco et doceo. Discit qui non novit, docet vero qui novit.
1.5E Harfi

178. Externum ile hesternum: Hesternum dünkü, externum ise yabancıdır, yani başkasına aittir.

179. Eloquens ile loquax: Saf konuşma ustalığı belagatlilerin, taşkın ve düzensiz atılganlık geveze kişilerin (loquax) işidir. Sallustius der ki: "Belagatli olmaktan çok geveze." Cicero da: "Bu adam hep geveze sayıldı, hiçbir zaman usta konuşan sayılmadı."

180. Expers ile expertus: Expertus rerum dersek işlerde deneyimli olanı, expers dersek bilgisizi kastederiz.

181. Exercitus ile exercitatus: Exercitus zahmetlerle yorulmuş olan, exercitatus ise sanat ya da çalışmayla ustalaşmış olandır.

182. Exosus ile odiosus: Birinden nefret edene exosus, nefret edilene odiosus denir.

183. Ebrietas ile ebriositas: Ebrietas ara sıra olan sarhoşluk, ebriositas ise sık sık yaşanan ayyaşlıktır. Havari bu konuda şöyle der (1 Kor. 6): "Ayyaşlar da Tanrı'nın krallığını miras almayacaktır." Az bilinmeyen bir hatip uykusundan uyandırılmış bir sarhoşu anlatırken güzel söyler: "Uyandırıldığı için uyuyamıyor, sarhoş olduğu için uyanık kalamıyordu." Bu sözle onun bir bakıma ne ölü ne diri olduğunu anlatmıştır.

184. Eventus ile eventa: Eventus olayın kendisidir; eventa ise olaydan gelen şeylere denir.

185. Egestas ile paupertas: Egestas (sefalet) paupertas'tan (yoksulluk) beterdir; yoksulluk onurlu olabilir, sefalet ise daima utanç vericidir.

186. Experientia ile scientia: Experientia kötü anlamda da söylenebilir, örneğin cezayı tatmış olan için; ilim ise yalnız iyi anlamdadır.

187. Emittit ile admittit: Başkalarını kendimizden emittimus (salarız), kendimize admittimus (kabul ederiz). Birinin bir bakireye söylediği gibi: "Cinsine bir duvar ör ki ne gözlerin dışarı çıksın ne başkalarınınki içeri girsin."

188. Existimare ile arbitrari: Existimare kendi ruhumuzda olup biter, arbitrari ise ruhun yargısını dışa vurmaktır.

189. Emere ile redimere: Farkları şudur: Emit yabancı bir şeyi satın alır; redimit ise kendisinin olup artık olmayanı satın alır.

190. Exspectare ile spectare: Gelecek olan exspectatur (beklenir), görülen ya da beğenilen spectatur.

191. Efferunt ile eferunt: Dışarı taşıyanlara iki f ile efferunt denir. Övgüyle yükseltenlere ise tek f ile eferunt denir. Cicero: "Belki bunları onlar aşırı övüyorlar."

192. Exsequimur, persequimur ve prosequimur: Öcü alınacak ölümü exsequimur, kaçanı persequimur, vazife yerine getirirken prosequimur.

193. Extemplo ile illico: Extemplo birden, hemen, ansızın; illico ise az sonra, derhal.

194. Exstinctum ile restinctum: Işık için exstinctum deriz, Cicero'nun dediği gibi: "Devletin ışıkları söndürüldü." Yangın için ise restinctum, yine Cicero'nun dediği gibi: "Altımıza neredeyse konmuş ve çevremizi sarmış ateşleri söndürdük."

195. Eques, equester ve sequester: Davalıların arasına girip her iki tarafın eşit güvenle uyduğu aracıya sequester denir. Eques silahlı olarak ata binen kişidir. Equester ise yer ya da sınıftır: "O adam atlı sınıfındandır" dediğin gibi. Yine: "Asker atlı sınıfındadır."

196. Exanimis ile exanimatus: Exanimis ölüdür, exanimatus ise korkudan aklı başından gidendir. Şu dizedeki gibi: "Dehşete düşmüş bölükleri izleyerek surlara doğru sürer."

197. Eu ile heus: Eu acı çekenin ünlemi, heus ise seslenme zarfıdır.

198. Ensis ile gladius: Ensis yalnız demir kısım, gladius ise bütün kılıçtır. Mucro yalnız kılıcın değil, herhangi bir silahın ucudur. Ayrıca genel olarak gladius, muharebede ensis, iş için mucro deriz.

199. Exuviae ile spolia: Exuviae komutanlardan, spolia sıradan kişilerden alınan ganimettir.

200. Bir adaya sürgün edilen (relegatus) ile adaya sürülen (deportatus) arasında büyük fark vardır. Önce, relegatus'un malları hükümle elinden alınmadıysa ona bağlı kalır; deportatus'unkiler ise açıkça kendisine bırakılmadıkça ona bağlı kalmaz. Bu yüzden hükümde mallardan söz edilmesi relegatus'a yaramaz, deportatus'a zarar verir. Yerin niteliği bakımından da ayrılırlar. Relegatus'a daha insancıl davranılır; deportati'ye ise genellikle en sert adalar verilir, neredeyse ölüm cezasına eş sayılan adalar.

201. Eremus ile desertum: Eremus yol üzerindeki, hiç oturulmamış ıssızlıktır; desertum ise bir zamanlar oturulmuş ve terk edilmiş yerdir.

202. Exsecratio ile iuratio: Exsecratio: "Kötülük görmezsem..."; iuratio: "Başıma iyilik gelirse..."

203. Expertum ile experrectum: Expertum bilinen bir şey, experrectum uykudan uyanmış olandır.

204. En ile em: Gösterirken en, azarlarken em denir.

1.5

De littera E. 178. Inter Externum et hesternum. Hesternum dicimus pridianum, externum autem extraneum, hoc est, alienum. 179. Inter Eloquentem et loquacem. Sinceritas facundiae eloquentum est, effusa et incondita temeritas, loquacium. Unde est Sallustius: Loquax magis quam facundus. Et Cicero: Hunc loquacem esse habitum, nunquam disertum. 180. Inter Expertam et expertum. Si enim expertum rerum dixerimus, significamus peritum, si expertem, ignarum. 181. Inter Exercitatum et exercitum. Exercitus, laboribus fatigatus, exercitatus, vel arte, vel studio peritus. 182. Inter Exosum et odiosum. Exosus dicitur qui aliquem odit, odiosus. qui oditur. 183. Inter Ebrietatem et ebriositatem. Quod ebrietas aliquando est, ebriositas frequens temulentia vini est. De qua Apostolus ait (I Cor. VI): Neque ebriosi regnum Dei possidebunt. Pulchre autem quidam non ignobilis orator, cum ebrium e somno describeret excitatum, ait: Neque dormire excitatus, nec vigilare ebrius poterat. Qua sententia expressit quodammodo nec mortuum eum fuisse, nec vivum. 184. Inter Eventum et eventa. Eventus ipsa res est, Eventa autem dicuntur quæ ab eventu veniunt. 185. Inter Egestatem et paupertatem. Quod egestas pejor est quam paupertas, paupertas enim potest esse honesta, nam egestas semper turpis est. 186. Inter Experientiam et scientiam, Experientia in malo dici potest, ut pœnas expertus, scientia autem in bono tantum. 187. Inter Emittit et admittit. Emittimus alios a nobis, admittimus alios ad nos. Sic quidam virgini cuidam ait: Murum sexui tuo exstrue, qui nec tuos emittat oculos, nec admittat alienos. 188. Inter Existimare et arbitrari. Existimare apud animum nostrum est, arbitrari judicium animi proferre. 189. Inter Emere et redimere. Id differt quia qui emit alienum emit, qui autem redimit, id emit proprie quod suum fuit, et suum esse desiit. 190. Inter Exspectare et spectare. Exspectatur venturus, spectatur qui videtur, vel approbatur. 191. Inter Efferunt et eferunt. Efferunt qui exportant per duo ff. Eferunt autem, qui laudandum extollunt, per unum f. Cicero: Nimium fortasse hæc illi eferunt. 192. Inter Exsequimur, persequimur et prosequimur. Exsequimur mortem, in qua vindicta est, persequimur fugientem, prosequimur, cum fungimur officio. 193. Inter Extemplo et illico. Extemplo, repente, vel statim, vel subito, illico, mox vel continuo. 194. Inter Exstinctum et restinctum. Exstinctum dicimus lumen, ut Cicero: Lumina civitatis exstincta sunt, restinctum vero incendium, ut idem Cicero: Subjectos prope jam ignes, circumdatosque restinximus. 195. Inter Equitem, equestrem et sequestrem. Sequestris dicitur, qui certantibus medius intervenit, per quem utraque pars æquam fidem sequatur. Eques autem est qui equo sedet in armis. Equestris vero locus, vel ordo, ut si dicas: Ille homo equestris est. Item: Miles ille in equestri ordine. 196. Inter Exanimem et exanimatum. Exanimis est mortuus, exanimatus vero timens. Ut est illud: Exanimata sequens impingeret agmina muris. 197. Inter Eu et heus. Eu interjectio dolentis est, heus adverbium vocantis. 198. Inter Ensem et gladium. Ensis est ferrum tantum, gladius vero totus. Mucro autem non tantum gladii, sed et cujuscunque teli acumen est. Item gladium generaliter dicimus, ensem in praelio, mucronem in opere. 199. Inter Exuvias et spolia. Exuviæ ducum sunt, spolia privatorum. 200. Inter eum qui in insulam relegatur, et eum qui deportatur, magna differentia est: primo, quod relegatum bona sequuntur, nisi fuerint sententia adempta, deportatum non sequuntur, nisi palam ei fuerint concessa. Ita fit, ut relegato, mentionem bonorum in sententia haberi, non prosit, deportato noceat. Item distant et in loci qualitate. Quod cum relegato quidem humanius transigitur, deportatis vero solent insulae assignari quæ sunt asperrimae, quaeque sunt paulo minus summo supplicio comparandae. 201. Inter Eremum et desertum. Eremus est in via solitudo, ubi nunquam habitatum est, desertum ubi aliquando habitatum et derelictum est. 202. Inter Exsecrationem et jurationem. Exsecratio, ut puta: Si malum non patior; Juratio: Si bonum mihi evenit. 203. Inter Expertum, et experrectum. Expertum, aliquid agnitum, experrectum a somno. 204. Inter En et em. En, cum ostendis, em, cum increpas.

1.5_2205. Ebrius ile ebriosus: Ebrius bir süreliğine çok içer, ebriosus her zaman çok içer.

206. Aequus ile equus: Hayvan olan equus yalnız e ve u ile yazılmalıdır. Adil anlamında olan ise a diftonguyla ve iki u ile yazılmalıdır.

1.5_2
  1. Inter Ebrium et ebriosum. Ebrius ad tempus multum bibit, ebriosus semper multum bibit. 206. Inter Æquum et equum. Equus, quod est animal, per e et u solam scribendum. Quod vero pro justo scribitur per a diphthongon geminata u u est scribendum.
1.6F Harfi

207. Fidelis ile fidus: Dosta fidus, hizmetkâra fidelis denir. Yine infidelis sebatsız olan, infidus ise güvenilmez olandır.

208. Famosus ile infamis: Famosus hakkında iyi ya da kötü söylenti yayılmış olandır, infamis ise yalnız kötü şöhretli olandır.

209. Ferox ile ferus: Ruha ferox, aslana ferus denir.

210. Fallax ile mendax: Her fallax (aldatıcı) birinin aldanmasına yol açacak işi yapar; ama yalan söyleyen herkes aldatmak istemez. Mimlerde, komedilerde ve pek çok şiirde olduğu gibi, buralarda yalan aldatma iradesiyle değil, eğlendirme arzusuyla yazılır. Şakalaşanların hemen hepsi de yalan söyler.

211. Furiatus ile furiosus: Furiosus hayvanlar gibi sürüklenen ve deliliği hiç geçmeyen kişidir; furiatus ise bir sebeple çılgına dönmüş olandır.

212. Furiosus, furens ve iratus: Furiosus yüreğinden, furens bir sebepten, iratus hak ederek öyledir.

213. Ferocitas ile feritas: Ferocitas (atılganlık) çoğu kez övgü sayılır: Askerlerin ferocitas'ı vardır ve ferox gençlikten söz edilir. Feritas (vahşilik) ise ruhun korkunç bir halidir.

214. Formido, pavor, metus ve timor: Formido akıl katılmaksızın göze ya da ruha, özellikle küçük çocuklara görünen şeydir. Pavor ruhun ürkekliğiyle birlikte gelen ani sarsıntıdır; akılla ya da zamanla çözülür, kalıcı değildir. Metus ruhun ya da yüreğin ansızın gelen iç hareketidir; acı bir hatıradan doğar. Timor ise zihne dışarıdan, bir olaydan gelen acıdır. Timiditas (korkaklık) ruhun kalıcı bir kusurudur; timor ise belli bir zaman içindir. Bu yüzden yiğit adamda bazen timor olur, timiditas asla. Korkunun iyisi de kötüsü de vardır. Kötüsü, geçici iyilerin elinden alınacağı düşüncesiyle ürpermektir; iyisi ise kişinin Tanrı'yı ne kadar ateşle severse onu incitmekten o kadar dikkatle korkmasıdır. Çünkü korkmak zamanın ve sebeplerin keyfiyetine göre bazen yarar sağlar ve yaraşır.

215. Augustinus facinus ile flagitium'u şöyle ayırır gibidir: "Dizginsiz arzunun ruhu ve bedeni bozmak için yaptığı her şey flagitium'dur; başkasına zarar vermek için yaptığı her şey ise facinus'tur. Bütün günahların iki türü budur. Ama flagitia önce gelir; bunlar ruhu bozunca facinora'ya sıçrarlar."

216. Phantasia ile phantasma: Phantasia görülmüş bir cismin suretidir, sonra düşünmeyle ruhta biçimlendirilir; örneğin bir zamanlar gördüğümüz dedemizin ya da babamızın görünüşünü düşünerek hatırladığımızda buna phantasia deriz. Hayal (phantasma) ise bilinen ve görmüş olduğumuz bir suretten biçimlendirilmiş surettir; örneğin hiç görmediğimizi hatırladığımız dedemizin görünüşü. Bu görünüş hafızayla değil, ruhun hareketiyle biçimlendirilir. Şu hâlde bilinen suretlerden hafızaca toplanan phantasia'dır; bilinmeyenlerden ruhça biçimlendirilen ise phantasma'dır. Biçimlendirilmiş hayaller, cismin görünüşünden cisimsel hisle soyutlanmış şeylerden başka bir şey değildir. Hafızanın uydurmasıyla alındıkları gibi bölmek, çoğaltmak, küçültmek, genişletmek, düzenlemek, karıştırmak ya da düşünerek ne istersek biçimlendirmek çok kolaydır, ama hakikat arandığında bunlardan sakınmak ve kaçınmak zordur. Yine phantasia bilinenlerden bilinmeyen şeyler üzerine yapılan tahmindir, phantasma ise bilinen şeylerin bilinmemesidir.

217. Fiducia ile confidentia: Fiducia iyi şeylerde, confidentia kötü şeylerdedir.

218. Fama ile gloria: Şan faziletlerin, fama (şöhret) ise kusurların payıdır. Ennius, Akhilleus'ta: "Kötü hayatın için en büyük şöhreti, iyi hayatın için hazır şanı yükseltirsin"; çünkü kötü niyetliler şöhret yayar, iyi niyetliler şan.

219. Putperestler kader ile talihi şöyle ayırıyordu: Açık bir sebep olmaksızın rastgele geleni talih diye adlandırıyorlardı; herkese tayin edilmiş ve kararlaştırılmış olana ise kader. Örneğin doğmamız ve ölmemiz kadere; hayatta başımıza gelen değişiklikler talihe bağlıydı.

220. Falsitas ile mendacium: Doğru olanı inkâr etmek falsitas, doğru olmayanı uydurmak yalandır. Cato der ki: "Doğruyu gizlersen sahtekâr tanınırsın, yanlış uydurursan yalancı görünürsün."

221. Falsum ile fictum: Falsum hatiplere aittir, onlarda hakikat çoğu kez öyle oynatılır ki yapılmış şeyler inkâr edilir. Fictum ise şairlere aittir, onlarda yapılmamış şeyler yapılmış olarak söylenir. Şu hâlde falsum doğru olmayandır, fictum ise yalnız doğruya benzeyendir.

1.6

De littera F. 207. Inter Fidelem et fidum. Fidus amicus dicitur, fidelis famulus. Item infidelis est qui caret firmitate, infidus, qui fide. 208. Inter Famosum et infamem. Famosus est, de quo fama loquitur seu bene seu male, infamis vero tantum malae famae est. 209. Inter Ferocem et ferum. Ferox dicitur animus, ferus leo. 210. Inter Fallacem et mendacem. Omnis homo fallax id agit, unde quisque fallatur; non autem omnis vult fallere qui mentitur. Sicut mimi et comœdiæ, et multa poemata, ubi mendacium delectandi potius studio quam fallendi voluntate scribitur. Nam et omnes fere qui jocantur, mentiuntur. 211. Inter Furiatum et furiosum. Furiosus est qui ferarum ritu fertur, et ab eo furor nunquam recedit, furiatus qui furit ex causa. 212. Inter Furiosum, furentem et iratum. Furiosus est corde, furens causa, iratus merito. 213. Inter Ferocitatem et feritatem. Ferocitas saepe laudi habetur. Est enim ferocitas militum, et ferox juventus dicitur. Feritas autem dirus animi habitus. 214. Inter Formidinem, pavorem et metum, sive timorem. Formido objicitur, vel oculis, vel animo, sine adhibita ratione, et maxime parvulis, pavor autem cum timiditate animi subita est conturbans occasio, quae tamen solvitur ratione, vel tempore, nec stat, item metus est motus interior animi subitus, sive cordis, factus ex aliqua tristi recordatione. Timor vero est accedens dolor mentis extrinsecus, ex aliqua accidenti occasione. Porro timiditas animi vitium sempiternum est. Nam timor, pro tempore est. Itaque in viro forti est aliquando timor, timiditas nunquam. Est autem et bonus timor et malus. Malus est, cum temporalia bona quisque sibi subtrahi perhorrescit; bonus, cum quanto quis Deum ardentius diligit, tanto eum diligentius offendere pertimescit. Nam timere interdum prodest, et decet, pro qualitate temporum atque causarum. 215. Inter Facinus et flagitium ita videtur distinguere Augustinus. Quidquid enim, inquit, agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium vocatur, quidquid vero agit ut alteri noceat, dicitur facinus. Et hæc duo genera sunt omnium peccatorum. Sed flagitia priora sunt, quæ cum corruperint animum in facinora prosiliunt. 216. Inter Phantasiam et phantasma. Phantasia est imago alicujus corporis visa, et cogitando postea in animo figurata, ut puta, avi vel patris species, quem aliquando vidimus, ac dum cogitando memoramus, phantasiam dicimus. Phantasma vero est ex imagine cognita, aliqua, quam vidimus, imago formata, ut puta, species avi quem nunquam vidisse meminimus; sed tamen ejus species non memoria, sed motu animi figuratur. De cognitis ergo speciebus memoria collecta, phantasia est; de incognitis species animo figurata, phantasma. Nam figurata phantasmata nihil aliud sunt quam de specie corporis, corporeo sensu abstracta; figmentoque memoriæ, ut accepta sunt, vel partiri, vel multiplicare, vel contrahere, vel distendere, vel ordinare, vel turbare, vel quidlibet figurare cogitando facillimum est, sed, cum verum quaeritur, cavere et vitare difficile. Item phantasia est incognitarum rerum ex cognitis conjectura, phantasma vero rerum incognitio cognitarum. 217. Inter Fiduciam et confidentiam. Fiducia in bonis rebus, confidentia in malis est. 218. Inter Famam et gloriam. Gloria quippe virtutum est, fama vero vitiorum. Ennius in Achille: Summam tu tibi pro mala vita famam extolles, et pro bona paratam gloriam; malevolentes enim famam tollunt, benevolentes gloriam. 219. Inter Fatum et fortunam pagani ita separabant: quod enim fortuitu venit, nulla palam causa, fortunam vocabant, fatum vero quidquid appositum singulis, et statutum erat, ut puta, fati esse dicebant quod nascimur, quod occidimus; fortunae quidquid in vita varietatis accidit. 220. Inter Falsitatem et mendacium. Negare quod verum est, falsitas est, fingere quod verum non est, mendacium est. Unde et Cato: Tu, inquam, si verum supprimis, falsarius agnosceris; si falsa confingis, mendax esse videris. 221. Inter Falsum et fictum. Falsum ad oratores pertinet, ubi veritas saepe ita luditur, ut quae facta sunt negentur; fictum vero ad poetas, ubi quæ facta non sunt facta dicuntur. Falsum est ergo quod verum non est; fictum quod tantum verisimile est.

1.6_2222. Fertilis ile fructuosus: Tarlaya fertilis denir; fructuosum ise birine kazanç sağlayan şeydir.

223. Frondeum ile frondosum: Frondeum tümüyle yapraklardan yapılmış olandır, yaprak yatak gibi; frondosus ise yerdir. Yaprağı bol olsa da tümüyle yapraktan değildir. Gramineum ile graminosum de böyledir.

224. Flecti ile deflecti: Flecti geriye ve yakına eğilmek, deflecti ise daha uzağa ve yoldan sapmaktır.

225. Frui ile uti arasında şu ayrım vardır: Asla yoksun kalamayacağımız şeyin tadına varırız (fruimur); bazen sahip olup her zaman sahip olmadığımız şeyleri ise kullanırız (utimur). Bu yüzden kullanmak geçici, tadına varmak ebedîdir.

226. Fremere ile frendere: Fremere zihnin öfkesini ses gürültüsüne kadar taşırmaktır. Frendere ise asıl anlamıyla dişleri sıkmak ve çatırdatmaktır. Gemin frena diye adlandırılması da buradandır, çünkü atlar onu dişleriyle sıkar ve ısırır. Dişlerini çatırdattıkları için frenetici de buradan gelir.

227. Flere ile plorare: Flere akar gibi (fluere) bol gözyaşı dökmektir; plorare adeta sesle ağlamak; plangere ağlayarak göğsü ya da yüzü dövmek; lamentari acıklı sözlerle ağlamak; maerere sessizce acı çekmek; lugere giysi değiştirerek yas tutmaktır. Lacrimae zihnin parçalanmasından (laceratio) gelir. Lugentes ise adeta ışığa muhtaç (luce egentes) demektir, luctus (yas) da buradandır.

228. Fodere ile effodere: Fodere yalnız toprağı işlemektir; effodere ise bunu yaparak bir şey çıkarmak ya da bulmaktır. Bunun zıddı infodere'dir.

229. Famulari ile obsequi: Famulari borçtan, obsequi kendi rızasındandır.

230. Flagitare ile flagitiare: Flagitare ısrarla istemek, flagitiare ise kirletmektir.

231. Fugiunt ile diffugiunt: Fugiunt birlikte, diffugiunt dağılarak kaçarlar.

232. Fatemur ile confitemur: İtiraf etmek (confiteri) kişinin kendi rızasına bağlıdır; fateri ise iradenin değil, zorlanmış ruhun işidir.

233. Fecisti? ile numquid fecisti? arasında soru farkı vardır. Emredilenin yapıldığı yanıtını almak istediğimiz yerde Fecisti? deriz. Yanıtın olumsuz olmasını istediğimiz yerde Numquid fecisti? deriz.

234. Fluit ile defluit: Su gibi tabiatça akana fluit; yaş ya da eskilikle çözülene ise defluit denir, insanın yaşı, ağacın yaprağı gibi. Fluere'yi de üç biçimde deriz: Şeylerin sıvısı için, canlıların irini için, ölülerin çürümesi için.

235. Funebre, funereum ve funestum: Funebre yaslı, funereum cenazeden oluşan, funestum ise cenazeyle kirlenmiş olandır. Bu yüzden bir cenazeyle kirlenip kutsal işleri yapamayan hizmetçiye funestus denir.

236. Fragrat ile flagrat: Fragrat r harfiyle kokuya, l ile aleve ve ateşe aittir. Soluğun beslediği yangını anlatırken l ile söyleriz; kokuyu anlatırken r ile, çünkü türü kırılınca daha güçlü olur.

237. Frater ile germanus: Aynı babadan ama aynı anneden doğmayanlara fratres denir. Aynı baba ve anneden doğanlara germani denir. Germanus aynı anadan ya da aynı filizden (germen) gelen demektir.

238. Firmus ile valens: Firmus tabiatının sağlamlığından, valens ise atlet gibi seçkin gücünden gelir.

239. Figura ile forma: Figura sanatın, suret tabiatın işidir.

240. Fartus ile partus: Henüz doğmamış, karnında yatan yavruya fartus, doğmuş olana partus deriz.

241. Fessus, fatigatus ve lassus: Fessus ruhça ve kaygıyla, fatigatus yolun uzunluğundan, lassus ise çalışmaktan yorulmuştur.

242. Framea ile machaera: Framea iki yanı keskin kılıçtır, halk buna spatha der; machaera ise tek yanı keskin uzun kılıçtır.

243. Foedus ile pax: Antlaşma (foedus) barıştan önce gelir. Çünkü barış sonra kabul edilir, antlaşma önce yapılır.

244. Flumen, fluvius, torrens vb.: Fluvius genel olarak suların sürekli akışıdır, adı akmaktan gelir. Asıl anlamıyla flumen suyun kendisi, fluvius ise suyu olan yataktır. Torrens ise yağmurla kabarıp kuraklıkla torrescit, yani kuruduğu için öyle adlandırılır. Pacuvius der ki: "Alev buharıyla torrens kavurur." Rivus yağmurdan birden oluşan, çabuk akıp tükenen suya denir. Fons doğan suyun başıdır. Amnis ise koru ve yapraklarla çevrelenmiş ırmaktır; adını bu hoşluktan (amoenitas) alır.

1.6_2
  1. Inter Fertilem et fructuosum. Fertilis, est ager; fructuosum, quod cuique compendium est. 223. Inter Frondeum et frondosum. Frondeum est totum factum de frondibus, ut torus, frondosus vero est locus. Licet enim abundet frondibus, non tamen est de frondibus totus. Sic et gramineum, et graminosum. 224. Inter Flecti et deflecti. Flecti est retro et in proximum, deflecti vero longius et in devium. 225. Inter Frui et uti haec distinctio est. Quod fruimur quo nequaquam carere possumus; utimur quae aliquando nec semper habemus. Ac per hoc uti temporale est, frui vero aeternum. 226. Inter Fremere et frendere. Fremere est furorem mentis, usque ad vocis tumultum excitare, frendere vero proprie, dentes comprimere et concutere. Unde frena dicta, quod hæc equi frendant, id est, premant dentibus, et mordeant. Hinc et frenetici dicti, eo quod dentes concutiant. 227. Inter Flere et plorare. Flere est ubertim lacrymas fundere, quasi fluere, plorare est quasi cum voce flere, plangere, cum lacrymis pectus aut faciem tundere. Lamentari, est cum aliquibus dictis miserabilibus flere. Mœrere, cum silentio dolere. Lugere est cum habitus mutatione. Lacrymas autem a laceratione mentis dictas. Lugentes vero dicti, quasi luce egentes, unde et luctus dicitur. 228. Inter Fodere et effodere. Fodere est tantum sollicitare terram, effodere, hoc ipsum faciendo eruere aliquid, vel invenire, cui contrarium est infodere. 229. Inter Famulari et obsequi. Famulari est debiti; obsequi, voluntatis proprie. 230. Inter Flagitare et flagitiare. Quod flagitare idem est quod acriter interpellare, flagitiare vero est impurare. 231. Inter Fugiunt et diffugiunt. Fugiunt pariter, diffugiunt divisi. 232. Inter Fatemur et confitemur. Confiteri proprii arbitrii est; nam fateri, coacti est animi, non voluntatis. 233. Inter Fecisti? et nunquid fecisti? percontandi differentia est. Nam quo loco volumus nobis responderi factum esse, quod est imperatum, dicimus: Fecisti? Quo loco volumus negari, hoc modo dicimus: Nunquid fecisti? 234. Inter Fluit et defluit. Fluit quod naturaliter decurrit, ut humor, defluit autem quod aetate, vel vetustate dissolvitur, ut ætas hominum, folium arboris. Fluere autem tribus modis dicimus: humore rerum, sanie vivorum, tabe mortuorum. 235. Inter Funebre, funereum, et funestum. Funebre, luctuosum; funereum, quod ex funere constat; funestum vero, quod funere inquinatum est. Itaque funestus famulus dicitur, qui aliquo funere pollutus est, quo minus sacra peragere potest. 236. Inter Fragrat et flagrat. Fragrat per r litteram ad odorem refertur; per l ad flammam et ignem. Nam quando incendium significat, quod flatu alitur, per l dicimus; et quando odorem, quia fracta specie major est, per r enuntiatur. 237. Inter Fratrem et germanum. Fratres dicuntur, qui ex eodem patre nascuntur, et non ex eadem matre. Qui vero ex eodem patre et matre germani appellantur. Et est germanus ex eadem genitrice, vel ex eodem germine manans. 238. Inter Firmum et valentem. Firmus ex firmitate naturæ, valens vero ex praecipuis viribus, ut athleta. 239. Inter Figuram et formam. Figura est artis, forma naturæ. 240. Inter Fartum et partum. Fartum dicimus qui non est editus, et intra ventrem jacet, partum qui editus est. 241. Inter Fessum et fatigatum, et lassum. Fessum animo et cura, fatigatum, ex itineris longitudine, lassum, labore. 242. Inter Frameam et machæram. Framea appellatur gladius, ex utraque parte acutus, quam vulgo spatam dicent, machæra autem gladius est longus, ex una parte acutus. 243. Inter Fœdus et pacem. Foedus namque pacem praevenit. Nam posterius pax accipitur, prius foedus initur. 244. Inter Flumen et fluvium, flumen, torrentem, etc. Fluvius, perennis aquarum decursus generaliter, a fluendo dictus. Et proprie flumen ipsa aqua; fluvius, cujus aqua; torrens autem inde dictus, quia pluvia crescit, siccitate torrescit, id est, arescit. Unde et Pacuvius: Flammeo vapore torrens torret. Porro rivus vocatur qui subito ex pluvia fit, celeriterque decurrit ac deficit, fons autem est caput aquae nascentis. Amnis autem fluvius est nemore et frondibus redimitus, et ex ipsa amoenitate amnis vocatur.

1.6_3245. Fulgura ile fulmina: Fulgur bulutun parlayan ışığı; fulmen ise rüzgârların şiddetiyle bulutlardan yere fırlatılan kızgın kılıç ucudur. Bunlar üç şeydir: fulgor, fulgur, fulmen. Fulgor dokunan, fulgur yakan, fulmen yaran. Bu yüzden üç ışınlı resmedilirler.

246. Florida ile florulenta: Ağaçlar ve otlar florida, ovalar ya da çayırlar florulentadır. Benzerleri de böyle anlaşılır.

247. Frumenta ile fruges: Frumenta kuru ve susuz, fruges ise sulu ürünlerdir. Frumentum adı frumen'den, yani boğazın çıkıntılı kısmından alınmıştır.

248. Ferae ile bestiae: Her bestia fera'dır, ama her fera bestia değildir. Çünkü bestiae ısırarak ya da pençeyle saldıranlardır, pars, aslan, kaplan gibi; adları yıkmaktan (vastare) gelir. Ferae ise saldırmasalar da yabanî olanlardır; tabiî özgürlük içinde beslendikleri ve kendi isteklerince sürüklendikleri (ferantur) için bu adı alırlar.

249. Fasti ile dies fasti: Fasti iyisiyle kötüsüyle bütün günleri kapsar; dies fasti ise nefasti'nin zıddıdır.

250. Dies fasti ile dies nefasti: Dies fasti yargılama yapmak, dava görmek ya da söylemek serbest olan günlerdir; nefasti ise o günlerde bir şey yapmak, söylemek ya da kurban sunmak yasak (nefas) olduğu için bu adı alır. Şu hâlde bayram günlerinin zıddı nefasti'dir.

251. Dies festi ile sollemnes: Festi adetten gelir; sollemnes ise herkesi ilgilendiren günlerdir, ataları anma günleri gibi. Bir ölünün cenaze vazifesini yerine getirene sollemnia yaptı denir.

252. Fulmen, fulgor ve fulgur: Fulmen çarpan, fulgor görünen, fulgur ise gökten düşerse gömülen şeydir.

253. Foedus ile foedus: Foedus (sıfat) çirkin, foedus (ad) sözleşmedir.

254. Fides ile fidis: Fides inançla, fidis lir teliyle ilgilidir.

255. Fenum ile fenus: Fenum saman, fenus kazançtır.

256. Fragrat ile flagrat: Fragrat kokar, flagrat kamçılar.

257. Favor ile favus: Favor yardım, favus baldır.

258. Furatus ile furtatus: Hırsızlık yapana furatus, hırsızın çaldığı şeye furtatum denir.

259. Fatum ile fatuus: Fatuus uyuşuk olana denir, fatum ise talihin hükmüdür.

260. Fasti ile fastus: Fastus kibirle, fasti kitaplarla ilgilidir.

261. Femina ile femina: Biri insandan kadın, öteki femora (uyluklar) demektir.

262. Forfices ile forcipes: Forfices makas, forcipes kerpetendir.

263. Fornicatio ile adulterium: Adulterium evlilik yatağının kirlenmesidir; fornicatio ise kanuni evlilikten kopmuş, başıboş bir aşktır, şehveti doyurma serbestliğinin peşinden gider. Kutsal Kitap ise put tapıcılık ve açgözlülük gibi bütün yasak bozulmalara fornicatio demeyi âdet edinmiştir; çünkü bunlar yasak arzu yüzünden kanun çiğnemeye yol açar. Fornicatio adını, eskilerin fornices dediği kemerli yapılardan almıştır; fahişeler buralarda oturup kendilerini satardı. Meretrices ise merere'den, yani şehvetin ücretini kazanmaktan gelir. Askerler de ücret alınca mereri diye anılırlar.

1.6_3
  1. Inter Fulgura et fulmina. Fulgur est splendor micantis nubis, fulmen autem, mucro est fervidus, ventorum violentia e nubibus ad terras emissus. Tria sunt autem hæc, fulgor, fulgur, et fulmen. Fulgor, qui tangit; fulgur, quod incendit et urit; fulmen, quod findit. Et ideo cum trinis radiis finguntur. 246. Inter Florida et florulenta. Florida sunt arbores et herba, florulenta campi, vel prata. Sic et alia intelliguntur similia. 247. Inter Frumenta et fruge. Frumenta sunt arida et sicca, fruges vero liquidæ. Frumenti autem nomen tractum est a frumine, id est, eminente gutturis parte. 248. Inter Feras et bestias. Omnis bestia fera, non omnis fera bestia. Bestiæ namque sunt, quæ morsu, vel unguibus sæviunt, ut pardi, leones, tigrides, a vastando dictæ. Feræ autem etiam illæ sunt quæ etsi non sæviunt, tamen silvestres sunt; dictæ autem feræ, quod et naturali alantur libertate, et desiderio suo ferantur. 249. Inter Fastos et fastos dies. Fasti universaliter comprehensi, tam boni, quam mali, dies fasti, quibus sunt contrarii nefasti. 250. Inter Fastos dies et nefastos dies. Quod fasti dies sunt quibus judicia exercere et causam dicere vel agere licet, nefasti dies dicti ab eo quod nefas sit quidquam his diebus agere, vel dicere, vel sacrum facere. Ergo festis diebus contrarii sunt nefasti. 251. Inter Festos dies et solemnes. Festi dies ex consuetudine dicuntur, solemnes vero qui ad omnes pertinent, ut parentalia. Ut cum quis defuncti officia expleverit, dicitur solemnia praestitisse. 252. Inter Fulmen, fulgorem et fulgur. Fulmen, quod ferit, fulgor est, quod apparet, fulgur, quod conditur, si cadat de cœlo. 253. Inter Fœdus et fœdus. Fœdus turpis, fœdus placitum. 254. Inter Fides et fidis. Fides in fide, fidis de chorda. 255. Inter Fenum et fenus. Fenum palea, fenus lucrum est. 256. Inter Fragrat et flagrat. Fragrat redolet, flagrat verberat. 257. Inter Favorem et favum. Favor adjutorium est, favum vero mel. 258. Inter Furatum et furtatum. Furatum eum qui furtum facit; furtatum, quod furatur fur. 259. Inter Fatum et fatuum. Fatuum segnem, fatum vero fortunæ decretio est. 260. Inter Fastos et fastus. Fastus de superbia, fastos de libris. 261. Inter Feminam et femina. Feminam de homine, femina femora sunt. 262. Inter Forfice et forcipes. Forfices, id est, tisorias, forcipes, tenaces. 263. Inter Fornicationem et adulterium. Adulterium est conjugalis tori inquinamentum, fornicatio vero amor legitimo conjugio solutus, et vagus, explendæ libidinis consectando licentiam. Scripturæ autem solent fornicationem vocare omnem illicitam corruptionem, sicut est idololatria, et avaritia, ex quibus fit transgressio legis, propter illicium concupiscentiam. Fornicatio autem sumpsit nomen a quibusdam aedificiis arcuatis quos fornices antiqui vocabant, in quibus meretrices constitutæ prostituebantur. Meretrices autem dicuntur a merendo, id est, promerendo stipendia libidinis. Unde et milites, cum stipendia accipiunt, mereri dicuntur.
1.7G Harfi

264. Grates ile gratiae: Grates Tanrı'ya sunulur, gratiae ise insanlara, çünkü karşılığı verilebilir. Bu yüzden grates Tanrı'ya çok yakışır, çünkü kulluğa yönelik bir ilişkiyi gösterir.

265. Gaudium ile laetitia: Stoacılar şöyle ayırır: Gaudium layık şeylerle sevinen ruhun yükselişidir; laetitia ise ruhun ölçüsüz, dizginsiz yükselişidir, kusurla karışık şeylere de sevinir. Bu yüzden Kutsal Kitap der ki: "Fasıklara sevinç yoktur, diyor Rab."

266. Gravitas ile gravitudo: Gravitas ruhun ağırlığından ve düşüncesinden, gravitudo bedenden gelir. Grave ile gravidum: Grave tabiattan, gravidum sonradan gelen verimlilikten söylenir, meyveyle dolu ağaç gibi.

267. Garrire ile loqui: Doğru ve ölçülü söyleyen loquitur; çok söz eden ya da kaba konuşan garrit.

268. Gerere ile ferre: Kendimize ait olan ve adeta içimizdeki tabiat olan şeyleri gerimus, üzerimize yük gibi konmuş şeyleri ferimus. Ama Vergilius bunları karıştırarak kullanır: "Sadık Achates'in taşıdığı oklar." Gerebat'ı ferre yerine koymuştur.

269. Gravatur ile ingravatur: Başkasının ağırlığıyla ingravatur, kendi ağırlığıyla gravatur.

270. Gens, gentes ve genus: Gens milleti gösterir, Yunanistan, Asur gibi; gentilitas (paganlık) buradan gelir. Gentes ise aileleri gösterir, Iulia, Claudia gibi. Cins (genus) ise keyfiyete aittir, hayvanın ve meyvenin cinsi gibi.

271. Graecus, Graecanicus ve Graecensis: İnsana Graecus, şeye Graecanica, Yunanistan'da yapılagelene Graecensis denir.

272. Gallus, Gallicus ve Gallicanus: Galya'da doğana Gallus, Galya'dan getirilene Gallicum, Galya'dan bir şey getirene Gallicanus denir.

273. Germana ile soror: Soror aynı soydan ama aynı rahimden doğmayandır; germana ise her iki ebeveynin soyundan gelendir.

274. Genitor ile pater: Genitor tabiatın ya da kökenin adıdır; pater ise saygınlığın ve şerefin adıdır. Bu yüzden kutsal kişilere ve yaşlılara patres deriz. Genitores ise bizi doğuranlardır.

275. Generat ile parturit: Erkek için generare, kadın için parturire deriz: Erkek doğurttu, kadın doğurdu.

276. Gubernator ile nauta: Her dümenci denizci olabilir, her denizci dümenci olamaz.

277. Grande ile maximum: Grande bedene, maximum ruha aittir.

1.7

De littera G. 264. Inter Grates et gratias. Grates Deo aguntur, gratiae vero hominibus, quoniam referri possunt. Idcirco optime Deo convenit, quod relationem significat ad latriam. 265. Inter Gaudium et lætitiam. Stoici sic distinguunt: gaudium quippe esse aiunt elationem animi, in his quæ digna sunt exsultantis, lætitiam vero effrenatam animi elationem, quæ modum nesciat; et in his quoque quæ vitio sunt mista lætetur. Unde et Scriptura: Non est gaudium impiis, dicit Dominus. 266. Inter Gravitatem et gravitudinem. Gravitas ex pondere animi, et ex sententia constat, gravitudo autem corporis est. Inter Grave et gravidum. Grave de natura dicitur; gravidum de accidenti fecunditate, ut arbor gravida pomis. 267. Inter Garrire et loqui. Loquitur qui recte et temperanter dicit; garrit qui aut multa verba dicit, aut sordide loquitur. 268. Inter Gerere et ferre. Gerimus nostra, et veluti natura aliqua, quæ in nobis sunt, ferimus vero imposita nobis, veluti onus. Sed Virgilius permiste utitur (I Æneid.): Fidus quæ tela gerebat Achates. Gerebat pro ferre posuit. 269. Inter Gravatur et ingravatur Ingravatur pondere alieno, gravatur suo. 270. Inter Gentem et gentes, et genus. Gens nationis est, ut Græciæ, Assyriæ. Hinc et gentilitas dicitur. Gentes autem familiæ, ut Juliæ, Claudiæ. Genus vero ad qualitatem refertur, ut pecoris, pomi. 271. Inter Græcum, Græcanicum, et Græcense. Græcus homo dicitur; Græcanica res; Græcense, quale in Graecia solet fieri. 272. Inter Gallum et Gallicum, et Gallicanum. Gallum in Gallia natum, Gallicum ex Gallia latum, Gallicanum, quod aliquid ex Gallia affert. 273. Inter Germanam et sororem. Soror oriri ab eodem germine, non ab eodem utero; germana vero ex utriusque manans germine. 274. Inter Genitorem et patrem. Genitor naturæ vocabulum est, sive originis; nam pater dignitatis et honoris nomen est. Unde et sanctos viros ac seniores patres dicimus. Genitores vero nostri a quibus nati sumus. 275. Inter Generat et parturit. Generare masculos dicimus, parturire feminas. Ut puta: Ille generavit, illa parturiit. 276. Inter Gubernatorem et nautam. Quod omnis gubernator, nauta esse potest, omnis nauta gubernator esse non potest. 277. Inter Grande et maximum. Grande ad corpus pertinet, maximum ad animum.

1.8H Harfi

278. Hodie ile hoc die: Hodie (bugün) adeta ilk kez olan için, hoc die (bu gün) bir zaman olmuş bir şeyi aktarır gibi söylenir.

279. Hunc diem ile hanc diem: Dies eril olarak eskilerde iyi zamanı, dişil olarak kötü zamanı gösterirdi; Eyüp'teki lanetli gün gibi.

280. Habeo ile ab eo: Habeo elde tutarım; ab eo ise ondan, yani onun kendisinden.

281. Hos ile os: Hos h ile yazıldığında kişileri, h'siz ise yüzü gösterir.

282. Haeresis ile schisma: Hizip (schisma), başkalarıyla aynı kanaatte olup aynı ayinle ibadet ettiği hâlde yalnız cemaatin bölünmesinden hoşlanmaktır. Sapkın öğreti ise başkalarından çok farklı düşünmek, kendine çarpık bir öğretinin çok farklı ibadetini kurmaktır. Haeresis Yunancada seçimden gelir, çünkü herkes kendine daha iyi görüneni seçer. Secta ise bölmeden, kesitten gelir. Filozofların ya da sapkınların sectae'si denmesi bundandır.

283. Honos ile onus: Honos şereften, onus yükten.

284. Hora ile ora: h harfiyle hora günlerin saatidir; h'siz ise bölgelerin ya da sınırların ya da konuşmanın ifade edildiği ağzın anlamıdır.

285. Honustus ile oneratus: Farkları şudur: Oneratus herhangi bir ağırlıkla ezilmiş olandır; honustus ise yükü kendisine şeref olandır, düşmandan alınan ganimetleri taşıyan gibi. Oneratus h almaz, çünkü onus'tan gelir; honustus ise honos'tan geldiği için h'sini korur.

286. Hauritur ile exhauritur: Su hauritur (çekilir), kuyu exhauritur (boşaltılır).

287. Herbidus ile herbosus: Otların yeşilliği hiç bitmeyen yere herbidus, kolayca ot bitirip bir süre sonra kuruyana herbosus deriz.

1.8

De littera H. 278. Inter Hodie et hoc die. Hodie est quasi primum fiat, hoc die quasi aliquando factum referamus. 279. Inter Hunc diem et hanc diem. Dies masculini generis bonum tempus apud veteres indicabat; feminini malum, veluti in Job, maledicta dies. 280. Inter Habeo et ab eo. Habeo, retineo; ab eo, hoc est, ab ipso. 281. Inter Hos et os. Si hos cum h scribimus, significamus personam, sine h significat vultum. 282. Inter Hæresim et schisma. Schisma esse eadem opinantem, atque eodem ritu colentem quo caeteri, solo congregationis delectari discidio: hæresim autem esse longe alia opinantem quam cæteri, aliamque sibi ac longe dissimilem perversi dogmatis instituere culturam. Hæresis autem Graece ab electione dicitur, quod scilicet unusquisque id sibi eligat quod melius esse videtur. Secta autem a divisione dicta est, quasi sectio. Unde et sectæ philosophorum vel hæreticorum dicuntur. 283. Inter Honos et onus. Honos de honore, onus de onere. 284. Inter Hora et ora. Hora cum h littera, dierum, sine h regionum, vel finium, sive oris significatio, quo locutio exprimitur. 285. Inter Honustus et oneratus hoc interest, quod oneratus est qualicunque pressus pondere, honustus vero, cui ipsum onus honori est, ut si quis spolia hostium ferat. Sed oneratus aspirationem non habet, quia ab onere venit; honustus vero, quia ab honore descendit, retinet aspirationem. 286. Inter Hauritur et exhauritur. Hauritur aqua, exhauritur puteus. 287. Inter Herbidum et herbosum. Herbidum dicimus locum, in quo herbarum viriditas nunquam cessat, herbosum autem, qui facile herbam generat, et ad tempus arescit.

1.9I Harfi

288. Inferus ile infernus: Cehennemin üst kısmı inferus'tur; Mesih'in gelişinden önce adillerin ruhları orada dinleniyordu. Alt kısmı ise infernus'tur; çok günah işlemiş dinsizlerin ruhları oraya atılır. Peygamber ruhunun oradan kurtulmasına sevinerek şöyle der: "Çünkü canımı en alt ölüler diyarından kurtardın."

289. Initium ile principium: Initium şeylerin başladığı yerdir, evin temeli, geminin omurgası gibi; principium ise sözlerin başlangıcıdır.

290. Iudicium ile iustitia: Adalet doğru yaşamaya gösterilen özendir; yargı ise doğru yargılamanın hakkaniyetidir. İyi yaşamaya hizmet eden herkes adalet yapar; astları hakkında doğru hüküm veren herkes yargıyı korur. Yargı ise kurnazlığın zamanıyla lekelenir, makamla değil. Çünkü önce herkes adil olmalı, doğruluğu gözetmeli; ancak bundan sonra yargılarda hakkaniyete erişir. Bunlardan birincisi faziletin, ikincisi makamın işidir. Çünkü kimse makama ancak faziletle erişebilir. Adalet yargıdan ayrılır: Adil olmayan bir yargıya çarpık yargı denir; adalet ise asla adil olmayan olamaz.

291. Incantator, magus, haruspex ve maleficus: Incantatores işi sözlerle yapanlardır. Magi (büyücüler) yıldızlar üzerine felsefe yapanlar. Malefici kan ve kurbanlıklar kullanan, sık sık ölü bedenlere dokunanlar. Haruspices hayvanların iç organlarını inceleyip onlardan geleceği haber verenlerdir.

292. Indoctus ile indocilis: Indocilis hiçbir biçimde öğrenemeyen, indoctus henüz öğrenmemiş ama öğrenebilendir. Benzerlerini de bu kalıba göre ayır: immotus ile immobilis gibi.

293. Innoxius ile innocuus: Innocuus kendisine zarar verilmeyen, innoxius zarar vermeyi bilmeyendir.

294. Impurus ile impudicus: Impudicus utanç verici işi yapan, impurus ona katlanandır.

295. Immemor ile ignarus: Immemor unutmuş, ignarus bilgisizdir. Burun deliklerine nares denmesi de buradandır, çünkü bizi koku yoluyla uyarır, bir şeyi tanıyıp bilmemizi sağlar. Bu yüzden eskiler olfecisse kelimesini scisse (bilmiş olmak) anlamında kullanırdı.

296. Iners ile segnis: Iners sanatsız olandır, bu yüzden hiçbir işe yaramaz. Segnis adeta ateşsizdir (sine igne), securus nasıl kaygısız (sine cura) ise; yani soğuk, bundan da faydasız anlarız.

297. Insanus ile insaniens: Insanus ruhun kalıcı deliliğine tutulmuş, insaniens ise kızgınlıkla ya da öfkeyle ansızın coşmuş olandır.

298. Impius ile peccator: Şöyle ayrılırlar: Her dinsiz günahkârdır, ama her günahkâr dinsiz sayılmaz. Çünkü imanın dindarlığına yabancı olan dinsizdir; günahkâr ise çarpık bir eylemle kirlenendir.

299. Ambrosius iniquitas ile peccatum'un şöyle ayrıldığını söyler: Iniquitas zihnin acılığına, peccatum ise bedenin kaymasına aittir. Demek ki iniquitas önce gelir, günah ardından. Ama iniquitas daha ağırdır, çünkü günahların maddesidir; ona kıyasla günah daha hafiftir. Yine peccatum işlenen, piaculum işlenmiş olan ve işlenip kefareti ödenendir. Iniquitas'ın üç aşaması vardır: telkin, zevk, rıza. Aziz Hieronymus ise iniquitates ile peccata arasında şu farkı koyar: İmanı kabul etmeden önce bilgisizlikle ya da bilerek işlenenlere iniquitates, imanı tanıdıktan ya da vaftiz lütfundan sonra edinilenlere peccata deriz; günahlar da aynı sayıdadır: söz, iş ve rıza günahları.

300. Invidus ile invidiosus: Invidus daha mutlu olanı kıskanır; invidiosus ise başkasının kıskançlığına uğrayandır. Kıskançlığa uğramayan hiçbir ahlâken güzel şey yoktur. Çünkü kimse sefili kıskanmaz; kıskançlığa uğramayan iyi kim vardır?

301. Ira ile iracundia: Öfke (ira) şimdiki bir şeydir ve bir sebepten doğar; iracundia ise tabiî ve kalıcı bir kusurdur. Yine iratus bir süreliğine kışkırtılır, iracundus ise sık sık öfkelenir ve yaprağın rüzgârda kıpırdaması gibi hafif bir söz esintisiyle harekete gelir. Kutsal Kitap bunlar için der ki: "Öfkeli adam onursuzdur." Yine: "Öfkeli adam günah kazar."

302. Ignominia ile infamia: Ignominia birinin yetkisiyle verilir, infamia ise çoğunun ortak sözüyle oluşur.

1.9

De littera I. 288. Inter Inferum et infernum. Pars superior inferni inferus est, ubi quieverunt ante adventum Christi animæ justorum. Pars vero inferior infernus, in quo truduntur animæ impiorum qui plurimum peccaverunt. De quo Propheta animam suam liberatam esse gaudet, dicens: Quia liberasti animam meam ab inferno inferiori. 289. Inter Initium et principium. Initium est rerum a quo quid incipit, ut fundamenta domus, carina navis; principium autem verborum exordium est. 290. Inter Judicium et justitiam. Justitia est studium recte vivendi, judicium vero æquitas recte judicandi; quisquis ergo bene vivendo servit, justitiam facit; quisquis recte judicat in subditis, judicium custodit. Profanatur autem judicium astutiæ tempore, non dignitate. Nam primum oportet quemque esse justum, providere rectitudinem,et post hoc assequitur in judiciis æquitatem. Horum primum virtutis est, alterum honoris. Neque enim quisquam potest pervenire ad honorem, nisi per virtutem. Differt enim justitia a judicio. Solet enim dici judicium pravum, quod injustum est; justitia vero nunquam et injusta esse non potest. 291. Inter Incantatorem, magum, aruspicem et maleficum. Incantatores sunt qui rem verbis peragunt. Magi, qui de sideribus philosophantur. Malefici, qui sanguine utuntur et victimis, et saepe contingunt corpora mortuorum. Aruspices, qui exta pecudum inspiciunt, et ex eis futura praedicunt. 292. Inter Indoctum et indocilem. Indocilis est, qui penitus non potest discere. Indoctus, qui nondum discit, et tamen discere potest. Ad hanc formam similia distingue, ut puta, immotus, et immobilis, et his similia. 293. Inter Innoxium et Innocuum. Innocuus est cui non nocetur; innoxius, qui non novit nocere. 294. Inter Impurum et impudicum. Impudicus, qui turpitudinem flagitii infert; impurus, qui patitur. 295. Inter Immemorem et ignarum. Immemor est, qui oblitus est; ignarus, qui inscius. Unde et nares dictae, quae nos odore admonent ut cognoscamus aliquid et sciamus. Unde et olfecisse, scisse veteres dicebant. 296. Inter Inertem et segnem. Iners sine arte, et ob hoc neque operis quidem ullius. Segnis, quasi sine igne; quomodo securus, sine cura, id est frigidus, per quod inutilem accipimus. 297. Inter Insanum et insanientem. Insanus est qui perpetuo animi furore tenetur; insaniens subito incitatus indignatione, vel ira. 298. Inter Impium et peccatorem hoc distare solet, quod omnis impius peccator, non tamen omnis peccator impius habendus est. Impius quippe est quisquis a fidei pietate alienus efficitur, peccator vero qui prava actione foedatur. 299. Inter Iniquitatem et peccatum sic distare dicit Ambrosius, quod iniquitas ad mentis acerbitatem refertur, peccatum vero ad prolapsionem corporis. Praecedit igitur iniquitas, peccatum sequitur. Sed gravior est iniquitas, tanquam materia peccatorum, in cujus comparatione levius est peccatum. Item peccatum est quod admittitur; piaculum autem id quod admissum est, et id quod expiatur admissum. Iniquitatis autem tres sunt differentiae: suggestionis, delectationis, et consensus. Inter iniquitates et peccata sanctus Hieronymus hanc differentiam facit: iniquitates dicimus quæ ante susceptam fidem, sive per ignorantiam, sive per scientiam committuntur. Peccata vero, quae post cognitionem fidei, vel gratiam baptismatis contrahuntur; totidemque et peccata, verbi, operis et consensionis. 300. Inter Invidum et invidiosum, quod invidus feliciori invidet, invidiosus autem is est qui ab alio patitur invidiam. Nihil autem honestum, quod non invidiosum. Nemo quippe invidet misero; quis autem bonus et non invidiosus? 301. Inter Iram et iracundiam. Ira præsens est, et ex causa nascitur; iracundia autem vitium naturale et perpetuum est. Item iratus pro tempore concitatur; iracundus autem frequenter irascitur, et ad levem sermonis auram, quasi a vento folium, commovetur. De talibus dicit Scriptura: Vir iracundus inhonestus est. Et iterum: Iracundus effodit peccata. 302. Inter Ignominiam et infamiam. Ignominia ponitur potestate alicujus, infamia autem fit multorum consentiente sermone.

1.9_2303. Incusare ile accusare: Bizden üstün olanları incusamus, eşitlerimizi accusamus. Yine sözle incusamus, suçla ve eylemle accusamus.

304. Iubere ile imperare: Eskilerde iubere imperare ile aynı değildi: Iubere itaatin isteğe bağlı olduğu yerde, imperare ise herkesin borçlu olduğu buyruğa uyduğu yerde söylenirdi.

305. Iactamur ile fatigamur: Denizin dalgalarında iactamur, karada fatigamur.

306. Iaceo ile iacio: Iaceo yatanı gösterir, iacio ise fırlatmayı.

307. Ignis ile focus: Ignis alevin kendisidir, focus ise ateşin kaynağı ve besinidir. Varro der ki: "Focus ateşi beslediği (foveat) için böyle denir." Focus demek ki fotus'tan (besleme) gelir.

308. Ianua ile ostium: Ianua eve ilk giriştir, ostium evin herhangi bir yerinin kapısıdır. Ianua kapalı ya da açık olabilir; fores ve valvae ise kapının kanatlarıdır: fores dışarı (foras) döner, valvae içeri doğru açılır, çift, çok katlı ve katlanır olurlar. Portae ise asıl anlamıyla surların kapılarıdır; eskiden şehir çizilirken saban taşınarak (portato aratro) çevresi dolaşıldığı için bu adı almışlardır.

309. Illius similis ile illi similis: Illius similis huya, illi similis yüze aittir.

310. Iuventa ile iuventus: Iuventus gençlerin çokluğudur; iuventa ise insanların yaşıdır. Iuventas ise gençliğin süsüdür; ama yazarlar pek çok yerde başka türlü kullanmıştır.

311. Inficere ile officere: Inficere rengi değiştirmek, officere birine zarar vermektir.

312. Invenire ile reperire: Aradıklarımızı invenimus, kendiliğinden karşımıza çıkanları reperimus.

313. Inquirere ile quaerere: Şüphe ettiğimiz şeyleri inquirimus, bilmediklerimizi quaerimus.

314. Impendere ile impendere: e kısa okunursa impendo'dan gelir, impendere harcamak demektir; e uzun okunursa impendeo'dan gelir, tepede durup tehdit etmek anlamına gelir.

315. Iuvat ile iubat: Iuvat hoşa gider, iubat yardım eder.

316. Illex ile ilex: İki l ile illex baştan çıkaranı, tek l ile ilex ağacı gösterir.

317. It ile id: Id zamirdir, it ise "gidiyor" demektir.

318. Inquit ile inquid: Örneğin söyleme belirtilen yerde inquit yazılır.

319. Insitum ile insertum: Aşılanmış ağaçlara insitae, davaya ya da hikâyeye eklenenlere insertae deriz.

320. Illud ile illuc: Illud zamir, illuc zarftır.

321. Imprecari ile deprecari: Imprecari lanet okumak, deprecari özür dilemek ve temize çıkmaktır.

322. Incola ile inquilinus: Incola ve inquilinus ikisi de yitirilmiş vatanın işaretidir; ama inquilinus gurbette olduğu sürece, incola ise bir yurt bulduğunda söylenir.

323. Indigena ile indigens: Indigentes muhtaçlardır; indigenae ise o yerde doğanlar.

1.9_2
  1. Inter Incusare et accusare. Incusamus potiores, accusamus pares. Item incusamus verbo, accusamus crimine et facto. 304. Inter Jubere et imperare. Jubere apud veteres non idem erat quod imperare; nam jubere ibi dicebatur, ubi voluntatis erat obsequium; imperare autem,ubi debito quisque imperio parebat. 305. Inter Jactamur et fatigamur, Jactamur in maris fluctibus, fatigamur in terris. 306. Inter Jaceo et jacio. Jaceo accubantem significat, jacio vero mitto demonstrat. 307. Inter Ignem et focum. Ignis ipsa flamma est, focus vero fomes, ac nutrimentum ignis. Nam Varro: Focus, ait, dictus, quod foveat ignem. Focus ergo dictus a fotu. 308. Inter Januam et ostium. Janua est aditus primus in domum, ostium in quemlibet locum domus. Similiter vero janua, vel est clausa, vel patens; fores autem et valvæ ipsae clausae sunt, sed fores quae foras vertuntur, valvæ, quae imus aperiuntur, et duplices, multiplices, complicabilesque sunt. Portae vero proprie murorum dicuntur; atque ideo dictæ eo quod antiquitus portato aratro designabantur, quando circumducebatur gyrus, atque urbs signabatur. 309. Inter Illius similis et illi similis. illius similis ad mores refertur, illi similis ad vultum. 310. Inter Juventam et juventutem. Juventus est juvenum multitudo; juventa autem hominum est aetas. Juventas vero decus juventutis, sed auctores in plerisque locis aliter posuerunt. 311. Inter Inficere et officere. Inficere est colorem mutare, officere est alicui nocere. 312. Inter Invenire et reperire. Invenimus inquisita, reperimus ultro occurrentia. 313. Inter Inquirere et quærere. Inquirimus ea de quibus dubitamus, quaerimus ignota. 314. Inter Impendere et impendere. Impendere correpte ab eo venit, quod est impendo, impendere, impendere autem, si e litteram producas, significat imminere, ab eo quod est impendeo. 315. Inter Juvat et jubat. Juvat, delectat; jubat, adjuvat. 316. Inter Illicem et ilicem. Illicem cum duobus ll significat inductorem; ilicem per unum l arborem indicat. 317. Inter It et id. Id pronomen est; it vero, vadit. 318. Inter Inquit et inquid, ut puta ubi inquit dictum. 319. Inter Insitum et insertum. Insitas arbores dicimus, insertas vero causas, aut fabulas. 320. Inter Illud et illuc. Illud pronomen, illuc adverbium est. 321. Inter Imprecari et deprecari. Imprecari, maledicere; deprecari, excusare et expurgare. 322. Inter Incolam et inquilinum. Incola quidem et inquilinus signum est perditæ patriæ; sed inquilinus dicitur quandiu peregrinatur, incola cum invenerit sedem. 323. Inter Indigenam et indigentem. Indigentes egeni sunt; indigena, inde geniti.
1.10L Harfi

324. Libertas ile liberalitas: Libertas hukukî duruma aittir; cömertlik (liberalitas) ise iyilikseverliğe ve eli açıklığa aittir, çıplağı giydirmek, esirleri kurtarmak, yoksula yiyecek vermek gibi.

325. Laudabilis ile laudandus: Laudabilis övülebilir olan, laudandus övülmesi gereken kişidir.

326. Luxuriosus ile prodigus: Luxuriosus hazlara gevşemiş gibidir; yerinden oynamış organlara luxa denmesi de bundandır. Prodigus ise savurgandır, her şeyi öne (porro) sürer, adeta fırlatır atar.

327. Lascivus ile petulans: Lascivus sefahatiyle, petulans pervasızlığıyla öyledir. Petulantia şehvet demektir, çünkü başkasının iffetini kötü niyetle ister (petit).

328. Litigiosus ile litigator: Litigiosus hakkında dava görülendir, tarla gibi; litigator dava edendir.

329. Laetitia ile exsultatio: Laetitia zihnin sevinci, exsultatio ise sözlerin ve organların sevincidir. Exsultatio de iubilatio'dan ayrılır. Sözlerin sevince yettiği, dilin zihnin sevincini anlatabildiği yerde exsultatio vardır. Kişi içine doğan sevinci sözle bildiremeyip taşan ruhunun sevinci bir çığlıkta patlayınca iubilatio olur.

330. Bazıları letum ile mors arasında ayrım yapmaya çalışmıştır: Letum kendiliğinden gelir, ölüm (mors) ise verilir.

331. Libido ile livido: b ile yazılan libido ruhun arzusudur; v ile yazılan livido bedenin morluğudur. Pek çok ve türlü şehvet vardır: Öç alma şehveti öfke diye, para edinme şehveti açgözlülük diye, ne pahasına olursa olsun yenme şehveti inatçılık diye, övünme şehveti kendini beğenme diye anılır. Birçok şeyin şehveti olmakla birlikte, neyin şehveti olduğu eklenmezse, zihne ancak bedenin utanç yerlerini ahlâksızlığın pisliğine kışkırtan şehvet gelir. Bu şehvet haklı olarak bu adı öteki şehvetler arasında kendine ayırmıştır, çünkü bozulabilir tende hepsinden çok kudurur. Libido başkasının iffetini ya da herhangi bir şeyi istemek hoşa gittiği (libeat) için bu adı alır.

332. Laus ile laudatio: Laus övülene, laudatio övene aittir. Yine laus faziletin parladığı şeydir, laudatio ise övgü konuşmasının kendisidir. Laus ve sevinç sesin kutlamasına ihtiyaç duymadan ruhun hayranlığında durur; laudatio ise bir şeyin konuşmanın yardımıyla süslenmiş olarak anlatılmasıdır.

333. Largitas ile largitio: Largitas insanlıktan, largitio ise hırstan gelir.

334. Laetari ile gratulari: Kendi iyiliğimize laetamur, dostlarımızınkine gratulamur.

335. Legere ile lectitare: Legere bir kerelik okumaya, lectitare sık okumaya aittir. Legere bazen denizcilik sözüdür de, çünkü geminin geçtiği her yeri legere ettiği söylenir.

336. Labium ile labrum: Üst dudağa labium, alt dudağa labrum deriz. Rostrum ise yalnız kuşlara aittir, eğri olduğu için. Bazıları da pek boş yere, erkeklerin dudağına labra, kadınlarınkine labia denmesini ayırt etmeye çalışır.

337. Lactans ile lactens: Lactans süt veren, lactens süt verilendir.

338. Leges ile iura: Ius söylenir, kanun yazılır. Vergilius'un şu sözü de bundandır: "Erkeklere hak ve kanun veriyordu." Yine kanunlar insanî, iura ilahîdir. Bu yüzden Tanrı önünde and içmeye iuramentum denir. Vergilius da der ki: "Yunanların kutsal andlarını çözmek hakkımdır."

339. Leges ile mores: Kanun yazıyla yayımlanır; mos (töre) ise hiçbir bağla sıkıştırılmamış bir yaşama kanunudur, yani yazılmamış, yalnız uygulamayla tutulmuş kanundur.

340. Latro ile fur: Başkasının malına göz diken fur, çalıp öldüren latrodur. Latro asıl anlamıyla pusuda saklanmaktan (latitare) gelir; fur ise furvus'tan, yani kara olmaktan gelir, çünkü gecenin vaktini kullanır. Plautus hırsızlık eden birine güzelce der ki: "Sen üç harfli adam", yani fur.

341. Locus religiosus, sacer ve sanctus: Sacer yukarıdaki tanrılara, religiosus aşağıdaki tanrılara ait olana deriz. Sanctus ise kutsiyetle korunmuş olandır; Homeros'taki boğalar gibi, ki onlar Güneş için kutsaldır, sacrosancti'dir.

342. Labat ile lavat: Labat sallanır, lavat yıkayıcı olmaktır ⟦?⟧.

343. Laetus ile letum: Laetus sevinen, letum ise ölüm demektir.

344. Labium ile labrum: Labium ağzın, labrum kabın kenarıdır, eğri olduğu için rostrum'dan gelir.

1.10

De littera L. 324. Inter Libertatem et liberalitatem. Libertas conditionis est, liberalitas vero beneficentiae et largitatis, ut nudum vestire, captivos redimere, pauperi victum administrare. 325. Inter Laudabilem et laudandum. Laudabilis est qui laudari potest, laudandus qui laudari debet. 326. Inter Luxuriosum et prodigum. Luxuriosus, quasi solutus in voluptates, unde membra loco mota luxa dicuntur; prodigus autem sumptuosus, qui omnia porro agit, et quasi projicit. 327. Inter Lascivum et petulantem. Lascivus luxu, petulans temeritate. Petulantia autem libido dicitur ab eo quod petit male alienum pudorem. 328. Inter Litigiosum et litigatorem. Litigiosus est de quo litigatur, quasi ager; litigator qui litigat. 329. Inter Lætitiam et exsultationem. Lætitia est mentis gaudium, exsultatio vero verborum atque membrorum. Rursus exsultatio a jubilatione distinguitur. Ubi enim verba sufficiunt laetitiae, et lingua idonea est mentis gaudium explicare, exsultatio est. Ubi vero non potest quisque conceptum gaudium verbis annuntiare, sed ipsam animi effusi lætitiam in vocem quamdam exsultationis erumpit, jubilatio est. 330. Inter Lethum et mortem quidam tentaverunt facere discretionem, dicentes: Lethum per se venit, mors vero infertur. 331. Inter Libidinem et lividinem. Libido per b cupiditas est animi; livido per v livor est corporis. Sunt autem multæ variaeque libidines, sicut libido ulciscendi, quae ira vocatur; sicut libido habendi pecuniam, quae avaritia nominatur; sicut libido quomodocunque vincendi, quae pertinacia dicitur; sicut libido gloriandi, quae jactantia nuncupatur. Et cum sint multarum libidines rerum, neque cujus rei libido sit adjicitur, non solet animo occurrere, nisi illa tantum qua obscenæ partes corporis ad flagitiorum immunditias excitantur. Sed merito ista Inter caetera hoc sibi nomen proprie obtinuit, quia in carne corruptibili plus caeteris sævit. Dicta autem libido, eo quod libeat alienum pudorem, sive quamcunque rem appetere. 332. Inter Laudem et laudationem. Laus est ejus qui laudatur; Laudatio vero ejus qui laudat. Item laus est in qua virtus enitet; laudatio, ipsa laudandis Oratio. Laus et lætitia sine celebratione vocis in animi admiratione consistit: laudatio vero rei cujusque prædicatio est, adminiculo orationis ornata. 333. Inter Largitatem et largitionem. Largitas humanitatis est, largitio ambitionis. 334. Inter Lætari et gratulari. Lætamur de nostris bonis, gratulamur de amicorum. 335. Inter Legere et lectitare. Legere ad tempus refertur, lectitare ad frequentiam. Interdum et legere nauticum verbum est, quia et navis dicitur legere quidquid transit. 336. Inter Labium et labrum. Labium superius dicimus, labrum inferius. Rostrum, non nisi avium, quod incurvum est. Vanissime autem quidam nituntur facere discretionem, ut Virorum labra, mulierum labia dicantur. 337. Inter Lactantem et lactentem, quod lactans est quæ lac præbet, lactens cui praebetur. 338. Inter Leges et jura. Jus dicitur, lex scribitur. Unde et Virgilius: Jura dabat legesque viris. Item leges humanae, jura divina sunt. Ideoque et juramentum dicitur, id est, sacramentum in Deo. Hinc et Virgilius: Fas mihi Graiorum sacrata resolvere jura. 339. Inter Leges et mores. Lex est scriptis edita, mos autem lex quaedam vivendi, nullo vinculo astricta, sive lex non scripta, sed tantum cum usu retenta. 340. Inter Latronem et furem. Qui alienam involat, fur est; qui furatur et occidit, latro est. Proprie autem latro a latitando insidiis dictus; fur autem a furvo vocatus, id est, nigro; nam noctis utitur tempore. Pulchre autem Plautus cuidam qui furabatur ait (Plaut. Aulularia): Tu trium litterarum homo, id est, fur. 341. Inter Locum religiosum, et sacrum, et sanctum, quod sacrum vocamus quod ad deos superos pertinet; religiosum, quod ad deos inferos; sanctum vero, quod aliqua sanctitate sanctum est, ut sunt tauri apud Homerum soli sancti, sacri, sacrosancti. 342. Inter Labat et lavat. Labat nutat, lavat lotorem esse ⟦?⟧. 343. Inter Lætum et lethum. Laetum gaudentem, lethum mors dicitur. 344. Inter Labium et labrum. Labium oris; labrum vasis, a rostro, quod incurvum est.

1.10_2345. Lympha ile nympha: Lympha su, nympha tanrıçadır.

346. Lis ile rixa: Lis iki kişi arasında olur ve dava açılınca biter; rixa çok kişi arasında olur ve kavgadan ibarettir.

347. Ligat ile legat: Bağla ligat, vasiyetle legat.

348. Limen ile limes: Limen evin eşiği, limes bölgelerin ya da sınırların çizgisidir.

349. Libat ile immolat: Eskiler kurbanlıkları sunağın yığınının (moles) üstüne koyup kurbanın altını ateşledikleri zaman immolare, saf şarapla dolu kâseleri sunağa döktükleri zaman libare derlerdi. Çünkü libare asıl anlamıyla dökmektir. Şarabın kullanımını Yunanistan'da gösterdiği rivayet edilen Liber de buradan adını alır. Biz de kelimelerin bu ayrımına göre ekmeği immolamus, kadehi libamus.

1.10_2
  1. Inter Lympham et nympham. Lympham aquam, nympham deam. 346. Inter Litem et rixam. Lis Inter duos committitur, et mota finitur; Rixa Inter multos et jurgio constat. 347. Inter Ligat et legat. Ligat quis vinculo, legat testamento. 348. Inter Limen et limitem. Limen ædium est, limes regionum vel finium. 349. Inter Libat et immolat. Veteres immolare dicebant, quando victimas in mole altaris ponentes ignem sacrificiis subjiciebant. Libare autem quando pateras mero plenas aris fundebant. Nam libare proprie fundere est. Unde et Liber vocatur qui vini usum in Graecia ostendisse fertur. Nos ergo juxta verborum distinctionem immolamus panem, libamus calicem.
1.11M Harfi

350. Misericordia ile miseratio: İyi dilemek misericordia'nın, iyilik yapmak miseratio'nun işidir. Miseratio adeta misericordia'nın eylemidir. Çünkü misericordia yalnız yüreğin duygusudur, bizi sefillere yardıma iter. Bu yüzden misericordia verecek bir şey olmasa da sefille birlikte acı çekmeyi bilir; miseratio ise işle kanıtlanır.

351. Memorare ile commemorare: Azı memorantur, çoğu commemorantur.

352. Mansuetus ile modestus: Mansuetus kimseye haksızlık etmeyen, modestus incitilince bile öfkelenmeyendir.

353. Miser ile misellus: Henüz yaşayana miser, ölmüş olana misellus deriz.

354. Miserandus ile miserabilis: Miserabilis acıyabileceğimiz, miserandus acımamız gereken kişidir.

355. Memoriosus ile memor: Memoriosus hafızası olandır; memor ise bir iyiliği ya da savunmayı hatırlayandır.

356. Mora ile tarditas: Mora engelleyen, tarditas engellenendir. Mora işte, tarditas insandadır.

357. Mendum ile mendacium: Mendum asıl anlamıyla kitap için söylenir, emendare (düzeltmek) de buradan gelir. Mendacium ise öteki işlerde olur.

358. Malitia ile malignitas: Zihnin çarpık düşüncesine malitia, bu kötülüğün dileğine veya işine malignitas denir.

359. Multatio, poena ve supplicium: Multatio kansız olabilir, para cezası gibi. Supplicium kanla olur; ceza (poena) ise kansız acıdır.

360. Munus ile donum: Munus borçtur, himaye edene verilen gibi; donum ise onurlandırmadır. Yine donum verene, munus alana aittir. Donum adı vermekten (dare), munus ise munire'den (korumak) ya da monere'den (uyarmak) gelir.

361. Meruit ile promeruit: Meruit hem ceza hem ödül için ortaktır; promeruit yalnız ödül içindir. İyilik yapana promeritus, kötülük yapana da aynı biçimde immeritus denir.

362. Magnus ile grandis: Magnus'u ruha, grandis'i bedene bağlarız.

363. Mutuum dare ile commodare: Mutuum dare yapan başka bir şey geri alacaktır; commodare yapan ise aynı şeyin geri verilmesini ister.

364. Monere ile admonere: Öğüt veren monet, unutulanı hatırlatan admonet.

365. Meretur ile maeret: Meretur bir iyiliğe layık olan, maeret hüzünlü olandır.

366. Miramur ile admiramur: Faziletlere admiramur, işlere miramur.

367. Miseremur ile miserescimus: Miseremur gerektiği kadar, miserescimus gerektiğinden fazla acırız. Yine istendiğinde miseremur, kendiliğimizden miserescimus.

368. Monemus, admonemus ve commonemus: Gelecek için monemus, şimdiki için admonemus, geçmiş için commonemus.

369. Multitudo ile numerus: Multitudo sayıyla olur, turba (kalabalık) ise yere bağlıdır. Çünkü dar bir yerde birkaç kişi kalabalık oluşturabilir.

370. Mihi ile mi: Mihi datif, mi vokatif hâlidir.

371. Municeps ile municipalis: Municipes meclis üyelerinin büyükleridir, hazinenin görevlerini aldıkları için (munera accipiant) bu adı alırlar; municipales ise yerli vatandaşlar olup yerlerinde görev yaparlar.

372. Mamillae, mammae ve ubera: Mamillae erkeklerin, mammae kadınların, ubera hayvanların memeleridir. Papillae ise memelerin emenlerin tuttuğu uçlarıdır.

373. Matrona ile mater familias: Gramerci Melissus farkın şu olduğunu düşünür: İlk çocuğun annesine matrona, çok çocuk doğurana mater familias denir. Başkaları şöyle demiştir: Kocasıyla evlilik bağı kuran ve bu evlilik içinde olan kadına matrona denir; mater familias ise kocasının eli ve mülkü altında olan ya da kocası onun eli ve mülkü altında bulunan kadındır, çünkü kocasının ve mirasçısının ailesine de geçmiştir. Evlenecek yaştaki kızlara da artık anne olabilecekleri için matronae denir; çünkü hukukun bir tören usulüyle kocanın ailesine geçerler.

374. Mortuus ile emortuus: Mortuus artık ruhu çıkmış beden, emortuus ise ölüme yakın olandır.

375. Mare ile maria: Mare bütün bir unsurdur, maria ise denizin parçalarıdır. Tıpkı terrae ile yalnız unsur olan terra gibi.

376. Montes ile colles: Montes toprağın kabarıklarıdır, colles ise dağların daha çıkıntılı sırtlarıdır, boyun (colla) gibi.

377. Malogranata ile malogranatum: Dişil malogranata ağaç, nötr malogranatum meyvedir. Persicus ile persicum gibi: dişil persicus ağaç, nötr persicum meyvedir. Buxus ile buxum gibi: nötr buxum odun, dişil buxus ağaçtır.

378. Magis ile potius: Magis karşılaştırdığı iki şeyden birini yeğlemektir; potius ise ötekini reddeder.

1.11

De littera M. 350. Inter Misericordiam et miserationem. Bene velle misericordiæ est; bene facere, miserationis. Dicitur enim miseratio, quasi misericordiae actio. Nam misericordia affectus tantum cordis est quo compellimur ut miseris subveniamus. Quapropter misericordia condolere misero novit, etsi non sit unde tribuatur; miseratio autem ex opere comprobatur. 351. Inter Memorare et commemorare. Memorantur pauca, commemorantur multa. 352. Inter Mansuetum et modestum. Mansuetus est qui nulli injuriam irrogat, modestus qui nec læsus irascitur. 353. Inter Miserum et misellum. Miserum viventem adhuc dicimus, misellum mortuum. 354. Inter Miserandum et miserabilem. Miserabilis est cui misereri possumus, miserandus cui misereri debemus. 355. Inter Memoriosum et memorem. Memoriosus memoriam habet, memor vero beneficii vel defensionis memor est. 356. Inter Moram et tarditatem. Mora est quae impedit, tarditas quae impeditur. Mora in re, tarditas in homine. 357. Inter Mendum et mendacium. Mendum in libro proprie dicitur, unde et emendare dicimus. Nam mendacium in caeteris rebus est. 358. Inter Malitiam et malignitatem. Cogitatio quippe prava mentis malitia dicitur, malitiae votum vel opus malignitas appellatur. 359. Inter multationem, pœnam, et supplicium. Multatio potest esse, et sine sanguine, in damno pecuniæ. Supplicium cum sanguine; poena vero dolor sine sanguine. 360. Inter Munus et donum. Munus est debitum, ut patrono; donum, honorarium est. Item donum dantis est, munus accipientis. Dictum autem donum a dando, munus a muniendo, vel a monendo. 361. Inter Meruit et promeruit. Meruit commune est et ad poenam et ad praemium, promeruit tantum ad præmium. Nam promeritus dicitur qui bene facit, sic immeritus qui male. 362. Inter Magnum et grandem. Magnum ad animum referimus, grandem ad corpus. 363. Inter Mutuum dare et commodare. Qui mutuum dat, aliud recepturus est; qui commodat, utique idem sibi reddi desiderat. 364. Inter Monere et admonere. Monet qui praecipit, Admonet qui quod exciderat memoriæ reducit. 365. Inter Meretur et mœret. Qui meretur dignus est aliquo beneficio; qui mœret, tristis est. 366. Inter Miramur et admiramur. Admiramur virtutes, miramur opera. 367. Inter Miseremur et miserescimus. Miseremur quantum necesse est, miserescimus amplius quam necesse est. Item miseremur rogati, miserescimus ultro. 368. Inter Monemus, admonemus et commonemus. Monemus futura, admonemus præsentia, commonemus præterita. 369. Inter Multitudinem et numerum. Multitudo numero fit, turba loco posita. Possunt enim pauci in angusto turbam facere. 370. Inter Mihi et mi. Mihi dativus casus est, mi vocativus. 371. Inter Municipem et municipalem. Municipes sunt curialium majores, dicti eo quod fisci munera accipiant; municipales autem originales cives sunt, et in loco officium gerentes. 372. Inter Mamillas et mammas, et ubera. Mamillæ virorum sunt, mammæ mulierum, ubera pecorum. Papillæ autem sunt nuclea summa mammarum, quae sugentes comprehendunt. 373. Inter Matronam et matrem familias. Melissus grammaticus arbitratur hoc interesse, quod matrona dicatur mater primi pueri; mater familias, quae plures peperit. Alii dixerunt matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit, et in eo matrimonium actum; matrem vero familias eam esse quae in mariti manu, mancipioque est, aut in cujus maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui hæredis venisset. Matronae autem et virgines nubiles dicuntur, quae matres jam fieri possunt. Quoniam per quamdam juris solemnitatem in familiam migrant mariti. 374. Inter Mortuum et emortuum. Mortuum jam exanimatum corpus, emortuum vero, vicinum morti. 375. Inter Mare et maria. Mare elementum est totum, maria vero partes maris. Sicut terræ sunt, terra vero tantum elementum. 376. Inter Montes et colles. Montes tumores terrarum, colles prominentiora juga montium, quasi colla. 377. Inter Malogranatam et Malogranatum. Malogranata, feminini generis, arbor est; malogranatum vero, generis neutri, pomum est. Sicut persicus et persicum: persicus, generis feminini, arbor; persicum, generis neutri, fructus est. Sicut buxus et buxum: nam buxum neutrum, lignum est: buxus femininum, arbor est. 378. Inter Magis et potius. Magis est alterum ex duobus præferre, utrum comparet; potius alterum damnat.

1.11_2379. Mala ile malae: Mala meyve, malae çene kemikleridir.

380. Marem ile mare: Marem erkek, mare su unsurudur.

381. Mentiens ile fallens: Şunu düşünmek gerekir: Olmadığı gibi görünmek isteyen yalan söyler; istemeyerek şeyi olduğundan başka sanan ise yalan söylemez, yanılır. Şu hâlde her yalancıda aldatma iradesi vardır; aldatan şeyde ise yalan söyleme iradesi yoktur. Çünkü taş da aldatır, pek çok cisim de görünüşüyle aldatır, tıpkı sağlam olduğu hâlde suda kırık görünen kürekler gibi; kuleler de gemicilerin gözlerini koşuyormuş gibi aldatır. Ama bunlar bunu yalan söyleme iradesiyle değil, tabiatlarının görünüşüyle yaparlar.

382. Monile ile munile: Monile kancadır; monere'den (uyarmak) gelir, çünkü kadına kocasının gücü altında olduğunu hatırlatır. Munile ise elbisedir, munire'den (korumak) gelir; ya da munile kadınların boynundan sarkan mücevher süsüdür, adı munus'tan (armağan) gelir.

1.11_2
  1. Inter Mala et malas. Mala poma sunt, malae vero maxillæ. 380. Inter Marem et mare. Marem, masculum; mare elementum est aquæ. 381. Inter Mentientem et fallentem. Considerandum est quod ille mentitur qui vult videri quod non est: qui autem non volens aliud putat quam est, non mentitur, sed fallitur. Inest ergo omni mentienti voluntas fallendi: rei autem fallendi, voluntas non est mentiendi. Nam et lapis fallit, et multa corpora specie fallunt, ut remi fracti in unda, dum sint integri: sed et turres, quasi currentes, oculos navigantium fallunt. Et tamen hoc naturae agunt specie non mentiendi voluntate. 382. Inter Monile et munile. Monile dicitur harpago a monendo, eo quod moneat mulierem esse sub potestate viri; munile vero dicitur vestimentum, a muniendo, vel munile dicitur ornamentum ex gemmis quod solet ex feminarum pendere collo: dictum a munere.
1.12N Harfi

383. Necessitas ile necessitudo: Zorunluluk (necessitas) bir şeyin yapılmasını zorlar; necessitudo ise yakınlık duygusu ya da bağıdır.

384. Nihil ile nihili: Nihil zarftır, nihili ise değersiz insandır.

385. Nudum ile nudatum: Genellikle giydirilen şeylere nudata, örtülmeyenlere nuda denir. Yine nudus o şeyden ya da o şeyle yoksun olan için iyi söylenir. Nudatus ise ondan soyulduğu bildirilendir.

386. Negamus ile abnegamus: Suçlandığımızda negamus, bir şey istendiğinde abnegamus.

387. Nemo ile nullus: Nemo'yu insana, nullus'u her şeye bağlarız.

388. Nomen, praenomen, cognomen ve agnomen: Nomen özel adın kelimesidir; praenomen soyun saygınlığı yüzünden adların önüne konandır: Publius Vergilius gibi, çünkü Vergilius Publius diyemeyiz. Cognomen soyun ailesinden gelendir: Cornelia ailesinden gelen Scipio Cornelius gibi. Agnomen ise faziletten ya da kusurdan alınır: Afrika'yı yendiği için Scipio Africanus, baldırları (surae) büyük olduğu için Lentulus Sura gibi. Şu hâlde nomen hususiyetten, praenomen saygınlıktan, cognomen kökenden, agnomen ise görünüşten ya da eylemden gelir.

389. Nascitur ile enascitur: Rahimden düşen nascitur, topraktan ya da sudan yükselen enascitur.

390. Nauta ile navita: Navita şiir kelimesidir. Nauta'dan gelir, ama şairler vezin için bir harf eklemiştir.

391. Num ile nunc: Num "acaba", nunc "şimdi."

392. Ne ile nae: Nae önde gelirse zarftır ve tiz vurguyla söylenir; ne ise sona eklenirse bağlaçtır ve bastırılmış vurguyla söylenir.

393. Nigro ile migro: Nigro karartırım, migro yer değiştirmedir.

394. Neutrum ile neutrale: Neutrum ad, zamir ya da ortaçtır; neutrale ise fiildir.

395. Notus ile Notus: Notus bilinen, yargıyla tanınan; Notus ise güney rüzgârı.

396. Nobilis ile nobilis: Nobilis soylu; nobilis herkesçe bilinen.

397. Nomina ile numina: Nomina adlar, numina ilahî güçtür.

1.12

De littera N. 383. Inter Necessitatem et necessitudinem. Necessitas aliquid fieri cogit, necessitudo autem affectus est vel vinculum propinquitatis. 384. Inter Nihil et nihili. Nihil adverbium est, nihili autem homo nullius momenti. 385. Inter Nudum et nudatum. Ea enim nudata dicuntur quæ vestiri solent, ea nuda quæ non solent tegi. Item nudus illius rei aut illa re bene dicitur. Nudatus vero ab illo denuntiatur. 386. Inter Negamus et abnegamus. Negamus, si quid objicitur; abnegamus, si quid petitur. 387. Inter Neminem et nullum. Neminem ad hominem referimus, nullum ad omnia. 388. Inter Nomen, prænomen, cognomen et agnomen. Nomen est vocabulum propriæ appellationis; prænomen, quod nominibus ob dignitatem generis præponitur; ut Publius Virgilius. Non enim possumus dicere Virgilius Publius. Cognomen, quod ex familia generis venit, ut puta Scipio Cornelius, a Cornelia familia ortus. Agnomen, quod ex virtute, vel vitio trahitur: ut Scipio Africanus, pro eo quod Africam vicerit: vel Lentulus Sura, pro eo quod majores habuerat suras. Proinde nomen a proprietate venit; praenomen a dignitate, cognomen ab origine, agnomen vero a specie vel actione. 389. Inter Nascitur et enascitur. Nascitur, quod ab utero decidit; enascitur, quod ex terra, aut aqua exsurgit. 390. Inter Nautam et navitam. Navita poeticum est. Nam dictus est a nauta, sed causa metri a poetis una littera addita est. 391. Inter Num et nunc. Num, nunquid; nunc, modo. 392. Inter Ne et næ. Næ, si praeponitur, adverbium est et acuto accentu pronuntiatur, ne vero si subjungatur conjunctio est, et presso accentu. 393. Inter Nigro et migro. Nigro nigrum facio, migro demutatio est. 394. Inter Neutrum et neutralem. Neutrum nomen, aut pronomen, vel participium; neutrale vero verbum est. 395. Inter Notus et notus. Notus, cognitus, notus judicio; Notus, Auster. 396. Inter Nobilem et nobilem. Nobilis, generosus; nobilis, notus omnibus. 397. Inter Nomina et Numina. Nomina sunt vocabula, numina, potestas.

1.13O Harfi

398. Osculum ile pax: Dostlara ve evlatlara barış öpücüğü (osculum), eşlere basium, fahişeye suavium verilir deriz. Yine osculum sevgiye, basium okşamaya, suavium hazza aittir. Biri bunu iki dizeyle ayırmıştır: Basia eşlere verilir, oscula dostlara; Suavia ise şehvetli dudaklara hoş gelerek karışır.

399. Occasio ile opportunitas: Yazılarda uygun biçimde "fırsat güldü" (occasio arrisit), "imkân kendini sundu" ya da "uygun biçimde gerçekleşti" denir.

400. Observatio ile observantia: Observatio özenin, öğretimin ve sanatın işidir; observantia ise ibadetin ve dinin.

401. Opus ile operatio: Opus yapılan şeyin kendisine, operatio ise şeyin yapılışına denir.

402. Omne ile totum: Omne çokluğa ve sayıya aittir: sayıya, bütün insanlar gibi; çokluğa ise bütün aile, bütün ordu, bütün sürü diyoruz. Totum ise büyüklüğe aittir: bütün beden, bütün yer, bütün gök gibi. Şu hâlde totus homo bedene, omnis homo insanların tümüne bağlanır. Bu yüzden omne ayrı parçalarda kullanılır, totum ise parçasız olmalıdır.

403. Orare ile exorare: Orare istemek, exorare elde etmektir.

404. Obesse ile officere: Obest zarar veren, officit zarar vermek isteyendir.

405. Officere ile inficere: Officere birine zarar vermek istemek, inficere rengi değiştirmektir.

406. Olet ile redolet: Olet bir şey kötü ya da iyi kokar; redolet yalnız iyi kokar.

407. Oracula ile delubra: Oracula dua edilen ve yanıtların verildiği tapınaklardır. Delubra ise müminleri arındırmak ve yıkamak için çeşmeleri olan tapınaklardır; adları yıkamaktan (diluere) gelir. Bu yüzden önceden buralarda sunak yoktu, yalnız delubra idi, tapınak değil.

408. Orbus ile caecus: Orbus çocuklarını yitiren, caecus gözlerini yitirendir.

409. Occidit ile occidit: Orta hecesi kısa ise ölmüş olanı, uzun ise öldüreni gösterir.

410. Olea ile oliva: Yazarlar şöyle ayırır: Olea meyve, oliva ağaçtır, çünkü çoğuna olivetum denir, meşelik (quercetum) ve meyvelik (pometum) gibi. Oysa şairler ayrım yapmadan olea ve oliva'yı çoğu kez meyve için kullanmıştır. Ama alışkanlıkla meyveye oliva denegelmiştir. Ağaçla meyvenin adının aynı olmasına da hiçbir şey engel değildir.

411. Odorus, odorabile ve odoriferum: Kendiliğinden koku saçan odorus'tur; başka yerden koku alan odorabile; kokunun peşinden giden odoriferum.

412. Opera ile opera: Opera (emek) yapılışıdır, opera (işler) yapılandır.

413. Ostium ile hostia: Ostium açılan kapı, hostia kurbandır.

414. Ortus ile horti: Ortus doğuş, horti bahçe tarlaları demektir.

415. Oblitum ile oblitum: Kısa okunursa üstüne dökülmüş, uzun okunursa unutan demektir.

416. Offerre ile inferre: Offerre kendiliğinden sunmak, inferre içeri getirmektir.

1.13

De littera O. 398. Inter Osculum et pacem, Pacem amicis filiis osculum dari dicimus: uxoribus basium, scorto suavium. Item osculum charitatis est, basium blanditiæ, suavium voluptatis. Quod quidam etiam versibus bis distinxit: Basia conjugibus, sed et oscula dantur amicis: Suavia lascivis miscentur grata labellis. 399. Inter Occasionem et opportunitatem. Convenienter in litteris ponitur, occasio arrisit. Opportunitas se praebuit, vel secunda successit. 400. Inter Observationem et observantiam. Observatio curæ, doctrinæ et artis est, observantia vero cultus et religionis est. 401. Inter Opus et operationem. Opus dicitur ipsum quod fit, operatio autem ipsa rei actio est. 402. Inter Omne et totum. Omne ad multitudinem et ad numerum pertinet: ad numerum, ut omnes homines; ad multitudinem, ut omnis familia, omnis exercitus, omne pecus dicimus. Totum vero ad magnitudinem pertinet, ut totum corpus, tota terra, totum coelum. Ergo totus homo, si ad corpus referamus; omnis homo, si de universis. Proinde omne in diversis partibus ponitur, totum autem sine partibus debet esse. 403. Inter Orare et exorare. Orare est poscere; exorare, impetrare. 404. Inter Obesse et officere. Qui obest nocet, qui officit vult nocere. 405. Inter Officere et inficere. Officere est alicui velle nocere, inficere colorem mutare. 406. Inter Olet et redolet. Olet res, vel male, vel bene; redolet tantum bene. 407. Inter Oracula et delubra. Oracula templa sunt ubi oratur, unde et responsa redduntur. Delubra autem templa fontes habentia ad purificandos et abluendos fideles. Et inde delubra a diluendo appellata. Unde et prius hæc loca altaria non habebant, ut tantum delubra essent, non templa. 408. Inter Orbum et cæcum. Orbus est qui filios amittit, cæcus est qui oculos perdit. 409. Inter Occidit et occidit. Occidit, correpta media, eum qui mortuus est significat; occidit autem, producta media, eum qui interficit. 410. Inter Oleam et olivam auctores ita distinguunt, ut olea sit fructus, oliva arbor, quia multitudo dicitur olivetum, ut quercetum et pometum. Enimvero sine discrimine poetæ et oleam et olivam pro fructu saepe posuerunt. Sed consuetudo obtinuit olivam fructum dicere. Nec vetat quominus et arboris et fructus idem nomen sit. 411. Inter Odorum, odorabile et odoriferum. Quod enim per se odorem mittit odorum est, odorabile vero, quod aliunde accipit odorem; odoriferum, quod odorem sequitur. 412. Inter Operam et opera. Operam, quæ fit; opera vero, quod fit. 413. Inter Ostium et hostiam. Ostium quod aperitur, hostia sacrificium. 414. Inter Ortus et hortos. Ortus processus, hortos agros dicit. 415. Inter Oblitum et oblitum. Oblitum, correpte, perfusum; oblitum, producte, immemorem. 416. Inter Offerre et inferre. Offerre est ultro praebere, inferre importare.

1.14P Harfi

417. Prudentia ile sapientia: Basiret insan işlerine, bilgelik ilahî işlere ayrılmıştır.

418. Pudor ile pudicitia: Utanç (pudor) bedene, pudicitia zihne aittir.

419. Pietas ile affectio: Pietas kanla bağlı olanlar arasında, affectio yabancılar arasında gösterilir.

420. Patientia ile tolerantia: Tolerantia ruha, sabır bedene aittir. Sallustius der ki: "Açlığa, soğuğa dayanıklı beden."

421. Peritus, prudens, callidus ve facundus: Peritus uygulamayla öğrenmiş; prudens adeta önceden gören (providens), geleceği faydalı biçimde düzenleyen; callidus sanatın alıştırmasıyla donanmış; facundus kolayca konuşabilen kişidir.

422. Pudens ile verecundus: Farkları şudur: Pudens doğru ya da yanlış kanaatten korkar, verecundus ise yalnız doğru olandan.

423. Profanus, nefandus ve nefarius: Varro'nun düşüncesine göre nefarius, kılçıksız buğdaya (far) layık olmayandır; insan hayatı ilk kez bu besinle sürdürülmüştür. Nefandus adı bile anılmaması gerekendir. Profanus ise kutsal ayinlere katılması yasak olandır. Sallustius bu konuda: "Kutsal şeyleri profanus kirletir." Şu hâlde profanus ileride (porro), yani tapınaktan (fanum) uzakta demektir.

424. Peccator ile immundus: Her günahkâr kirlidir, ama her kirli günahkâr değildir. Çünkü günahkâr Tanrı'nın buyruklarını çiğneyendir ve çiğnediği için kirli olması zorunludur. Karısıyla yatan ya da ölüye dokunan ise kirlidir, ama bu yüzden günahkâr değildir.

425. Ploratus, planctus ve fletus: Ploratus yalnız gözyaşlarına, planctus yalnız seslere, fletus ise ikisine aittir.

426. Pigritia ile torpor: Torpor uyuklayanın, pigritia uyanık olanın işidir.

427. Perseverantia ile pertinacia: Sebat (perseverantia) faziletedir, pertinacia (inat) kusurda.

428. Praesidium, auxilium ve subsidium: Praesidium faydalı bir yere konmuş olandır, auxilium dışarıdan verilendir, subsidium sonradan gelendir.

429. Potentia ile potentatus: Kudret (potentia) herkesin kendisine aittir, potentatus ise yargısal otoritedir.

430. Pestis ile pestilentia: Pestis hastalığın adıdır, pestilentia ise onun kendinden yaptığıdır. Pestilentia'nın üç tarzı vardır: topraktan, sudan ya da havadan.

431. Hieronymus Matta Üzerine'de tutku (passio) ile propassio'yu şöyle ayırır: Passio kusur sayılır; propassio ise kusuru olmakla birlikte suç sayılmaz. Şu hâlde bir kadın görüp ruhu kımıldayan kişi propassio'ya uğramıştır. Ama rıza gösterir, düşünceden duyguya geçerse (Davud'da "yüreğin duygusuna geçtiler" diye yazıldığı gibi), propassio'dan passio'ya geçer; bunda artık irade eksik değildir, yalnız fırsat eksiktir.

432. Augustinus'un düşüncesine göre percunctatio ile soru (interrogatio) şöyle ayrılır: Percunctatio'ya çok şey yanıt verilir, "Bu ya da şu nedir?" gibi, ki yanıtlar çeşitli olsun. Soruya ise çok yanıt verilmez; ya "hayır" ya "evet" denir. "Yapıldı mı, söylendi mi? Doğru mu yanlış mı?" gibi. "Hayır" ya da "evet" diye yanıtlanır.

433. Perfectum ile consummatum şöyle ayrılır: Yetkin (perfectum) kendisine hiçbir şey eklenemeyecek olandır. Consummatum ise herhangi bir işin sona erdirilmiş hâlidir.

434. Patens ile patulum: Tabiatça daima açık olana patulum deriz, burun delikleri, ağaç gibi. Patens ise açılıp kapanandır, kapı, gözler gibi. Lucidum ile lucibile de böyledir: lucidum başka yerden aydınlanan, lucibile kendiliğinden parlayandır.

435. Penetrale ile penetrabile: Delen penetrale, delinen penetrabiledir. Penetralia evlerin gizli yerleridir, adı penitus'tan (içeride) gelir.

436. Post ile pone: Fark şu görünür: Post'u daima zaman anlamında kullanırız, "Sonra (post tempus) geleceğim" dediğimizde; pone ise arka, sırt arkası demektir.

437. Precari, imprecari ve deprecari: Precari rica etmek, imprecari dilemek, deprecari özür dilemek veya temize çıkmaktır. Cicero (Verres'e Karşı II): "Hortensius ne yapsın? Açgözlülük suçlarını tutumluluk övgüleriyle mi temize çıkarsın?"

438. Poscere ile exposcere: Poscere exposcere'den azdır. Poscunt sadece isteyenler, exposcunt çok arzulayanlardır.

439. Polliceri ile promittere: Kendiliğimizden, istenmeden vaat ettiğimiz şeye polliceri,

1.14

De littera P. 417. Inter Prudentiam et sapientiam. Prudentia in humanis rebus, sapientia in divinis distribuitur . 418. Inter Pudorem et pudicitiam. Pudor corporis est, pudicitia mentis. 419. Inter Pietatem et affectionem. Pietas Inter devinctos sanguine exhibetur, affectio Inter extraneos. 420. Inter Patientiam et tolerantiam. Tolerantia animi est, patientia corporis. Ut Sallustius: Corpus patiens inediæ, algoris. 421. Inter Peritum, prudentem, callidum et facundum. Peritus usu doctus; prudens, veluti providens, utilis rerum futurarum ordinator; callidus, per exercitationem artis instructus; facundus, qui facile possit fari. 422. Inter Pudentem et verecundum hoc interest, quod pudens opinionem veram falsamque metuit: Verecundus autem non nisi veram timet. 423. Inter Profanum, et nefandum, et nefarium. Nefarius, ut Varro existimat, non dignus farre. Quo primo cibi genere vita hominum sustentabatur. Nefandus, id est, nec nominandus quidem. Profanus autem, cui sacris non licet interesse. De quo Sallustius: Sacra polluet profanus. Profanus ergo, porro, id est, longe a fano. 424. Inter Peccatorem et immundum, quod omnis peccator immundus est; non tamen omnis immundus peccator. Peccator enim est qui transgreditur praecepta Dei, et necesse est hunc et immundum esse quia transgreditur. Immundus autem est et qui cum uxore sua dormierit, aut mortuum tetigerit, non tamen ideo peccator est. 425. Inter Ploratum, planctum, et fletum. Ploratus tantum lacrymarum est, planctus tantum vocum, fletus ad utrumque pertinet. 426. Inter Pigritiam et torporem. Torpor dormitantis est, pigritia vigilantis. 427. Inter Perseverantiam et pertinaciam. Perseverantia in virtute est, pertinacia in vitio. 428. Inter Præsidium, auxilium et subsidium. Præsidium est aliquo loco utili positum, auxilium quod ab exteris datur, subsidium quod postea supervenit. 429. Inter potentiam et potentatum. Potentia est sui cujusque solius, potentatus vero auctoritas est judicialis. 430. Inter Pestem et pestilentiam. Pestis ipsum est nomen morbi, pestilentia vero id quod ex se efficit. Pestilentiae autem tres modi sunt: aut ex terra, aut ex aqua, aut ex aere. 431. Inter Passionem et propassionem Hieronymus in Matthæum distinguit, dicens: quod passio reputatur in culpa; propassio, licet culpam habeat, tamen non tenetur in crimine. Ergo qui viderit mulierem, et anima ejus fuerit titillata, hic propassione percussus est: Si vero consenserit, et de cogitatione affectum fecerit (sicut scriptum est in David: transierunt in affectum cordis), de propassione transit ad passionem, et huic non voluntas deest, sed occasio. 432. Inter Percunctationem et interrogationem Augustinus hoc interesse existimat, dicens: quod ad percunctationem multa responderi soleant, veluti quid est hoc, aut illud? ut respondeantur diversa, vel varia. Ad interrogationem non multa respondentur, sed aut non, aut etiam pronuntiabitur. Veluti factum dictumve est? Verum aut falsum est? Respondetur: aut non, aut etiam. 433. Inter Perfectum et consummatum hoc distat, quod perfectum est cui jam addi nihil aliud potest. Consummatum vero est quodlibet opus in finem deductum. 434. Inter Patens et patulum. Patulum dicimus quod naturaliter semper patet, ut nares, arbor. Patens vero quod aperitur et clauditur, ut ostium, oculi. Sic lucidum et lucibile: lucidum est quod aliunde illuminatur, lucibile quod per se lucet. 435. Inter Penetrale et penetrabile. Quod penetrat penetrale dicitur; quod autem penetratur, penetrabile. Penetralia autem sunt domorum secreta, et dicta ab eo quod est penitus. 436. Inter Post et pone hoc videtur interesse quod post semper chronicos ponimus, cum dicimus: Post tempus veniam; pone vero, post tergum. 437. Inter Precari, et imprecari, et deprecari. Precari est rogare, imprecari est optare, deprecari est excusare, vel expurgare. Cicero (lib. II in Verr.). Quid, inquit, faciat Hortensius? Avaritiæne crimina frugalitatis laudibus deprecetur? 438. Inter Poscere et exposcere. Poscere minus est quam exposcere. Nam poscunt qui simpliciter petunt, exposcunt qui desiderant. 439. Inter Polliceri et promittere. Polliceri dicimur quod sponte promittimus nec rogati, promittere

1.14_2istenene promittere deriz. Şu hâlde istendiğinde promittimus, kendiliğimizden pollicemur. Yine yazıyla pollicemur, sözle promittimus.

440. Properare ile festinare: Marcus Cato şöyle ayırır: "Her işi vaktinde bitiren kişi properat. Çok işe birden başlayıp bitirmeyen kişi festinat. Ben giriştiğim her işi bitiriyordum."

441. Primus ile prior: Primus çok kişiden, prior iki kişiden, primarius saygınlıktan.

442. Plures ile pluris: Daha yüksek bir meblağla değerlenen şey pluristir, plures'i ise çokluk için yazarız.

443. Petivit ile expetivit: Petivit az, expetivit ise yeterince istedi anlamındadır, yani düşmanca ve şiddetle çabaladı. Çünkü ex "çok" anlamında kullanılır.

444. Pyra ile rogus: Pyra ateş verilmeden önceki odun yığınıdır. Rogus yanarkenki hâlidir. Bustum ise yandıktan sonraki hâlidir.

445. Plebs ile populus: Plebs halktan şöyle ayrılır: Halk yaşlılarla birlikte vatandaşların genel bütünüdür, plebs ise aşağı ve hor görülen kısımdır.

446. Pauperies ile paupertas: Pauperies zarar, paupertas ise durumun kendisidir.

447. Proclivus ile declivus: Proclivus kolay çıkış, declivus kolay iniştir.

448. Puerpera ile puella: Puella henüz ergen olmamış ve yaşı küçük kız, adeta pulla'dır; puerpera ise ilk çocuğunu doğurmuş, çocuk yaşta doğuran kadındır. Horatius der ki: "Puerperalar benzer çocuklarıyla övülür."

449. Pampineus ile pampinosus: Pampineum tümüyle asma yapraklarından, pampinosum asma yapraklarıyla dolu olandır.

450. Populus ile populi: Çoğul populi dediğimizde şehirleri gösteririz; populus dediğimizde tek bir şehrin çokluğunu anlarız.

451. Pontifex ile vates: Pontifex yalnız baş kâhini gösterir; vates ise daha çok şey gösterir: ya kâhinleri ya şairleri ya peygamberleri.

452. Profugus ile exsul: Profugus isteyerek, sürgün (exsul) zorunlulukla öyledir.

453. Patrius ile paternus: Paternum babanın olan şeydir, baba toprağı gibi. Patrius babaya benzeyene denir, babayı andıran ruh gibi.

454. Proprius ile propius: Proprius addır, propius ise "yanımda" demektir.

455. Praegnans ile gravida: Fark şudur: Praegnans gebe kalmış olandır; gravida ise karnının ağırlığı doğuma yakın olduğunu gösterendir.

456. Pignera ile pignora: Pignera şeylerin, pignora çocukların ve sevgilerin rehinidir.

457. Portentum ile monstrum: Harika (portentum) değişik biçimlerden oluşan şeydir; monstrum ise tabiat dışında, ya çok büyük ya çok küçük doğandır.

458. Portentum ile portentosum: Portentum her yönüyle tabiatın değişmesine uğrayıp geleceği haber verir görünen şeydir; bir bedende iki baş gibi ya da Kserkses'in sarayında kısraktan bir tilki doğduğu anlatılır (Herodotos), bununla krallığının çözüleceği gösterilmiştir. Portentosa ise bedenin bir parçasında değişime uğrayanlardır; örneğin altı parmakla ya da organların bir kusuruyla doğanlar.

459. Portentum ile ostentum: Portentum doğar ve kendi keyfiyetinde kalır; ostentum ise gözlere birden görünür ve kaybolur. Böylece portentum portendere'den, yani ileride (porro) göstermekten gelir; prodigium de geleceği uzaktan haber verdiği için öyle adlandırılır. Monstrum ise monitus'tan (uyarı) ya da monstrare'den (göstermek) gelir, çünkü bir şeyi işaret ederek hemen gösterir. Varro'ya göre harikaların beş cinsi vardır: portentum, ostentum, prodigium, mucize ve monstrum.

460. Pueritia ile pubertas: Pueritia körpe ve küçük yaştır, adını saflıktan (puritas) alır. Pubertas ise artık üreyebilen ergin yaştır; adını pubes'ten, yani bedenin utanç yerlerinden alır, çünkü bu yerler ilk kez o zaman tüylenir. Pueritia yedinci yaştan, pubertas on dördüncüden başlar.

461. Percussus ile perculsus: Bedence vurulana percussus, ruhça sarsılana perculsus deriz. Cicero, Heykeller Üzerine: "Sanki bizzat o meşaleyle sarsılmış gibi."

462. Parricida ile paricida: Anne babasını öldürene parricida, ortağını ve dengini öldürene paricida deriz.

463. Procella ile tempestas: Procellae karadan çok göğe, tempestates ise dalgalara aittir.

464. Plantae ile plantaria: Plantae ağaçlardan koparılanlar, plantaria tohumdan doğup kökleri ve kendi topraklarıyla nakledilenlerdir.

1.14_2

quod petitur. Ergo promittimus rogati, pollicemur ultro. Item pollicemur scriptura, promittimus verbo. 440. Inter Properare et festinare. Marcus Cato sic distinguit dicens: Qui unumquodque mature transigit, is properat. Qui multa simul incipit, neque perficit, is festinat. Ego unumquodque quod adortus eram transigebam. 441. Inter Primum et priorem. Primus e multis, prior e duobus, primarius a dignitate. 442. Inter Plures et pluris. Pluris est quod majori summa laxatur, plures vero de multitudine scribimus. 443. Inter Petivit et expetivit. Petivit pro parum ponitur, expetivit pro satis petivit. Et inimicissime ac vehementer adnisus est. Ex enim pro valde ponitur. 444. Inter Pyram et rogum: Pyra est constructio lignorum, antequam ignis admotus est. Rogus est dum ardet. Bustum vero posteaquam arsit. 445. Inter Plebem et populum. Plebs a populo eo distat, quod populus est generalis universitas civium cum senioribus, plebs autem pars humilis et abjecta. 446. Inter Pauperiem et paupertatem, Pauperies damnum est, paupertas ipsa conditio. 447. Inter Proclivum et declivum. Proclivus est ascensus; declivus, descensus facilis. 448. Inter Puerperam et puellam. Puellam investem dici et aetate parvulam, quasi pullam; puerperam vero, quae primum puerum enixa est, et in annis puerilibus parit. Unde et Horatius (Lib. IV, od. 4): Laudantur simili prole puerperæ. 449. Inter Pampineum et pampinosum. Pampineum est totum de pampinis, pampinosum quod pampinis plenum est. 450. Inter Populum et populos, cum enim populos numero plurali dicimus, urbes significamus; cum populum, unius multitudinem civitatis intelligimus. 451. Inter Pontificem et vatem. Pontifex tantum summum sacerdotem significat, vates autem plura significat, aut sacerdotes, aut poetas, aut prophetas. 452. Inter Profugum et exsulem. Profugus voluntate, exsul necessitate. 453. Inter Patrium et paternum. Paternum est quod patris fuit, ut fundus paternus. Patrius dicitur patri similis, ut patrius animus 454. Inter Proprius et propius. Proprius est nomen, propius vero juxta me. 455. Inter Prægnantem et gravidam haec differentia est: praegnantem esse quae concepit; gravidam, quam uteri gravedo proximam partui ostendit. 456. Inter Pignera et pignora. Pignera sunt rerum, pignora filiorum et affectuum. 457. Inter Portentum et monstrum. Portentum est quod ex formis diversis proponitur, monstrum, quod extra naturam nascitur, vel nimis grande, vel nimis breve. 458. Inter Portentum et portentosum. Portentum dicitur quod ex omni parte naturae mutationem sumens aliquid portendere futurum videtur, sicut biceps caput in corpus unum, vel sicut in Xerxis regia ex equa vulpem ferunt creatam (Herodian.); per quod ejus solvi regnum ostensum est. Nam portentosa dicuntur quae ex parte corporis sumunt mutationem; ut, exempli causa, cum sex digitis nati, sive cum aliqua pravitate membrorum. 459. Inter Portentum et ostentum. Portentum nascitur et in sua permanet qualitate; ostentum vero subito offertur oculis, et subducitur. Sic portentum dicitur a portendendo, id est porro ostendendo, sicut et prodigium, quod porro dicat, id est futura de longe praedicat. Monstrum sane a monitu vel monstrando dictum, quod aliquid significando demonstret et statim. Quinque sunt autem genera prodigiorum, ut Varro dicit, id est: portentum, ostentum, prodigium, miraculum et monstrum. 460. Inter Pueritiam et pubertatem. Pueritia est tenera et parva ætas, a puritate ita vocata; Pubertas autem ætas adulta est quae jam gignere potest; dicta a pube, id est a pudendis corporis, quod haec loca tunc primum lanuginem inducunt. Pueritia autem a septimo anno, pubertas a quarto decimo incipit. 461. Inter Percussum et perculsum. Percussum corpore dicimus, perculsum animo. Cicero, de Signis: Tanquam ipsa illa face perculsus esset. 462. Inter Parricidam et paricidam. Parricidam dicimus qui occidit parentem; paricidam, qui socium atque parem. 463. Inter Procellam et tempestatem. Procellas non tam terrarum quam coeli esse, tempestates autem fluctuum sunt. 464. Inter Plantas et plantaria. Quod plantae sunt raptæ de arboribus, plantaria vero, quæ ex seminibus nata sunt, et cum radicibus et terra propria transferuntur.

1.14_3465. Pomarium ile pometum: Pomarium meyvelerin konduğu, pometum meyvelerin yetiştiği, pomerium meyvelerin bulunduğu yerdir.

466. Pyra ile pyrum: Pyra yanan odun yığını, pyrum meyvedir.

467. Piscator ile piscarius: Piscator tutan, piscarius satan kişidir.

468. Pulvereus ile pulverulentus: Pulvereum tozdan yapılmış, pulverulentum tozla dolu olandır.

469. Pennae, pinnae ve pennum: Pinnae surların dişleri, pennae kuşların tüyleridir, adı sarkmaktan (pendere) gelir; pennum ise keskin demirin ucudur.

470. Praeda, lucrum ve compendium: Praeda düşmandan, lucrum ticaretten, compendium asıl anlamıyla tartıdan gelen kazançtır.

471. Pompei porticus, Pompeia ve Pompeiana: Pompei Pompeius'un kendisine ait olan; Pompeia kamuya mal edilmiş; Pompeiana başka bir eve geçmiş olandır.

472. Populus ile plebs: Populus senato ve Romalı vatandaşlarla birlikte bütünüdür, plebs yalnız en aşağı topluluktur.

473. Pars ile partim: Partem ad, partim zarftır.

474. Postremus ile posterior: Postremus çok kişiden, posterior iki kişiden.

475. Principium ile initium: Principium ilk parça; initium ise her başlayan şeyin başlangıcıdır.

476. Pendent ile pendunt: Pendent asılı olanlar, pendunt bir şeyi tartanlardır.

477. Paene ile pene: Paene (neredeyse) zarftır, pene bedenin en utanç verici parçasıdır.

1.14_3
  1. Inter Pomarium et pometum. Pomarium est ubi poma ponuntur, pometum ubi poma nascuntur, pomerium ubi poma inveniuntur. 466. Inter Pyram et pyrum. Pyra est rogus ardens, pyrum vero pomum. 467. Inter Piscatorem et piscarium. Piscator est qui capit, piscarius est qui vendit. 468. Inter Pulvereum et pulverulentum. Pulvereum, factum; pulverulentum est, pulvere plenum. 469. Inter Pennas, et pinnas, et pennum. Pinnæ sunt murorum, pennæ avium, a pendendo; pennum extremitas ferri acuti. 470. Inter Prædam, lucrum et compendium. Præda ex hoste, lucrum ex negotio, compendium proprie ex pondere. 471. Inter Pompeii porticum, Pompeiam, et Pompeianam. Pompeii, est ipsius Pompeii; Pompeia, publicata; Pompeiana, si ad aliam domum transit. 472. Inter Populum et plebem. Quod populus est universus cum senatu et civibus Romanis, plebs tantum vilior numerus. 473. Inter Partem et partim. Partem nomen, partim adverbium est. 474. Inter Postremum et posteriorem. Postremus de multis, posterior de duobus. 475. Inter Principium et initium. Principium, prima pars; initium, uniuscujusque rei incipientis cœptum. 476. Inter Pendent et pendunt. Pendent suspensi, pendunt aliquid ponderantes. 477. Inter Pene et pene. Pene adverbium est, pene turpissima pars corporis.
1.15Q Harfi

478. Quatenus ile quatinus: Quatenus zarftır; quatinus sebep bağlacıdır: "Bunu yarasız yapamıyorsan, işte sana yaralar" dediğin gibi. Zarf olan quatenus ise zamana ya da yere aittir; zamana, örneğin: "Bu işi ne zamana kadar bu şekilde yürüteceksin?"

479. Quoniam ile quia: Quoniam önde gelir ve sonraki anlamı bağlar: "Sen söylediğine göre ben de söylüyorum." Quia arkada gelir ve önceki anlamı pekiştirir: "Bil ki öğrendim."

480. Quamdudum ile iamdudum: Quamdudum soranın, iamdudum yanıt verenindir.

481. Quaeritur ile quiritur: Quiritur yakarmaktan, quaeritur aramaktan gelir.

482. Questus ile quaestus: Quaestus kazanca, questus gözyaşlarına aittir.

483. Quae ile que: Quae zamir, que bağlaçtır.

484. Quod ile quot: d ile yazılan quod kişi zamiridir; t ile yazılan quot sayıdır.

1.15

De littera Q. 478. Inter Quatenus et quatinus. Quatenus adverbium est, quatinus conjunctio causalis, ut si dicas: Quatinus hoc sine plaga non facis, en tibi plagas. Adverbium est autem quatenus, aut temporis, aut loci; temporis cum dicimus: Quatenus hoc modo res exercebis. 479. Inter Quoniam et quia. Quoniam praeponitur, et sic sequentem sensum alligat, ut: quoniam dicis, dico. Quia postponitur, et superiorem sensum confirmat, ut: Scias quia didici. 480. Inter Quamdudum et jamdudum. Quamdudum interrogantis est, jamdudum respondentis. 481. Inter Quæritur et quiritur. Quiritur de implorando, quæritur de inquirendo. 482. Inter Questus et quæstus. Quæstus lucri, questus lacrymarum. 483. Inter Quæ et que. Quae pronomen est, que vero conjunctio est. 484. Inter Quod et quot. Si per d scribitur quod, pronomen personale est; si per t quot, numerus.

1.16R Harfi

485. Recens ile novum: Recens doğar, novum yapılır. Vergilius'un şu sözü de buradandır: "Yazın da kışın da taze sütüm eksik olmaz."

486. Religio ile fides: İman Tanrı'yı itiraf ettiğimiz inançtır; din ise inanarak ona sunduğumuz ibadettir. Fides adı, iki taraf arasında kararlaştırılan şeyin yapılmasından (fit) gelir, adeta Tanrı ile insan arasında. Religio ise insanların tanrılığa ibadet etmek için hizmet bağıyla bağlanmasından (religantur) gelir. Din fazilettedir, batıl inanç ise yasak ibadettedir.

487. Rationale ile rationabile: Rationale hem melek hem insandır; rationabile akılla yapılan ya da söylenen şeydir.

488. Rusticus ile rusticanus: Rusticus tarım işçisine, rusticanus çiftlik sahibine denebilir.

489. Rusticitas ile rusticatio: Rusticitas huyda, rusticatio işte olur.

490. Ratio ile ratiocinatio: Akıl zihnin hareketidir; söylenenleri ayırmaya ve bağlamaya gücü yeter. Ratiocinatio ise akla uygun, ince bir tartışmadır, kesin olanlardan belirsiz olanları araştırmaya yönelen düşüncedir.

491. Regium ile regale: Regium kralın kendisine ait, regale krala layık olandır. Regia ile regalis de böyledir: Regia kralın oturduğu ev, regalis krala layık evdir.

492. Rubor, robur, robor: Rubor renge, robur güce, robor ağaca aittir.

493. Reptilia ile repentia: Reptilia sulara, repentia karaya aittir.

494. Rivus, fons, torrens ve flumen: Rivus birdenbire oluşur; fons tabiî suyun içine aktığı baş ve akıştır; torrens yağmurun şiddetli selidir; fluvius ise genel olarak suyun akışıdır.

1.16

De littera R. 485. Inter Recens et novum. Recens nascitur; novum fit. Unde et Virgilius: Lac mihi non aestate novum, non frigore defit. 486. Inter Religionem et fidem. Fides est credulitas qua Deum confitemur, religio est cultus quem illi credentes exhibemus. Dicta autem fides ab eo quod fit id quod Inter utrosque placitum est. Quasi Inter Deum et hominem dicta quoque religio, eo quod ea homines religantur vinculo serviendi ad cultum divinitatis. Religio autem est in virtute, superstitio vero in cultu illicito. 487. Inter Rationale et rationabile. Rationale et angelus et homo, rationabile quod ratione vel agitur vel dicitur. 488. Inter Rusticum et rusticanum. Rusticus operarius dici potest, rusticanus pater familias. 489. Inter Rusticitatem et rusticationem. Rusticitas morum est, rusticatio operis. 490. Inter Rationem et ratiocinationem. Ratio est mentis motus in his quae dicuntur, discernere vel connectere valens; ratiocinatio autem rationabilis est subtilisque disputatio, atque a certis ad incertorum indagationem nitens cogitatio. 491. Inter Regium et regale. Regium est ipsius regis, regale dignum rege. Sic et regia et regalis. Regia domus in qua est, regalis rege digna. 492. Inter Rubor, robur, robor. Rubor coloris est, robur virtutis, robor arboris. 493. Inter Reptilia et repentia. Reptilia aquarum sunt, repentia terræ. 494. Inter Rivum, fontem, torrentem, et flumen. Rivus subito fit: fons est caput atque decursus in quem naturalis manat aqua, torrens pluviae fluctus præceps, fluvius aquæ decursus generaliter.

1.17S Harfi

495. Sidera, astra, stellae ve signa: Sidera denizcilerin rotalarını belirlerken baktıkları yıldızlardır; astra Orion gibi büyük yıldızlardır; stellae Hyadlar, Pleiadlar gibi çok sayılı yıldızlardır; signum ise Boğa, Akrep gibi bir canlının sureti verilmiş yıldızlardır.

496. Sempiternum ile perpetuum şöyle ayrılır: Sempiternitas Tanrı'ya, perpetuitas meleklere ya da insan ruhlarına aittir. Birincisi daima olmuştur ve hiç olmayı bırakmaz; ikincisi olmaya başlamıştır, ama olmayı sürekli bırakmaz.

497. Sensus ile intellectus: His tabiata, kavrayış sanata aittir.

498. Sacrum, religiosum ve sanctum: Tanrı'ya ait olana sacrum, adil insanlara ait olana religiosum deriz; sanctum ise bir şeyin kendisiyle kutsandığı, ihlali cezayı gerektiren şeydir. Sacrum aynı zamanda sanctum'dur, ama sanctum hemen sacrum olmaz. Yine sanctum iyi anlamda kullanılır; sacrum ise iki anlam taşır, hem iyi hem kötü. İyi anlamda (Vergilius, Eklog I): "Bilinen ırmaklar ve kutsal kaynaklar arasında"; kötü anlamda: "Altının lanetli açlığı" (Aeneis III). Ve: "Lanetli kapılar açılır" (Aeneis II). Ve: "Lanetli pezevenk" (Plautus). Ve: "Lanetli teke" (Ovidius). Korkunç yaraya ignis sacer denmesi de bundandır. Alma ise beslemekten (alere) gelir. Bu yüzden putperestlerde besinlerin mucidi Ceres'e alma Ceres denmiştir.

499. Sapiens ile prudens şöyle ayrılır: Ebedî şeylerin anlayışını araştırana bilge, bedensel hislerle deneyimlenen şeyleri bilene prudens denir.

500. Stultus, fatuus ve stupidus: Eskilerden bazıları fatuus'un ne kendi söylediğini (fatur) ne başkalarının söylediğini anlayan kişi olduğunu, stultus'un ise yüreği daha kalın olan olduğunu düşünür. Afranius der ki: "Kendimi stultus sayıyorum, ama fatuus olduğumu sanmıyorum." Yani hisleri körelmiş ama yok değil. Stupidus ise adeta taştan olan, adeta stolidus olan demektir.

501. Saevus ile crudelis: Saevus öfkede, crudelis kanda acımasızdır.

502. Stuprum, incestum ve adulterium: Stuprum bakirede, incestum akrabada ya da dulda, adulterium evli kadında olur. Incestum adeta incastum'dur (iffetsiz).

503. Satietas ile saturitas: Satietas türlü gösterilerden, saturitas yiyeceklerden gelen doygunluktur.

504. Superbia ile arrogantia: Arrogantia kişinin olduğu şey üzerine boş övünmesidir. Kibir ise olmadığı şey üzerine zihnin sınırını aşan yükselişidir. Kibrin iki farkı vardır: Biri ruhanî ve yüce insanları faziletleriyle övünme yoluyla yere serer; öteki tensel insanları yaşlıların buyruğuna karşı itaatsiz kılar. Superbia adı olduğundan yukarı (super) gitmek istemesinden gelir.

505. Sciens ile sciolus: Sciens ilim ve işlerde usta olandır; sciolus ise bilgiyi ve ustalığı taklit eden, bilenin zıddı olandır; başkasının bildiği her şeyi kendisi de biliyor görünmek ister, ya da her şeyi bildiğini, geleceği bile haber verebileceğini ileri sürer.

506. Spurcus ile spurius: Spurcus yalnız kirli değil, aynı zamanda vahşidir. Spurius ise babası belirsiz, dul anneden doğmuş olandır, adeta yalnız spurius'un oğlu; çünkü eskiler kadının tabiatına spurium derdi. Bazıları bunlara favonii der, çünkü bazı hayvanların batı rüzgârının soluğunu içlerine çekerek gebe kaldıkları sanılır.

507. Sceleratus, scelestus ve scelerosus: Gramerciler sceleratus'un cinayetin içinde işlendiği şey olduğunu söyler; Cicero'da olduğu gibi: "Ey cani, boyun eğip kendini o işe satan." Scelestus cinayetin aracılığıyla yapıldığı kişidir; Terentius'ta olduğu gibi: "Cani kadın, kuzuyu kurda teslim ettin." Scelerosus ise yapandır; yine onun dediği gibi: "O caniye, zavallı ben, istemeyerek katlandım." Ama yazarlar bu ayrımları her yerde korumazlar.

508. Salus ile salubritas: Salus bedenin sağlamlığıdır; salubritas ise sağlığa uygun olan sebeptir, onunla sağlık ya korunur ya yeniden kazanılır.

509. Super ile supra arasındaki fark şudur: Super tepede duran, supra ise altında bir şey olandır. Yine super'i bazen "çok fazla" ya da "yeterince" anlamında alırız.

510. Subter ile subtus: Subter üstündeki bir şeyin bastırıp çiğnediği şeydir; subtus ise daha alta inmiş olup dokunulmayandır.

511. Supremi ile supprimi: Supremi hem en yüksek hem en son anlamına gelir; supprimi ise gizlenmek demektir.

1.17

De littera S. 495. Inter Sidera, astra, stellas, et signa. Sidera illa dicuntur quibus navigantes considerant quod ad cursum dirigant consilium; astra autem sunt stellæ grandes, ut Orion; stellae autem, multijuges; ut Hyades, Pleiades; signum vero quo animantis imago formata est, ut Taurus, Scorpio et hujusmodi. 496. Inter Sempiternum et perpetuum hoc distat, quod sempiternitas ad Deum pertinet, perpetuitas ad angelos, vel ad animas hominum. Primum enim semper fuit, nec unquam esse desinit; alterum esse coepit, sed esse perpetuum non desinit. 497. Inter Sensum et intellectum. Sensus ad naturam refertur, intellectus ad artem. 498. Inter Sacrum, religiosum, et sanctum. Sacrum vocamus quod ad Deum pertinet; religiosum quod ad homines justos; sanctum vero quo aliquid sancitur, quoque violato, pœna committitur. Sacrum vero et sanctum est, sanctum vero non continuo sacrum. Item sanctum in bonam partem ponitur; sacrum vero duo significat, et bonum, et malum: bonum, ut illud (Virg. Eclog. i): Inter flumina nota, et fontes sacros; malum, ut: Auri sacra fames (Æneid. lib. III). Et: Sacræ panduntur portæ (Æneid. lib. II). Et: Leno sacer (Plaut.). Et: sacer hircus (Ovid.). Unde et ignis sacer dicitur hulcus horribile. Alma autem ab alendo dicta. Unde et apud paganos alma Ceres dicta est, alimentorum inventrix. 499. Inter Sapientem et prudentem ita discerni solet, ut sapiens vocetur is qui intellectum æternorum rimatur, prudens vero qui ea quae sensibus corporis experiuntur. 500. Inter Stultum, fatuum, et stupidum. Quidam veterum fatuum existimant qui nec quod fatur ipse, nec quod alii dicunt, intelligat; stultum vero hebetiorem corde. Unde Afranius: Ego, inquit, me stultum existimo, fatuum esse non opinor. Id est, obtusis quidem sensibus, non tamen nullis. Stupidus vero dictus est quasi lapideus, quasi stolidus. 501. Inter Sævum et crudelem. Saevus in ira, crudelis in sanguine. 502. Inter Stuprum, incestum, et adulterium. Stuprum in virgine, incestum in parente vel vidua, adulterium in nupta. Dictum autem incestum quasi incastum. 503. Inter Satietatem et saturitatem. Satietas vario genere spectaculorum contingit, saturitas vero ciborum est. 504. Inter Superbiam et arrogantiam. Arrogantia est inanis gloria de eo quod quisque est. Superbia vero, supergrediens elatio mentis de eo quod non est. Superbiae autem gemina est differentia: Una quæ spirituales ac summos viros per virtutum jactantiam dejicit, altera quae carnales erga seniorum imperium inobedientes reddit. Dicta autem superbia, quia super vult quam quod est. 505. Inter Scientem et sciolum. Sciens est peritus scientia et rebus; sciolus, simulator scientiæ ac peritiæ, scienti contrarius est; et quidquid alius sciat, ipse videri vellet scire: aut qui se profitetur scire omnia, aut etiam futura praedicere. 506. Inter Spurcum et spurium. Spurcus non tantum impurus, sed et saevus; spurius autem patre incerto, matre vidua genitus, quasi tantum spurii filius. Quia muliebrem naturam antiqui spurium vocabant. Eosdem et favonios quidam appellant, quia quædam animalia favonii spiritu hausto concipere existimantur. 507. Inter Sceleratum, scelestum, et scelerosum. Grammatici dicunt sceleratum illum esse in quo fit scelus; ut Cicero: o te scelerate, qui subactus et prostitutus ea, Scelestum autem per quem fit. Ut Terentius: scelesta, ovem lupo commisisti. Scelerosus, qui facit: ut idem: Ego illum scelerosum misera nolens pertuli. Sed haec auctores non usquequaque custodiunt. 508. Inter Salutem et salubritatem. Salus est integritas corporis; salubritas, saluti conveniens causa, per quam sanitas, vel reservatur, vel restauratur. 509. Inter Super et supra hoc interest: Super est quod imminet, supra quod substratum aliquid habet. Item super interdum, aut nimium, aut satis accipimus. 510. Inter Subter et subtus. Subter est quod re aliqua superiore deprimitur, et proculcatur; subtus quod demissum altius non contingitur. 511. Inter Supremi et supprimi. Supremi et summi significat et imi; supprimi autem, occultari.

1.17_2512. Sumere ile accipere: Kendimiz sumimus, başkasından accipimus. Verdiğimizde "Accipe" denir; kendisinin almasına izin verdiğimizde "Sume" deriz. Yine kendimizden sumimus, isteyenden accipimus, istemeyenden tollimus. Yine verdiğimiz şeyi hakla auferimus, buyrukla assumimus, zorla eripimus.

513. Sperare ile exspectare: Hem iyi hem kötü şeyleri exspectamus; ümit ederken (sperare) ise yalnız iyi şeyleri ümit ederiz. Vergilius ise garip bir biçimde bu kelimenin hususiyetini kendi anlamından ayırır: "Bu acıyı önceden ümit edebilseydim" der; oysa ruhun ürperdiği her şey için "korkmak" denmesi daha doğrudur. Gramerciler bunu şöyle açıklar: Timere yerine sperare demiştir. Lucanus da bunu ayırarak söyler: "Korkan ümit etsin."

514. Scire ile nosse: Scire bildiğin şeyin gerekçesini vermek, nosse yalnız duyduğunu aktarmaktır.

515. Simulare ile dissimulare: Bilinen şeyleri dissimulamus, bilinmeyenleri simulamus. Bilmediğini biliyormuş gibi yapan simulat, bildiğini bilmediğini söyleyen dissimulat. Sallustius der ki: "Belirsiz olanı biliyormuş gibi yapar, kesin olanı gizlerdi."

516. Sistere, consistere ve assistere: Sistere bazen karşı durmak ya da engellemek, yani bir şeyi yerinde durdurmaktır. Vergilius der ki: "Suyu ırmaklarda durdurmak." Assistere hem bir kişinin önünde hem çok kişinin huzurunda durmak; consistere ortada bulunmaktır.

517. Servire ile inservire: Servire yalnız efendilere, inservire ise herkesin buyruklarına yapılır.

518. Spirare ile exspirare: Spirare yaşamak, exspirare ölmektir.

519. Surgere, exsurgere vb.: Yerden surgitur, uykudan exsurgitur, öç için insurgitur, yardım için consurgitur.

520. Subicitur ile supponitur: Subicitur çabuk, supponitur yavaş konur.

521. Simul ile semel: Semel sayıya aittir, semel bis (bir, iki kere) gibi; simul toplanmaya aittir: "Adamlar küme hâlinde birlikte silahlara koşar."

522. Sepulcrum ile monumentum: Sepulcrum yalnız ölülerin mezarıdır; monumentum ise bazen mezar, bazen olayların anlatıldığı tarihtir. Zihni uyardığı (mentem moneat) için, ölüyü anmaya ya da yazılan şeyi hatırlamaya çağırdığı için bu adı almıştır. Tumulus ise iki türlüdür: bazen kabarık toprak, bazen mezar. Sepulcrum adı sepultus'tan gelir. Sepultus ise nabız ya da atış olmadan (sine pulsu), yani hareketsiz olandır. Cadaver de düşmekten (cadere) gelir.

523. Sacrificium ile hostia arasındaki eski ayrım şuydu: Sacrificium kendiliğinden sunulan kurbandı; hostia ise düşmanlar (hostes) yenilince kesilen kurbandı. Buna victima da denirdi. Başkaları victima'nın darbeyle (ictu) vurulup düştüğü için ya da bağlanmış (vincta) olarak sunağa götürüldüğü için böyle adlandırıldığını düşünür.

524. Sedes ile throni: Sedes yalnız bir kişinin değil, çok kişinin olur. Solium ise yalnız bir kişinindir, krallarındır; sedes herkese özgüdür. Solium ise yalnız birinin oturmasından (solius sessio) ya da sağlamlığından (soliditas) gelir. Latinler solium, Yunanlar thronos der. Sedes ise eski Romalılarda uzanarak yemek âdeti olmadığı için bu adı almıştır. Eski usulle consedere denmesi de bundandır, çünkü eskiler oturarak yemek yerdi. Varro, Roma Halkının Hayatı Üzerine'de şöyle der: Sonra erkekler uzanmaya, kadınlar ise oturmaya başladı; çünkü kadının uzanması onlar için utanç vericiydi.

525. Servus ile famulus: Servi savaşta esir alınıp adeta sağ bırakılanlardır (servati); mancipium de düşmandan adeta elle tutulmuştur (manu captum). Famuli ise evin kendi ailelerinden doğanlardır.

526. Servitus ile servitium: Kölelik (servitus) hizmet etme durumudur, servitium hizmet edenlerin sayısıdır.

527. Socer ile socrus: Erkeğe socer, kadına socrus deriz.

528. Similitudo ile figura: Benzerlik görülen bir görünüşe göre bir suretin resmedilmesi ya da biçimlendirilmesidir. Figura ise bir biçimin basılmasıyla bir suretin çıkarılmasıdır; örneğin mumda yüzükten tasvir alınır ya da çömlekçi kile bir el veya yüz basıp yoğurarak şekil yapar.

529. Sanguis ile cruor: Bedende kaldığı sürece sanguis, dökülünce cruor olur. Cruor hamlıktan (cruditas) gelir, crudelitas ve crudus da buradandır. Başkaları cruor'un kurbanların, sanguis'in insanların kanı olduğunu söyler. Vergilius'ta olduğu gibi (Aeneis II): "Kanla ve kesilen kızla rüzgârları yatıştırdınız", yani öldürülen kızın kanıyla.

530. Sinus ile gremium: Kıvrımlı elbisenin hazneli yerine sinus, kısaltılmış elbisenin içine gremium deriz.

1.17_2
  1. Inter Sumere et accipere. Sumimus ipsi, accipimus ab alio. Cum enim damus, dicendum est, Accipe; cum permittimus ipsi tollere, dicimus, Sume. Item sumimus per nos, accipimus a volentibus, tollimus a non volentibus. Item auferimus jure quidquid dedimus, assumimus jussu, eripimus vi. 513. Inter Sperare et exspectare. Exspectamus et bona et mala; speramus autem tantum bona. Miro autem modo Virgilius verbi hujus proprietatem a propria significatione secernit, dicens (Æneid. IV): Hunc ego si potui tantum sperare dolorem; dum omne quod exhorret animus rectius timere dicatur. Sed grammatici hoc exponunt, dicentes: Sperare dixit pro timere. Quod et Lucanus distinguens ait: Liceat sperare timenti. 514. Inter Scire et nosse. Scire est reddere rationem quam noveris; nosse, referre tantummodo quod audieris. 515. Inter Simulare et dissimulare. Dissimulamus nota: simulamus ignota. Qui enim fingit se scire quod nescit, simulat; qui autem quod scit nescire se dicit, dissimulat. Unde et Sallustius: Ille simulator incerti, ac certi dissimulator erat. 516. Inter Sistere, et consistere, et assistere. Sistere est interdum resistere, vel prohibere, id est, qui aliquam rem in loco stare facit. Ut Virgilius: Sistere aquam fluviis. Assistere vero et ante unum, et coram multis; consistere in medio adesse. 517. Inter Servire et inservire. Servire tantum dominis: inservire cujusque praeceptis. 518. Inter Spirare et exspirare. Spirare vivere est, exspirare mori. 519. Inter Surgere et exurgere, et reliqua. Surgitur a loco, exsurgitur a somno, insurgitur ad vindictam, consurgitur ad auxilium. 520. Inter Subjicitur et supponitur. Subjicitur cito, supponitur lente. 521. Inter Simul et semel. Semel ad numerum pertinet, ut, semel bis; simul ad congregationem, ut, conglobati simul feruntur in arma viri. 522. Inter Sepulcrum et monumentum. Sepulcrum tantummodo tumulus defunctorum est, monumentum vero, nunc sepulcrum, nunc historia rerum gestarum: dictum eo quod mentem moneat, vel ad memoriam defuncti vel ad recordationem rei scriptæ. Porro tumulus bifarie, nunc tumens tellus, nunc sepulcrum vocatur. Sepulcrum autem a sepulto dictum. Sepultus vero, eo quod sine palpitatione, vel pulsu sit, id est, sine motu. Cadaver autem a cadendo dictum. 523. Inter Sacrificium et hostiam hæc vetus erat discretio, quod sacrificium spontanea oblatio erat; hostia vero quae devictis hostibus immolabatur. Haec et victima vocabatur. Alii victimam ideo dictam putant, quia ictu percussa cadit, vel quia vincta ad aras perducitur. 524. Inter Sedes et thronos. Sedes non tantum unius, sed multorum est. Nam solium unius tantum est, et regum; sedes quibuscunque proprium. Solium autem, vel a solius sessione, vel a soliditate dictum. Solium Latini, Græci thronum dicunt. Sedes autem dictæ, quia apud veteres Romanos non erat usus accumbendi. Unde et consedere antiquo more dicitur. Nam veteres sedentes epulabantur. Postea, ut ait Varro, de Vita populi Romani, viri discumbere coeperunt, mulieres sedere. Quia turpe illis erat discumbere mulierem. 525. Inter Servum et famulum. Servi sunt in bello capti, quasi servati; sicut mancipium ab hostibus, quasi manu captum. Famuli autem ex propriis familiis orti. 526. Inter Servitutem et servitium. Servitus est conditio serviendi, servitium numerus servientium. 527. Inter Socerum et socrum. Socerum virum dicimus, socrum feminam. 528. Inter Similitudinem et figuram. Similitudo est cum secundum aliquam speciem visam imago vel pingitur, vel formatur. Figura est cum impressione formæ alicujus imago exprimitur, veluti si in cera ex annulo effigiem sumat, aut si figulus in argillam manum vultumque aliquem imprimat, et fingendo figuram faciat. 529. Inter Sanguinem et cruorem. Sanguis est dum in corpore manet, effusus vero cruor fit. Cruor autem a cruditate vocatur, unde et crudelitas dicta, et crudus. Alii dicunt cruorem victimarum esse, sanguinem hominum. Ut Virgilius (Æneid. II): Sanguine placastis ventos, et virgine caesa; id est, sanguine virginis occisæ. 530. Inter Sinum et gremium. Sinum dicimus sinuatae vestis receptaculum, gremium interius accurtatae.

1.17_3531. Senium ile senectus: Senectus gençlikten sonra gelen ağır yaştır; senium ise bu ağırlıktan sonra gelen son yaştır. Senex ile senior da böyledir, çünkü senior henüz daha dinçtir. Vergilius'un şu sözündeki gibi: "Artık yaşlı, ama tanrıya özgü dinç ve yeşil bir yaşlılık." Terentius da: "Daha genç olduğum sırada kullandığım hakla"; yani daha genç değil, daha az genç anlamında. Senior da aynı şekilde daha az yaşlıdır. Senecta ise yaşlılığa eşlik eden yazgı ya da durumdur.

532. Sonus ile sonitus: Sonus duyulan her sestir; sonitus ise boruların karışık sesidir.

533. Spolia soyanlarla, exuviae soyulanlarla ilgilidir.

534. Stilla ile gutta: Gramerci Palaemon şöyle ayırır: "Gutta durur, stilla düşer."

535. Statio ile portus: Statio gemilerin kısa bir süre durduğu, portus ise kışladığı yerdir. Çünkü liman, rüzgârların ulaşamadığı gizli yerdir; orada kışlarını geçirirler.

536. Serenum ile tranquillum: Serenum göğe bağlanabilir, denize bağlanamaz. Göğe serenum, denize tranquillum deriz.

537. Saxa ile lapides: Saxa yalnız çok sert olandır, lapis ise hem sert hem yumuşak taştır.

538. Specus ile antrum: Latinler specus, Yunanlar antrum der. Bunlar seslerin yankılandığı yerlerdir.

539. Semita, callis ve trames: Semita insanların, callis ise hayvanların yoludur. Callis dar yol da demektir, çiğnemekten (calcare) gelir. Tramites ise tarlalardaki enine yollardır. Şu hâlde callis asıl anlamıyla hayvanların nasırıyla sertleşmiş dar yoldur. Semita adeta yarım yoldur (semis via). Semita'dan tek bir arabanın geçebildiği yere denir. Bunun iki katına actus denir, çünkü iki araba alır ya da giden ve gelen arabaların karşılaşmasına izin verir.

540. Succipere yukarıdan düşen cisimsel bir şeyi tutmaktır, suscipere ise davayı cisimsiz olarak üstlenmektir. Suspicere yukarı bakmak ya da saygı göstermektir.

541. Simulare ile dissimulare: Simulat yapmadığını yapıyor görünmek isteyen, dissimulat yaptığını yapıyor görünmek istemeyendir.

542. Somnus ile somnium: Somnus uyuduğumuz uyku, somnium uyurken gördüğümüz rüyadır.

543. Sum ile suum: Sum fiildir, suum zamirdir.

544. Saevit ile sevit: Saevit kızar, sevit ekeni gösterir.

545. Suus ile sus: Suus zamir, sus hayvandır.

546. Syra ile sura: Syra Suriyeli kadın, sura bacağın parçasıdır.

547. Sartor ile sarcinator: Sartor tarlayı çapalayan, sarcinator elbiseyi yamayandır.

548. Similis ile simulans: Similis öyle olan, simulans öyle olduğunu yalandan gösterendir.

549. Strenuus ile externus: Strenuus güçlü, externus yabancıdır.

550. Status ile statura: Status mesele ya da sahne giysisi; statura ise her şeyin büyüklüğüdür.

551. Scriptura ile lectio: Lectio işte, scriptura duygu ya da resimdedir.

1.17_3
  1. Inter Senium et senectutem. Senectus est gravior ætas post juventutem succedens, senium autem ultima ætas post gravitatem veniens. Sic senex et senior. Nam senior adhuc viridior. Ut illud Virgilianum: Jam senior, sed cruda deo viridisque senectus. Et Terentius: Quo jure sum usus adolescentior; non utique magis adolescens, sed minus. Ut senior, minus senex. Senecta autem est ipsa sors, sive conditio senectuti accedens. 532. Inter Sonum et sonitum. Sonus est quidquid auditur sensibile, sonitus vero confusio vocis tubarum. 533. Spolia ad exspoliantes, exuviæ ad exspoliatos. 534. Inter Stillam et guttam Palaemon grammaticus ita distinguit: Gutta, inquit, stat; stilla cadit. 535. Inter Stationem et portum. Statio est, ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. Nam portus locus ignotus est ⟦?⟧ ab accessu ventorum, ubi hiberna opponere solent. 536. Inter Serenum et tranquillum. Serenum enim ad coelum referri potest, ad mare non potest. Serenum enim coelum dicimus, tranquillum mare. 537. Inter Saxa et lapides. Saxa tantum durissima, nam lapis et dura et mollis est petra. 538. Inter Specum et antrum. Specum Latini, Graeci antrum dicunt. Sunt autem loca ex quibus repercussae voces imaginem referunt. 539. Inter Semitam, callem et tramitem. Semita hominum est, callis vero pecorum vel ferarum est. Callis etiam dicitur via stricta, a calcando ita dicta. Tramites vero transversa sunt in agris itinera, proprie ergo callis semita tenuis, callo pecorum prædurata. Semita autem quasi semis via. Semita dicta, qua potest ire unum vehiculum. Hujus duplex actus vocatur: propterea quod duo capit, vel propter euntium et venientium vehiculorum occursus. 540. Succipere est, de superiori quid cadens corporale, suscipere causam incorporaliter. Suspicere sursum aspicere, aut venerari. 541. Inter Simulare et dissimulare. Qui simulat vult videri facere quæ non facit, qui dissimulat non vult videri facere quæ facit. 542. Inter Somnum et somnium. Somnus quo dormimus, somnium quod dormientes videmus. 543. Inter Sum et suum. Sum verbum est, suum pronomen est. 544. Inter Sævit et sevit. Saevit, irascitur; sevit satorem dicit. 545. Inter Suus et sus. Suus pronomen est, sus animal est. 546. Inter Syram et suram. Syra gentis suae femina, sura pars pedis. 547. Inter Sartorem et sarcinatorem. Sartorem, agrum sarrientem; sarcinatorem, vestes sarcientem. 548. Inter Similem et simulantem. Similem, talem; simulantem, talem mentientem. 549. Inter Strenuum et externum. Strenuum, fortem; externum, extraneum dicimus. 550. Inter Statum et staturam. Statum, quaestionem vel scenicam vestem; staturam, quantitatem cujusque rei. 551. Inter Scripturam et lectionem. Lectio in opere est, scriptura in affectu, vel pictura.
1.18T Harfi

552. Terra, tellus ve humus: Terra çorak ve işlenmemiştir, tellus verimlidir, humus ise aşağıda, alttadır ve nemlidir. Humati (gömülmüş) da buradan gelir. Genel olarak terra her yerdedir, humus her yerde değildir. Duvarlarda, yani tuğlalarda terra vardır ama humus yoktur. Humus nemli topraktır, adı nemden (humor) gelir; terra ise tabiî kuraklığıyla kavrulduğu için (torreat), tellus ise ürününü aldığımız için (tollimus) bu adı alır.

553. Temperantia ile temperatio şöyle ayrılır: İtidal ruhlara, temperatio şeylere aittir.

554. Timens ile timidus: Timidus her zaman korkan, timens ise bir sebeple belli bir süre korkandır. Şunlar da aynı anlamda ayrılır: pavidus ile pavens, providus ile providens, superbus ile superbiens, languidus ile languens, furibundus ile furens ve benzerleri.

555. Tremulus ile tremens: Tremulus tabiatça, tremens bir süreliğine titrer.

556. Temeritas ile audacia: Temeritas düşünmeden, audacia düşündükten sonra olur.

557. Tum ile tunc: Tum gelecek zamana, tunc geçmişe aittir.

558. Tribuere ile attribuere: Bir şey verdiğimizde tribuimus, sıraları ve vazifeleri dağıttığımızda attribuimus.

559. Tulit, abstulit ve sustulit: Tulit taşıyan, abstulit başkasından alan, sustulit yukarı kaldırandır.

560. Tumidus ile turgidus: Hastanın bedeni tumet, ceset turget.

561. Testor, contestor ve obtestor: Testor çoğu kez yemine aittir; Vergilius'un "yıldızlar üzerine yemin ederim" demesi gibi. Contestor yargıçlara, obtestor hasımlara aittir.

562. Terga ile tergora: Terga insanın sırtıdır, tekili tergum'dur; tergus ise dört ayaklılara aittir. Bu yüzden deri için çoğulda tergora denir.

563. Tumultus ile bellum: Bellum düşmanlara karşı başlayan savaştır; tumultus ise iç ayaklanmadır. Buna seditio da denir. Seditio vatandaşların ayrılmasıdır, çünkü bir kısmı öbürlerinden ayrı (seorsum) gider. Başkaları ise seditio'nun ruhların ayrışmasından adını aldığını düşünür; Yunanlar buna diastasis der.

564. Turbidus ile turbulentus: Turbidum tabiattan gelir, turbulentum sonradan olur.

565. Terrenum, terrestre ve terrosum: Toprak işine terrenum, denizdekinin karşılığı olana terrestre, kumlu bir buğday türüne terrosum deriz.

566. Tuus ile tus: Tuus zamir, tus ise tütsüdür. Tuum ile tum: Tum zarf, tuum zamirdir.

567. Tempore ile tempori: Tempore ablatif, tempori zarftır.

568. Tristitia ile maestitia: Maestitia yürekte, tristitia yüzdedir. Bu yüzden ruhça kederli olana maestus ya da maerens, yüzü kederli olana tristis deriz. Yine maestitia belli bir zamana aittir ve bazen bir acıdan doğar. Tristitia ise tabiatın kalıcı bir kusurudur.

1.18

De littera T. 552. Inter Terram, et tellurem, et humum. Terra squalida est et inculta, tellus fructifera; humus autem, inferior, et deorsum, et humida. Unde et humati, sepulti. Generaliter autem ubique terra est, non ubique humus. Et in parietibus terra est, hoc est in lateribus, et non est humus. Humus autem terra humida est, et ab humore vocata, sicut et terra, quod naturali siccitate torreat, sicut et tellus, quod fructus ejus tollimus. 553. Inter Temperantiam et temperationem sic discernitur, ut temperantia animorum sit, temperatio rerum. 554. Inter Timentem et timidum. Timidus est qui semper timet, timens vero qui ad tempus formidat ex causa. Tali intellectu distinguuntur pavidus et pavens, providus et providens, superbus et superbiens, languidus et languens, furibundus et furens, et cætera similia. 555. Inter Tremulum et trementem. Tremulus est natura, tremens tempore. 556. Inter Temeritatem et audaciam. Temeritas sine consilio dicitur; audacia, post consilium. 557. Inter Tum et tunc. Tum temporis est futuri; tunc, præteriti. 558. Inter Tribuere et attribuere. Tribuimus cum aliquid donamus, attribuimus, dum ordines officiaque distribuimus. 559. Inter Tulit, abstulit, et sustulit. Tulit qui fert, abstulit qui ab alio tulit, sustulit qui sursum tulit. 560. Inter Tumidum et turgidum. Tumet corpus aegroti. Turget cadaver. 561. Inter Testor, contestor, et obtestor. Testor saepenumero ad jusjurandum pertinet, ut Virgilius, per sidera testor; contestor autem ad judices, obtestor ad adversarios. 562. Inter Terga et tergora. Terga sunt hominis, quod singulariter tergum facit; tergus vero quadrupedum est. Unde pluraliter tergora coria dicuntur. 563. Inter Tumultum et bellum. Bellum est contra hostes exortum, tumultus vero domestica appellatione concitatus. Hic et seditio nuncupatur. Nam seditio est discessio civium. Quod enim seorsum alii ad alios eunt, seditio dicitur. Alii putant propter dissensionem animorum seditionem vocari quam Graeci diastasin vocant. 564. Inter Turbidum et turbulentum. Turbidum de natura est, turbulentum fit. 565. Inter Terrenum, terrestre, et terrosum. Terrenum opus dicimus, terrestre, ut maritimum, terrosum vero frumenti genus arenosum. 566. Inter Tuus et tus. Tuus pronomen est, tus vero pigmentum. Inter Tuum et tum. Tum adverbium est, tuum pronomen. 567. Inter Tempore et tempori. Tempore, ablativo casu, tempori adverbium est. 568. Inter Tristitiam, et mæstitiam. Mæstitia cordis est, tristitia vultus. Moestum ergo vel mœrentem animo dicimus, tristem aspectu. Item mœstitia temporis est, et fit aliquando ex aliquo accidenti dolore. Tristitia vero, vitium naturæ perpetuum est.

1.19V Harfi

569. Vetus ile antiquum: Vetus yıllarla sayılır, antiquum asırlarla.

570. Virtus ile fortitudo: Fazilet ruhun gücünde ve melekesindedir, zihnin cesareti onun parçasıdır. Dört faziletten biridir, ama bedenin gücüne de fortitudo denir.

571. Vecors ile vesanus: Vecors yüreği kötü olan, vesanus ise tam sağlıklı olmayandır.

572. Velocitas ile celeritas: Velocitas ayakların, celeritas ruhların hızıdır.

573. Vastitas ile vastitudo: Vastitas bedene aittir, vastitudo ıssızlıktır.

574. Voluptas ile voluntas: Voluntas henüz elde edilmemiş şeyin arzusudur, voluptas ise elde edilmiş iyi ya da kötü şeyin zevkidir.

575. Verbera ile flagella: Verbera her tür kırbaçtır; flagella ise asıl anlamıyla değneklere aittir, soluğun (flatus) sallayıp ses çıkarmasından adını alır.

576. Valetudo ile infirmitas: Valetudo iyi de kötü de olabilir, infirmitas ise daima zararlıdır.

577. Vulnus ile ulcus: Vulnus ruha, ulcus bedenin incinmesine aittir. Yine vulnus bedenin taze yarası, ulcus ise eskimiş yaradır.

578. Verbum ile sermo: Gramercilere göre kelime (verbum) konuşmanın tek bir parçasıdır. Sermo ise pek çok kelimeden oluşan sözdür. Sermo adı serere'den (dizmek) gelir, biz bunu edatla disserere (tartışmak) deriz. Aziz Hilarius'un ve Augustinus'un sermo'su denmesi de bundandır, yani Hilarius'un ve Augustinus'un tartışması.

579. Ultra ile citra: Ultra öteye ya da daha fazlaya, citra bize doğru, içimize doğrudur.

580. Ulcisci ile vindicare: Yapılmış haksızlığın öcünü ulciscimur, yapılmasın diye vindicamus.

581. Videre, aspicere ve intueri: Tabiatla videmus, iradeyle aspicimus, özenle intuemur.

582. Veneunt ile vendunt: Satanlar vendunt, satılanlar veneunt.

583. Volo, opto ve cupio: Volo opto'dan azdır, opto cupio'dan azdır.

584. Unus ile unicus: Unus çok kişiden biri; unicus tektir. Solus tek sayılır, unicus sayının içinde biter.

585. Unus ile solus: Unus sayıya aittir, solus çok kişi arasından anlaşılır.

586. Uter ile utrum: Utrum vis (hangisini istersin) dersek ya bunu ya şunu seçmeyi gösteririz. Uter ise kişiler için kullanılır, örneğin: "Uter istiyorsa bana gelsin", yani ikisinden hangisi isterse.

587. Cicero urbs ile civitas'ı şöyle ayırır: Urbs şehrin surlarını, civitas ise şehrin sakinlerini gösterir. Dolabella'ya şöyle yazmıştır: "Urbs'u tehlikeden, civitas'ı korkudan kurtardın." Urbs'un urbus'tan, yani eskilerin saban ya da saban izi dediği şeyden, ya da devletin suretini içinde taşıyan orbis'ten (daire) geldiğini düşünürler. Oppidum ise sakinlerle, civitas kanunlarla, urbs her ikisiyle ilgilidir.

588. Vir ile homo: Vir erkektir, kadın değil; homo erkek de kadın da olur. Femina tabiatın, mulier genel, virgo ya da nupta veya yaş adları özel adlardır.

589. Vultus ile facies: Facies yüzün tabiî ve değişmez durumudur; vultus ise şeylerin ve zamanların keyfiyetine göre değişen, ruhun duygusuna göre bazen sevinçli, bazen üzgün olandır. Yüzünü sık değiştirenlere vultuosi denmesi de bundandır. Lucilius bunu adeta ayırarak der ki: "Adamda ne facies, ne vultus." Göğün ve denizin vultus'undan da söz ederiz; çünkü deniz rüzgârların soluğuyla sık sık türlü hareketlere döner, göğün yüzü de ışıktan karanlığa, açıktan bulutluya döner, tıpkı insanların zihinleriyle birlikte yüzlerinin döndüğü gibi.

590. Virgo ile virago: Virgo erkeği tanımayandır; virago ise erkek gibi davranan, yani erkek işleri yapandır. Yalnız bakireler değil, erkek işleri yapan evli kadınlara da haklı olarak viragines denir.

591. Vivus ile vivens: Yaşayacak olana vivus, ölecek olana vivens deriz.

592. Ve ile que: Ve ayırır, que birleştirir.

593. Vae ile ve: a'sız ve bağlama bağlacıdır, a'lı vae ise acı çekenin ünlemidir.

594. Vox ile sonus: Vox insanın, sonus gürültünün sesidir.

595. Uvidum ile humidum: Humidum dışında nem olan, uvidum ise içinde nem olandır; üzümlere (uvae) denmesi de bundandır.

596. Valles ile convalles: Valles ovaların alçak yerleri, convalles dağların araları.

597. Unda ile aqua: Unda daima hareket hâlindedir, aqua ise durgundur. Ayrıca imbres bulutların, latices kaynakların suyudur. Latex asıl anlamıyla kaynak sıvısıdır ve toprağın damarlarında saklandığı için bu adı almıştır.

1.19

De littera V. 569. Inter Vetus et antiquum. Vetus annis enumeratur, antiquum saeculis. 570. Inter Virtutem et fortitudinem. Virtus in animi vigore et habitu est, cujus pars est fortitudo mentis. Quae ex quatuor virtutibus una est, licet et corporis robur fortitudo vocetur. 571. Inter Vecordem et vesanum. Vecors mali cordis, sicut vesanus non probe sanus. 572. Inter Velocitatem et celeritatem. Velocitas pedum est, celeritas animorum. 573. Inter Vastitatem et vastitudinem. Vastitas corporis est; vastitudo, solitudo. 574. Inter Voluptatem et voluntatem. Voluntas est desiderium nondum adeptae rei, voluptas vero rei adeptae delectatio, vel bonæ, vel malae. 575. Inter Verbera et flagella. Verbera quodlibet genus flagellorum est, nam flagella proprie virgarum sunt, et dicta eo quod flatu agitentur et sonent. 576. Inter Valetudinem et infirmitatem. Valetudo prospera esse potest et adversa, infirmitas semper infesta est. 577. Inter Vulnus et ulcus. Vulnus ad animum refertur, ulcus ad corporis injuriam. Item vulnus corporis recens plaga, ulcus vero inveteratum vulnus. 578. Inter Verbum et Sermonem. Verbum unius pars orationis est, juxta grammaticos. Nam sermo plurimorum verborum oratio est. Sermo autem a serendo dictus, quod nos cum præpositione dicimus a disserendo. Hinc et sermo sancti Hilarii et Augustini dicitur, id est dissertio Hilarii et Augustini. 579. Inter Ultra et citra. Ultra illuc vel amplius, citra huc ad nos, intra nos. 580. Inter Ulcisci et vindicare. Ulciscimur injuriam factam; vindicamus, ne fiat. 581. Inter Videre, aspicere, et intueri. Videmus natura, aspicimus voluntate, intuemur cura. 582. Inter Veneunt et vendunt. Vendunt qui venundant, veneunt qui venduntur. 583. Inter Volo, et opto, et cupio. Volo minus est quam opto, Opto minus est quam cupio. 584. Inter Unum et unicum. Unus, ex multis; unicus, solus est. Solus itaque unus numeratur, unicus intra numerum finitur. 585. Inter Unum et solum. Unus ad numerum pertinet, solus e multis intelligitur. 586. Inter Uter et utrum. Si enim dicimus: Utrum vis, eligere significat, aut hoc, aut illud. Uter autem accipitur pro personis, sicut, verbi gratia: Uter vult, veniat ad me, id est, qui vult de duobus. 587. Inter Urbem et civitatem ita distinguit Cicero, ut urbem moenia civitatis significent, civitas incolas urbis. Nam ad Dolabellam sic scripsit: Liberasti urbem a periculo, civitatem a metu. Urbem autem ab urbo, quem aratrum vel sulcum veteres dicebant, aut ab orbe dictam putant, cujus in se imaginem respublica contineret. Porro oppidum ad habitantes pertinet, civitas ad leges, urbs ad utrumque. 588. Inter Virum et hominem. Vir mas est, non femina; Homo mas est, et femina. Femina autem naturale nomen est, generale mulier, speciale virgo, vel nupta, vel quæ etiam aetatis nomina accedunt. 589. Inter Vultum et faciem. Facies est naturalis oris habitus immutabilis, vultus vero pro rerum ac temporum qualitate varius et mutabilis, et secundum affectionem animi modo lætus, modo tristis. Unde et vultuosi dicuntur qui vultum saepe commutant. Itaque Lucilius haec quasi distinguens ait: Quæ facies, qui vultus viro. Dicimus autem et vultum coeli et vultum maris, quia et mare saepe in varios motus ventorum flatibus mutatur, et coeli vultus ex luce in tenebras, et ex sereno in nubilum commutatur, sicut et hominum cum mentibus vultus. 590. Inter Virginem et viraginem. Virgo est quæ virum nescit, virago autem quae virum agit, hoc est opera virilia facit. Non autem solum virgines viragines, sed et corruptae mulieres, quæ virilia faciunt, viragines recte dicuntur. 591. Inter Vivum et viventem. Vivum de victuro dicimus; viventem, de morituro. 592. Inter Ve et que. Ve distinguit, que conjungit. 593. Inter Væ et ve. Ve sine a conjunctio conjunctiva est. Væ cum a, interjectio dolentis est. 594. Inter Vocem et Sonum. Vox est hominis, sonus crepidinis. 595. Inter Uvidum et humidum. Humidum est, quod extrinsecus habet aliquid humoris, uvidum vero quod intrinsecus; unde et uvae dictae. 596. Inter Valles et convalles. Valles sunt depressa loca camporum, convalles, montium intervalla. 597. Inter Undam et aquam. Unda semper in motu est, aqua vero stativa. Porro imbres nubium sunt, latices fontium. Nam latex proprie liquor fontis, et dictus quod in venis terrae lateat.

1.19_2598. Vicus, via ve platea: Vici şehirlerdeki yerleşimlerin kendisidir; viae mahalleler arasındaki dar aralıklardır, sürekli ve daha geniş olanlarına plateae deriz. Çünkü plata Yunancanın hususiyetine göre adını genişlikten alır.

599. Viridia ile virentia: Viridia odunlar, virentia ovalar ya da çayırlardır.

600. Visus ile visos: Visos ortaç, visus cins adıdır.

601. Virum ile virus: Virum insan, virus zehir demektir.

602. Vivit ile bibit: Vivit hayattan, bibit içmekten.

603. Vinctus ile victus: Vinctus zincirlenmiş, victus yenilmiştir.

604. Vis ile bis: Vis iradeye aittir, bis iki kere demektir.

605. Ullam ile ollam: Ullam herhangi biri, ollam çömlektir.

606. Vallum ile murus: Her sur vallum değildir, ama vallum her hâlde surdur.

607. Vagire, mugire vb.: Bebek vagit (ağlar), öküz mugit (böğürür), at hinnit (kişner), eşek ragit ya da rudit (anırır), aslan rugit (kükrer), fil barrit (bağırır), domuz grunnit (hırıldar), koyun balat (meler), yılan sibilat (tıslar), kurbağa coaxat (vıraklar), karga crocitat (gaklar), turna gruit (ötüşür), çaylak iugit (çığlık atar), köpek baubat ya da latrat (havlar), tilki gannit (ciyaklar).

608. Vesperescit ile vesperascit: Vesperescit akşam olur, vesperascit ise güneş batıya iner.

609. Viperinum ile vipereum: Viperinus yılan yavrusuna, vipereus yılana benzer olana denir.

1.19_2
  1. Inter Vicum, et Viam, et plateam. Vici dicuntur ipsæ habitationes in urbibus; viae autem, spatia angusta quæ Inter vicos sunt, quarum perpetuas et latiores plateas vocamus. Nam plata juxta proprietatem linguae Græcæ a latitudine nomen accepit. 599. Inter Viridia et virentia. Viridia sunt ligna; virentia sunt campi, vel prata. 600. Inter Visus et visos. Visos, participia dicta; Visus, nomina appellativa. 601. Inter Virum et virus. Virum, hominem; virus, venenum dicit. 602. Inter Vivit et bibit. Vivit de vita, bibit de potione. 603. Inter Vinctum et victum. Vinctus, vinculatus; victus, superatus. 604. Inter Vis et bis. Vis, quae ad voluntatem pertinet; bis, duabus vicibus. 605. Inter Ullam et ollam. Ullam, aliquam: ollam, vas. 606. Inter Vallum et murum. Non quod murus etiam vallum. Nam utique quod vallum murus est. 607. Inter Vagire, mugire, et caetera. Infans vagit, bos mugit, equus hinnit, asinus ragit vel rudit, leo rugit, elephas barrit, sus grunnit, ovis balat, serpens sibilat, rana coaxat, corvus crocitat, grus gruit, milvus jugit, canis baubat, vel latrat, vulpes gannit. 608. Inter Vesperescit et vesperascit. Vesperescit, id est, sero fit; vesperascit, sol ad Occasum declinat. 609. Inter Viperinum et vipereum. Viperinus, pullus; Vipereus, ad similitudinem serpentis.
1.20Z Harfi

610. Zelus ile invidia: Zelus bazen iyi anlamda da alınabilir, kişi daha iyi şeylere öykünmeye çabaladığında. Invidia ise, dediğimiz gibi, başkasının mutluluğuyla kıvranır ve iki ayrı acıya bölünür: Ya kendi olduğu şeyin başkasında olmasını istemez, ya da başkasını daha iyi görerek kendisinin öyle olmadığına üzülür. Biri bir Yunanca dizeyi ağıt vezninde aktararak kıskançlık üzerine güzelce eğlenmiştir: Kıskançlıktan daha adil bir şey yoktur, çünkü hemen Kendi sahibini kemirir, ruhuna eziyet eder. Invidia adı başkasının mutluluğuna aşırı bakmaktan (intueri) gelir; şu sözdeki gibi: "Çiçeğimi kim kıskandı?"

1.20

De littera Z. 610. Inter Zelum et invidiam. Zelus interdum et in bonam partem accipi potest, cum quis nititur ea quae meliora sunt aemulari; invidia vero, ut dictum est, aliena felicitate torquetur, et in duplicem scinditur passionem, cum aut quod ipse est aliud esse non vult, aut alium videns esse meliorem, dolet se non esse consimilem. Pulchre autem quidam Graecum versum transferens elegiaco metro, de Invidia lusit dicens: Justius invidia nihil est, quæ protinus ipsum Auctorem rodit, excruciatque animum. Invidiæ autem nomen dictum est a nimis intuendo felicitatem alterius, ut est illud: Quisnam florem invidit meum?

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…