Kavram
Status
- Yunanca
- στάσις (stasis)
- Latince
- status; constitutio (Cicero, De inventione); quaestio
- Almanca
- Status, Statuslehre
- Fransızca
- état de la cause
- İngilizce
- issue, status
- Türkçe
- mesele
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte status "duruş, konum, hâl"dir. Retorikte davanın dayandığı, hatibin kazanması ve yargıcın en çok dikkat etmesi gereken nokta olur (3.6.9). Teori, bir anlaşmazlığın hangi tür soruya indirgenebileceğini sınıflandırır: önce bir şeyin var olup olmadığı (tahmin), sonra ne olduğu (tarif), sonra nasıl bir şey olduğu (keyfiyet) sorulur. Quintilianus bu üçlüyü bizzat tabiatın öğrettiğini söyler (3.6.80) ve Aristoteles'in kategorilerine (ousia, qualitas, quantitas, ad aliquid) bağlar (3.6.23–24). Böylece mahkeme pratiği bir bilgi kuramı sorusuna, varlık–mahiyet–nitelik sırasına bağlanmış olur. Quintilianus III. kitapta önceki görüşünü değiştirdiğini açıkça itiraf eder: kanun meselesini ayrı bir genel mesele saymaktan ve aktarmayı özel bir mesele olarak tutmaktan vazgeçer (3.6.63–68).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Henüz terim yok; kategoriler ve "aldım ama çalmadım" tipi savunmalarda tarifin gücü | — |
| MÖ 2. yy | Hermagoras | stasis sistemi: tahmin, özellik (tarif), aktarma, keyfiyet; dört kanun sorusu | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | constitutio: tahmin, tarif, cins, aktarma meselesi | Cicero, De inventione |
| MS 90'lar | Quintilianus | status: üç akıl meselesi (tahmin, tarif, keyfiyet); kanun soruları bunların türleri; aktarma ayrı mesele değildir | Quintilianus, Institutio oratoria III |
Dönüşüm: Hermagoras'ta mahkeme pratiğine yönelik ayrıntılı bir sınıflandırma; Quintilianus'ta yazarlar arasındaki ad ve sayı anlaşmazlıklarından arındırılıp "var mı? nedir? nasıldır?" üçlüsüne indirgenen, tabiata dayandırılmış bir soru düzeni.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | στάσις | histēmi "durmak, dikilmek" kökünden; "duruş, karşı karşıya duruş". Retorik terimi olarak Hermagoras'ın (MÖ 2. yy) sistemiyle yerleşir; Quintilianus adın daha önce Naukrates'te ya da Klazomenaili Zopyros'ta geçtiğini, Aiskhines'in de kullandığını aktarır (3.6.3). |
| Latince | status; constitutio; quaestio; Theodoros'ta caput generalissimum (κεφάλαιον γενικώτατον) | Quintilianus'a göre ad ya davanın "ilk çatışması"nın (prima conflictio) orada olmasından ya da davanın onda "durmasından" (consistere) gelir (3.6.4). Cicero gençlik eserinde constitutio der. Türleri: coniectura "tahmin" (an sit), finitio "tarif" (quid sit), qualitas "keyfiyet" (quale sit), bir de bazı yazarlarda translatio "aktarma". Kanuna dayanan "kanun meseleleri" (status legales): lafız ile maksat (scriptum et voluntas), çelişen kanunlar (leges contrariae), kıyas (syllogismus), iki anlamlılık (ambiguitas). |
| Almanca / Fransızca | Status / état de la cause | |
| İngilizce | issue, status |
Türkçe karşılığı
mesele. durum: Latince kelimenin harfî karşılığı, ama Türkçede "davanın durumu" anlamı vermez. dava noktası, ihtilaf noktası: anlamca yakın, ama terim gibi kullanılmaya elverişsiz. stasis: yalnız uzman okura açık. Cicero çevirisinde (De inventione) constitutio için "mesele" seçildiği için tutarlılık gereği Quintilianus'ta da status "mesele" diye çevrildi; türleri "tahmin meselesi", "tarif meselesi", "keyfiyet meselesi", "aktarma meselesi".
"Mesele" kelimesi gündelik Türkçede "sorun, konu" anlamı taşır; terim olarak ise davada tarafların çatışmasından doğan ve hükmün etrafında döneceği soru türünü anlatır. Quintilianus bu ayrımı özellikle vurgular: mesele "yaptın" ile "yapmadım"ın çatışması değil, bu çatışmadan doğan "yaptı mı?" sorusunun türüdür (3.6.5).
Atıf ve kaynak notu
Terim Hermagoras'a bağlanır, ama onun eserleri kayıptır; sistemi Cicero'dan ve Quintilianus'tan (özellikle 3.6) bilinir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: meselelerin, meselelere, meseleler, duruşlar, meselesi, mesele
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.