Boethius · Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci Şerh
Birinci Diyalog
PL64.9Birinci DiyalogPL64.9AN. MANL. SEV. BOETII IN PORPHYRIUM DIALOGI A VICTORINO TRANSLATI. DIALOGUS PRIMUS.
AN. MANL. SEV. BOETII IN PORPHYRIUM DIALOGI A VICTORINO TRANSLATI. DIALOGUS PRIMUS.
Yılın kış günlerinde Aurelia dağlarına çekilmiştik. Sert bir güney rüzgârı gecenin huzurunu kaçırıp dinginliğini bozunca, en bilgili adamların, karanlıkla iyice bulanmış aklın gözünü bir ölçüde aydınlatmak için giriş niteliğinde şerhlerle yayımladıkları şeyleri gözden geçirmek istedik. Bu işi Fabius başlattı: Beni yatağıma uzanmış, bu konular üzerine düşünüp kafa yorarken görünce, sık sık verdiğim sözü tutup kendisine bu konuda bir ders vermemi istedi. Dostların ziyaretleri ve ev işleri o sırada durduğu için bu bize de uygun geldi. Hangi konuları açıp çözmemi istediğini sorunca Fabius şöyle dedi:
"Çalışmak için vakit var; bu boş vakti de güzel bir işe çevirmek mümkün. Çağının neredeyse en bilgili hatibi Victorinus'un Porphyrios'tan, yani Aristoteles'in Kategoriler'ine giriş olan Eisagoge'den çevirdiği söylenen metni bana açıklamanı rica ediyorum. Önce de açıklayıcıların ve şerhçilerin öğrencilerin zihnini alıştırmak için kullandıkları öğretici başlangıç konularını öğret."
Ben de dedim ki: "Hocalar her açıklamanın başında altı şeye değinirler. Önce eserin amacının ne olduğunu öğretirler; onlar buna skopos derler. İkincisi faydasıdır, Yunanlar buna khresimon der. Üçüncüsü düzenidir, Yunanlar taksis der. Dördüncüsü, eser kime atfediliyorsa gerçekten onun öz kitabı olup olmadığıdır; buna gnesion denir. Beşincisi eserin başlığının ne olduğudur, Yunanlar epigraphe der. Kitapların amacını acemice yorumlayan bazı az bilgili kimseler eserin başlığı konusunda da tereddüde düşmüşlerdir. Altıncısı, kitabın amacının felsefenin hangi kısmına bağlandığını söylemektir; Yunanca buna 'felsefenin hangi kısmına bağlanır' denir. Bütün bunların her felsefe kitabında sorulup açıklığa kavuşturulması uygundur."
Bunun üzerine Fabius, Giriş'in amacının ne olduğunu açıklamamı istedi. Ben de şöyle dedim: "Aristoteles'i, üzerine konuşacağı şeyleri önceden anlaşılır kılmadıkça kavramak mümkün değildir; Giriş işte bu yüzden bir köprü olmuştur. Porphyrios her şeyde tabiatça ilk olan bazı şeyler bulunduğunu, her şeyin bir pınardan akar gibi onlardan çıktığını görmüştü. Bu ilk olanlar hem kendi başına vardır hem de cins adıyla anılır. Öte yandan altına başka şeyler konmadıkça hiçbir şey cins olamaz; altına konanlara da tür denir. Yine bir cins tek bir türün cinsi olamaz, birçok türün cinsidir. Birçok tür de bir ayırıcı onları birbirinden ayırmadıkça çok olamaz: Birbirlerinden hiçbir şeyle farklı olmasalardı, çok tür değil tek tür olurlardı. İşte türlerin bu ayrılığına ve benzemezliğine ayrım denir. Bir şeyle ayrılan her şey de ancak kendine özgü işaretlerle belirginleşerek ayrılabilir. Bu kadarı bu kadar.
"Porphyrios ayrıca şeyler arasındaki bütün başkalığın iki ilkeye, cevher ve araza bölündüğünü görmüştü: Ne araz cevhersiz ne cevher arazsız olabilir. Araz bir cevher temeli olmadan var olamaz; cevher ise üzerine gelmiş bir araz olmadan hiçbir şekilde görülemez. Araz olan renk ancak cevher olan bir cisimde bulunur; öte yandan bir cismi, yani bir cevheri gördüğünde onu bir arazla, yani bir renkle işaretlenmiş görürsün. Böylece ne cevher arazsız olur ne araz cevhersiz kalır; cevher olan yerde araz da hemen ardından gelir.
"Porphyrios cinslerin, türlerin, hassaların ve ayrımların bu iki şey, yani araz ve cevher etrafında döndüğünü, cinslerin ise kendi başına var olup ayrımlar ve hassalarla işaretlenmiş türleri altlarında taşıdığını gözlemledi; bu yüzden esas olarak cins, tür, ayrım ve hassa üzerine konuşmaya karar verdi. Bu inceleme, ileride göstereceğimiz gibi, tariflerde işe yarayacağından ve bir tarifte arazı cins gibi koyanın doğru tarif yapmadığı açık olduğundan (yeri gelince bunu ele alacağız), arazlar hakkında da birkaç söz söylemeye karar verdi. Çünkü bu pek basiretli öğretmen bize, tarifler konusunda tam bilgiye ancak işe yarayan söylenip yaramayan ayıklandığında ulaşabileceğimizi öğretmiştir. Demek ki bu eserin amacı cins, tür, ayrımlar, hassalar ve arazlar üzerine konuşmaktır."
Fabius burada: "Amacı açıkladın, şimdi faydasını anlat" dedi.
Hiemantis anni tempore in Aureliae montibus concesseramus, atque ibi tunc cum violentior auster ejecisset noctis placidam atque exturbasset quietem, recensere libitum est ea quae doctissimi viri ad illuminandas quodammodo acies intellectus densitate caligantissimas, quibusdam quasi introductoriis commentariis ediderunt. Ejus vero rei Fabius initium fecit, qui cum me lectulo recumbentem, et quaedam super eisdem rebus cogitantem meditantemque vidisset disset, hortatus, ut quod saepe eram pollicitus, aliquam illi ejus rei traderem disciplinam. Complacitum est igitur, quoniam tunc et familiarium salutationes tiones, et domestica negotia cessabant. Interrogatus a me ergo super quibus vellet rebus me enodare atque expedire, tunc Fabius; Quoniam, inquit, tempus ad studia vacat, et hoc otium in honestum negotium converti licet, rogo ut mihi explices id quod Victorinus orator sui temporis ferme doctissimus a Porphyrio per ⟦εἰσαγωγήν⟧, id est per introductionem in Aristotelis Categorias dicitur trans tulisse. Et primum disciplinis didascalicis quibusdam meimbue, quibus expositores vel etiam commentatores, ut discipulorum animos; assuescant, utuntur. Tunc ego: Sex omnino, inquam, magistri in omni expositione praelibant. Praedocent enim quae sit cujuscunque operis intentio, quod apud illos ⟦σκοπός⟧ vocatur. Secundum quae utilitas, quod a Graecis ⟦χρήσιμον⟧ appellatur. Tertium qui ordo, quod Graeci vocant τάξιν. Quartum si ejus cujus esse opus dicitur, germanus propriusque liber est, quod ⟦γνήσιον⟧ interpretari solet. Quintum quae sit ejus operis inscriptio, quod Graeci ⟦ἐπιγραφήν⟧ nominant. In hoc etiam quod intentionem cujusque libri insolenter interpretarentur, de inscriptione quoque operis apud quosdam minus callentes haesitatum est. Sextum est id dicere, ad quam partem philosophiae cujuscunque libri ducatur intentio, quod Graeca oratione dicitur sis ποϊον μέρος ριλοσοϕίας ἀνάγεται.. Haec ergo omnia in quolibet philosophiae libro quaeri convenit, atque expediri. Tunc Fabius quae esset introductionis intentio interpretari. Et ego inquam: Aristoteles, qui factus est introductionis pons, non aliter intelligi potest, nisi ipsas res de quibus disputaturus est ad intelligentiam praeparemus. Videns enim Porphyrius quod in rebus omnibus, essent quaedam prima natura, ex quibus omnia, velut ex aliquo fonte manarent, et illa quae prima essent, et subsistentia esse, et generis vocabulo nuncupari. Porro autem nunquam esse genus posse, nisi ei quaedam alia subderentur, et quae essent subdita species appellari: porro autem nunquam genus uni speciei genus esse posse, sed pluribus. Plures autem species non posse esse multiplices ces, nisi eas aliqua discretio separet. Si enim nihil sibi dissimiles forent, una species non multiplices forent. Ipsa igitur divisio et dissimilitudo specierum differentiae nomine vocitantur. Omnia vero quae aliqua re differunt, fieri aliter non possunt nisi propriis quibusdam insignita sint. Atque haec hactenus. Videns ergo quod omnis omnium disparilitas in gemina rerum principia secaretur tur. in substantiam atque accidens, ita ut neque accidens sine substantia, neque sine accidenti substantia esse possit. Accidens quippe sine aliquo substantiae fundamento esse non potest: substantia vero ipsa sine superjecto accidente videri nullo modo potest. Ut enim color sit quod est accidens, in corpore erit quod est substantia Porro autem cum corpore, id est substantiam videris, insignitam eam accidenti, id est aliquo colore, respicies. Itaque fit ut neque substantia praeter accidens sit, neque accidens a substantia relinquatur Ubi enim substantia fuit3mox accidens consecutum est. Speculatus igitur Porphyrius in his duabus rebus, id est accidenti et substantia tia, genera, species, propria, differentiasque versari, et quod ipsa per se sint genera, subjectis et subjacentibus speciebus, quae differentiis et propriis insignitae sunt, statuit principaliter de genere, specie, differen, propriisque tractare. Et quoniam tractatus hic in definitionibus, ut post docebimus, proderit, si quis autem in definitione generali ponat accidens, eum non recte definire manifestum est, quod suo loco tractabitur, statuit pauca de accidentibus praelibare. Ita enim nos prudentissimus doctor instituit, ut tunc in definitionibus quibuslibet plenam scientiam queamus accipere, cum quod prosit dictum sit, et quod non sit utile, segregetur. Haec igitur hujus operis intentio est, de genere specie, differentiis ferentiis, propriis, accidentibusque tractare. Hic Fabius: Expedisti, inquit, de intentione, nunc utilitatem explica.
PL64.9_3"Bu eserin faydası çeşitli ve çok yönlüdür," dedim. "Her şeyden önce Aristoteles'in Kategoriler'ine son derece bol fayda sağlar. Bunun nasıl olduğunu kitabın başlığını ele alırken söyleyeceğiz; başka hangi konularda yararlı olduğunu ise felsefeyi kısaca bölerek özetleyeceğim. Önce felsefenin ne olduğuna bakmalıyız. Felsefe, bilgeliğe duyulan aşk, gayret ve bir tür dostluktur. Fakat bu, bazı sanatlarda ve zanaata ait bir ilim ve bilgide bulunan bilgelik değil, hiçbir şeye muhtaç olmayan, canlı bir zihin ve şeylerin en eski tek aklı olan o bilgeliktir. Bilgeliğe duyulan bu aşk, ruhun o saf bilgelikten aydınlanması, bir bakıma kendine doğru geri çekilip çağrılmasıdır; öyle ki bilgelik gayreti aynı zamanda Tanrısallık gayreti ve o saf zihnin dostluğu olarak görünür. Bu bilgelik ruhların bütün cinsine kendi Tanrısallığının liyakatini yükler ve onları tabiatlarının öz gücüne ve saflığına geri götürür. Düşünme ve seyirlerdeki hakikat ile eylemlerdeki kutsal, saf temizlik buradan doğar.
"Felsefenin bölümlenmesi de buna dayanır. Felsefe bir cinstir, türleri ise ikidir: Biri theoretike, öteki praktike denen, yani seyre dayanan felsefe ve eyleme dayanan felsefe. Seyre dayanan felsefenin, üzerinde haklı bir inceleme yapılabilecek şeyler kadar türü olacaktır; eylemlerin farklılıkları kadar da faziletlerin türü ve çeşidi vardır. O hâlde teorik, yani seyre dayanan felsefe üç kısımlıdır, üç türe ayrılır: Bir kısmı akledilir şeylerle, bir kısmı anlaşılır şeylerle, bir kısmı da tabiî şeylerle ilgilidir."
Bu sırada Fabius sözümü kesti ve seyre dayanan felsefenin bir kısmına "akledilir" demem nasıl yeni bir söz diye şaşırdı. "Şunu bil," dedim, "Latincede intellectibilia sözünü hiç görmedim; bu sözü kendim türeterek kullandım. Akledilir olan, kendi başına hep aynı kalıp kendi Tanrısallığında durandır ve hiçbir hisle değil, yalnız zihin ve akılla kavranır. Bu konu, gerçek felsefenin araştırmasıyla Tanrı'nın seyrine ve ruhun cisimsizliğinin incelenmesine yönelir; Yunanlar bu kısma theologia derler. İkinci kısım anlaşılır olandır: İlk akledilir olanı düşünceyle ve anlayışla kavrayarak, gökteki bütün eserlerin üstteki Tanrısallıkta bulunan sebeplerini, ay küresinin altında daha mesut ruhla ve daha saf cevherle güçlü olan her şeyi, en sonunda da insan ruhlarının yaratılışını ve durumunu içine alır. Bütün bunlar önceleri akledilir cevherlerdi; ama cisimlere dokunarak akledilir olandan anlaşılır olana doğru düştüler. Öyle ki artık anlaşılmaktan çok anlarlar ve kendilerini akledilir olana bağladıkları ölçüde anlayışın saflığıyla daha mesut olurlar. Üçüncü tür, cisimlerle ve onların bilgisiyle uğraşan, yani cisimlerin tabiatlarını ve etkilenişlerini açıklayan fizyolojidir. Anlaşılır olanların bilgisi olan ikincisi ise ortadadır, çünkü hem cisimlerin canlandırılmasını ve bir ölçüde hayat verilmesini hem de söylediğimiz gibi anlaşılır olanların incelenmesini ve bilgisini kapsar.
"Yukarıda eyleme dayanan felsefe olarak gösterilen pratik felsefenin de üç bölümü vardır. Birincisi kendine özen gösterir, kendini bütün faziletlerle yükseltir, süsler ve geliştirir; sevinmeyeceği hiçbir şeyi kabul etmez, pişman olacağı hiçbir şey yapmaz. İkincisi devletin bakımını üstlenir ve herkesin selametine öngörüsünün becerisiyle, adaletin terazisiyle, cesaretin sarsılmazlığıyla ve itidalin sabrıyla çare olur. Üçüncüsü ev işlerinin vazifesini ölçülü bir düzenle dağıtır. Bunların başka alt bölümleri de vardır; onları şimdi izlemeye gerek yok.
"Bunların bilinebilmesi, yukarıdakilerin anlaşılabilmesi için Yunanların logike, bizim ise akıl sanatı diyebileceğimiz sanatın ürünü pek gerekli ve boldur: Bu sanat, sözün doğru aklıyla neyin doğru, neyin uygun olduğunu, hiçbir yanılgıya sapmadan gösterir. Kimileri bu sanatı felsefenin bir kısmı saydı, kimileri kısmı değil, aleti ve bir bakıma takımı saydı. İki tarafın bu kanıya hangi gerekçeyle vardığından başka bir eserde söz etmek gerekecek.
"Cins, tür, ayrım, hassa ve araz üzerine bu tartışma bize felsefenin bütün bilgisinde adeta bir yol hazırlar. Cinsin ne olduğunu, türün ne olduğunu öğrenince felsefenin cins olduğunu, türlerinin de kuşkusuz teorik ve pratik felsefe olduğunu anlarız. Mantığın bir tür olup olmadığını da aynı yolla tartabiliriz. Ayrımın bilgisi felsefe türlerinin ayrımlarını tanımamıza yarar. Hassanın bilgisi her felsefe türünün kendine özgü tabiatının ne olduğunu ve alt bölümlerine doğuştan ne geldiğini tanımaya yarar. Arazın bilgisi de yararlıdır:
Varia, inquam, et multiplex in hoc opere commoditas utilitasque versa. Primum enim in Aristotelis categorias perquam uberrime prodest. Quid autem prosit dicemus, cum de ejus libri inscriptione tractabimus, sed in quibus aliis prosit, paucis philosophiae ipsius divisione facta perstringam stringam. Et prius quid sit ipsa philosophia considerandum est. Est enim philosophia amor et studium et amicitia quodammodo sapientiae. Sapientiae vero
non hujus quae in artibus quibusdam et in aliqua fabrili scientia notitiaque versatur, sed illius sapientiae, quae nullius indigens, vivax mens, et sola rerum primaeva ratio est. Est autem hic amor sapientiae. animi ab illa pura sapientia illuminatio, et quodammodo ad seipsam retractio atque advocatio tio, ut videatur studium aeque sapientiae, studium divinitatis et purae mentis illius amicitia. Haec igitur sapientia cuncto animarum generi meritum suas divinitatis imponit, et ad propriam naturae vim puritatemque reducit. Hinc nascitur speculationum cogitationumque veritas, et sancta puraque actuum castimonia Quae res in ipsius philosophiae divisionem sectionemque convertitur. E, Est enim philosophia genus, species vero ejus duae, una quae dicitur ⟦θεωρητική⟧, altera quae ⟦πρακτική⟧, id est speculativa et activa. Erunt autem tot speculativae philosophiae species, quot sunt res in quibus justae speculationis consideratio habetur. Quot que actuum diversitates, tot species varietatesque virtutem. Est igitur ⟦θεωρητικῆς⟧, id est contemplativae vel speculativae triplex diversitas, atque ipsa pars philosophiae in tres species dividitur. Est enim pars una de intellectibilibus, alia de intelligibilibus, alia de naturalibus Tunc interpellavit Fabius, miratusque est quid hoc novi sermonis essel quod unam speculativae partem intellectibilem nominassem. Nota, inquam, quoniam Latino sermone nunquam dictum reperi intellectibilia. Jilia, egomet mea verbi compositione vocavi. Est enim intellectibile quod unum atque idem per se in propria semper divinitate consistens, nullis unquam sensibus bus, sed sola tantum mente intellectuque capitur. Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem considerationemque verae philosophiae indagatione componitur. Quam partem Graeci ⟦θεολογίαν⟧ nominant. Secunda vero pars est intelligibilis, quae; primam intellectibilem cogitatione atque intellectibile suscipiens, ea comprehendit quae sunt omnium coelestium supernae divinitati operum causae, et quidquid sub lunari globo beatiore animo atque puriore substantia valet; postremo humanarum animarum conditionem atque statum, quae omnia cum priori illis intellectibiles substantiae fuissent, sed corporum tactu, ab intellectibilibus ad intelligibilia degenerarunt, ut non magis ipsa intelligantur quam intelligant, et intelligentiae puritate tunc beatiora sunt, quoties sese intellectibilibus applicarint. Tertia species est, quae circa corpora atque eorum scientiam cognitionemque versatur, id est physiologia, quae naturas corporum passionesque declarat. Secunda vero, intelligibilium in medio collocata est, quod habeat et corporum animationem, et quodammodo vivificationem, et intelligibilium considerationem cognitionemque, ut dictum est. Practicae vero philosophiae, quam activam superius substantia dici demonstratum est, hujus quoque triplex est divisio. Est enim prima quae sui curam gerens cunctis sese erigit, exornat, augetque virtutibus tibus, nihil invita admittens, quo non gaudeat, nihil faciens poenitendum. Secunda vero est quae reipublicae curam suscipiens, cunctorum saluti suae providentiae solertia, et justitiae libra, et fortitudinis stabilitate litate, et temperantiae patientia medetur. Tertia vero quae rei familiaris officium mediocri componens dispositione distribuitur. Sunt harum etiam aliae subdivisiones divisiones, quas nunc persequi supersedendum est. Ad haec igitur ut sciri possint et superiora intelligi queant, necessarius maxime uberrimusque fructus est artis ejus, quam Graeci ⟦λογικήν⟧, nos rationalem possumus dicere, quod recta orationis ratione quid verum, quidque decens sit, nullo erroris flexu fallatur. Quam artem quidam partem philosophiae, quidam non partem, sed ferramentum et quodammodo supellectilem judicarunt. Qua autem id utrique impulsi ratione crediderint, alio erit opere commemorandum. Haec autem generis, speciei ciei, differentiae, proprii atque accidentis disputatio in omni nobis philosophiae cognitione quasi quamdam viam parat. Nam cum quid genus sit docemur, quid species, intelligimus genus esse philosophiam, species vero indubitanter ⟦θεωρητικήν⟧ et ⟦πρακτικήν⟧, id est speculativam et activam. De logica vero utrum sit species, eadem hac possumus ratione perpendere. Prodest nobis differentiae cognitio ad ipsarum philosophiae specierum differentias cognoscendas. Prodest proprii scientia ad cognoscendum quid unicuique philosophiae speciei solitaria natura videatur ac subdivisionibus innatum. Prodest accidentis cognitio:
PL64.11_2Onun sayesinde şeylerde neyin esas olduğunu görür, neyin ikinci derecede ve rastlantıyla uyduğunu ayırt edebiliriz. Böylece bu beş şeyin bilgisi, dallı budaklı, çok kollu bir güçle felsefenin bütün kısımlarına yayılır. Gramer için de bunun yararı daha az değildir: Sözü cins sayar, sekiz söz parçasını türlere, ayrımlara ve hassalara göre ölçeriz. Retoriğe de bu bilgi pek yakındır ve onunla bağlıdır: Retoriği üç dava cinsine ayırabilir, bunları da altlarındaki meselelere bölebiliriz. Mantığa ait tariflerde de faydası büyük, işe yarar ve boldur. Tarifleri cinsler, türler, ayrımlar ve hassalarla işlemezsen hiçbir zaman tarifin bir sınırı olmaz. Bir şeyi tarif ediyorsan önce hangi cinsten olduğunu söylemelisin; cins ve tür işte bunda tamamlanır. Çünkü bir şeyin cinsini söylediğinde, onu neye göre söylediysen onu tür yaparsın. Örneğin insanın ne olduğunu tarif ederken insan hayvandır dersin. Hayvanı insana uyguladığın için hayvanın cins, insanın tür olduğunu açıklamış olursun. Fakat tarifte cinsi göstermek yetmez. İnsanın yalnızca hayvan olduğunu söylersen, tarif insanı öküzden, eşekten ya da attan daha iyi gösteriyor mu? Bu yüzden ayrımları da eklemek yararlıdır; onlarla tarif ettiğin şeyi öteki türlerden ayırırsın ve insan akıllı hayvandır dersin. Aynı ayrımın altında sık sık birçok tür bulunduğu için
per hoc enim quid principaliter in rebus sit cernere, et quid secundo contingentique loco conveniat, discernere valeamus. Ita nobis harum quinque rerum scientia, ramosa quadam et multifida vi, in omnibus sese philosophiae partes infundit. Ad grammaticam vero, non minor hujus rei usus est, quando orationem genus dicimus: octo vero partes orationis, per species, differentias propriaque metimur. Est vero hujus rei perquam rhetoricae amica conjunctaque cognitio. Ita enim rhetoricam in tribus causarum possumus separare generibus, et eas in subjectis constitutionibus dissecare dissecare. Definitionum quoque quae ad logicam pertinent magna atque utilis uberrimaque commoditas est, quas definitiones nisi per genera, speciei cies, differentias, proprietatesque tractaveris, nullus unquam definitionibus terminus imponetur. Nam si quid definis, ex quo sit genere primum tibi dicendum - est, atque in hoc genus speciesque consummata sunt. Nam cujuscunque rei genus dixeris, ad quam rem illud dixeris, speciem facis. Ut si quid sit homo declarat finias, dicas homine. esseanimal. Igitur quoniam ad hominem aptasti animal, genus esse animal, et hominem speciem a te declaratum est, sed non sufficit sola generis in definitione monstratio. Si enim solum animal hominem esse dixeris num potius hominem quam bovem asinumque aut equum definitione declarat? Prodest igitur etiam differentias adhibere, per quas id quod definies a speciebus aliis sejungatur, ut dicas hominem esse animal rationale. Et quoniam sub eadem differentia plures frequenter species
PL64.13(örneğin akıllı olanın altında Tanrı ve insan vardır) hassanın kullanılması pek yararlıdır: Yalnız tarif ettiğin türün kendine özgü olarak taşıdığı şeyi söylersin. Böylece insanın tarifi şöyle olur: İnsan hayvandır (bu cinstir; insan ise türdür), akıllıdır (bu ayrımdır), gülmeye yatkındır (bu hassadır). Arazların tariflerde hiçbir yararı yoktur. Demek ki bu beş şeyin bilgisi tariflerde şuna yarar: Ne yararlı olanı atlarsın ne de hiçbir fayda sağlamayanı eklersin.
Bölmede ise o kadar yararlıdır ki bunların bilgisi olmadan hiçbir şey doğru dürüst bölünüp kısımlara ayrılamaz. Bölünen şeylerin bilgisi bize yol göstermiyorsa cinslerin ve türlerin doğru bölümlenmesi nerede olacaktır? Kanıtlamaların doğruluğu da en çok bunlara dayanır, çünkü böldüğün şeyler aracılığıyla böldüğün şeyi ya da başka bir şeyi kanıtlarsın. Marcus Tullius da Retorik'in birinci kitabında dava cinslerini usulüne ve düzenine uygun olarak bölerken, bunun kanıtının türler ve cinsler aracılığıyla böyle olması gerektiğini düzenlemiş, aynı şeylerin bazılarının üstüne, bazılarının altına konabileceğini, ama aynı şeylerin üstüne konamayacağını söylemiştir. Fayda hakkında şimdilik söylenmesi gerekenlerin bunlar olduğunu düşündük."
Bunun üzerine Fabius: "Çok şaşırıyorum," dedi, "yeni başlayan bana neden bu kadar ince bulunmuş ve işlenmiş şeyler anlatıyorsun? Söyle lütfen, bütün bunlardan maksadın neydi?" Ben de: "Şunu söyleyeyim: Dinleyicinin zihnini alıştırmak ve ölçülü bir incelikle hazırlamak gerekir. Zihin önce bu zekâ palestrasında çalışırsa, sanki önceden güreşmiş gibi, sıradakileri zahmetsizce başarır. Ama ne kaldığını sen söyleyebilirsin." Fabius: "İyi hatırlıyorsam," dedi, "düzen kaldı sanıyorum."
"Fakat bu düzen başlıkla sıkı sıkıya bağlıdır," dedim. "Birini bilirsen ikisini de bilirsin. Düzen şudur: Porphyrios'tan sonra mantığa giren herkes önce bu kitapçığı işlemiştir, çünkü bu kitap ilk olarak yalınlığın inceliğine kadar ilerler ve yol alacakların gideceği yolu hazırlar. Aristoteles apodiktik ve diyalektik ilimlerin düzenini ve bilgisini sonrakilere aktarmak istediğinde, apodiktik ve diyalektik gücün tek bir kıyas düzeninde toplandığını gördü. Bu yüzden Yunanların Birinci Analitikler dediği kitabı yazdı; bunlar diyalektik ya da apodiktik sanata el atmadan önce okunmalıydı. Çünkü Analitikler'de öncelikle kıyasların düzeni, yapısı ve şekilleri ele alınır. Kıyas bir bakıma apodiktik ve diyalektik kıyasın cinsidir. Diyalektiği Topikler'inde işledi, apodiktiği İkinci Analitikler'de düzenledi; kıyasları göstermek için önceden topladığı bilgi de öğrenimde daha önce okunur. Bu yüzden Birinci Analitikler, apodiktik kıyası işleyen İkinci Analitikler'den ya da diyalektik kıyası işleyen Topikler'den önce ele alınır. Aristoteles diyalektik ve apodiktik ilmi böylece kıyasların çözümlenmesini konu alan tartışmada toplayıp birleştirdi. Fakat kıyas zorunlu olarak önermelerden oluştuğu için, Peri hermeneias yani Önermeler Üzerine başlıklı kitabı kaleme aldı. Bütün önermeler de bir şey gösteren sözlerden oluşur. Bu yüzden Yunanların Kategoriler dediği on kategori üzerine yazdığı kitap, şeylerin ilk adları ve bunları gösteren sözler hakkındadır. Aristoteles bütün şeylerin ve kelimelerin başkalığının sınırsız ve karmaşık olduğunu gördü; onların düzenini bulmak için, şeylerin ya da sözlerin olabileceği her şeyi, şeylerin ilk cinslerini gösteren on ilk sözde topladı.
"Aristoteles için bu kadar. Porphyrios ise kategorilerin şeylerin cinsleri olduğunu, şeylerin ve sözlerin çeşitliliğinin de türler, ayrımlar ve hassalarla işaretlendiğini gözlemledi. Kategorilerde arazların büyük bir yer tuttuğunu da gördü: Çünkü Aristoteles önce bütün şeyleri iki kısma, araza ve cevhere böler ve arazı dokuz parçaya dağıtır. Bir şey ya cevherdir ya da arazsa keyfiyet, kemiyet, bir şeye göre, nerede, ne zaman, durum, sahip olma, yapma ya da etkilenme olur. İşte Porphyrios bizi cinsler, türler, ayrımlar, hassalar ve arazlar hakkındaki bu incelemeyle onların en gerçek bilgisine hazırlar.
inveniuntur, ut sub rationali Deus atque homo est, utilissimus proprietatis usus est, ut id dicas, quod sola quam definis species, suum propriumque retineat. Fit ergo hujusmodi hominis definitio. Homo est animal, id est genus, homo vero species; rationale, quod differentia est; risus capax, quod proprium est; accidentium vero in definitionibus nullus usus est. Prodest ergo in definitionibus harum quinque rerum cognitio, ut nec ea quae sunt utilia praetermittas, nec ea quae nihil praestant commoditatis, adjungas jungas. In divisione vero tantum prodest, ut nisi per horum scientiam, nulla res recte distribui, secarique possit. Nam quae generum vel specierum recta distributio divisione erit, ubi ipsarum quae dividuntur rerum nulla scientiae cognitione dirigimur? Probationum vero veritas in his maxime constituta est: quod per ea quae dividis, id quod dividis, vel quid aliud probas. Nam Marcus Tullius in Rhetoricorum primo, quoniam divisionem generum, causarum rite atque ordinate faciebat, ejus rei probationem ita esse debere per species genera que disposuit, cum ait easdem res aliis super poni, aliis supponi posse, eisdem et superpositas esse non posse. Haec fere de utilitate ad tempus dicenda credidimus. Tunc Fabius: Valde miror, inquit, cur inchoanti mihi tam subtilius inventas exercitatasque res edideris. Sed dic, quaeso, quodnam hoc totum fuit consilium? Et ego, dicam tibi quod assuescendus animus auditoris et mediocri subtilitate imbuendus est, ut cum sese hic primum exercuerit palaestra ingenii, quasi quodammodo prius luctatus, ea quae sequentur sine ullo labore conficiat Sed quid restet dicas licebit. Et Fabius: Ordinem, inquit, restare arbitror, si bene commemini memini. Atqui, inquam, hic ordo valde cum inscriptione conjunctus est. Si enim alterum noris, ambo noverin. Ordo tamen est quod omnes post Porphyrium ingredientes ad logicam, hujus primum libelli tractatores fuerunt, quod primus hic ad simplicitatem tenuitatis usque progressus, quo procedentibus viandum sit, praeparat. Aristoteles enim, quoniam dialecticae atque apodicticae disciplinae volebat posteris ordinem scientiamque contradere, vidit apodicticam dialecticamque vim uno syllogismi ordine contineri. Scribit itaque primos resolutorios quos Graeci ⟦Πρότερα ἀναλυτικά⟧ vocant, qui legendi essent antequam aliquid dialecticae vel apodicticae artis attingerent. rent. Imprimis enim resolutoriis de syllogismorum ordine complexioneque et figuris tractatur. Et quodammodo syllogismus genus est apodictici et dialectici syllogismi, dialecticam in Topicis suis exercuit, apodicticam in secundis resolutoriis ordinavit: horum disciplina, quam ille in monstrandis syllogismis ante collegerat, prius etiam in studiis lectitatur. Itaque primi prius resolutorii quam secundi qui de apodicticam syllogismo, vel Topica quae de dialectico syllogismo sunt, accipiuntur. Traxit igitur Aristoteles dialecticam atque apodicticam scientiam, adunavitque in syllogismorum resolutoria disputatione. Sed quoniam syllogismum ex propositionibus constare necesse est, librum, qui inscribitur ⟦περὶ ἑρμηνείας⟧ de Propositionibus, adnotavit. Omnes vero propositiones ex sermonibus aliquid significantibus componuntur nuntur. Itaque liber quem de decem praedicamentis scripsit, quae apud Graecos ⟦κατηγορίαι⟧ dicuntur, de primis rerum nominibus significantibusque est. Vidit enim. Aristoteles infinitam mis cella mque esse rerum omnium, verborumque disparilitatem, et ut eorum ordinem reperiret, in decem primis sermonibus, prima rerum genera significantibus, omne quidquid illud vel rerum, vel sermonum poterat esse, collegit. Sed Aristoteles hactenus. Speculatus autem Porphyrius si categoriae genera sunt rerum. rerum vero sermonumque diversitas, speciebus, differentiis, propriis que insigni retur. videns etiam quod accidentium in categoriis magna vis esset (omnes enim res Aristoteles in duas primum partes dividit, in accidens atque substantiam), et accidens in novem membra dispersit, dicens, aut substantiam esse quamcunque illam rem, aut si accidens esset, quoniam aut qualitas, aut quantitas, aut ad aliquid, aut ubi, aut quando, aut jacere, aut habere, aut facere esset, aut pati. Praelibat igitur nos Porphyrius ad horum verissimam cognitionem hoc de generibus, speciebus, differentiis, propriis, accidentibusque tractatu.
PL64.13_2"Demek ki apodiktik ve diyalektikten önce kıyasla ilgili kitaplar okunduğuna, kıyastan önce önermeler üzerinde ilk emek harcandığına, önermelerden önce kategorilerde biraz terlendiğine, kategorilerden önce de cinsler, türler, ayrımlar, hassalar ve arazlar üzerine hüküm veren girişlerde çokça çalışıldığına göre, düzen bu konuları önceden biraz tatmaktır. Bu yüzden Porphyrios'un bu kitabı, bir iplik gibi, okuyanların karşısına ilk olarak çıkar; öğrenimin ilk tadımı ve bir bakıma başlatıcısı olur. Bu konuda söylenenler yetiyorsa başlık meselesini de bitirmiş olduk. Bu kitap Giriş adından daha iyi hangi adla anılabilir? Çünkü Aristoteles'in Kategoriler'ine giriş yoludur ve geleni içeri alan bir kapıdır."
Fabius: "Devam et lütfen," dedi, "bunun gerçekten onun öz eseri olup olmadığını da söyle." "Bunda kuşku yok," dedim. "Bu üslup Porphyrios'un bütün kitaplarına uyar. En karanlık konularda önceden tanıtıcı ve tadımlık bir şeyler sunmak onun âdetidir; kategorik kıyaslar üzerine başka bir kitabında ve felsefenin ağır, parlak birçok konusunda da böyle yapmıştır. Önceki yazarlar bunda kuşku duymaz; onlara inanmak istememek bilgisizliktir."
Fabius: "Felsefenin hangi kısmına bağlandığını açıklamak kaldı," dedi. Ben de: "Söyleyeyim," dedim. "Kategoriler önermelere uygulanır, kıyaslar önermelerden oluşur, apodiktik ya da diyalektik kıyaslar mantık sanatının disiplinine girer. Demek ki önermelere ve kıyaslara ait olan kategoriler mantık ilmine bağlıdır. Dolayısıyla kategorilere giriş de mantık ilmine uygun düşer. Önceden söylenecekleri açıkladığıma göre, şimdi metnin kendi akışına ve düzenine bakalım."
Fabius: "Daha önce
Sic igitur cum ante apodicticam dialecticamque rem syllogistica praelegantur. ante syllogisticam in propositionibus primus labor sit, ante, propositiones in categoriis pauca desudent, ante categorias in isagogis plurimum laborent, quae de generibus, speciebus, differentiis, propriis, accidentibusque censentur, ordo est de his ipsis rebus pauca praelibare. Recte igitur ut filo quodam hic Porphyrii liber primus legentibus studiorum praegustator, et quodammodo initiator occurrit. Quod si in hac re, quod dictum est, sat est, rem etiam de inscriptione confecimus. Quo enim alio melius quam introductionis nomine nuncupetur hic liber? Est namque ad categorias Aristotelis introitus, et quaedam quasi janua venientes admittit. Tum Fabius: Perge, quaeso te; et si ejus hoc proprium germanumque opus est collige. Hoc, inquam, indubitatum est, omnibus enim Porphyrium libris stylus hic convenit. Et mos hic Porphyrio est, ut in his rebus quae sunt obscurissimae, introducenda quaedam et praegustanda praecurrat, ut alio quodam libro de Categoricis syllogismis fecit, et de multis item aliis quae in philosophia gravia illustriaque versantur. Et hoc apud superiores indubitatum est, quibus nolle credere inscitia est. Tum Fabius; Restat, inquit, ut ad quam partem philosophiae ducatur catur, edisseras Et ego: Dicam tibi: Quoniam categoriae ad propositiones aptantur, syllogismi de propositionibus componuntur, apodictici vero vel dialectici syllogismi in logicae artis disciplina vertuntur tur. Constat quoque categorias quae ad propositiones syllogismosque pertinent, logicae scientiae esse connexas. Quare introductio quoque in categorias ad logicam scientiam convenienter aptabitur. Quoniam ea quae praedicenda sunt explicui, nunc textus ipsius ratio atque ordo videatur. Tum Fabius: Priusquam
PL64.15anlamın açıklanmasına geçilmeden şunu bilmek isterim: Neden 'Gerekli olduğu için' diyebilecekken kelimelerin sırasını çevirip 'Olduğu için gerekli' demiştir?" Ben de dedim ki: "Çünkü hiçbir araz yoktur ki cevherin temeline dayanmasın. Üstteki bir şeyin dayanağı olan şey, kendisinden önce var olmak zorundadır. Evlerde önce temel atmazsan hiçbir yapı yükselmediği gibi, önce cevher temeli olmazsa arazlar da asla üzerine konmaz. Keyfiyetin suretini alabilmesi için önce bir şeyin var olması gerekir; 'gerekli' de bir keyfiyettir. Demek ki 'olmayı' önce koyması, sonra 'gerekli'yi, yani cevherden sonra keyfiyetin adını getirmesi yersiz değildir." Fabius: "Pek ince ve açık," dedi, "ama şimdi eserin düzenine ve metnine bakalım."
*Menantius, ister Aristoteles'in Kategorileri için, ister tarif bilgisi için cinsin ne olduğunu, türün ne olduğunu, ayrımın ne olduğunu, hassanın ne olduğunu ve arazın ne olduğunu bilmek gerekli olduğundan, genel olarak bölme ve kanıtlamaya ait şeyler için de bunların faydası ve bilgisi büyük olduğundan, sana bunları kısaca açıklamaya çalışacağım. Eskiler bu konularda derin ve görkemli sorular ortaya koymuştur; ben ise basit bir sözle, bir tahminle ve meseleye başka türlü bakarak bunları ölçülü biçimde açıklayacağım.*
explanatio sensus procedat id scire desidero, cur, cum posset dicere: Cum necessarium sit, praeposterato ordine, cum sit necessarium dixit. Et ego; Quoniam, inquam, nullum accidens est, quod non substantiae, fundamento nitatur. Porro autem quidquid ad cujuslibet superjecti firmitatem est, id antequam ipsum esset, fuisse necesse est: ut enim in domibus, nisi prius fundamenta subjicias, nulla unquam fabrica, sic nisi prius substantiae fundamenta sint, nulla unquam accidentia super ponentur. Oportet enim prius esse aliquid, ut formam qualitatis arripiat, nam necessarium qualitas est: non absurde igitur prius esse posuit, post etiam necessarium, id est post substantiam, qualitatis nomen aptavit. Hic Fabius; Subtilissime, inquit, et lucide, sed nunc ordo ipse operis textusque videatur. Cum sit necessarium Menanti, sive ad Aristotelis categorias. sive ad definitionis disciplinam, nosse quid sit genus, quidve species, quid differentia, quid proprium, quid accidens, et omnino ad ea quae sunt divisionis, vel quae approbationis, quorum utilitas est et magna cognitio, breviter tibi explicare tentabo. Quae apud antiquos quidem alte et magnifice quaestionum genera proposita sunt. ego simplici sermone cum quadam conjectura in res consideratione alia ista explicabo mediocriter.
PL64.15_2Bunun üzerine ben: "Bunlardan yukarıda biraz söz ettik," dedim, "ama ya bazı şeyler eklemek ya da aynı şeyleri yeniden hatırlatmak bence yersiz olmaz. Bütün anlam şudur: Menantius'a yazarken kitabın faydası üzerine önceden özetle birkaç şey söyler ki dinleyicinin zihni daha aydınlanmış ve alıştırılmış olarak bunları kavramaya gelsin. Aristoteles'in Kategoriler'ine yararlı olduğunu söyler, çünkü Aristoteles anlamlı sözlerin bütün çeşitliliğini şeylerin farklı toplamına bölerken ve her şeyi cevher ve araza ayırıp dağıtırken, arazı yukarıda gösterdiğim gibi dokuz kısma ayırdı ve bunlara 'en genel cinsler' (genikotata) adını verdi, çünkü üstlerinde başka cins bulunamaz. Cinsler türsüz olamaz. Altlarına türler konuyorsa ayrımlardan yoksun kalmazlar. Ayrımları varsa hassalara da ihtiyaç duyarlar. Arazın ise dokuz kategorisi vardır. Bu yüzden kategorilere girişin, kategorilerin içinde ayrılmaz biçimde yer aldığı görülen cinsler, türler, ayrımlar ve hassalar üzerine konuşacak şekilde buradan kurulması yersiz değildi.
"Dahası: Aristoteles'in inceliği kategorilerin düzenine gelmeden önce eş adlı ve eş anlamlı şeyleri ele aldı. Eş adlıları şöyle tarif eder: Eş adlılar, yalnız adları ortak, ada göre cevher tarifleri ise başka olanlardır; yani yalnız adda ortak, cevherde benzemez olanlardır. Eş anlamlılar ise aynı ad ve aynı cevher altında toplananlardır. Her cins altına konmuş türlere eş anlamlı olarak yüklenebilir. Bir şeylere eş anlamlı olarak yüklenen her şeyde tarif de birdir ve cins ile tür birbirine dönüştürülür. Hayvan ile insan eş anlamlıdır: Hayvana hayvan denir, insana da hayvan adı uyar ve hayvan denir. Demek ki insan ve hayvan tek bir 'hayvan' adıyla anılır. Hayvanın tarifi ise canlı, duyarlı cevherdir. Bunu insana çevirirsen hiçbir saçmalık yapmış olmazsın, çünkü insan canlı, duyarlı bir cevher olabilir; ama hayvan cins, insan türdür. Demek ki cins ve tür eş anlamlı olarak yüklenir. Eş adlılar ise tariflerle ayrılır; tarifleri başka olanların cevheri de başkadır, cevheri başka olanların ise bütün bütüne cinsleri de başkadır. Bu yüzden aynı eş adlılara ne cins ne tür uydurulabileceği açıktır. Biri mermer bir insana ve canlı bir insana 'insan' derse, her iki cevhere aynı adı vermiş olur, ama ayrımı ve tarifi benzemezdir. İnsanın ve heykelin cinsi bir değildir: Heykelin cinsi cansız, insanınki canlıdır. Dolayısıyla eş adlı olarak yüklenenlerin asla aynı cinslerin altında bulunmadığı açıktır. Cinsler, türler, hassalar ve ayrımlar üzerine önceden bilgi edinmezsen bu gücü hiçbir zaman ayırt edemezsin.
"Yine Aristoteles birinci cevherlerin ve ikinci cevherlerin ne olduğunu söyler. Birinci cevherlerin Cicero, Platon ya da Sokrates gibi tek tek bireysel cisimlere ait olduğunu söyler. İkinci cevherlere ise insan gibi türler ya da bu türlerin içinde bulunduğu hayvan gibi cinsler der. Bunlar da cins ve türün bilgisi önceden edinilmedikçe bilinemez. Yine aynı Aristoteles bir cevherin, cevher olması bakımından başka bir cevherden hiçbir ayrımla ayrılmadığını söyler. Yine cevherin hassalarını araştırır ki bir mühür basılmış gibi, hassa tanınınca cevherin ne olduğunu daha kolay bulup açıklayabilelim. Aynısını arazlarda da yapmıştır: Kemiyetin, keyfiyetin ve bir şeye göre ilişkinin hassalarını toplamıştır; Aristoteles'te büyük bir özen ve dikkat görülür. Bu beş şeyin gücünün kategorilere nasıl karıştığını ve kategorilerin güçlerine ayrılmaz biçimde nasıl bağlandığını görüyor musun? Demek ki Porphyrios bu bilgi hakkında yalan söylemiyor; bu beş şeyin kategoriler için faydasını bize vaat ederken haklıdır.
"Yukarıda tarif bilgisinin cinsler, türler, ayrımlar ve hassalar olmadan ele alınamayacağını söyledik. Fakat Aristoteles'in kategorilerde koyduğu cevher gibi
Tunc ego: Praediximus quidem paucasuperius sed vel his quaedam addere, vel haec eadem rursus commemorare absurdum esse non arbitror. Totus autem sensus talis est: Scribens ad Menantium de utilitate libri, summatim pauca praedicit, quo elucubratior animus auditoris exercitatiorque ad haec capienda perveniat. Prodesse autem ad Aristotelis categorias dicit, quod cum omnium sermonum significantium varietatem diversa rerum summa divideret, et in substantiam atque accidens omnes res secaret atque; dispergeret, accidens in novem secuit partes, quod superius demonstravi, et haec genera generalissima nominavit, id est ⟦γενικώτατα⟧, quod super ista alia genera inveniri non possint. Igitur si sunt genera sine speciebus esse non possunt. Si sub his species supponuntur ponuntur, differentiis non vacabunt. Quod si differentias retinent, propriis indigebunt. Accidentis vero novem praedicamenta sunt. Quocirca non absurdum fuit hinc introductionem in praedicamenta componi, ut de generibus, speciebus, differentiis propriisque tractaret, quae in ipsis praedicamentis inseparabiliter videntur inserta. Amplius. Quod Aristotelica subtilitas priusquam ad praedicamentorum ordinem veniretur. tur, de aequivocis univocisque tractavit, definit vero aequivoca sic: Aequivoca sunt quorum nomen solum commune est secundum vero nomen substantiae alia ratio est, ut si qua sunt, quae nomine tantum communicent, substantia vero dissimilent: univoca vero quae sub eodem nomine et sub eadem substantia continentur tinentur. Omne igi genus ad species quae sunt sub ipso positae univoce praedicari potest. Porro autem quidquid ad quaslibet res univoce praedicatur, in his et diffinitio una est, genus vero speciesque convertitur. Animal enim et homo univocum est. Animal enim animalis nomine dicitur. Porro autem homini nomen etiam convenit animalis, ut dicatur animal, uno ergo nomine animalis homo et animal appellantur tur. A. Animalis vero diffinitio est, substantia animata sensibilis, quam si ad hominem vertas nihil absurdum feceris: potest enim homo esse substantia animata sensibilis, sed animal genus, homo vero species; univoce igitur genus et species praedican. Aequivoca vero qui fuerint, quoniam definitionibus differunt, et eorum quorum definitiones aliae sunt, alia est etiam substantia: quorum alia substantia est alia sunt etiam omnino genera, in his eisdem aequivocis constat, quod neque genus, neque species possit aptari: etenim si quis hominem marmoreum et hominem vivum hominis nomine appellet, idem nomen utrique fecerit substantiae, differentia vero diffinitioque est dissimilis. Porro autem hominis et statuae non unum genus est, sed statuae inanimatum, hominis animatum. Quare constat quoniam nunquam. sub eisdem generibus continentur quae aequivocis praedicantur. Quam vim, nisi prius de generibus, speciebus propriis et differentiis notitiam scientiamque perceperis, nullo nunquam tempore discernis. Idem Aristoteles ait quid sint primae substantiae, quid secundae, et primas substantias dicit esse individuorum corporum et singulorum, ut est Cicero, aut Plato, aut Socrates. Secundas vero substantias species appellavit, ut est homo; vel genera in quibus ipsae species continentur, ut est animal. Haec igitur nisi praelibata generis specieique cognitione sciri non possunt. Idem ait substantiam ab alia substantia, in eo quod substantia sit, nulla differentia disgregari. Idem substantiae proprietates requirit, ut quasi impresso aliquo signo, sic proprietate nota, facilius quid substantia sit invenire atque expedire possimus. Atque hoc idem in accidentibus fecit. Nam et quantitatis et qualitatis et ad aliquid relationis propria collegit, et idem magna apud Aristotelem cura diligentiaque conspicitur gentiaque conspicitur. Videsne ut sese quinque harum rerum vis in categorias inter serat, et praedicamentorum virtutibus inseparabiliter colligetur? Non mendax igitur Porphyrius de hac cognitione, harum quinque rerum nobis in categorias utilitatem promisit. Definitionis vero disciplinam superius diximus praeter genera, species, differentias et propria non posse tractari; ctari. Sed quoniam sunt quaedam genera quae genu:
PL64.15_3cinsi olamayan bazı cinsler vardır. Biri şöyle diyebilir: Bu bilgi onların tanınmasına hiç yaramaz, çünkü cinsi bulunamayan şeylerde tarif cinsten çekilemez; cinsi olmayan şey de tür değildir. Bu kabul edilince cinslerin ve türlerin en genel cinslerin tarifi için hiçbir faydası olmaz. Vallahi gülünç ve saçma bir önerme! Çünkü cinslerin ve türlerin bilgisi olmadan o en genel cinsleri kim tanıyabilir? Cinsin ve türün bu bilgisi yitirilirse cinsler ve türler hakkında hiçbir şey bilinmez. Üstlerinde başka cins bulunamayan şeylere ise cinsten tarif sınırı uydurulamaz: Tariflerinde cinsler ve türler devre dışı kalır, tarifin sınırını yalnız ayrımlar ve hassalar biçimlendirir. Söylediğin şeyi ayrımlar ekleyerek bütün öteki şeylerden ayırdığında ve hassalar basarak suretini ve şeklini gösterdiğinde, bulamayacağın cinsi aramak için yorulmazsın. Kendileri en genel cinsler olduğu için cinsi bulunamayan şeylerde türler ve cinsler aranmaz. Buna karşılık bir cinsi olan şeylerde tarif cinsten çekilmezse, tarifin sonu kusurlu bir sonuçla toplanır. Arazın tariflere hiçbir yararı olmadığı ise kuşkusuzdur: Tarif cevheri biçimlendirmek ister, araz ise cevheri belirtmez. Demek ki arazın tarifte yararı yoktur.
"Dolayısıyla cinsin ve türün bilgisi gereklidir: Tarif edilecek şeyler en genel değilse tarif cinsten çekilsin; en genel iseler bulunamayacak cinsi aramak için yorulunmasın. En genel olanlarda cins aramak da alt cinslerde tarifi cinsten çekmekten kaçınmak da eşit derecede kusurludur. Ayrımlar ve hassalar ise, ister en genel cinslerde ister alt cinslerde olsun, en büyük faydayı taşır. Tarife ilişkin bazı şeyler söylendiğine göre, bunlar hakkında da birkaç şeyi daha akla uygun ve ince biçimde toplayalım. Cins hayvan olsun, tür insan, ayrım akıllı ya da ölümlü, hassa gülebilir; araz tariflere yaramadığı için onu atlayalım. Bir türü tarif eden, onu cinsiyle öteki cinslerden ayırır. Örneğin biri 'İnsan nedir?' diye sorduğunda 'Hayvandır' dersen, insanı hayvan olmayan bütün cinslerden ayırmış olursun. Biri ayrımı söyleyip türe uygularsa, aynı cinsin altındaki şeyleri ayrımlarla ayırır. Çünkü insanın akıllı hayvan olduğunu söylediğinde, öküz ve at da hayvanın türleri olduğu hâlde, insana eklenen 'akıllı' insan türünü aynı cinsin altındaki öteki türlerden ayırıp seçer. Hassaları eklediğinde ise aynı ayrımların altındaki şeyleri ayırırsın. 'Kişneyebilir' ya da 'gülebilir' dediğinde biri atın, biri insanın hassasıdır. At, öküz ve köpekle aynı ayrımın altındadır, çünkü hepsi akılsızdır; ama eklenen 'kişneyebilir' atı aynı ayrımın altındaki öteki türlerden ayırır. İnsan ve Tanrı da aynı ayrımın, yani akıllının altındadır, çünkü ikisi de akıllıdır. İnsan ve Tanrı 'ölümlü' ayrımı eklenince ayrılır, ama yalnız insanın sahip olduğu gülebilirlik hassasıyla daha tabiî ve daha cevherî biçimde ayrılırlar. Bu, tek bir türün böyle bir ayrımla ayrılmadığı başka şeylerde daha iyi anlaşılabilir. At, öküz, köpek aynı ayrımın, akılsızın altındadır ve onları ayıran başka cevherî bir ayrım yoktur (görünüşlerdeki gibi arazî ayrımlar onları ayırabilir elbette); ama ata eklenen 'kişneyebilir' hassası, ayırmasıyla atı aynı ayrımın altındaki öteki türlerden ayırır. Öyleyse baştan tekrar edelim: Tariflerde cinsler öteki cinslerden ayırır, ayrımlar aynı cinslerin altına konmuş türlerden, hassalar da aynı ayrımların altına konmuş türlerden ayırır.
"Tarifi yeterince ele aldığımıza göre, kanıtlamanın ve bölmenin gücünü ve inceliğini ele alalım. Her bölme iki türlüdür: Ya bütün bir cismi farklı parçalara ayırırsın ya da cinsleri türlere dağıtırsın. Bu beş şeyi az bilen biri şeyleri bölmeye kalkarsa, bilgisizliğinden çoğu kez türlerden cinslere doğru bölecektir; bu, yapılabilecek en çirkin şeydir. Hermagoras'ın Retorik üzerine ilk tartışmasında başına gelen de budur: Öyle yanılgı bulutlarına düştü ki eşit bir cinsin kısmının altına iki cins koydu.
habere non possunt, ut est substantia, et alia quae Aristoteles in praedicamentis constituit, dicat quis haec ad horum cognitionem nihil omnino prodesse quod non sit in his a genere trahenda definitio, in quibus genus inveniri non possit, quod si qua res genus non haberet, species non esset. Hoc ita posito ad generalissimorum generum definitionem nihil genera et species utilitatis habere. Ridicula mehercle atque absurda propositione. Praeter scientiam enim generum specierumque magis genera illa generalissima cognoscere qui potis est, cum, haec sola generum! specierumque cognitio si amissa sit, nihil de generibus
speciebusque noscatur? In illis igitur quibus genus aliud superius inveniri non potest, nullius unquam terminus definitionis aptabitur, et in ipsius definitione genera speciesque cessabunt, et solae differentiae propriaque illius terminum definitionis informant. Cum enim id quod dicis, ab aliis rebus omnibus adjunctis differentiis segregaveris. et propriis impressis formam ejus figuramque monstraveris ris, genus quod invenire non potes, perquirere non labores. Sed in his species et genera non requiruntur, in quibus, quod ipsa generalissima sint genera, genus inveniri non queat. Porro autem in his quorum genus est aliquid, nisi a genere definitio ducatur, finis ejus definitionis vitiosa conclusione colligitur. Accidens vero ad definitiones nihil prodesse non dubium est. Definitio enim substantiam informare desiderat, accidens vero substantiam non designat. Accidens igitur in definitione nihil prodest. Est itaque necessaria generis specieique cognitio, ut si generalissima non sint quae quisque definiturus est, a genere definitionem trahat. Si vero generalissima sint, ejus genus quaerere, quod inveniri non potest, non laboret. Aeque enim vitiosum est vel in generalissimis genera quaerere rere, vel in subalternis generibus a generibus definitionem ducere supersedere. Differentiae vero et propria, vel si magis genera sunt, vel si subalterna, maximam retinent utilitatem: et quoniam ad definitionem pertinent quaedam dicta sunt, pauca etiam de his ipsis rationabilius subtiliusque colligemus. Sit genus animal, sit species homo, sit differentia rationale vel mortale, sit proprium risibile; accidens vero quoniam ad definitiones incommodum est praetermittamus mittamus. Quisquis ergo speciem definit, ita de genere ab aliis eam generibus separat, ut si quis dicat quid est homo? animal. Dicens enim: animal, separavit hominem ab omnibus generibus quaecunque animalia non sunt. Si quis vero differentiam dicat et eam ad speciem accommodet, res sub eisdem generibus per differentias segregavit. Nam cum dicis hominem esse animal rationale, cum etiam bos et equus species animalis sint, additum tamen rationale homini mini, ab aliis sub eodem genere speciebus, hominis speciem segregavit atque distinxit: propria vero cum addideris, res quae sunt sub eisdem, differentiis segregabis gabis. Nam cum dixeris hinnibile vel risibile, illud est equi proprium, illud hominisEt cum equus cum bove atque cane sub eadem differentia sit, quod irrationabilia sunt omnia rationabilia sunt omnia, adjectum hinnibile a caeteris equum sub eadem differentia speciebus dividit Homo vero et Deus sub eadem differentia sunt, idest rationale nali, quod utrique rationales sunt, quamvis homo et Deus adjuncta mortali differentia separentur: propria prio tamen, id est risibili, quod solus habet homo, naturalius substantialiusque disjungitur quod in aliis rebus in quibus nulla species tali differentia separatur melius cognosci potest. Nam cum sub eadem differentia sint irrationalia, equus, bos, canis, nec est ulla alia quae eos separet differentia substantialis. Possunt enim accidentes esse differentiae, ea quae eos separent, quales sunt formarum, additum tamen equo proprium hinnibile, equum ab aliis sub eadem differentia speciebus proprietatis ipsius separatione disjunxit. Repetendum est igitur a primordio, quod genera in definitionibus ab aliis generibus separant, differentiae ab ipsis speciebus, quae sub eisdem generibus positae sunt, propria a speciebus, quae sub eisdem differentiis supponuntur. Sed quoniam plene de diffinitione tractatum est, probationis vel divisionis vim subtilitatemque tractemus. Sed omnis divisio duplex est, aut cum totum corpus in diversa disjungis gis, aut cum genera per species distribuis. Si quis igitur harum quinque rerum minus solers divisiones rerum facere voluerit, non est dubium quin eas per inscientiam saepe a speciebus in genera solvat, quod est factu foedissimum, quod Hermagorae in prima Rhetoricorum disputatione usu venit. In tales enim erroris nebulas incidit, ut duo genera sub aequalis generis parte poneret.
PL64.17_2Bölmenin gücünü ve doğruluğunu görseydi, cinsler, türler, hassalar ve ayrımların bilgisini edinseydi, Marcus Tullius'un böyle tatsız bir bölme yanılgısı yüzünden onu şiddetle eleştirmesine maruz kalmazdı. Kanıtlamalarda ise bu eserin ürünü öyle büyüktür ki bunlar olmadan hiçbir şeyin kanıtlanması mümkün olmaz. Ayrımlarını bilmediğin, dolayısıyla nasıl bir şey olduğunu bilemediğin bir şeyi nasıl layıkıyla gösterebilirsin? Cinsini bilmeyip hangi pınardan aktığını bilmediğin şeyi nasıl layıkıyla izleyebilirsin? Türünü bilmiyor, hakkında bir şey kanıtlamak istediğin şeyin ne olduğunu tanıyamıyorsan, kanıtlamalarda akılla ne gösterebilirsin? Ya hassaları atlarsan? Hiçbir şeyi kanıtlamanın kendine özgü sınırına alamazsın. Arazların gücünü ve tabiatını görmezsen de, herhangi bir şeyin cevherini akılla ele alırken boş araz adını tariflere ve kanıtlamalara karıştırırsın. Bunlar bilinince bölme ve tarif sağlam ve sarsılmaz kalır; bilinmezse kanıtlama zayıf ve kusurlu olur, sendeler.
"İşte Porphyrios (Victorinus değil) bunları kısa ve ölçülü biçimde açıklamayı vaat eder. Bizim için bu kadar açık olan girişin hazırladığı şeyleri en baştan kursaydı, giriş görevini yerine getirmiş olmazdı. Demek ki bu çok bilgili tutumluluk tartışmada giriş ölçüsünü korur; böylece girenlerin en karanlık konulara giden yolunu öğretisinin ışığıyla ılımlı biçimde aydınlatır. Eskilerin derin ve görkemli bir soruyla tartıştıklarını, kendisinin ise şimdi sade ve kısa olarak düzenlediğini söyler. Eski felsefe yazarlarının bu konularda ne tartıştığına kısaca değinip geçer."
Fabius: "Neymiş o?" dedi. Ben de: "Şu," dedim: "Cinslerin ve türlerin gerçekten var mı olduğunu, yoksa yalnız akılda ve zihinde mi bulunduğunu; cisimsel mi cisimsiz mi olduklarını; ayrı mı, yoksa duyulur şeylere bağlı mı olduklarını hiç ele almayacağını söylüyor. Derin bir tartışma olduğu için bunlar hakkında susacağını vaat etti. Biz ise ölçülülüğün dizginini takınarak her birine ölçülü olarak değinelim. Geçeceğini ve atlayacağını
Quod si divisionis vim veritatemque vidisset, et disciplinam generum, specierumque, propriorum et differentiarum recepisset, nunquam tam insulsae divisionis errore vivacissime a Marco Tullio culparetur. In probationibus vero tantus est hujus operis fructus, ut praeter haec nullius unquam rei possit provenire probatio. Quid enim monstrare digne queas, cum cujus differentias nescias, idipsum quale sit scire non possis? Quid autem digne exsequeris, cujus si genus nescias, ex quo idipsum fonte manet ignores? Vel quid in probationibus ratione possis ostendere, cujus si speciem nescias, idipsum de quo aliquid probare vis, quid sit non possis agnoscere? Quid si propria praetermittas? nullas unquam res valebis proprio termino probationis includere. At vero si non vim accidentium naturamque perspicias, cum de cujusque substantia ratione tractes, inane accidentis nomen aeque in definitionibus probationibusque miscebis. Ita his rebus cognitis, integra stabilisque divisio et definitio permanebit; iis ignoratis debilis lababit et trunca probatio. Haec se igitur Porphyrius (non Victorinus) breviter mediocriterque. promittit exponere. Non enim introductionis vice fungeretur, si ea nobis a primordio fundaret, ad quae nobis haec tam clara introductio praeparatur. Servat igitur introductionis modum doctissima parcitas disputandi, ut ingredientium viam ad obscurissimas rerum caligines aliquo quasi doctrinae suae lumine temperaret. Dicit enim apud antiquos alta et magnifica quaestione disserta, quae ipse nunc parce breviterque composuit. Quid autem de his a priscis philosophiae tractatoribus dissertum sit, breviter ipse tangit et praeterit. Tum Fabius: Quid illud, inquit est? Et ego: Hoc, inquam, quod ait se omnino praetermittere genera ipsa et species, utrum vere subsistant, an intellectu solo et mente teneantur; an corporalia ista sint an incorporalia; et utrum separata, an ipsis sensibilibus juncta. De his sese, quoniam alta esset disputatio, tacere promisit: nos autem adhibito moderationis freno, mediocriter unumquodque tangamus. Eorum ergo quae se transire et praetermittere
PL64.19vaat ettiği şeylerin ilk sorusu şudur: Cinsler ve türler gerçek midir, yoksa yalnız akıllarda çıplak ve boş olarak mı kurgulanır? Soru şöyledir: İnsanın ruhu çok biçimli olduğundan, hislerin keyfiyeti aracılığıyla hislere konu olan şeyleri anlar ve bunlardan edindiği bir seyirle cisimsiz şeyleri anlamak için kendine yol açar. Tek tek insanları görünce onları gördüğümü bilirim ve onların insan olduklarını anladığımı söyleyebilirim. Buradan çıkan anlayış, duyulur şeylerin bilgisiyle güçlenerek incelemenin daha yüce bir aklına yükselir; artık hayvanın altına konmuş, tek tek insanları kapsayan insan türünün kendisini sezer. Daha önce tek tek insanları hissedip anlayarak cisimsel parçalarını edindiği o cisimsiz şeyi anlar. Çünkü hepimizi kendi adının kapsamı içinde tutan o türsel insanın cisimsel olduğu söylenemez; onu yalnız zihin ve anlayışla kavrarız. Böylece zihin şeylerin başlangıçlarına dayanarak daha yüksek ve cisimsiz bir anlayışa yükselir.
"Buradan ruh, duyulur şeyler aracılığıyla yalnız cisimsiz şeyleri anlamanın değil, kendine kurgular yapmanın, hatta yalan uydurmanın da ustası olur. Anlayış, at ve insan suretinden kentaurların sahte türünü kendine kurar. Şeylerin duyusundan anlayışa ilerleyen ve ya anlaşılan ya da kurgulanan zihnin bu incelemelerine Yunanlar ennoia der. Cinsler, türler ve ötekiler hakkında şu sorulur: Bunlar gerçekten var olan, bir bakıma özle ve sağlamlıkla anlaşılan şeyler midir; insan türünü tek tek cisimlerden gerçekten ve eksiksiz çıkarıp mı anlıyoruz? Yoksa ruhun bir hayal gücüyle mi kurgulanırlar? Horatius'un şu dizesindeki gibi:
İnsan başına bir ressam at boynu eklemek isteseydi —
ki bu ne vardır ne de var olabilir; yalnız zihnin yanlış bir incelemesiyle kurgulanır. Pek keskin, ince ve konuya çok yararlı bir araştırma! Çünkü bunların gerçekten var olup olmadığını bilmek gerekir; var olmasalardı hakkında tartışma ve inceleme yapılmazdı. Şeylerin hakikatini ve bütünlüğünü tartarsan gerçek olduklarında kuşku kalmaz. Çünkü gerçek olan bütün şeyler bu beş şey olmadan var olamayacağına göre, bu beş şeyin gerçekten anlaşıldığından kuşku duymamalısın. Bunlar bütün şeylere yapışmış, adeta bağlanmış ve kaynaşmıştır. Yoksa Aristoteles neden şeylerin cinslerini gösteren ilk on söz üzerine tartışsın, neden onların ayrımlarını ve hassalarını toplasın, esas olarak arazları neden ele alsın, eğer bunları şeylerin içine işlemiş ve bir bakıma onlarla birleşmiş görmeseydi? Öyleyse gerçek oldukları ve ruhun kesin bir incelemesiyle kavrandıkları kuşkusuzdur. Bunu Porphyrios'un kendi onayı da kanıtlar: Sanki gerçekten var oldukları kanıtlanmış ve bilinmiş gibi, 'cisimsel mi cisimsiz mi?' diye başka bir soruyu sormaktan çekinmez. Var oldukları sabit olmasaydı, cisimsel olup olmadıklarını sormak fazlasıyla önemsiz ve saçma bir soru olurdu.
"Hiç de önemsiz olmayan bu araştırma şöyle çözülür: Hiç kimse cisimsiz olduklarından kuşku duymaz, çünkü hiçbir hisle kavranmazlar; ama ruhun incelemesiyle nasıl şeyler oldukları açıklık kazanır. Cisimsiz olanların tabiatı ilk olduğu için, cisimsiz bir şey bir bakıma cisimsel olanın ebeveyni olabilir; cisimsel olanlar ise cisimsizlerin önüne geçemez. Cevher cins, cisimsel ve cisimsiz de cevherin türleri olduğuna göre, cevherin, yani cinsin altına cisimsizin de konması cisimselin cins olmadığını gösterir. Cisimsel cins olsaydı altına cisimsiz bir tür asla konmazdı.
"Şimdi, daha önce hiç dikkat etmediğin kadar büyük bir dikkatle bak. Cinsin türleri vardır, türler ayrımlarla ayrılır ve hassalarla biçimlenir. Bazı türler cinsin bölünmesinde birbirine zıt yerler tutar: Hayvanın altında akıllı ve akılsız zıttır, akıllının altında ölümlü ve ölümsüz, bunlar da zıttır. Şu sorulur: Hayvan, salt akılla ele alındığında ne akıllı ne akılsızsa, cinste daha önce bulunmayan bu ayrımlar türlerde nereden çıkmıştır? Cins, yani hayvan, her ikisini de kendinde taşıyorsa, hem akıllı hem akılsız olur; bu durumda tek bir şeyde iki zıt ortaya çıkar ki bu imkânsızdır. Soruya kısaca değinip diyeyim ki cins bunların ikisi de değildir, yani ne akıllı ne akılsızdır, ne de türlerin zıtlıkla ayrıştığı başka bir şeydir. Onları kendi gücüyle ve imkânıyla kapsar, kendisi ise bunların hiçbiri değildir.
pollicetur, prima est quaestio, utrum genera ipsa et species verae sint. an in solis intellectibus, nuda inaniaque fingantur; quae quaestio hujusmodi est: Quoniam hominum multiformis est animus, per sensuum qualitatem res sensibus subjectas intelligit, et ex his quadam speculatione concepta; viam sibi ad incorporalia intelligenda praemunit: ut cum singulos homines videam, eos quoque me vidisse cognoscam, et quia homines sunt, me intellexisse profitear. Hinc igitur ducta intelligentia, velut jam sensibilium cognitione roborata, sublimiori sese intellectu considerationis extollit, et jam speciem ipsam hominis, quae sub animali est posita, et singulos homines continet, suspicatur et illud incorporeum intelligit, cujus ante particulas corporales in singulis hominibus sentiendis et intelligendis assumpserat. Nam hominem quidem illum specialem, qui nos omnes intra sui nominis ambitum coercet, non est dicere corporalem, quippe quem sola mente intelligentiaque concepimus. Sic igitur mens rerum nixa primordiis altiori atque incorporali intelligentia sublimatur. Hinc ergo animus non solum per sensibilia res incorporales intelligendi est artifex, sed etiam fingendi sibi atque etiam mentiendi. Inde enim ex forma equi et hominis falsam centaurorum speciem sibi ipsa intelligentia comparavit. Has igitur mentis considerationes, quae a rerum sensu ad intelligentiam profectae, vel intelliguntur, vel certe finguntur, Graeci ⟦ἐννοίας⟧ dicunt. De generibus, speciebus et caeteris quaerunt, utrum haec vere subsistentia, et quodammodo essentia constantiaque intelligantur, ut a corporibus singulis vere atque integre ductam hominis speciem intelligamus, an certe quadam animi imaginatione fingantur, ut ille Horatii versus est: Humano capiti cervicem pictor equinam jungere si velit, quod neque est, neque esse poterit, sed sola falsa mentis consideratione fingitur. Nimis acuta et subtilis inquisitio, atque ad rem maxime profutura. Scienda enim sunt, utrum vere sint: nec esset de his disputatio consideratioque si non sint. Sed si rerum veritatem atque integritatem perpendas, non est dubium quin verae sint. Nam cum res omnes quae verae sunt, sine his quinque esse non possint has ipsas quinque res vere intellectas esse non dubites. Sunt autem in rebus omnibus conglutinatae et quodammodo conjunctae atque compactae. Cur enim Aristoteles de primis decem sermonibus genera rerum significantibus disputaret? vel eorum differentias, propriaque colligeret, et principaliter de accidentibus dissereret, nisi haec in rebus intimata et quodammodo adunata vidisset? Quod si ita est, non est dubium quin verae sint, et certa animi consideratione teneantur, quod ipsius quoque Porphyrii probatur assensu. Nam quasi jam probato, et scito quod ita vere subsistant, aliam quaestionem inferre non dubitat, cum dicit: An corporalia ista sint, an incorporalia. Quae nimis esset frivola atque absurda quaestio, utrum essent corporalia, nisi prius esse constaret. Haec quoque non mediocriter utilis inquisitio ita resolvitur: Incorporalia esse nullus dubitat, cumque ipsa nullis sensibus capiantur, animi tamen qualia sint consideratione clarescunt. Nam quia incorporeorum prima natura est. potest res incorporea parens esse quodammodo corporeae. Corporea vero incorporeis praeesse non poterunt. Quod quoniam substantia genus est, corporale vero et incorporale species sunt substantiae, corporale non esse genus haec res declarat, quod substantiae, id est generi, incorporale supponitur. Quod si corporale esset genus, nunquam sub eo species incorporea poneretur. Animadverte igitur vehementissime, quam nunquam quidquam a te animadversum fuit. Genus ipsum quoniam species habet, species vero differentiis disjungantur, et proprietatibus informentur, quoniam quaedam species reperiuntur quae in contraria sub generis divisione contrarias obtinent vices: ut sub animali rationale atque irrationale contraria sunt, sub rationali, mortale atque immortale, et haec quoque contraria. Quaeritur, si animal solitario intellectu neque rationale neque irrationale sit, unde hae differentiae in speciebus natae sint, quae in genere ante non fuerant? Quod si genus, idest animal, utrasque res in se habet, ut et rationale et irrationale sit, in uno eodemque duo contraria eveniunt, quod est impossibile. Attingam igitur breviter quaestionem, et dicam quod non genus utrumque sit, id est rationale vel irrationale, vel quidquid aliud inter se species per contrarietatem dividunt, sed vi sua et potestate genus hoc continet, ipsum vero nihil horum est.
PL64.19_2Demek ki cins öyle bir şeydir ki kendisi ne cisimsiz ne cisimseldir, ama kendinden ikisini de çıkarabilir; bunu ikinci kitapta daha iyi göreceğiz. Tür ise bazen cisimsel, bazen cisimsizdir. İnsanı cevherin altına koyarsan cisimsel bir tür koymuş olursun, Tanrı'yı koyarsan cisimsiz. Ayrımlar da böyledir. Cisimsel ya da cisimsiz türleri ayırırlarsa bazen cisimsiz, bazen cisimsel olurlar: Dört ayaklıyı iki ayaklıya karşı söylersen cisimsel bir ayrım olur, ama akıllıyı akılsıza karşı söylersen cisimsiz bir ayrımdır. Hassalar da aynı şekildedir: Türe denk olan hassa, tür cisimsizse cisimsiz, cisimselse cisimsel olur. Araz da böyledir: Cisimsiz şeylere gelen araz cisimsizdir, örneğin ruhtaki ilim böyle bir arazdır. Cisimsel şeylere gelen arazlar ise cisimseldir, biri benim kıvırcık saçlı oluşumu araz sayarsa olduğu gibi. Demek ki cins kendi başına ikisi de değildir, ama kendinden türleri, ayrımları, hassaları ve arazı ikisi olarak da çıkarabilir. Zıt türlere nasıl alınmışlarsa buna göre cisimsel ya da cisimsiz diye adlandırılırlar.
"Ama bazıları bunu da kabul etmeyip bunların yalnız cisimsiz olduğunu belirler. Onlara göre cins, tabiatı gereği neyse o bakımdan değil, cins olması bakımından ele alınır. Örneğin cevher cins ise, cevher olması bakımından değil,
Ita ergo genus tale est, ut ipsum neque incorporale, neque corporale sit, utrumque tamen ex se possit efficere, quod secundo libro melius liquebit. Species vero alias corporalis, alias incorporalis est. Nam si hominem sub substantia ponas, corporalem speciem posuisti, sin Deum, incorporalem. Eodem modo etiam differentiae. Nam si corporales vel incorporales species dividunt, erunt alias incorporales, alio tempore corporales: ut si dicas quadrupes ad bipedem, corporalis differentia est; sed rationalis ad irrationalem, incorporalis est differentia, et propria nihilominus eodem modo. Nam aequale speciei cum proprium fuerit, si incorporalis erit species, incorporale erit proprium, sin corporalis, corporale vindicabitur. Et accidens eodem modo. Nam si incorporalibus quidem accidit incorporale esse, manifestum est ut in animo accidens est scientia, incorporales scilicet Corporalibus vero quae accidunt, corporalia esse manifestum est: ut si quis dicat accidens me habere capillum crispum. Sic igitur genus neutrum per seipsum est, sed utrasque res ex seipso efficere potest, species, differentias, propria et accidens, ut accepta in contrarias species fuerint, proinde vel corporalia vel incorporalia vocabuntur. Sed sunt quibus hoc ipsum integrum videri possit, et haec solum incorporalia esse diffiniunt, qui sic dicant, non considerari genus in eo quod suapte natura constat, sed in eo quod genus sit. Itaque si substantia genus est, non consideratur in eo quod substantia
PL64.21altında türler bulunması bakımından ele alınır. Yine tür cisimsel ya da cisimsizse, Tanrı ya da insan diye adlandırılması bakımından değil, cinsin altında bulunması bakımından ele alınır. Ayrımlar da aynı şekilde iki ayaklı ya da dört ayaklı olmaları bakımından değil, ayrım olmaları bakımından ele alınır. Dört ayaklı kendi başına ayrım değildir; ondan ayrılacağı iki ayaklı olmadıkça ayrım olmaz. Demek ki bakılan dört ayaklı ya da iki ayaklı değil, iki ayaklıyla dört ayaklının ortasında olan şey, yani ayrımdır. Hassa için de aynısı geçerlidir: Bir şeyin hassası, ait olduğu türe yalnız kendine özgü olması bakımından hassa sayılır. Gülebilir olmak gülme olması bakımından değil, yalnız insanın gülebilmesi bakımından insanın hassasıdır. Bunların cisimsiz olduğu apaçık ve kuşkusuzdur. Arazlar da yukarıda söylendiği gibi geldikleri şeyler neyse öyledir. Bu kimseler bunu Porphyrios'un kendi sözüyle kanıtlıyor görünürler: Cisimsiz oldukları sanki kanıtlanmış gibi 'ayrı mı, yoksa duyulur şeylere bağlı mı?' der. Bunların bazen cisimsel olduğu ortaya çıksaydı, cisimsel şeylerin duyulur şeylerden ayrı mı bağlı mı olduğunu sormak saçma olurdu, çünkü duyulur şeyler zaten cisimseldir.
"Soru şudur: Bazı cisimsiz şeyler vardır ki ruh ya da Tanrı gibi cismi hiç kabul etmezler; bazıları cisimler olmadan var olamaz, sınırlardan sonraki ilk cisimsizlik gibi; bazıları cisimlerde bulunur ama cisimlerin dışında da var olabilir, ruh gibi. O hâlde sorulur: Bu beş şey hangi cisimsizlik cinsindendir? Cisimden büsbütün ayrılanlardan mı, cisimlerden ayrılamayanlardan mı, yoksa kimi zaman birleşip kimi zaman ayrılanlardan mı? Hem ayrılabilir hem birleşebilir görünüyorlar. Çünkü cisimsel şeyler cinslerden türlere bölününce ve hassaları ve ayrımları anılınca, bunların duyulur, yani cisimsel olduğu kuşkusuzdur. Cisimsiz şeyler hakkında konuşulup cisimden yoksun şeyler bunlarla bölününce ise cisimsiz şeylerin etrafında dönerler. Öyleyse bu beş şeyin hem cisimlerden ayrı olabilen hem cisimlerle birleşebilen cinsten olduğu kuşkusuzdur; ama öyle ki cisimlerle birleştiklerinde cisimlerden ayrılmaz, cisimsizlerle birleştiklerinde de cisimsizlerden asla ayrılmazlar ve her iki gücü de kendilerinde taşırlar. Cisimlerle birleşirlerse cisimden hiç ayrılmayan o sınırlardan sonraki ilk cisimsizlik gibi olurlar; cisimsizlerle birleşirlerse hiç cisimle birleşmeyen ruh gibi olurlar.
"Porphyrios bunlar hakkında susacağını söyleyerek şeylere başka bir bakışla ya da tahminle bu konuları kısa ve ölçülü işleyeceğini vaat eder. Bu, şöyle demek gibidir: Bunlar kategorilere, tariflere, bölmelere ve kanıtlamalara ait olduğu için ele alıyorum ve söz konusu şeylere yararlı olduğu kadarıyla konuşacağım; bu cinsler, türler ve ötekiler hakkında ne kadar konuşulabilirse o kadar değil. Çünkü kendisinin de dediği gibi bunlar daha ağır bir incelemenin konusudur; bu öğretiyi Peripatetiklerden, yani Aristotelesçilerden aldığını söyleyerek onları izlediğini itiraf eder. Bu konuları ele almak isteyen Stoacılar ise Porphyrios tarafından hiç kabul edilmez; bu yüzden tartışma yolunu Peripatetiklerden aldığını söyler."
O sırada Fabius bana şöyle sordu: "Cisimsiz şeylerden söz ederken demin dedin ki sınırlardan sonraki ilk cisimsizlikler gibi, hep cisimlerin etrafında duran cisimsizlikler vardır. Nedir bu cisimsizlik, hangi sınırları kastediyorsun? Anlamıyorum." "Uzun bir konu," dedim, "aradığımız şeye de hiç yararı olmayacak. Ama kısaca şunu söyleyeyim: Sınırlar dediğim geometrideki şekillerin uçlarıdır. Sınırların etrafındaki cisimsizliği ise çok bilgili Macrobius Theodosius'un Scipio'nun Rüyası üzerine yazdığı birinci kitabı eline alırsan daha iyi ve bolca öğrenirsin. Şimdi sıradakilere geçelim." Fabius: "Nasıl istersen," dedi ve hemen şöyle başladı:
Cins Üzerine
*Görünüşe göre ne cins ne de tür yalın olarak, yani tek anlamda söylenir. Çünkü cins, birbirleriyle ve bir kişiyle bir şekilde ilişkili olanların topluluğuna denir; bu anlamda Dardanoslar'ın soyu denir. Yine cins, her doğumun başlangıcına denir, ister doğurandan ister birinin doğduğu yerden gelsin.*
est, sed in eo quod sub se species habet. Item si species corporeum et incorporeum est, non in eo quod Deus vel homo dicitur, considerantur, sed in eo quod est sub genere. Eodem modo etiam differentiae non considerantur in eo quod bipes vel quadrupes sit, sed in eo quod est differentia. Nam quadrupes hoc ipsum nulla differentia est, nisi sit bipes a quo differat. Itaque non quadrupes vel bipes respicitur, sed id quod medium est in bipede et quadrupede, id est differentia. Et de proprio idem. Nam quod cujuscunque est proprium, in eo proprium consideratur, quod ejus cujus dicitur esse proprium speciei solius est. Nam risibile non in eo est proprium hominis quod risus est, sed in eo quod solus homo potest ridere: quae manifeste incorporalia esse indubitatum est. Deinde accidentia proinde sunt, qualia fuerunt ea quibus accidunt, ut superius dictum est: sed hi probare videntur hoc ipsius Porphyrii sententia, qui, veluti jam probato quod incorporea sint, ita ait: Et utrum separata, an ipsis sensibilibus juncta; quod si esse haec aliquando corporalia exstitisset, absurdum esset quaerere utrum corporalia sejuncta essent a sensibilibus an juncta, cum sensibilia ipsa sint corporea. Talis autem est quaestio, ut quoniam quaedam incorporales sunt res, quae omnino corpora non patiuntur, ut animus vel Deus: quaedam vero quae sine corporibus esse non possunt, ut prima post terminos incorporalitas: quaedam autem quae in corporibus sunt, et praeter corpora sese esse patiuntur, ut anima; quaeritur ergo hae quinque res ex quo incorporalitatis sint genere, utrum eorum quae omnino separantur a corpore, an eorum quae a corporibus separari non possunt, an quae jungantur aliquoties et aliquoties segregentur. Videtur autem quod et segregari et jungi possint. Nam quando corporalium divisio per genera in species fit, et eorum propria et differentiae nominantur, haec scilicet sensibilia, id est corporalia esse non dubium esse. Cum vero de incorporalibus rebus tractatus habetur, et per ea ipsa dividuntur quae corpore carent, circa corporalia versantur. Quod si hoc est, non est dubium quod quinque haec ex eodem sint genere, quod et praeter corpora separatum esse possit, et corporalibus jungi patiatur, sed ita, ut si corporibus juncta fuerint, inseparabilia a corporibus sint. Si vero incorporalibus, nunquam ab incorporalibus separentur, et utrasque in se contineant potestates. Nam si corporalibus junguntur, talia sunt, qualis illa prima post terminos incorporalitas, quae nunquam discedit a corpore: si vero incorporalibus, talia sunt, qualis est animus, qui nunquam corpori copulatur. Haec se igitur tacere Porphyrius pollicitus, breviter mediocriterque super his rebus tractare promittit, habita in res alia consideratione aut conjectura, quod simile est ac si diceret: Quoniam haec ad praedicamenta, et ad definitiones, et ad divisiones, et ad probationes pertinent, ideo haec tractaturus assumo, et eatenus de his disseram, quatenus supradictis rebus proficiunt, non quatenus de his ipsis generibus speciebusque, et caeteris quaevis tractari possint. Sunt enim illa (ut ipse ait) gravioris tractatus, quam doctrinam a Peripateticis acceptam, id est ab Aristotelicis, se sequi confessus est. Nam Stoici qui de his quoque rebus tractare voluerunt, non omnino a Porphyrio suscipiuntur, atque ideo ait se a Peripateticis rationem disputationis accipere. Tunc me Fabius ita percunctatus est: Quid est, inquit, quod dudum dixeras, cum a te de incorporalibus tractaretur, esse quasdam incorporalitates quae circa corporalia semper constiterent, ut sunt primae incorporalitates post terminos? quae est haec incorporalitas, aut quos terminos dicis? non enim intelligo. Et ego, longus, inquam, tractatus est, et nihil nobis ad hanc rem quam quaerimus profuturus. Sed dicam breviter terminos me dixisse extremitates earum quae in geometria sunt figurarum: de incorporalitate vero quae circa terminos constat, si Macrobii Theodosii doctissimi viri primum librum quem de Somno Scipionis composuit in manibus sumpseris, plenius uberiusque cognosces. Sed nunc ad sequentia transeamus. Tunc Fabius, ut placet, inquit, simulque sic incipit: DE GENERE. Videtur enim neque genus, neque species, simpliciter appellari, id est uno modo. Genus namque dicitur quorumdam ad se invicem, et ad aliquem quodam modo se habentium collectio, per quam Dardanidum dicitur genus. Dicitur rursus genus uniuscujusque generationis principium, aut a generante, aut ab eo loco in quo quis genitus est.
PL64.21_2"Ötekiler," dedi, "aşağı yukarı biliniyor." Ben de: "Önce eş adlılığın gücüne bakarsan," dedim, "cinsin bölünmesini iyice kavrarsın. Çünkü cins adının kendi altındakilerle eş adlı olarak anıldığı kabul edilir. Eş adlılar, adla bir olup cevher ve tarif bakımından çok farklı olanlardır; örneğin biri bu heykele Venüs dese. Venüs ile Venüs heykeli tek bir kelimenin adlandırmasında birleşir, çünkü ikisinin de adı Venüs'tür. Fakat biri ikisinin de ne olduğunu tarif etse, gerçek Venüs'ün tarifiyle taşın tarifini çok farklı koyar. Bunu görenler için bir adla anılıp farklı tariflerle kurulan şeylerin eş adlı olduğu açıklığa kavuşur ve sanırım Porphyrios'un yaptığı cins bölümlemesi anlaşılır. Çünkü cinsten türlere inen her şey eş anlamlıdır, eş adlı değil. Eş anlamlı, hem aynı adla anılabilen hem aynı tarifle kurulabilendir: Hayvan cins, insan türdür, ama insan da hayvandır. Demek ki cins ve tür, yani hayvan ve insan, tek bir 'hayvan' adıyla anılabilir; ikisine de hayvan denir, tariflerinde de ayrılmazlar. Hayvanın tarifini verirsen hayvan canlı, duyarlı cevherdir dersin. Bu tarifi insana çevirirsen insan da hayvan gibi canlı ve duyarlı bir cevherdir demek saçma olmaz.
Caetera, inquit, fere nota sunt. Tunc ego: Si vim prius aequivocationis aspicias, divisionem generis diligenter agnosces. Placet enim generis nomen cum sibi subjectis aequivoce nominari. Aequivoca vero sunt, quae cum nomine una sint, longe diversa substantiae ratione et diffinitionis discreta sunt, ut si quis hanc, verbi gratia, statuam Veneris appellet, Congruunt igitur Venus ipsa et statua Veneris unius nuncupatione vocabuli, quod utrique Veneris nomen est. Si quis vero quid sit utrumque definiat, longe aliam vere Veneris, aliam lapidis, rationem definitionemque constituet. Speculantibus igitur illa esse aequivoca, quae uno vocabulo appellentur, definitionibus vero diversis constituantur, clarescet (ut opinor) partitio generis quam Porphyrius fecit. Omne enim quidquid a genere in species ducitur, univocum, non aequivocum est. Univocum est, quod et eodem nomine vocari, et eadem definitione constitui potest, ut et animal genus, homo vero species, sed idem homo animal est. Genus igi et species, id est animal atque homo possunt unius animalis nomine nuncupari, ut utrumque animal vocetur, sed et definitionibus non discrepant. Nam si definitionem reddas animalis, dicas id esse animal, quod est substantia animata sensibilis: quam definitionem si ad hominem vertas, non erit absurdum dicere hominem substantiam esse animatam atque sensibilem sicut animal, sed hoc superius
PL64.23Bu, yukarıda söylenmişti. Eş anlamlılar tek ad ve aynı tarifle kurulanlar, eş adlılar ise tek adı olup tek cevher tarifi altında bulunmayanlarsa, eş anlamlı olan her şeyde, örneğin hayvanın kendi türlerine göre cins oluşunda, cinsler ve türler bulunur. Eş adlı olan her şey ise, örneğin birçok şeyi gösteren ve bu yüzden eş adlı olan aries (koç), cinse ve türe pay alarak ölçülmez; bunlarda türlerle ve cinslerle ölçülecek bir pay alma yoktur. Cevher tarifinin ve en bütün aklın dağıldığı şeylerde cinsin ve türün ne bilgisi olabilir ki?
"Demek ki Porphyrios cins adını üç surete böler, ama eş anlamlılar gibi değil, eş adlılar gibi: Bu suretler tek bir cins adı altında bulunur, fakat kendi hassalarıyla ayrılıp uzlaşmaz. Şöyle üç kısma ayırır: Birincisi, cins, hepsi bir kişiden cins adını alan birçok kişinin birbirleriyle olan topluluğuna denir; Romalılar Romulus'tan soylarını alarak aynı soydan sayılırlar. İkinci olarak, cinsin her doğumun başlangıcına denildiğini söyler, ister doğurandan ister birinin doğduğu yerden: Aeneas'a Ankhises'ten ve soyundan ötürü Troyalı deriz. Üçüncü olarak, altına tür konan şeye cins denir.
"Victorinus ise yukarıdaki iki cinsi bire indirir: Hem kalabalığın aynı cins adıyla birbiriyle uyuşmasının hem de soy çizgisinin ve birinin doğduğu yerin tek bir cins kelimesi ve belirlemesiyle anıldığını açıklar. Yalnız Latince diline uyabilecek bir şey de ekler: İkinci anlamda cins, 'dava cinsi' gibi, örneğin onurlu dava denir der. Yunanlar retorik sanatında bu dava cinslerini cins saymaz, skhemata, yani şekiller der. Cins olarak yalnız üç ana türü alırlar: gösterici, müzakereci ve adlî. Bunlara retoriğin eide'si, yani retoriğin türleri derler; biz ise dava cinsleri deriz. Üçüncü cins, Porphyrios'un koyduğu şeydir, yani altına ayrımlarla dağıtılmış türlerin konduğu şey. Ama Porphyrios üçüncü cinsi ele alacağına göre, Victorinus'un kusurunu ya da belki düzeltmesini hoş karşılayalım.
"Şimdi Victorinus'taki cinsin ilk anlamına dönelim ve sözlerini olduğu gibi çözüp açıklamaya koyulalım. 'Cins,' der, 'birbirleriyle ve bir kişiyle bir şekilde ilişkili olanların topluluğuna denir.' Burada ikisini de göstermiştir: Hem kalabalığın birbiriyle akrabalığını hem de soy çizgisini. Cinsin birbirleriyle ilişkili olanların, yani bir akrabalıkla birbirine bağlı olanların topluluğu olduğunu söylerken akrabalıkları gösterir; 've bir kişiyle' diye eklediği ise soy çizgisini belirtir: Tek tek ona dokunan ve soyun aynı kökene bağlanmasıyla birbirine eklenen birçok kişi aynı çizgiden gelen akrabalardır. Sıra şöyledir: Cins, birbirleriyle bir şekilde ve bir kişiyle ilişkili olanların, yani birinin soy çizgisine soyca dokunanların topluluğudur; böylece topluluk sözüyle akrabalığı, bir kişiye bağlı ilişki sözüyle soy çizgisini ve uzanışını belirtir.
"Sonra daha açık ve parlak biçimde belirtir: 'Yine cins, her doğumun başlangıcına denir, ister doğurandan ister birinin doğduğu yerden gelsin.' Yukarıda dar ve dolambaçlı bir kısalık bağıyla topladığı şeyi burada daha geniş açar. 'Yine' cins denir der, ister doğuran bakımından, yani birini kimin doğurduğu bakımından, ister birinin doğduğu yer bakımından. 'Yine' kelimesi 'birinin doğduğu yerden' sözüne bağlanırsa anlam sarsılmaz; sıra şöyle olur: Cins her doğumun başlangıcına denir, ister doğurandan, ister yine birinin doğduğu yerden. Ya da açıklama şöyle daha basit olur: Cinsin ilk anlamını, yani bir şekilde bir kişiyle ilişkili olanların topluluğunu yalnız kalabalığın akrabalığı için alırız, soy çizgisini ve doğum yerini ise alttaki anlama dağıtırız. Ama öyle ki bir bakıma tek bir cins anlamı hem kalabalığın akrabalığını hem soy çizgisini hem doğum yerini göstersin. Çünkü bunların hepsi herhangi birinin yalnız adlandırılmasıyla ilgilidir.
dictum est. Si enim univoca sunt quae uno nomine atque eadem definitione constituuntur, aequivoca vero quae uno nomine sunt, et non sunt sub una definitione substantiae, quidquid univocum est, ut animal genus ad suas species est, in his genera speciesque versantur: quidquid aequivocum est, ut aries, namque plura significans aequivocum est, sed non censetur participatione generis et speciei, non est in eis talis participatio, ut speciebus et generibus censeantur. Quae enim erit in his generis specieique cognitio, in quibus substantiae definitio atque integerrima ratio disgregatur? Ita ergo Porphyrius nomen generis in tres dividit formas, sed ut aequivoca, non ut univoca, id est ut hae formae uno quidem generis nomine contineantur, sui autem proprietate disgregata dissentiant: et hoc modo illud in tres dividit partes, ut dicat vocari semel genus eorum inter se plurimorumque collectio, qui ab uno quocunque nomen generis trahunt, ut Romani a Romulo trahentes genus, ex eodem genere esse dicuntur. Secundo vero loco dici genus affirmat, uniuscujusque generationis principium, aut a generante, aut a loco in quo quis genitus est, ut Aeneam ab Anchise et genere dicimus esse Trojanum Tertium vero genus dicitur illud cui species supponitur. Victorinus vero duo superiora genera in unum redigit. Nam et multitudinis congruentiam inter se per eamdem generis nuncupationem, et quorumcumque a genere lineam et locum in quo quis natus est uno generis vocabulo et designatione esse declarat. Addit autem ipse quod soli Latinae linguae congruere possit: dicit enim secundo modo genus dici, ut est genus causae honestum: quae genera causarum Graeci in rhetorica arte genera esse non putant, sed ⟦σχήματα⟧ vocant, id est figuras. Genera autem sola principalia accipiunt, demonstrativum, deliberativum et judiciale. Quae ipsa ⟦εἴδη⟧ rhetorices vocant, id est species rhetoricae, generis vero causarum nos dicimus. Tertium vero genus est id quod Porphyrius ponit, id est sub quo differentiis distributae species supponuntur. Sed quoniam de tertio genere tractaturus est, Victorini culpam, vel, si ita contingit, emendationem aequi bonique faciamus. Nunc ergo ad priorem apud Victorinum generis significationem revertamur, et ejus ut sunt verba enodanda atque explananda sumamus. Genus namque, inquit, dicitur quorumdam ad se invicem et ad aliquem quodammodo se habentium collectio. Hic ergo utrumque monstravit, et cognationem inter se multitudinis et lineae ductum. Nam cum dicit genus quorumdam collectionem ad se invicem quoniam habentium, id est aliqua inter se cognatione junctorum, cognationes monstrat; et quod addidit, et ad aliquem, generis lineam significat, quam singuli contingentes, et ad unum sese ipsius generationis applicatione jungentes, plures ex eadem linea juncti atque cognati sunt, ut sit hic ordo: Genus dicitur quorumdam collectio ad se invicem quodammodo et ad aliquem habentium, id est ad alicujus lineam per genus contingentium, ut per collectionem cognationem demonstret, et per habitudinem quoniam ad aliquem colligatam, lineam generis ductumque designet. Sequitur ergo, et id planius lucidiusque significat, cum dicit: Dicitur rursus genus cujuscunque generationis principium, aut a generante, aut ab eo loco in quo quis genitus est. Id ipsum latius expedit quod superius stricto et sinuoso brevitatis vinculo colligaverat. Dicit enim rursus genus dici, aut a generatione, id est a quo quis genitus est, aut ab eo loco in quo quis natus est. Sed rursus particula, si ad hoc connectatur, quod ait aut ab eo in quo quis genitus est, intellectus non titubat, ut sit ordo. Dicitur genus uniuscujusque nativitatis principium, aut a generante, aut rursus ab eo loco in quo quis genitus est; vel certe erit simplicior - expositio, si priorem generis significationem, id est quorumdam ad aliquem quodammodo se habentium collationem, ad solius cognationem multitudinis accipiamus: lineae vero ductum et loci generis in inferiori significatione distribui, ita tamen ut una quodammodo generis significatione, et multitudinis cognationem, et a genere lineam et loci nativitatem significet. Haec enim omnia de sola cujuslibet nominatione tractantur.
PL64.23_2"Bu yüzden birinin doğumuna ait her şeyin tek bir cins anlamında toplanması saçma değildir. Yine de en doğru ve en basit açıklama, Victorinus'un cinsin dört anlamını kurduğudur: Porphyrios'un üçüne 'onurlu dava cinsi'ni eklemiştir. Böylece cinsin şu dört anlamı olur: kalabalığın akrabalığı, soy çizgisi, dava cinsi, türlerin cinsi. Victorinus'ta cinsin ikinci bölümü 'dava cinsi' gibidir; Yunanlar bunlara söylediğimiz gibi cins değil skhemata der. Cinsin üçüncü anlamı ise şudur: Cins, altına tür konan, yani türlerin ondan türediği şeye denir. Porphyrios bunun belki yukarıdakilere benzerlik ve uygunlukla düzenlendiğini söyler. Çünkü cins türlerinin başlangıcıdır, tıpkı Romulus'un kendisinden akraba olup birleşen Romalıların başlangıcı olması gibi. Yine Romulus'un adı bütün Romalıları kapsar, tıpkı cins adının türü kapsaması gibi. Dardanos'tan gelen Dardanoslar önceki Dardanos'un adını sonraki kişiler olarak üzerlerine aldıkları gibi, hayvan da, örneğin insan ve at türlerine sahip olduğundan, at ve insan hayvan kelimesini üzerlerine almayı reddetmez; onlara da hayvan denir. Demek ki türler cinslerin altında, tıpkı insanların akrabalık payını aldıkları kişinin altında toplanması gibi bulunur. Çünkü cins hem türlerin başlangıcıdır hem de birçok türü kendinde toplar. Akrabalığın ilk adı da hem doğumun başlangıcıdır hem de insanların çeşitliliği onun tek kelimesinde, o kelimeye ve soya pay alarak toplanır. Şu sözle kastettiği budur: 'Başka bir anlamda, altına türlerin konduğu şeye cins denir; bu ad belki yukarıdakilere benzerlikle verilmiştir. Çünkü cins, altındakilerin bir tür başlangıcıdır ve
Quare non absurdum est omnia quae ad ortum genitalem cujuslibet pertineant una significatione generis contineri. Proprie tamen et simplicissimae expositionis est quatuor significationes generis constituisse Victorinum, ut ad tres Porphyrii unam ipse addiderit, et honestum genus causae, ut sint generis hae quatuor significationes, multitudinis cognatio, lineae ductus, genus causae, genus specierum. Sequitur secunda generis divisio apud Victorinum, ut est genus causae quae Graeci (ut dictum est) non genera, sed ⟦σχήματα⟧ vocant. Tertiae vero significationis generis hic modus est, genus dici cui supponitur species, id est genus illud a quo species derivantur,'quod ait ad superiorum fortasse similitudinem aequitatemque dispositum tum. Sic enim genus speciebus suis principium est, ut Romulus his qui ab eo cognati sunt junctique Romani. Item eodem modo nomen Romuli Romanos omnes continet, quemadmodum nomine generis species continetur. Nam sicut a Dardano Dardanidae prioris nomen Dardani in sese ipsos posteriores accipiunt: ita et animal, cum, verbi gratia, species habeat hominem atque equum, equus scilicet atque homo animalis in se vocabulum capere, ut dicantur ipsa animalia, non recusant. Eodem igitur modo species sub generibus continentur, quemadmodum cognatione homines sub illo a quo illam cognationem sorte traxerunt. Nam et genus speciebus principium est, et plurimarum in se specierum collectivum est. Rursus primum cognationis nomen et ipsius generationis est principium, et in illius solius vocabulo diversitas hominum vocabuli et generis participatione colligitur, atque hoc est quod ait his verbis: Aliter dicitur genus cui supponuntur species, juxta similitudinem forte superiorum appella: etenim principium quoddam est genus his quae sub ipso sunt, et
PL64.25altındaki her şeyin çokluğunu kapsar görünür.' 'Görünür' sözü çok ihtiyatla eklenmiştir. Çünkü bunlar arasında hiç fark olmasaydı, türlere yayılan cins ile akrabalığa bölünen cins tek bir anlam olurdu. Oysa bu cinsler arasında şu fark vardır: Altında başka türler bulunan cinsler, yaşıt türlerin cinsi olarak eşit biçimde cinstir. Hayvanın altındaki insanla attan, zaman ve doğum başlangıcı bakımından hiçbirine ötekinden önce diyemeyiz. Bir şey önce, öteki sonra olsaydı, biri bunları tek bir cinsin adı altına yerleştirmek istese yerleştiremezdi. Çünkü cins türlerinin eşit biçimde cinsidir. Cins türlerinin eşit biçimde cinsiyse, onun düzenindeki türler de birbirleriyle zaman ve doğum bakımından eşit sayılır.
"Akrabalıklar oluşturan cinslerde ise böyle değildir. Capua'yı kuran Capis'in babası her kim idiyse, yalnız bir oğul olarak Capis'i doğurduysa ve Capualıların akrabalığı ve birleşmesi bu tek oğuldan aktıysa, bu cins, altına türler konan cinsten ayrılır: Çünkü o cins bir türün cinsi asla olamaz, ancak birçoklarının olabilir. Akrabalığın başlangıcı olan cins ise bir oğuldan bile bir akrabalık toplayıp bir araya getirebilir; türlere yayılan cins, altına birçok tür konmadıkça bunu yapamaz. Akrabalığı toplayan cinsle türlerin bölündüğü cinsin ayrımı açıktır. Bir ayrım daha olabilir: Cins, yani akrabalığın başlangıcı, altında kendisinden eşit zaman koşuluyla doğmamış, biri sonra, biri daha önce doğmuş iki kişi bulundurabilir; bu ise cinslere ve türlere uymaz. Çünkü yukarıda söylendiği gibi türler, liyakatçe değil tabiatça eşit olmadıkça bir cinsin altına konamazlar.
"Bunlar açıklığa kavuşunca şu geliyor: *Cins böylece bu kadar anlamda söylendiğine göre, filozoflar arasındaki tartışma son anlam hakkındadır. Onlar bunu tarif ederek şöyle açıklarlar: Cins, tür bakımından farklı birçok ayrıma 'ne olduğu' bakımından yüklenendir.*
videtur multitudinem continere omnium quae sub se sunt. Sed cautissime est additum, videtur. Si enim nihil haec omnia distarent, una significatio generis esset, et ea quae in species funditur, et ea quae in cognatione dividitur. Sed est inter haec genera talis diversitas, et quod genera earum specierum, quae sub se habent alias species, aequaevis speciebus aequaliter sunt genera. Hominem enim et equum, qui sub animali sunt, neutrum neutro possumus dicere prius, quantum pertinet ad tempus, inchoationemque nascendi. Nam si qua res una sit prior, altera posterior, et eas sub uniuscujusque generis nomine quis velit aptare, non poterit. Genus enim speciebus suis aequaliter genus est. Quod si genus speciebus suis aequaliter genus est, species ipsae ejus ordinis inter se aequali tempore ortuque censentur. At vero in generibus quae cognationes efficiunt non ita est. Quisquis enim fuit Capis pater, qui Capuam condidit, si solum filium Capim progenuit, et ab eo uno Capuanorum cognatio junctioque manavit, distat a genere cujus species supponuntur, quod genus uni speciei genus esse numquam potest nisi pluribus, quod quoniam est idoneum genus illud, id est principium cognationum etiam ab uno filio colligere et congregare eognationem, quod genus per species ductum facere non potest, nisi plures species supponantur. Constat in hoc distare genus quod cognationem colligit, et a quo species dividuntur. Potest autem distare in hoc etiam quod genus, id est principium cognationis potest habere sub se duos, ex se non aequali temporis conditione progenitos, sed alium posterioris ortus, alium vero senioris, quod in generibus, speciebusque non convenit. Nam (ut superius dictum est) species nisi sibi aequales fuerint non merito, sed natura, sub genere poni non possunt. His igitur expeditis sequitur: Toties igitur de genere dicto, de postrema significatione inter philosophos disputatio est, quod definientes ita declarant; Genus esse quod ad plurimas differentias specie distantes in eo quod quid sit, praedicetur.
PL64.25_2"'Bu kadar' derken 'üç kez' demek istiyor. Bu, eserin dizisi açık olsun diye yapılmıştır: Cins birçok şeyin adı olduğundan önce bütün anlamları söylenmiştir ki ötekiler atılıp tartışılacak olan seçilebilsin. Şöyle der: Cins filozoflar arasında bu kadar, yani üç anlamda söylendiğine göre, tartışma ve inceleme son saydığı anlam, yani altında türler bulunan cins hakkındadır. Yukarıdaki cinslere, yani akrabalığa ve doğum yerine, tarihçilerin ya da şairlerin ilgisi yönelir; ikinci cins retorikçilerin, üçüncüsü filozofların incelemesidir.
"Tartışmalarda da şöyle bir düzen vardır: Birçok adla anılabilen şeyler karşımıza çıktığında ve bu kelimelerden biri hakkında konuşmak gerektiğinde, önce hepsi sıraya konur ki seçilen ile atılan ayırt edilsin. Atılacak ve reddedilecek olanlar önce söylenir, ele alınıp işlenecek olan sonra anılır. Burada da cinsin o son anlamı öyle konmuştur: İşlemek üzere alacağı anlamı önce tarif etmeyi, bir sınırla çevreleyip göstermeyi üstlenmiştir. Çünkü bir şeyin ne olduğu önceden belirlenmezse onun incelenmesi boş bir seyir sayılır.
"Cinsi şöyle tarif eder: Cins, hayvan gibi, tür bakımından farklı birçok ayrıma 'ne olduğu' bakımından yüklenendir. Bu tarif şöyledir: Birbirinden uzak olan bütün şeylerin aralarında, onları ayrı ve farklı gösteren bir ayrım vardır. Bir cins varsa ve altına tür konuyorsa, cinsin altına iki ya da daha fazla tür konmak zorundadır, çünkü cins tek bir türün cinsi olamaz. Birçok tür olacaksa, bir ayrımla bölünmeleri gerekir, başka türlü çok olamazlar. Hiç ayrılmasalardı birçok tür olmaz, cins adı da yok olurdu. Demek ki cinsin altına, ayrımlarla dağıtılmış ve bu ayrımların bölünmeleriyle sayıca çok olan türler konur. Yukarıda bütün tariflerde tarifin ilkesinin cinsten çekilmesi gerektiği söylendiğine göre, herhangi bir türü tarif etmek istersen önce zorunlu olarak cinsi anarsın ve tarif ettiğin türe önce cins adını uygularsın. Esas olarak o türün, kendisinin altına konduğu cins olduğunu söylersin. Sonra da onu ayrımlarla ve hassalarla, tarifin sınırlamasıyla ötekilerden dışlarsın. İnsanın hayvan olduğunu söylersen hayvan cins, insan türdür. İnsan hayvandır dediğinde hayvan adını, yani cinsi insandan, yani türden yüklemiş olursun. Tariflerde cins adını tek bir türe söyleyebilsen, onun hakkında cins adını yüklersin. Türlerin cinslerine göre eşit biçimde tür olmamasına hiçbir engel yoktur; hatta zorunludur ki bütün cinsler altlarındaki türlerden, tariflerde ya da herhangi bir soruda her zaman yüklensin.
"Cins türlerden yüklendiğine göre, nasıl yüklendiğini anlamak gerekir. 'İnsan nedir?' desen, biri de 'Hayvan' diye cevap verse, iyi ve tam cevap vermiş görünür, öyle de olmuştur. İnsanın ne olduğunu sorduğunda o 'hayvan' diye cevap verdi; yani cins, türün 'ne olduğu' bakımından türden yüklendi. Sen türün ne olduğunu sordun, o da sorduğun türün 'ne olduğu' bakımından hayvan adını, yani cinsi uyguladı. Böylece cinsin tam ve kendine özgü tarifi yapılmış olur: Cins, hayvan gibi, tür bakımından farklı birçok ayrıma 'ne olduğu' bakımından söylenendir. Hayvan; insana, ata, öküze, kargaya, yılana ve ayrımlar ve türlerle farklı başka birçok şeye 'ne olduğu' bakımından söylenir. Cinsin ayrımla farklı birçok türe 'ne olduğu' bakımından yüklendiğini mi,
Quod dicit toties, tertio demonstrare vult, atque hoc propter lucidam operis seriem admissum est, ut quoniam genus plurimorum nomen est, omnis ejus primum significatio diceretur, ut de qua disputandum esset, aliis rejectis, eligeretur. Quod ait hoc modo, cum toties, id est tertio genus dicatur apud philosophos, de postrema generis significatione quam dixit, id est de illo generis quod sub se species habet disputatio consideratioque vertitur. At vero de superioribus generibus, id est de cognatione et loco in quo quis genitus est, aut historicorum, aut poetarum exspectatio est, secundi vero generis rhetorum, tertii philosophorum consideratio est. Etiam hic in disputationibus ordo est, quod cum inciderint res quae multis possint nominibus nuncupari, et de uno quocunque eorum vocabulo tractari disserique necesse sit, ducuntur prius in ordinem omnia, ut id quod eligitur et rejicitur distinguatur. Sed illa quae rejicienda atque explodenda sunt prius dicuntur. Illud vero quod disserendum tractandumque capitur posterius nominatur. ut hic illa posterior generis significatio posita est, quam disserendam accepturus, prius definiendam et termino quodam circumscribendam demonstrandamque suscepit. Omnis enim res nisi quod prius sit, constiterit, ejus tractatus vacuus modo speculationis habebitur. Definit igitur genus sic; Genus esse, quod ad plures differentias specie distantes in eo quod quid sit praedicatur, velut animal, quae diffinitio talis est: Omnia quae distant, habent inter se quamdam differentiam qua distare et differre videntur. Porro autem si quod sit genus, et sub eo species supponatur -, duas vel plures necesse est species poni sub genere, quoniam unius speciei genus esse non potest. Sed si plurimae species erunt, aliqua necesse est differentia dividantur, aliter enim plures esse non possunt. Nam si nihil distent, non erunt plures species et nomen generis perit. Constat igitur eas sub genere poni species, quae differentiis distributae plures numero ipsarum differentiarum divisionibus componantur. Ergo, quoniam superius dictum est in omnibus definitionibus a genere definitionis trahendum esse principium, si quam cujuslibet speciem definire volueris, genus primo necessario nominabis, et ad illam speciem quam definis, generis nomen prius aptabis. Et hoc illam principaliter dicis esse quod est illud genus sub quo ipsa species quam definis est posita. Post autem differentiis propriisque eam ab aliis circumscriptione quadam definitionis excludis. Nam si dicis animal esse hominem, animal genus est, species vero homo. Nomen igitur animalis, id est generis, de homine, id est specie praedicasti, cum dixeris hominem esse animal. Quod si nomen generis in definitionibus ad unam speciem dicere posses, de ea nomen generis praedicares: specierum autem ut non aequali modo generibus suis specierum sint, nihil vetat, imo etiam necesse est semper quaecunque sunt genera de sibi subjectis speciebus in definitionibus, vel in quibuslibet interrogationibus praedicari. Sed quoniam praedicatur genus de speciebus, quomodo praedicatur agnoscendum est. Nam si dixeris quid est homo? et aliquis responderit, animal, bene et integre respondisse videtur, et certe. Nam cum tu quid sit homo interrogaveris, ille respondit animal, genus scilicet de specie in eo quod quid sit species praedicatur. Nam tu quid esset specierum interrogasti: ille vero in eo quod quid sit specierum de qua interrogasti, animalis nomen, id est genus accommodavit. Plena igitur et propria definitio facta est generis, hoc esse genus, quod ad plurimas differentias specie distantes in eo quod quid sit appellatur, ut animal: animal enim ad hominem, equum, bovem, corvum, anguem, et alia plura quae differentiis speciebusque differunt, in eo quod quid sit appellatur. Sed utrum sic dixit genus esse, quod ad plurimas species differentia distantes in eo quod
PL64.27yoksa tür bakımından farklı birçok ayrıma 'ne olduğu' bakımından yüklendiğini mi söylediğinin hiç önemi yoktur. Çünkü ayrımlar türce farklı olsa da, türler ayrımlarca farklı olsa da ikisi aynıdır. Ayrım olan akıllı ve akılsız, örneğin insan ve at türüyle ayrılsa da, insan ve at türleri akıllı ve akılsız ayrımıyla bölünüp ayrılsa da fark etmez. Böylece cinsin bölümlenmesi tam ve kusursuz yapılmış olur.
"Fakat tarifler iki türlü yapılır. Biri, söylediğimiz gibi, cinsten çekilen tariftir. Ama bazı en genel cinsler vardır ki üstlerinde başka cins olamaz; Aristoteles'in kurduğu on kategori böyledir. Onlardan başka hiçbir şeyin cinsi bulunamadığına, var olan her şeyin cinsi kendileri olduğuna göre, onların tarifi ancak şu olabilir: Bunların Yunanların hypographe dediği, Latinlerin 'betimleyici açıklama' diyebileceği tarifini vereceğiz. Betimleyici açıklamalar, kendisi en genel olup hiçbir cinsi bulunamayan ama yine de tarif edilmesi gereken şeyin hassasını gösterir ve bir bakıma işaretler. Aristoteles en genel cins olan cevheri tarif etmek isteyip onun cinsini bulamayınca, o şeyin bir hassasını, bir gösterimini ve betimini vererek onun dayanak olduğunu söyler. Çünkü cevher her şeyin dayanağıdır. Dokuz kısma böldüğü araz cevhersiz olamaz. Bu yüzden tarif edilmesi gereken şeylerin cinsi yoksa, onların betimleyici ve gösterici bir açıklaması verilmek zorundadır. Porphyrios da şimdi cinsi böyle ele alır: Bu şeyin kendisini tarif etmek isterken tarifi cinsten çekmemiş, cinsin bir gösterimini ve hassasını vermiştir.
"Şunu söylüyorum: Porphyrios hem alt cinslerin hem en genel cinslerin bu betimini, gösterimini vermiştir. Bir cinsin başka bir cinsi, onun da başka bir cinsi varsa ve cinsi olmayan bir cins bulunmayacaksa, akıl sonsuza gider. Bulunacaksa bu tarifin de açıkça ve düzenle uyması zorunludur. Cins derken hayvanın hayvan için cins oluşunu, insanın insan için ya da atın at için tür oluşunu söylemiyorum, hayvanın insana ve ata cins olmasını sağlayan şeyi söylüyorum. Hayvanın kendisi kendi başına kimsenin cinsi değildir; insan kendi başına kimsenin türü değildir, at da kendi başına kimsenin türü değildir. Cins ve tür ancak bir başkasına pay vermekle olurlar. Çünkü at ve insan hayvanın altında olduğundan, hayvan kendine göre değil, ata ve insana göre cinstir. Yine tür denenler, yani insan ve at, at ve insana göre değil, hayvana göre türdür. Öyleyse cins ve tür derken, cinsin ve türün bulunduğu cevherleri değil, öncekilerin sonrakilere, sonrakilerin öncekilere olan pay ilişkisinin kendisini söylüyorum. Bu pay ilişkisi hem en genel cinslerde hem en özel türlerde, hem alt cinslerde hem alt türlerde bir ve aynıdır ve onun cinsi bulunamazdı; bu yüzden bu tarif cinsten çekilmemiş, cinsin betimleyici, gösterici ve bir bakıma işaret edici açıklaması verilmiştir."
Burada Fabius: "Vallahi ince," dedi, "ve daha önce pek duymadığımız bir şey; ama lütfen devam et. Yıldızlar artık bir bakıma yarışıyor, gece ışığa yenik düşüyor." Ben de dedim ki: "Sırada bütün şeylerin ilk ve kısa bölünmesi var. Şöyle diyor: *Söylenenlerin kimi tek şeye göre söylenir, Sokrates, bu ve şu gibi bütün bireyler. Kimi de çokluğa göre söylenir, cinsler, türler, ayrımlar, hassalar ve arazlar gibi. Bunlar ortak olarak söylenir, tek bir özel adlandırmaya ait değildir. Cins hayvan gibi, tür insan gibi, ayrım akıllı gibi, hassa gülebilir gibi, araz ise beyaz, oturmak gibidir. Cins, tek şeye göre söylenenlerden şununla ayrılır: Cins birçok şeyden yüklenendir.*
quid sit praedicetur, an sic dixit genus esse. quod ad plurimas genus differentias specie distantes in eo quod quid praedicetur, nihil interest. Nam sive differentiae specie distent, sive species differentiis distent, utrumque idem est. Nam sive rationale et irrationale, quae sunt differentiae, specie hominis, verbi gratia, atque equi distent, sive species homo atque equus differentia rationali atque irrationali dividantur et distent, nihil interest. Quare plena perfectaque facta est generis divisio. Sed definitiones duplicibus modis fiunt: una enim definitio est, quae (sicut dictum est) a genere trahitur. Sed quoniam sunt quaedam genera magis, quae super se genus aliud habere non possunt, ut sunt praedicamenta decem quae Aristoteles constituit; eorum igitur definitio quae haberi potest, quorum genus inveniri non potest quod omnium quaecunque sunt ipsa sunt genera. Horum ergo quos Graeci ⟦ὑπογραφάς⟧ dicunt, Latini subscriptivas rationes dicere possunt, reddemus. Subscriptivae autem rationes sunt demonstrativae et quodammodo insignitivae proprietatis illius rei, quae cum ipsa generalissima sit; et genus ejus nullum reperiri possit, eam tamen definire necesse est: et Aristoteles, quoniam substantiam genus generalissimum definire volebat, et ejus nullum genus poterat invenire, proprietatem quamdam et demonstrationem subscriptionemque ipsius rei dicit esse subjectum. Substantia enim omnibus subjecta est. Accidens enim quod in novem dividit partes, praeter substantiam esse non potest, atque ideo omnia quaecunque definienda sunt, si genus non habeant, eorum subscriptivam quamdam et demonstrativam rationem reddi necesse est. Sic igitur nunc genus, quoniam rem ipsam definiendam putabat, non duxit a genere definitionem, sed dedit quamdam generis demonstrationem proprietatemque. Dico autem quod Porphyrius vel subalternorum generum, vel illorum quae generalissima sunt, hanc dederit ⟦ὑπογραφήν⟧ et quodammodo subscriptionem demonstrationem. Nam si quod genus habet aliud genus, et item hoc ipsum aliud, et item aliud, si nullum erit supra genus, quod genus non habeat, in infinitum procedit ratio. Sin vero habuerit, necesse est quoque istam definitionem aperte ordinateque congruere. Dico autem genus non animal animali, neque quod homo species sit homini, atque equus equo: sed illud quo ipsum animal homini atque equo genus est, animal enim ipsum per sese nulli genus est, neque homo ipsum per sese ulli species est, neque equus ipsum per sese ulli species est, sed sunt genus et species ad alterius participationem. Nam, quoniam sub animali est equus atque homo, non ad seipsum animal genus est, sed ad equum atque hominem. Et item species quae vocantur, homo scilicet atque equus, non ad equum atque hominem, sed ad animal species sunt. Dico igitur genus et species non ipsas substantias in quibus genus et species sunt, sed ipsam participationem priorum ad subteriores, et subteriorum ad priores. Haec igitur participatio, quoniam et in magis generibus, et in magis speciebus et in subalternis generibus, et in subalternis speciebus una atque eadem est, et hujus participationis inveniri genus non poterat, haec definitio quae facta est non a genere tracta est, sed subscriptiva ratio et demonstrativa et designativa quodammodo generis est reddita. Hic Fabius: Subtiliter, mehercle, et quod nunquam fere ante audivimus, sed perge, quaeso te. Jam enim certant sidera quodammodo, et nox luce superatur. Tunc ego: Sequitur rerum omnium prima brevisque divisio. Ita enim ait: Eorum quae dicuntur, alia ad proprietatem dicuntur, sicut sunt omnia individua, ut est Socrates, et hoc et illud. Alia quae ad multitudinem, ut sunt genera, species, et differentiae, et propria, et accidentia. Haec enim communiter non unius propriae appellationis sunt Est enim genus ut animal, species ut homo, differentia ut rationale.' proprium ut risibile, accidens ut album, sedere. Ab his igitur quae ad unitatem dicuntur differt genus, quod genus est quod de pluribus praedicatur.
PL64.27_2"Yukarıda söylendiği gibi kısa ve belirgin bir bölme. Her şey ya bir şeyin ya da birçok şeyin adıdır; söylediği budur: 'Söylenenlerin kimi tek şeye göre söylenir, bütün bireyler gibi.' Bunun ne olduğunu kısaca açıklamak gerekir. Her en genel cinsin altında türler bulunur, türler ayrımlarla ayrılır ve hassalarla açıklanır. Türlerde arazlar ikinci derecede bulunur, esas olarak ise türlerin altındaki bireylerde bulunur. Bunun ne olduğunu daha sonra söyleyeceğiz. Demek ki cinsler türlerden de, türleri dağıtan ayrımlardan da, türleri oluşturan hassalardan da, esas olarak bireylerde bulunup türlerde de bulunduğu söylenen arazlardan da söylenir. Bunu örneklerle gösterelim. Cins hayvan olsun, tür insan, ayrım akıllı, hassa gülebilir, araz da ayakta duran, yürüyen ya da beden ölçüsüyle ilgili üç ayak boyunda olan gibi bir şey olsun. Cins olan hayvan türden, yani insandan söylenir: İnsan hayvandır dersin. Yine cinsi türün ayrımından da söylersin: Akıllı olan hayvandır dersin. Cinsi hassadan da aynı şekilde söylemeye engel yoktur: 'Gülebilir olan nedir?' desen, hayvan demek saçma olmaz. Arazlar ise şöyledir: Esas olarak bireylerde, ikinci derecede türlerde bulunurlar. Biri tek tek insanların, örneğin Cicero'nun oturduğunu ya da ayakta durduğunu söylerse, aynı şeyin insan türüne de uyması gerekir. Cicero oturuyorsa insan da oturuyor demektir, Cicero yürüyorsa insan da yürüyor demektir. Demek ki arazlar bireylerden çekilip türlerde yerleşirse, cins de arazların kendisine söylenebilir. Biri 'Yürüyen nedir?' diye sorarsa haklı olarak hayvan denir, çünkü hayvandan başka hiçbir şey yürüyemez. Türlerin altında da Cicero ve Vergilius gibi bireyler bulunur; insanın altındadırlar. Türün cinsi bu bireylere de
Brevis (ut supra dictum est) et distincta divisio. Omnis enim res, aut unius rei nomen est, aut plurimarum et hoc est quod ait: Eorum quae dicuntur alia ad unitatem dicuntur, sicut sunt omnia individua. Quid autem sit breviter explicandum est. Omne generalissimum quoniam sub se species habet, species vero differentiis disjunguntur, et proprietatibus explicantur. Accidunt autem in speciebus accidentia secundo loco, principaliter vero in individuis quae sunt sub speciebus. Quid autem sit posterius dicendum est Genera igitur et de speciebus dicuntur, et de differentiis quae ipsas species distribuunt, et de propriis quae species componunt, et de his accidentibus quae cum principaliter individuis fuerint, in speciebus esse dicuntur: hoc autem monstremus exemplis, et sit nobis genus animal, sit species homo, sit differentia rationale, sit proprium risibile, sit accidens stans vel ambulans, vel aliquid in mensura corporis ut tripedalis. Animal ergo quod genus est, dicitur de specie, id est de homine. Dicis enim hominem esse animal. Porro autem de speciei differentia nihilominus dicis genus. Dicis enim rationale esse animal. Nihil autem prohibet eodem modo et de proprio genus dicere. Nam si dicas quid est risibile? non absurdum est animal nominare. Accidentia vero hoc modo principaliter in individuis, secundo vero loco sunt in speciebus. Nam siquis dicat singulos homines, utputa Ciceronem, sedere vel stare, vel quod aliud libet in specie hominis eadem quoque convenire necesse est. Nam si Cicero sedet, etiam hominem. Si Cicero ambulat, etiam homo. Ergo siqua accidentia venerint ab individuis, et ea tracta in speciebus consederint, ad ipsa quoque accidentia dici poterit genus. Quid est enim ambulans, si quis interroget: merito animal dicitur. Nihil enim ambulare nisi animal potest. Porro autem sub speciebus individua sunt, ut Cicero et Virgilius sub homine, ad quae individua genus speciei praedicari
PL64.29yüklenebilir: 'Cicero nedir?' diye sorarsan haklı olarak hayvan dersin. Demek ki cins hem türe, hem ayrımlara, hem arazlara, hem hassalara, hem bireylere söylenir.
"Tür ise artık cinsten de ayrımlardan da değil, yalnız hassalardan ve altındaki bireylerden söylenir. Bireylerden, onları aştığı için; hassalardan, onlara denk olduğu için. Bunun ne olduğunu şöyle görürüz: Bütün cinsler türlerinden daha geniştir ve taşarlar. Cinslerin türlerden taşması, cinslerin türlerden daha çok güce sahip olmasıdır. Tür olan insan yalnız insandır; cins olan hayvan ise yalnız insan değil, at, öküz ya da hayvanın altına konan başka herhangi bir şeydir. Böylece cinsin daha büyük gücü, kendinden küçük ve altındaki türden doğru biçimde yüklenir. Bazı şeyler ise birbirine denktir, hassa ve tür gibi. Tür insan, hassa gülebilirdir. Gülebilir olan her şey insandır, insan olan her şey gülebilirdir. Bu yüzden ne gülebilir insanı ne insan gülebilirin gücünü aşar; denk olarak birbirlerine yüklenebilirler. 'İnsan nedir?' dersen 'gülebilir'; 'Gülebilir nedir?' dersen 'insan'. Demek ki üstte olanlar altta olanlara yüklenir, denk olanlar birbirine eşit olarak yüklenir. Altta ve küçük olanlar ise üstte ve taşan olanlardan yüklenemez, cinsler ve türler gibi: Türü cinsten asla doğru biçimde yükleyemezsin. Tür hassadan denk olarak yüklenir.
"Türlerin altında ise tek tek bireyler bulunur. Birey dediğimiz şeyler artık hiçbir türe ya da başka kısma bölünemezler: Cato, Platon, Cicero ve bütün tek tek insanlar gibi. Hayvanı türlere, yani insana ve ata böldüğün gibi, onları hiçbir kısma bölemezsin. Tek tek insanları kuşatan türsel insanı da Cato'ya, Platon'a, Vergilius'a ve bütün tek tek insanlara ayırırsın; ama tek bir insanı, yani Cicero'yu başka hiçbir şeye dağıtamazsın. Bu yüzden ona atomon, yani birey denir. Tür hassalara denk olarak yüklenir, bireylere ise, insan türü herhangi bir bireyden büyük olduğu için, üstün olanın altındakine yüklenmesi gibi yüklenir. Cicero yalnız Cicero'dur, oysa insan yalnız Cicero değildir. Bireylere yüklenince bireylerin arazlarına da yüklenir. Demek ki tür kendinden üstte olan cinse yüklenmez, ayrıma da yüklenmez, çünkü birazdan göstereceğimiz gibi ayrım türün üstündedir; kendisine denk olan hassaya ya da kendisinin aştığı bireye yüklenir.
"Ayrım ise türlere, hassalara, arazlara ve bireylere yüklenir. Ayrım olan akıllı tür olan insana yüklenir. Ayrım olan akıllı, hassa olan gülebilire de yüklenir: Gülebilir olan akıllıdır denir. İnsan akıllı ise ve insan gülebilirse, gülebilir olana akıllı da denebileceği açıktır. Ayrım türlere söyleniyorsa, tür de bireylere yükleniyorsa, ayrımın da bireylere yüklenmesi zorunludur: 'Cicero nasıldır?' dersen 'akıllı'. Ayrım bireylere yükleniyorsa, arazlar da bireylere geldiğine göre, ayrımların arazlara yüklenmesi zorunludur.
"Hassa ise her zaman tek bir türün hassası olduğundan, yalnız hassası olduğu tek türe yüklenir. Hassa olan gülebilir yalnız insan türüne yüklenir. İnsan türüne yükleniyorsa ve tür de bireylere söyleniyorsa, hassanın da bireylerden yüklendiği kuşkusuzdur. İnsan gülebilir hayvansa, Cicero ve Vergilius da haklı olarak gülebilir hayvan diye adlandırılır. Hassa bireylere doğru olarak söyleniyorsa, bireylere gelen arazlardan da doğru olarak yüklenir.
"Arazlar da türlerden ve bütün ötekilerden, özellikle de bireylerden yüklenir. Hem beyaz at hem beyaz insan denir, yine siyah at ve siyah Etiyopyalı denir. Öyleyse siyah hayvan da denir. Siyah akıllı ve siyah akılsız da denir, çünkü at ve Etiyopyalı insan siyahtır. İnsanlardan biri siyah olunca siyah gülebilir de denir. Etiyopya'dan bir insan anılınca siyah birey de denir.
potest. Nam si interrogaveris, quid est Cicero? merito animal dicas. Genus igitur et ad speciem et ad differentias, et ad accidentia, et ad propria, et ad individua nominatur. Porro autem species, non jam de genere, neque de differentiis, sed de solis propriis et subjectis individuis appellatur. In illis, id est individuis, quia superest: in propriis quia aequalis est. Quid autem sit hoc modo videmus: Omnia genera speciebus suis supersunt et abundant. Abundare autem genera dicimus speciebus, plus habere genera virtutis quam species. Homo enim quod est species solum homo est. Animal vero quod est genus, non solum homo est, sed et equus vel bos, vel quodlibet aliud animali suppositum. Ita major vis generis recte de minori sibi et subjecta specie praedicatur. Alia vero sunt, quae sibi sunt paria, ut sunt propria et species. Species est homo, proprium risibile. Quidquid ergo fuerit risibile, hoc est homo. Quidquid homo, hoc risibile est. Itaque neque risibile hominis. neque homo risibilis potentiam supervadit, sed aequalia sibi ad se invicem praedicari possunt, ut si dicas, quid est homo? Risibile. Quid est risibile? Homo. Ita igitur quaecunque. superiora fuerint ad illa quae subteriora sunt, praedicantur. Et quaecunque aequalia fuerint, pariter sibi ad invicem praedicantur. Illa vero quae subteriora sunt et minora, de superioribus et abundantibus, ut sunt genera et species, praedicari non possunt. Nunquam enim recte speciem de genere praedicabis. Ita ergo species de proprio praedicatur ut pari. Sed quoniam sub speciebus sigillatim individua sunt: individua autem vocamus quae in nullas species, neque in aliquas jam alias partes dividi possunt, ut est Cato, vel Plato, vel Cicero, et quidquid hominum singulorum est: hos enim in nullis partibus dividis, ut animal in species, hominem scilicet, atque equum, hominem quoque ipsum specialem, et singulos circumplectentem, in Catonem, Platonem. Virgilium, et omnes sigillatim homines distributos, hominem vero ipsum singularem, id est Ciceronem, in nullos alios distribuere possumus, atque ideo ⟦ἄτομον⟧, id est individuum vocitatum est. Species ergo quae ad propria aequaliter praedicatur ad individua, quoniam major est species hominis, quam quodlibet aliud individuum, ita praedicatur ut superius ad id quod est sub alterius. Cicero enim solus Cicero est, homo autem non solus est Cicero, quod si ad individua praedicantur, et ad individuorum accidentia praedicatur. Ita igitur species ad genus quod superius est non praedicatur, neque ad differentiam, quia differentia (ut nunc monstraturi sumus) super speciem est, ad proprium vero cui par species est, vel ad individuum cui superest, praedicatur. Differentia vero et ad species, et ad propria, et ad accidentia, et ad individua praedicatur. Namque rationale quod est differentia ad hominem praedicatur, quod est species. Ita rationale, quod est differentia, praedicatur ad risibile, id est proprium. Dicitur enim id esse risibile, quod rationale. Nam si homo rationale, et homo risibile, constat id quod est risibile etiam rationale posse nominari quod si ad species differentia dicitur, species autem ad individua praedicatur, necesse est ut differentia quoque ad individua praedicetur. Dicis enim, qualis est Cicero? rationalis. Quod si differentia ad individua praedicatur, accidentia vero individuis accidunt, necesse est differentias ad accidentia praedicari. Proprium vero quoniam semper unius speciei proprium est, et ad unam speciem praedicatur solam, cui est proprium. Risibile namque, quod proprium est, ad solam hominis speciem praedicatur. Quod si ad hominis speciem praedicatur, species vero ad individua dicitur, non est dubium quin proprium quoque de individuis praedicetur. Nam si homo risibile animal est, Cicero quoque et Virgilius risibilia animalia recte dicuntur. Quod si proprium ad individua recte dicitur, recte etiam et de accidentibus praedicatur, quae ipsis accidunt individuis. Accidentia vero et ipsa, et de speciebus, et de aliis omnibus praedicantur, et de ipsis maxime individuis. Namque et albus equus et albus homo dicitur, et iterum niger equus, et niger Aethiops dicitur. Quod si ita est, animal quoque nigrum dicitur. Dicitur etiam rationale nigrum et irrationale nigrum, quippe si equus et homo aethiops nigri sunt. Dicitur etiam risibile nigrum cum hominum quis niger fuerit. Dicitur etiam individuum nigrum, cum sic quis unus homo ex Aethiopia nominatur.
PL64.29_2"Durum böyle olunca, cinsin birçok şeye, yani türlere, ayrımlara, arazlara, hassalara ve bireylere yüklendiği açıktır; ayrımın da birçok şeye, yani türlere, hassalara, bireylere ve arazlara yüklendiği; hassanın birçok şeye, yani türe, bireylere ve arazlara; türün birçok şeye, yani bireylere ve arazlara yüklendiği; arazın da cinse, türe, hassalara, ayrıma ve bireylere yüklendiği açıktır. Öyleyse bu beş şeyin birçok şeye yüklendiği açıktır. Birey ise altında hiçbir şey bulunmadığından bir tekliğe ve birliğe yüklenir: Cicero birdir ve bir ada uyar. Böylece tek şeye göre söylenen bireyler bütün üsttekilerin altına konmuştur. Cins, tür, ayrım, hassa ya da araz birbirlerine söylenebilse de bireylere yukarıda gösterildiği gibi eşit biçimde yüklenirler. Bireylerin altında kesilip dağıtılabilecekleri hiçbir şey olmadığından, tek ve bir olan kendilerinden başka hiçbir şeye yüklenmezler. Söylediği budur: 'Söylenenlerin kimi tek şeye göre söylenir, Sokrates, bu ve şu gibi bütün bireyler. Kimi de çokluğa göre söylenir, cinsler, türler, ayrımlar, hassalar ve arazlar gibi. Bunlar ortak olarak söylenir, tek bir özel adlandırmaya ait değildir.' Bu, 'Bunlar ortak olarak birçok şeye yüklenir, bireyler gibi tek şeye değil' demekle aynıdır. Cinslerin, türlerin, ayrımların, hassaların ve arazların ne olduğuna da örnek verir: 'Cins hayvan gibi, tür insan gibi.' Bu insan türünü demin öteki canlılarla birlikte
Quod cum ita sit, constat et genus ad plurima praedicari, id est species, differentias, accidentia, propria, atque individua, nihilominus et differentiam ad plurima praedicari, id est ad species, propria ad individua et accidentia, et proprium ad plurima, id est speciem, individua et accidentia Et speciem ad plurima, id est individua et accidentia. Accidens vero et ad genus et speciem et ad propria, et ad differentiam, et ad individua. Quod si ita est, has quinque res constat ad plurima praedicari. At vero individuum, quoniam sub se nihil habet, ad singularitatem quamdam et unitatem praedicatur. Cicero enim unus est, et ad unum nomen aptatur. Ita individua quae ad unitatem dicuntur, cunctis superioribus supposita sunt, ut genus, species, differentia, ad propria, vel accidentia, quamvis ad se invicem dici possunt, ad individua tamen aequaliter praedicantur, ut superius demonstratum est. Individua vero, quoniam sub se nihil habent ubi secari distribuique possint, ad nihil aliud praedicantur, nisi ad seipsa quae singula atque una sunt. Atque hoc est quod ait Eorum quae dicuntur alia ad unitatem dicuntur, sicut omnia individua ut est Socrates, et hoc et illud. Alia quae ad multitudinem, ut sunt genera, et species, et differentiae, et propria, et accidentia. Haec enim communiter non unius propriae appellationis sunt. Simile est ac si diceret: Haec enim communiter ad plurima praedicantur, non ad unitatem sicut individua. Et quid sint genera vel species vel differentiae vel propria vel accidentia exemplum supponit dicens: Est enim genus, ut animal; species, ut homo, quam dudum hominis speciem cum aliis
PL64.31hayvanın altına koymuştuk. 'Ayrım akıllı gibi'; insan türü bununla akılsız hayvandan ayrılır. 'Hassa gülebilir gibi'; bunu başka hiçbir hayvan, ne akıllı ne akılsız hayvan taşır. Çünkü insandan başka hiçbir hayvan gülmez. Bu yüzden gökteki güçlerin bazı canlıları akıllı olsa da, gülmedikleri için gülebilirlik onların hassası değildir. Demek ki gülebilirlik doğru olarak yalnız insanın hassası diye yüklenir. 'Araz beyaz, siyah ve oturmak gibi'; bunlar insanların cevherinde bulunmadığından haklı olarak araz diye anılır. Araz dediğimiz şey herhangi bir türün cevherine ait olsaydı, araz ortadan kaldırılınca geldiği türün cevheri de yok olurdu. Akıllı olmak insanın cevherinde bulunduğundan, akıllılık kaldırılırsa insanın cevheri de zorunlu olarak yok olur; çünkü türün kendi cevherinde ve tabiatında bulunur. Beyaz, siyah ya da başka arazları kaldırırsan ise onların geldiği tür yerinde kalır. Ne her insan beyaz ne her insan siyahtır, bunlardan biri eksik olanın türü yok olmaz. İşte bu yüzden bunlara, cevherde doğuştan bulunmayıp dışarıdan geldikleri için, doğru olarak araz denmiştir.
"Şimdi cinsin ne olduğunu gösterdiğine, tek şeye göre söylenenleri birçok şeyden yüklenenlerden ayırıp dağıttığına göre, cinsin ayrımlarını hem tek şeye göre söylenenlerden hem çokluğa uyanlardan, yani ayrımdan, türden, hassadan ve arazdan açıklar. Cinsin yalnız bireylere, yani tek şeye yüklenenlerden şununla ayrıldığını söyler: Cins birçok şeye, bireyler ise tek tek şeylere yüklenir. Ama cinsin bireylerle bu ayrımı ayrımlara, türlere, hassalara ve arazlara da ortak olduğundan, cinsi bu ötekilerden de bölüp ayırır. Bunu şöyle gösterir: *Cins, tek şeye göre söylenenlerden şununla ayrılır: Cins birçok şeyden yüklenendir. Ötekilerden de ayrılır. Önce türden ayrılır, çünkü tür birçok şeyden yüklense de bunlar tür bakımından değil, sayı bakımından farklıdır.*
animantibus sub animali posuimus. Differentia, ut rationale qua species, scilicet hominis ab irrationali distat animali. Proprium, ut risibile, quod nullum aliud animal, neque rationale, neque irrationale habet. Nullum enim animal ridet, nisi solus homo. Quare cum quaedam coelestium potestatum animalia rationabilia sint, eorum tamen proprium risibile non est, quoniam non rident. Recte igitur risibile solius hominis proprium praedicatur. Accidens, album, nigrum etsedere, quoniam in substantia hominum non sunt, merito accidentia nominantur. Nam si substantiae cujuscunque speciei interesset id quod accidens dicimus, interempto accidenti periret etiam ejus speciei substantia cui accidit. Nam quoniam rationale in hominis substantia est, si rationabilitas interimatur, hominis quoque substantia necessario peritura est. Idcirco, quoniam in ipsius speciei substantia naturaque versatur. At vero album et nigrum, vel quaecunque sunt accidentia si interimas, species ipsa in qua illa accidebant, manet. Nam neque omnis homo candidus, neque omnis niger est, et cui alterutra defuerint, ejus species non peribit. Atque idcirco haec accidentia, veluti non innata in substantia, sed a foris venientia recte nominata sunt. Nunc ergo, quoniam quid sit genus ostenditur, et ea quae ad unitatem dicuntur, ab iis quae de plurimis praedicantur distinxit, atque distribuit, ipsius generis differentias, vel ab his quae ad unitatem dicuntur, vel ab eis quae ad pluralitatem congruunt, id est differentia, specie, proprio, accidentique declarat, et dicit genus ab illis quae ad sola individua praedicantur, id est quae ad unitatem, hoc differre, quod genus ad plurima praedicetur, individua vero ad singula. Sed, quoniam haec differentia generis ad individua communis erat differentiis, speciebusque, propriis et accidentibus, ab illis ipsis aliis differentiis genus dividit atque disjungit. Quod ita demonstrat: Ab his igitur quae ad unitatem dicuntur differt genus, quod genus est hoc quod de pluribus praedicatur. Ab his ergo reliquis genus differt. Primo a specie, quoniam species, etsi de pluribus, non tamen specie differentibus, sed numero praedicatur.
PL64.31_2"Önce cinsin türden uzaklığını gösterir; tür cinse en yakın olandır. Ayrım türün üstünde olsa da, alt türün değil en özel türün üstüne konur. Akıllı ayrımı en özel tür olan insanın üstüne konsa da, en özel türden önce bu ayrım, en özel türün altına konduğu cinsin bir türüdür: Hayvanın altında insandan önce akıllı konur. Cins ve türün ikisi de birçok şeye yüklense de, cins birçok türe 'ne olduğu' bakımından yüklenir; tür ise artık birçok türe değil, birçok bireye yüklenir. Söylediğimiz gibi, üstlerinde başka cins bulunamayan en genel cinsler vardır. Altında başka türler bulunamayan türler de vardır; asla cins olmayan, yani altında tür bulunmayana tam tür denir. Altında türler bulunsaydı kendisi de cins olabilirdi. Demek ki gerçek tür olan tür, insan gibi, altında başka türler taşımaz. İnsan tür olduğundan, altındaki tek tek insanlar onun türleri değil, bireyleri diye anılır. İnsan tek tek insanların cinsi olsaydı (cins ise söylendiği gibi tür bakımından farklı birçok şeye 'ne olduğu' bakımından söylenir), tür olan insan tek tek insanlara cins olarak yüklenseydi, tek tek insanlar tür bakımından farklı olurdu. Ama tek tek insanlar tür bakımından farklı değildir. Tür bakımından farklı olmayana bir şey yüklenirse, cinsin türlere yüklenmesi gibi yüklenmez. Yani insan, tek tek insanlara, cinsin tür bakımından farklı birçok şeye yüklenmesi gibi değil, sayı bakımından farklı birçok şeye yüklenir: Tek tek insanlar birbirinden yalnız sayıca ayrılır, türce değil.
"Cins altındakilere, tür bakımından farklı birçok şeye yüklenecek şekilde yüklenir; tür ise altındakilere, sayı bakımından farklı birçok şeye yüklenecek şekilde yüklenir. Demek ki cins ve tür şununla uyuşur: İkisi de birçok şeye ve ikisi de 'ne olduğu' bakımından yüklenir. 'İnsan nedir?' diye sorarsan 'hayvan', yani cins denir; 'Cicero nedir?' diye sorarsan 'insan', yani tür denir. Şununla ayrılırlar: İkisi de birçok şeye ve 'ne olduğu' bakımından yüklense de cins tür bakımından farklı şeylere, tür ise yalnız sayı bakımından farklı şeylere yüklenir. Porphyrios şöyle gösterir: Cins, birçok şeyden söylenen ötekilerden şöyle ayrılır: Önce türden ayrılır, çünkü tür birçok şeyden yüklense de bunlar tür bakımından değil, sayı bakımından farklıdır. İnsan tür olduğundan Sokrates'ten, Platon'dan ve Cicero'dan yüklenir; bunlar tür bakımından değil, sayı bakımından farklıdır. Cins olan hayvan ise öküzden ve attan yüklenir; bunlar birbirinden yalnız sayıca değil, tür bakımından da farklıdır. Bu, cinsin türe göre bir fazla ayrımı olduğunu söylemekle aynıdır. Cinsler türlerle uyuşur, çünkü dediğimiz gibi ikisi de 'ne olduğu' bakımından yüklenir. Yine cins ve tür uyuşur, çünkü ikisi de birçok şeye yüklenir. Yine uyuşurlar, çünkü ikisi de sayıca farklı şeylere yüklenir. Tek tek insanlar sayı bakımından birbirinden, insanın attan, öküzden, geyikten ya da başka canlılardan ayrıldığı kadar ayrıdır. Cins ise türden şununla ayrılır: Cins tür bakımından farklı birçok şeyden yüklenir, türlerde bu yoktur. Bir şeyin başka bir şeye yüklendiğini söylemekle ondan yüklendiğini söylemek arasında fark olmadığını düşünüyorum; anlamı aynıdır. Hayvan insana yüklenirse hayvan insandan da yüklenir. 'İnsan nedir?' diye sorunca, insan hakkındaki soruya insanın hayvan olduğunu söyleyerek cevap verirsin. Ama şimdi sıradakilere bakmalıyız. Sırada ne var?
Ac primum generis specieique distantiam monstrat, quae prior est a genere. Nam quamvis differentia supra speciem sit, non super subalternam tamen, sed super speciem specialissimam differentia ponitur. Nam quamvis rationalis differentia super hominem; ponatur, quae species specialissima est, tamen ante speciem specialissimam ipsa differentia species est ejus generis, cui species specialissima supponitur. Nam sub animali ante hominem rationale ponitur. Igitur cum genus et species utraque ad plurima praedicentur, genus vero ad plurimas species in eo quod quid sit praedicatur, species non jam ad plurimas species, sed ad plurima individua praedicatur. Sunt autem quaedam genera generalissima(ut dictum est) supra quae aliud genus inveniri non possit. Sunt autem species sub quibus aliae species inveniri non possint, et integra species illa nominatur, quae nunquam genus est, id est sub qua species nullae sunt. Nam si sub ea species essent, ipsa etiam genus esse posset. Species ergo quae vere species est, alias sub se speciei non habebit, ut est homo. Namque homo, quoniam species est, singuli homines qui sub ipso sunt, non ejus species, sed individua nominantur. Nam si homo genus esset hominum singulorum, genus autem, sicut dictum est, ad plurimas res specie differentes in eo quod quid sit appellatur: homo, id est species, si ut genus praedicaretur ad singulos homines, singuli homines specie ipsa differrent. Sed singuli homines specie non differunt, quod autem specie non differt, si quid ad hoc praedicatum fuerit, non praedicentur ut genus ad species, id est homo non praedicuntur ad singulos homines ut genus ad res plurimas species differentes sed ad res plurimas numero differentes: singuli enim homines numero a se tantum non specie distant. Atque ideo, quoniam genus sic ad subjecta praedicatur, ut ad plurimas res specie differentes praedicetur; specie autem ad subjecta ita praedicatur, ut ad plurimas res numero differentes praedicetur. Congruunt igitur sibi genus et speciei, quod genus et species ad plurima praedicantur, et utraque in eo quod quid sit. Nam si interroges quid est homo, animal dicitur, id est genus. Et si interroges quid est Cicero, homo dicitur, id est species. Distant autem, quod quamvis utraque ad plurima praedicentur, et in eo quod quid sit genus tamen praedicentur ad res specie differentes, species vero dicitur ad res tantum numero differentes, quod Porphyrius sic demonstrat: Ab his vero reliquis quae de pluribus appellantur. genus differt, primo a. specie. Quoniam species, et si de pluribus praedicentur, non tamen species differentibus. sed numero: homo enim species cum sit, de Socrate, Platone et Cicerone praedicatur, qui non specie, sed numero differunt. Animal vero quod genus est, et bovis et equi praedicatio est, quae differunt specie a se invicem, non numero solo. Quod simile est ac si diceret, genus a specie unam differentiam plus habere. Congruunt namque genera speciebus, quod utraque in eo quod quid sit praedicuntur, ut dictum est. Congruunt item genus et speciei quod utraque ad res plurimas praedicantur. Congruit item genus et specie, quod utraque ad res numero differentes praedicantur. Nam et singuli homines ita a se divisi sunt quantum ad numerum, ut homo ab equo vel bove, vel a cervo, vel a quibuslibet aliis animantibus. At vero distat a specie genus, quod genus de pluribus rebus specie differentibus praedicatur, quod species non habent. Nihil autem differre arbitror, utrum ita dicatur aliam rem ad aliam praedicari, an aliam rem de alia praedicari. Uterque enim idem intellectus est. Nam si animal praedicatur ad hominem, idem etiam animal de homine praedicuntur. Nam cum interrogaveris quid est homo, respondes de hominis interrogatione hominem esse animal. Sed nunc oportet nos ea quae sequuntur aspicere. Quid ergo sequitur.
PL64.33Cins hassadan şununla ayrılır: Hassa, hassası olduğu her bir türe ve türün altındakilere, yani bireylere göre hassa diye anılır. Çünkü gülebilir yalnız insanındır ve tabii ki tek tek insanların. Cins ise tek türe değil, her zaman tür bakımından farklı birçok şeye uygulanır. Burada şunu söylemek ister görünüyor: Her hassa ancak tek bir türe aitse gerçekten hassadır. Tek bir türe değil de iki ya da daha çok türe aitse, bunlara hassa değil cevherin aklında ortak olur. Demek ki hassa ait olduğu tek türe biricik biçimde bağlıdır. Gülen tek tür insan olduğundan gülebilirlik insana kendine özgü ve biricik biçimde uyar. Hassa her zaman tek bir türe uygulanır. Hassa cinsten şununla ayrılır: Cins her zaman birçok türe söylenir, hassa ise yalnız hassası olduğu tek türden söylenir. 'Gülebilir' dersen bu yalnız insan türüne söylenir. Cins ile hassa şu bakımdan uyuşur: İkisi de birçok şeyden söylenir. Cins birçok türe söylenir; türlerin altındaki bireylerden de söylenir: İnsan ve at hayvansa, Cicero da hayvandır, herhangi bir at da tek olarak hayvan diye anılır. Hassa da aynı şekilde birçok şeye söylenir: Her bir türe söylenir ve türün altındaki bireylere yüklenir. İnsan gülebilirse Cicero ve Vergilius da gülebilirdir ve tek olarak anılan herkes gülebilirdir. Şunda da uyuşurlar: İkisi de 'ne olduğu' bakımından yüklenir. Cins türden 'ne olduğu' bakımından yüklenir: 'İnsan nedir?' dersen 'hayvan' dersin. Hassa da 'ne olduğu' bakımından yüklenir: 'İnsan nedir?' dersen haklı olarak 'gülebilir' diye yükleyebilirsin. Şunda da uyuşurlar: Cins ve hassa sayıca farklı birçok şeye yüklenir. Tek tek hayvanlar, yani insan, at, karga ve ötekiler sayı bakımından tek tek insanlar gibi birbirinden ayrılır. Hassa cinsten şununla ayrılır: Cins birçok türe yüklenir, hassa ise hassası olduğu tek türe söylenir. Ama cins ile hassa arasında tür ile cins arasındaki ayrım yoktur: Tür hiçbir türden yüklenmez, hassa ise birçok türe olmasa da hassası olduğu tek türe her zaman uygulanır.
"Bundan sonra ayrımın ve arazın cinsten uzaklığını anlatır: *Cins ayrımdan ve arazlardan şununla ayrılır: Bunlar da, yani ayrımlar ve ortak olarak gelen arazlar, tür bakımından farklı birçok şeyden yüklense de 'ne olduğu' bakımından söylenmez; bunlara göre soru sorduğumuzda verilen cevap daha çok şeyin nasıl bir şey olduğunu gösterir.*
A proprio autem genus differt, quod proprium juxta quamque speciem proprium appellatur ' cui proprium est et juxta ea quae sub specie sunt, scilicet individua. Namque risibile hominis solum est, et singulorum utique hominum. Genus autem non ad unam speciem, sed ad plures res specie differentes semper aptatur. Ergo hoc videtur hic dicere, quod omne proprium si fuerit speciei unius tunc vere est proprium. Nam si unius speciei non fuerit, sed duarum vel plurium, tunc duobus vel pluribus non proprium, sed erit in substantiae ratione commune. Constat ergo proprium ei cujus est proprium, soli speciei singulariter adhaerere. Unde quoniam hominis species sola est quae rideat, risibile homini proprie et singulariter aptatur. Ad unam semper igitur speciem proprietas adhibetur. Distat igitur proprium a genere, quod genus semper ad plurimas species appellatur, proprium vero de una tantum specie cujus est proprium. Nam si risibile dicas cas, ad unam tantum speciem hominis appellatur. Congruit autem genus cum proprio in hoc quod genus et proprium de pluribus appellantur. Namque genus ad plures species appellatur. Appellatur etiam genus de his quae sub speciebus sunt individuis Nam si homo et equus animal est, erit etiam Cicero animal, et quilibet equus singulariter animal nominatur. Similiter et proprium ad plurima dicitur. Dicitur enim ad unamquamque speciem, et ad ea individua quae sunt sub specie praedicatur. Nam si homo risibilis est, risibilis est etiam Cicero et Virgilius, et quicunque singulariter nominantur risibiles sunt. Congruunt etiam quoniam utraque in eo quod quid sit praedicantur. Nam genus de specie in eo quod quid sit praedicatur. Nam si dicis quid, est homo? animal appellabis. Item proprium in eo quod quid sit praedicatur. Nam si dicis, est homo? merito risibile praedicabis. Congruunt autem quod genus et proprium ad plurimas res numero differentes praedicantur. Nam ita a se differunt singula animalia, id est homo, equus et corvus, et caetera, ut singuli homines, quantum ad numerum. Distat autem a genere, quod genus ad plurimas species praedicatur, proprium vero ad unam solam cujus est proprium nominatur. Sed non est inter genus et proprium eadem differentia quae est inter speciem et genus. Nam species de nulla omnino specie praedicatur, proprium vero licet non ad plures, ad unam tamen solam speciem cujus est proprium, semper aptatur. Post haec igitur de differentiae accidentisque a genere distantia disserit dicens: A differentia vero et ab accidentibus differt genus, quoniam et si etiam ista de pluribus specie differentibus praedicantur (differentiae scilicet, et accidentia quae communiter accidunt), non tamen in eo quod quid sit appellantur, cum interrogantibus nobis fit secundum ea responsio: magis enim quale quid sit ostenditur.
PL64.33_2"Ayrımı ve arazı sona bırakmasının sebebi, onların tek bir ayrımını ve uzaklığını söyleyecek olmasıdır. Çünkü ayrım ve araz herhangi bir türün keyfiyetini gösterir: Biri, yani ayrım, cevherin keyfiyetini; öteki, yani araz, cevherin değil, araz olan keyfiyeti gösterir. Cins türün üstünde, tür de cinsin altında olduğundan, cins türün, tür de bireyin ne olduğunu gösterir. Türler ise yalnız ayrımla ayrılabilir: Cevherî keyfiyetlerle, yani cevherleri açıklayan keyfiyetlerle ayrılır ve bölünürler. Hayvan cins, insan ya da at tür olduğundan, ayrımın ayırması iki türün de nasıl olduğunu gösterir: İnsan türü akıllıdır, at türü akılsızdır deriz. Biri 'İnsan nedir?' diye sorarsa 'hayvan' denir; 'İnsan nasıldır?' derse 'akıllı' diye cevap verilir. Demek ki ayrım her zaman 'ne olduğu' bakımından değil, 'nasıl olduğu' bakımından söylenir. Arazda da kuşku yoktur, çünkü keyfiyetin kendisi arazın kısımları arasındadır: Kategorilerde arazın dokuz kısmı arasında keyfiyet de anılır. Biri karganın türünün nasıl olduğunu sorarsa hemen 'siyah' diye cevap verilir.
"Demek ki cinsler ayrımlarla ve arazlarla, birçok türden yüklenmeleri bakımından uyuşur. Cinsin altında birçok tür bulunduğu gibi ayrımın da vardır: Tanrı'ya ve insana akıllı deriz. Araz da birçok türden yüklenir: İnsana, ata, kargaya, abanoza ve daha birçok türe siyah deriz. Yine cins ayrımla uyuşur, çünkü ayrım da cins gibi eşit biçimde bireye yüklenir: Cicero cins olan hayvansa, ayrım olan akıllı hayvandır da. Sayıca farklı şeylerden yüklenmelerinde de uyuşurlar; bu, yukarıda ötekiler için gösterilmiştir. Şununla ayrılırlar: Söylendiği gibi cins 'ne olduğu' bakımından söylenir, ayrım ya da arazlar 'nasıl olduğu' bakımından yüklenir. 'İnsan nedir?' dersen cinsi söylersin, insan hayvandır dersin. Ayrımı öğrenmek için nasıl olduğunu sorarsan 'akıllı', arazı sorarsan 'siyah' ya da 'beyaz' ya da sorulan kişi nasılsa o diye cevap veririm.
"Bunlar böylece dağıtılınca uzaklıkları baştan alır ve şöyle der: Birçok şeyden yüklenmesiyle cins, tek tek şeylerden yüklenenlerden, yani bireylerden ayrılır. Tür bakımından farklı şeylerden yüklenmesiyle türlerden ve hassalardan ayrılır. 'Ne olduğu' bakımından söylenmesiyle ayrımlardan ve ortak olarak gelen arazlardan ayrılır, çünkü bu ikisi şeyin nasıl olduğunu açıklar. Cinsin bireylerden birçok şeyden yüklenmesiyle ayrıldığını söylüyor, dediğimiz gibi. Hassanın ve türün ayrımlarını da toplayıp bire indirir. Çünkü tür tür bakımından değil, sayı bakımından farklı birçok şeyden yüklenir, hassa ise tek bir türden ve o türün altındaki bireylerden yüklenir. Tek bir türden yüklense de türle aynı ayrımı vardır: Cinsten farklı olarak, tür bakımından farklı birçok şeyden yüklenmez. Çünkü ne tür türlerden bir şey yükleyebilir ne de hassa; hassa birçok türden değil, yalnız ait olduğu tek türden yüklenir. Durum böyleyse tek bir
Differentiam vero et accidens idcirco posterius reservavit, quod eorum unam differentiam erat distantiamque dicturus. Differentia enim et accidens qualitatem cujuscunque speciei demonstrant: illa substantiae qualitatem, id est differentia: illud, id est accidens, accidentalem qualitatem non substantiae. Ergo quoniam genus supra speciem est, et species supposita generi, genus speciem, species individuum quid sit ostendit. Porro autem sola possunt species differentia segregari: qualitatibus enim substantialibus, id est substantias declarantibus, sejunguntur atque dispertiuntur. Nam cum animal genus sit, homo vero vel equus species, quales utraeque species sint monstrat differentiae segregatio, ut dicamus speciem esse hominis rationalem, speciem vero equi irrationalem nalem. Si quis enim interroget quid est homo, animal dicitur. Sin autem quis dicat quale est homo? rationalis respondetur. Ita semper differentia non in eo quod quid sit, sed in eo quod quale sit appellatur: de accidenti vero non dubium est, cum ipsa qualitas in accidentis partibus componatur. Namque in praedicamentis inter alias novem partes accidentis, etiam qualitas nominatur. Nam etiam si quis interroget qualis corvi species sit, nigra continuo respondetur. Congruunt ergo genera differentiis et accidentibus quod de speciebus pluribus praedicantur. Nam sicut genus species sub se plures habet, ita differentia. Nam rationale dicimus Deum et hominem. Rursus etiam accidens de pluribus speciebus praedicatur. Nam nigrum dicimus et hominem, et equum, et corvum, et ebenum, et plurimas alias species. Rursus congruit genus differentiae, quod, sicut genus, sic differentia aequaliter ad individuum praedicatur. Nam si Cicero animal est, quod est genus, et rationale animal est, quod est differentia. Congruunt etiam, quod de numero differentibus praedicantur, quod superius de aliis monstratum est. Distat autem quod (sicut dictum est)genus in eo quod quid sit appellatur: differentia vero vel accidentia in eo quod quale sit praedicantur. Nam si dicas quid est homo? appellabis genus, et dicis animal esse hominem. Si vero qualis sit ad differentiam interrogaveris, rationale respondeam, vel accidens nigrum vel album, vel qualis quisque sit de quo interrogatur. His igitur distributis distantias ipsas a primordio rursus orditur dicens: Unde hoc quod de pluribus praedicatur genus distat ab iis quae de singulis praedicantur, hoc est ab individuis. Illo quod de specie differentibus praedicatur distat a speciebus et a propriis. Illo etiam in quo quid sit appellatur, secernitur a differentiis et a communiter accidentibus, quod haec duo quale quid sit declarant. Hoc dicit distare genus ab individuis, quod genus de pluribus (ut dictum est)praedicatur. Colligit autem et in unum redigit proprii specieique differentias. Nam, quoniam species de pluribus non specie, sed numero differentibus praedicatur, proprium vero de una tantum specie et de iis quae sub eadem specie sunt individuis praedicatur. Quamvis enim de una specie praedicetur, tamen aequa est illi cum specie a genere differentia de pluribus specie differentibus non praedicari. Nam neque species praedicare omnino de speciebus aliquid poterit. neque proprium, quoniam proprium non de pluribus speciebus, sed de una tantum cujus est specie praedicantur. Quod si ita est, una
PL64.35ayrımla tür ve hassalar cinsten ayrılır. Araz ve ayrım da aynı tek ayrımla cinsten ayrılır: Cins 'ne olduğu' bakımından söylenir, ayrım ya da arazlar 'nasıl olduğu' bakımından. Porphyrios cinsin tarifini kurmak için bu ayrımları olabildiğince az sayıda toplar; aynı ayrımları sonra birçok şekilde kanıtlayacaktır. Şimdilik yetecek kadar, cinsin tarifini yeterince kurduğunu şöyle söyler: *Bu böyleyse, cinsin tarifi ne eksik ne fazla yapılmıştır.*
differentia a genere, species et propria sejunguntur. Accidens vero et differentia eadem quoque una a genere differentia separantur, quod genus in eo quod quid sit dicitur, differentia vero vel accidentia, in eo quod quale appellantur. Has Porphyrius ad construendam generis rationem differentias quam parcissime potest colligit, et ipsas differentias multis modis posterius probaturus, nuncvero, quantum sat est, dicit se abundantem generis constituisse rationem, hoc dicens: Hoc si ita est, nullo minus aut plus effecta est generis diffinitio.
PL64.35_2"Cinsin tarifini kusursuz ve tam yaptığını söylüyor, çünkü tarif ne fazla ne eksiktir, cinse eşit ve denk olarak kurulmuştur. Bunun nasıl olduğunu şöyle göstermek gerekir. Biliyoruz ki başkalarına yüklenen bazı şeyler yüklendikleri şeylerden taşarlar, cinsler ve türler gibi. Cins olan hayvan, tür olan insandan şununla taşar: Cinsin adı at, öküz ve başka şeylere de uygulanabilir. Biri herhangi bir şey için, tarif ettiği şeyden daha geniş ve taşan bir tarif yaparsa bu tarif tam ve kendine özgü olmaz: Tarif daha geniş olursa yalnız tarif ettiği şeyi değil, tarifin sınırının taştığı başka şeyleri de kapsar. Demek ki daha geniş kategorilerin tarifi daha geniş, daha dar olanlarınki daha dar olur. Daha geniş olan hayvanı şöyle tarif ederler: Hayvan canlı, duyarlı cevherdir. Hayvandan dar olan insanı ise şöyle tarif ederler: İnsan akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip hayvandır. Hayvan insandan daha genişse hayvanın tarifi de insanın tarifinden daha geniş olur. 'Canlı, duyarlı cevher' demek 'akıllı, ölümlü hayvan' demekten daha geniştir: Canlı, duyarlı cevher, hayvan gibi yalnız insanı değil, atı, öküzü ve bu gibi başka türleri de kapsar. Biri insana hayvanın daha geniş tarifini uygulayıp insanı 'canlı, duyarlı cevher' diye tarif ederse tarif tam olmaz, çünkü insan türünden olmayan at ve öküz de canlı, duyarlı cevher olabilir.
"Biri daha geniş bir şeye daha dar bir tarif uygularsa, tarifi bir bakıma kısaltıp eksiltmiş olur. Biri hayvanı tarif etmek isteyip 'Hayvan akıllı, gülme ve öğrenme yetisine sahip şeydir' derse tarif tam olmaz, çünkü bazı hayvanlar bu tarifin dışında kalıp kaçabilir: Öküz hayvandır, ama ne akıllıdır ne gülebilir. Demek ki yalnız eşit tariflerle kurulan şeyler iyi tarif edilmiş kalır. Tarifin nerede eşit olduğunu şöyle bulabiliriz: Kategoriler her neyse, daha geniş kategori daha dar bir şeyden yüklendiğinde önerme döndürülemez, yani dar olan geniş olandan yüklenemez. Çünkü her zaman geniş olanlar dar olanlardan yüklenir, dar olanlar asla geniş olanlardan yüklenmez. Biri insan hayvandır derse, bunu hayvan insandır diye döndüremez. İnsan cins bakımından hayvandan başka bir şey değildir; hayvan ise türler bakımından insan olmayabilir. Denk kategoriler ise her zaman birbirine dönüştürülür. Gülebilir yalnız insana ait olduğundan, insana yüklenen gülebilir döndürülebilir ve insan gülebilire yüklenebilir: İnsan olan her şey gülebilirdir, gülebilir olan her şey insandır denir. Demek ki döndürebildiğin tarifler doğru ve denktir; döndüremediklerin ya daha geniş ya daha dardır, denk bulunamazlar. İnsan canlı, duyarlı cevherdir dersen doğrudur. Ama çevirip canlı, duyarlı cevher insandır dersen büsbütün doğru söylemiş olmazsın, çünkü bir şey canlı, duyarlı cevher olup insan olmayabilir. Yine akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip şey hayvandır dersen doğru söylersin. Ama çevirip hayvan akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip şeydir dersen büsbütün doğru söylemiş olmazsın, çünkü bir şey hayvan olup akıllı ve gülebilir olmayabilir.
"Demek ki tarif, tarif edilen şeyden daha genişse, önce tarif edilen söylenip sonra geniş tarif eklenirse doğru olabilir. Önce dar olan insanı söyleyip sonra ona geniş tarifi eklersen, yani önce 'insan' deyip sonra 'canlı, duyarlı cevherdir' dersen doğrudur: İnsan zorunlu olarak canlı, duyarlı cevherdir. Önce tarifi söyleyip sonra tarif edileni söylersen hiç doğru olamaz. Önce geniş tarifi 'canlı, duyarlı cevher' diye söyleyip sonra dar şeyi ekleyip 'canlı, duyarlı cevher insandır' dersen büsbütün doğru olmaz.
Perfectam plenamque se generis diffinitionem fecisse dicit, quoniam neque plus neque minus facta sit diffinitio, sed aequaliter ad genus pariliterque composita. Quod quale sit hoc modo monstrandum est: Novimus quod quaedam res quae ad alia praedicantur his de quibus praedicantur, abundant, ut genera et species. Namque animal quod genus est, de homine quod est species, hoc abundat, quod nomen generis etiam in equum atque bovem atque in alia valet aptari. Ergo si quis ad quamlibet rem abundantem fecerit majoremque definitionem quam ipsa res fuerit, quam definit, non erit integra propriaque definitio, quoniam non solam illam rem amplectitur quam definit, si major fuerit diffinitio, sed etiam alias quascunque res quibus ipsius definitionis terminus abundabit. Majorum igitur praedicamentorum major erit definitio, minorum vero minor erit etiam definitio. Animal ergo quod majus est, ita definiunt: Animal est substantia animata sensibilis: hominem vero quod ab animali minus est, ita definiunt: Homo est animal rationale, mortale, risus et disciplinae perceptibile. Quod si majus est animal ab homine, major erit etiam animalis definitio ab hominis definitione. Plus enim erit dicere substantia animata sensibilis, quam animal rationale, mortale. Nam substantia animata sensibilis, sicut ipsum animal, non solum hominem complectitur, sed etiam equum et bovem atque alias hujusmodi species Si quis ergo ad hominem majorem definitionem aptaverit, quae est animalis, ut ita definiat hominem: homo est substantia animata sensibilis, non est plena definitionis ratio, cum equus atque bos substantia animata atque sensibilis esse possint, quae species hominis non sunt. Si quis vero majori rei minorem definitionem aptaverit, curtam et diminutam quodammodo facit rationem. Nam si quis animal definire volens dicat: Animal est res rationalis, risus et disciplinae perceptibilis, non erit integra definitio, quoniam sunt quaedam animalia quae istius definitionis rationem subterfugere atque evadere ' possunt. Est enim animal bos, quod neque rationalis sit, neque risus perceptibile. Sola igitur relinquantur bene definiri, quaecunque aequalibus definitionibus constituuntur, ubi autem aequalis definitio sit, hoc modo possumus reperire: Praedicamenta quaecunque fuerint, si majus praedicamentum de minore aliquo praedicatur, converti non potest, ut minor de majore praedicetur. Semper enim majora de minoribus. nunquam minora de majoribus praedicantur. Nam si quis dicat hominem esse animal, non poterit convertere animal esse hominem Nam homo nihil aliud, quantum ad genus, nisi animal est: animal quantum ad species potest esse etiam non homo. Paria vero praedicamenta semper sibi ipsa invicem convertuntur. Nam quoniam risibile solius est hominis, risibile ad hominem praedicatum etiam converti potest, ut homo ad risibile praedicetur. Dicitur enim quidquid est homo, risibile: quidquid est risibile, homo. Ergo quascunque definitiones convertere potes, illae verae atque pares sunt: quascunque convertere non potes, aut majores, aut minores sunt, pares inveniri non possunt. Nam si dicas hominem esse substantiam animatam atque sensibilem, verum est. Item si convertas et dicas substantiam animatam atque sensibilem esse hominem, non omnino verum dixeris. Potest enim substantia animata esse atque sensibilis et homo non esse. Item si dixeris rem rationalem, mortalem, risus et disciplinae capacem animal esse, verum dixeris. Si autem dicas atque convertas animal esse rem rationalem, mortalem, risus et disciplinae perceptibilem, non omnino verum dixeris. Potest enim esse animal, et non esse rationalis et risus capax. Ergo quoties major est definitio, quam id quod definitur. si prius dicitur id quod definitur, et major definitio adhibetur, vera esse poterit definitio. Si enim prius dixeris hominem rem minorem, et ad ipsum postea adhibueris definitionem majorem, ut prius dicas homo est, et postea subjungas substantia animata sensibilis, verum est. Homo enim necessario est substantia animata sensibilis Si vero prius dixeris definitionem, et postea dixeris id quod definies, vera esse non potest omnino. Nam si definitionem majorem prius dixeris, dicens, substantia animata sensibilis, et postea rem minorem intuleris, ut dicas homo est, ut sit substantia animata sensibilis homo est, non omnino verum est.
PL64.35_3Çünkü bir şey canlı, duyarlı cevher olup insan olmayabilir. Buna karşılık tarif, tarif edilen şeyden daha darsa, tarif önce söylenirse doğru, sonra söylenirse yanlıştır. Önce dar tarifi 'akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip şey' diye söyleyip ardından 'hayvandır' eklersen doğrudur: Akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip her şey zorunlu olarak hayvandır. Ama çevirip önce geniş şeyi söyleyip sonra dar tarifi eklersen hiç doğru olamaz: Önce 'hayvan' deyip sonra 'akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip şeydir' dersen büsbütün doğru olmaz, çünkü bir şey hayvan olup akıllı ya da ölümlü olmayabilir. Özetle tarif şeyden daha genişse, önce şeyi söyleyip sonra tarifi eklersen doğrudur, önce tarifi söylersen yanlıştır. Dar tariflerde ve geniş şeylerde ise tersi geçerlidir: Önce tarifi söyleyip sonra şeyi eklersen doğrudur, önce şeyi söyleyip sonra
Potest enim esse et substantia animata sensibilis, non tamen homo. At vero si minor fuerit definitio quam illa ipsa res quae definitur, si prius dicta sit definitio vera est, posterior, falsa. Nam si dixeris definitionem quae est minor, res rationalis, mortalis, risus et disciplinae capax, et post intuleris animal est. ut sit, res rationalis, mortalis, risus et disciplinae capax animal est, vera est. Omnis enim res, quae rationalis et mortalis est, risus et disciplinae capax, necessario animal est. At vero si converteris, et rem majorem prius dixeris: post vero minorem definitionem adhibueris, vera omnino esse non potest. Nam si dicas prius, animal est, postea autem junxeris, res rationalis, mortalis, risus et disciplinae perceptibilis, non omnino verum est. Potest enim esse animal, et rationalis vel mortale non esse. Itaque si major est definitio quam res fuerit: si prius rem dixeris, postea definitionem intuleris, vera est. Si vero prius definitionem dixeris, falsa est. In minoribus vero definitionibus et majoribus rebus contra est. Nam si definitionem prius dixeris, postea rem subjeceris, vera est. Si vero rem prius dixeris, postea
PL64.37tarifi eklersen hiç doğru olamaz. Eşit tariflerde ise eşit biçimde döndürülebilir. 'Akıllı, ölümlü hayvan' tarifi yalnız insana ait olduğundan bu tarif insana eşittir, çünkü uygulanabileceği başka şey yoktur. Önce tarifi söyleyip sonra şeyi eklesen de doğru olur, 'insan akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip hayvandır' gibi; çevirip 'akıllı, ölümlü, gülme ve öğrenme yetisine sahip olan hayvan insandır' desen de doğrudur. Tariflerin doğru olması için tariflerde ne fazla ne eksik olmalı, tarifler eşit ve uygun düzenlenmelidir. Porphyrios bunu bildiği için cinsin tarifini ne eksik ne fazla yaptığını söyler."
Fabius: "Sırada tür üzerine konuşmak var," dedi. "Söyle bakalım, sırada ne var?" dedim. Fabius: "Sanırım düzen şöyle:
Tür Üzerine
*Tür de birçok anlamda söylenir. Her insanın görünüşüne tür (species) denir. Yüzün güzelliğine de denir; en güzel olanlara bu yüzden speciosi (yakışıklı) deriz. Cinsin altına konana da tür denir; hayvanın kendisi cins olduğundan insana hayvanın türü deriz, beyaza da rengin türü deriz.*
definitionem subjeceris, vera omnino esse non potest. At vero in aequalibus definitionibus converti aequaliter potest. Nam quoniam solius hominis haec est definitio, animal rationale, mortale, aequalis est haec ad hominem definitio, quoniam non est aliud, cui possit aptari. Itaque si prius definitionem dixeris, postea rem subjeceris, vera erit, ut est: homo est animal rationale, mortale. risus et disciplinae perceptibile. Sin vero converteris, et prius definitionem, postea rem dixeris, ut si dicas, animal quod fuerit rationale, mortale, risus et disciplinae perceptibile homo est, haec quoque vera est: ita semper ut definitiones verae sint, neque plus, neque minus in definitionibus oportet aptari, sed aequaliter definitiones convenienterque disponi. Quod Porphyrius scilicet non ignorans ait, se neque plus, neque minus effecisse generis definitionem. Et Fabius: Sequitur inquit de specie disputare. Dic, inquam, quid sequitur? Et Fabius; Hic (ut opinor) ordo est: DE SPECIE. Species quoque multis dicitur modis. Nam et uniuscujusque hominis forma species appellatur. Rursus dicitur et pulchritudo vultus, unde pulcherrimos quosque speciosos dicimus. Dicitur species et ea quae supposita est generi, unde hominem animalis speciem appellamus, cum animal ipsum genus sit: et album coloris speciem.
PL64.37_2O zaman ben: "Tür adının da cins adı gibi eş adlı olduğunu düşün," dedim. "Çünkü bunun da birçok anlamda söylendiğini gösterir: Tür, der, bedenin şekline de denir, belki başka birçok şeye de. Bunlar hakkında inceleme yapılmadığından haklı olarak atlanmıştır. Fakat Victorinus burada yanılmış görünüyor: Herhangi bir insanın görünüşü ile yüzü aynı olduğu hâlde, sanki türün başka bir anlamıymış gibi yüzün güzelliğini yeniden söylemiştir. Sanki yüzün güzelliği ile bütün görünüş aynı değilmiş gibi; çünkü biri bütün bedeniyle güzelse yüzüyle de güzeldir. Ama bunları bırakıp cinsin altına konan ve cinsi oluşturan türe gelelim.
"Söylediğimiz gibi cevherler kendi başlarına tür ya da cins adıyla ölçülmez, ancak birbirleriyle bir karşılaştırma ve kıyaslamayla bir araya gelirlerse öyle olurlar. Hayvanın insana göre cins olması hayvan olduğu için değil, altında insan, at ve öteki canlıların türlerini taşıdığı içindir. Bu yüzden der ki: 'Hayvanın kendisi cins olduğundan insana hayvanın türü deriz.' Çünkü üstünde hayvan adı yüklenmeseydi insana tür denmezdi. Cinslerin ve türlerin yalnız cevherlerde bulunmadığını, bütün kategorilerin adlandırmalarına bağlı olduğunu göstermek için yalnız cevherden değil, geriye kalan arazdan da örnek vermiştir: 'Beyaza rengin türü deriz' sözü arazın bölünmesinde keyfiyetin altına konur.
"Aralarında öyle bir bağ, öyle bir karşılaştırma ve ilişki vardır ki cinsler ve türler birbirine ilişkileri olmadan var olamazlar: Tariflerinde biri anılmadan öteki ifade edilemez. Cinsin cevheri altına konan türle, türün cevheri ise üstüne konan cinsle ve ona yüklenmeyle tamamlanıyorsa, cinsi tarif etmek gerektiğinde haklı olarak türü, türü tarif ederken de cinsi söylememiz gerekir. Bu ayrım cinsin betiminde, cinsin tarifi yapılırken de korunmuştu: Cins o zaman farklı türlere söylenen şey diye belirtilmişti. Şimdi ise türün cinsin altına konan şey olduğu söylenmelidir.
"Fakat türün tarifi çok yönlü olabilir. Şöyle de denebilir: Tür, cinsin 'ne olduğu' bakımından yüklendiği şeydir. İkisi de türün cinsin altına konduğunu gösterir. Birinci tarif bunu açıkça belirtir. İkincisi öyle değildir, ama dar olan her zaman geniş olanın altına konur; cins ise bir şeye 'ne olduğu' bakımından yüklenir ve daha geniş olduğu kuşkusuzdur. Öyleyse dar olan türün, kendisinden geniş olan cinsin altına konduğunda hiçbir karanlık kalmaz. Bu yüzden tarifin bu ikinci anlamı birinciden farklı değildir: Cins türe 'ne olduğu' bakımından yüklenmeseydi, tür cinsin altına konmazdı. Üçüncü tarif ise türün bütün aklıyla toplanmıştır ve türün gücünü ve tabiatını gösterir: Tür, sayıca farklı birçok şeye 'ne olduğu' bakımından yüklenendir. Bu tarif, yukarıdaki cinsten sonra pek açık olmalıydı. Ben yine de kısalığın izin verdiğinden daha geniş açıklayacağım; ama önce cinsler ve türler hakkında birkaç şey söylemek gerekir.
"Bazı cinslerin türleri vardır ve kendileri başka cinslerin türü olabilir; bunların kuşkusuz iki yönlü bir karşılaştırma ilişkisi vardır: Bazılarına göre tür, bazılarına göre cins diye anılırlar. Tek bir iplikte ve düzende bakarsak, bir şeyin bulunan cinsinin yeniden cinsini, sonra bir başkasını, sonra bir başkasını ararsak ve zekânın ve aklın duracağı hiçbir şey yoksa, akıl çözülmez ve bitmez bir şey olarak ele alınır. Fakat bunlarda ilmin birçok temeli vardır ve sonsuza giden şeyler ruhun hiçbir aklıyla kavranamaz. Bu yüzden, yukarı çıkarak öyle bir şeye ulaşabileceğimizi söylemek zorundayız ki kendisi ötekilerin cinsi olduğu hâlde onun başka cinsini bulamayız; buna ilk cins, en üst cins ve en genel cins denir. Cinste yukarı çıkarken bir yerde durmak böyle mümkünse, kuşkusuz türlerde aşağı inerken de bir bakıma bir tabana çarparak bir sınırda dururuz.
Tunc ego: Speciei quoque nomen sicut generis aequivocum puta. Nam et hoc quoque multifariam appellari designat. Dicitur enim, inquit, species et figura corporis, et fortasse alia plura. De quibus quoniam nullus tractatus habebatur, jure praetermissa sunt. Hic tamen a Victorino videtur erratum, quod cum idem sit cujuscunque hominis species et vultus, quasi in alia appellatione speciei vultus iterum pulchritudinem dixit: quasi vero non perinde pulchritudo vultus sit ac tota species fuerit, nam si quispiam pulcher fuerit toto corpore, etiam vultu. Sed, praetermissis his, ad illam speciem quae sub genere ponitur atque genus efficit veniamus. Namque, ut dictum est, substantiae ipsae nullo speciei nomine generisve censentur, nisi quadam ad se invicem collatione sint comparationeque compositae. Namque quod homo animal est, non idcirco ei genus est, quoniam animal est, sed idcirco quod sub se hominis atque equi, et caeterorum animantium species habet atque idcirco ait: Unde hominem animalis speciem appellamus, cum animal ipsum genus sit: neque enim homo species diceretur, nisi super ipsum animalis appellatio praedicaretur. Sed ut monstraret non in solis substantiis genera speciesque versari, sed etiam in omnium praedicamentorum nuncupationibus esse connexa, non solius substantiae dedit exemplum sed etiam ejus quod reliquum remanserat accidentis. Quod enim ait: Et album coloris speciem in accidentis divisione ponitur qualitatis. Sed quoniam inter se quaedam connexio est et talis comparatio atque relatio ut praeter ad se invicem habitudinem genera et species esse non possint: nihil enim in eorum diffinitionibus concludi potest nisi alterutrum nominata sint. Nam si substantia generis speciei supposita, speciei vero substantia genere superposito, et ad ipsam praedicatio perficitur, non est dubium quin cum genus diffinire necesse sit jure speciem, et cum speciem, jure nobis genus praedicare necesse sit. Haec igitur etiam in generis subscriptione servabatur distinctio, cum generis definitio habita est. Hoc enim dictum est tunc esse genus quod ad distantes species diceretur. Nunc vero dicendum est id esse speciem quae sub genere ponitur. Sed multiplex ejus diffinitio haberi potest. Potest enim rursus dici id esse speciem, ad quam genus in eo quod quid sit, praedicatur. Quae res utraeque id significant, speciem poni sub genere. Nam prima quidem definitio, id aperte designat. Secunda non talis est: quoniam semper minora majoribus supponuntur. Genus autem aliquid in eo quod quid sit praedicatur: quod majus esse non dubium est. Quod si ita est, nullus est obscuritatis error, quin species quae minor est majori sibi generi supponatur. Nihil igitur haec secunda definitionis significatio a priore differt: non enim species sub genere poneretur, nisi genus ad speciem in eo quod quid sit praedicaretur. Tertia vero definitio speciei integra ratione collecta est, et ipsius speciei vim naturamque demonstrat. Dicit enim speciem esse quae ad plurima numero differentia in eo quod quid sit praedicatur. Quae diffinitio etiam ex superiore genere debuit esse planissima. Sed ego non quantum castigata permittit brevitas explicabo, sed prius de ipsis generibus speciebusque pauca dicenda sunt: Cum sint quaedam genera quae species habeant, atque ipsa aliis generibus species esse possint, non est dubium ea gemina comparationis habitudine fungi, ut ad alia species, ad alia genera nominentur. Sed si in uno filo atque ordine speculemur, et quodcunque genus alicujus rei repertum est, ejus rursus genus aliud requiramus, et rursus aliud atque aliud: iterum si nihil sit quo intellectus ratioque consistat, inexplicabilis ratio interminabilisque tractabitur: sed, quoniam multa sunt in his scientiae fundamenta, quae nulla ratione animi in infinitum procedentia concluduntur dicendum necessario est posse nos ascendentes usque ad tale aliquid pervenire, cujus cum ipsum caeteris genus sit, aliud genus invenire non possumus, quod genus primum, et magis genus, et generalissimum nuncupetur. Sed si hoc in genere contingit, ut ascendentes alicubi consistamus, non est dubium quin descendentes iterum species ad aliquem quodammodo calcem offenso termino consistere.
PL64.37_3Demek ki türler aracılığıyla inip altında hiç tür bulunmayan türe geldiğimizde, o türe son tür, en alt tür ve en özel tür deriz. Tür birtakım şeyleri kapsar. Tür bakımından farklı şeyleri kapsasaydı en alt tür değil, haklı olarak cins diye anılırdı. Kapsadığına ve kapsadığı şeyler tür bakımından farklı olmadığına göre, zorunlu olarak benzer çoklukları kapsar. Bir çokluğu kapsıyorsa, ve kapsayan her zaman kapsanandan büyük olduğuna göre, tür o çokluktan yüklenecektir. Demek ki tür
Igitur cum descenderimus per speciem et usque ad illam speciem venerimus, quae sub se species nullas habet, illam speciem ultimam speciem et magis speciem et specialissimam nuncupemus. Sed, quoniam species aliquorum est continens (si aliquorum specie differentium continens esset), non magis species, sed genus merito vocaretur. Sed, quoniam continet et non specie differentes res continet, similes necesse est sibi contineat pluralitates; sed si continet pluralitatem, et majus semper est id quod continet, quam id quod continetur, de pluralitate illa species praedicabitur. Appellabitur igitur species
PL64.39sayıca farklı birçok şeyden 'ne olduğu' bakımından söylenecektir. Tür, altındakilerden söylenince üstün olanın türünü ve cevherini açıklar: 'Cicero nedir?' dediğimizde hemen 'insan' cevabı verilir.
"Türün tarifi üç şekilde yapıldığına göre, ilk ikisi yalnız türe değil, alt türe de aittir. Çünkü kendisi de cins olan tür vardır. En genel cins cevher olsun, altında cisim, cismin altında canlı cisim, canlı cismin altında hayvan, hayvanın altında insan, insanın altında bireyler. Bu bölmeyi sonra daha tam izleyeceğiz; şimdilik bu kadarı yeter. Cevher en üst cinstir, insan en alt türdür; öyle ki ne cevher tür ne insan cins olabilir. Canlı cisim ya da hayvan ise üstündekilere göre tür, altındakilere göre cins diye anılır. Biri canlı cismi, hayvanı ya da insanı ifade etmek isteyip 'Tür cinsin altına konan ve cinsin kendisine "ne olduğu" bakımından yüklendiği şeydir' derse, bu tarif hem en alt türü, yani insanı hem alt türü, yani canlı cismi ya da hayvanı kapsar. Canlı cisim, hayvan ve insan cinsin altına konmuştur ve söylendiği gibi hepsine 'ne olduğu' bakımından söylenir.
"Biri gerçek tür olan türü, yani yalnız tür olup asla cins olmayan en özel türü tarifle göstermek isterse şöyle tarif eder: Tür, sayıca farklı birçok şeye 'ne olduğu' bakımından yüklenendir. Bu tarif alt türlere asla uymaz. Çünkü alt türler, altındakilere yüklendiklerinde cins yerine de alınabilirler. Cins yerine alınınca yalnız sayıca değil, tür bakımından da farklı birçok şeye yüklenirler, çünkü cinstirler. Bu en alt türde olmadığından, bu son tarif yalnız en alt türün tarifidir; öteki alt türler onun dışında kalır. Porphyrios bunu şöyle gösterir: 'Bu tarif en alt tür denen türün tarifidir. Öteki tarifler en alt tür olmayanlara da aittir.' Bunların betimini ve gösterimini daha açık söyleyeceğini şöyle vaat eder: *Söylediğimiz şöyle daha açık olur: Her kategoride bazı en üst cinsler, en alt türler ve bunların arasında ortada olanlar vardır. En üst cinslerin üstünde başka cins bulunamaz. En alt türün altında da hiçbir tür bulunmaz. Bunların arasını tutanlar hem cinstir hem türdür; üsttekilere ve alttakilere göre karşılaştırılınca birine cins, ötekine tür denir.*
de pluribus rebus numero differentibus in eo quod quid sit. Species enim cum appellatur de subterioribus, superiorem speciem substantiamque declarat. Nam cum dicimus: quid est Cicero? homo continuo respondetur. Cum ergo tribus modis speciei facta sit definitio, superiores duae non tantum sunt speciei, sed etiam subalternae speciei. Est enim species quae et ipsa genus est: sit enim ipsa generalissimum genus substantia, et sub ea corpus, sub corpore, animatum corpus; sub animato corpore, animal; sub animali, homo; sub homine, individua. Sed hanc divisionem plenius posterius exsequemur, nunc autem hoc nobis tantum sufficit. Substantia igitur magis genus est, homo magis species, ita ut neque substantia species aliquando esse possit, nec homo genus: corpus vero animatum vel animal ad superiora species ad subteriora genera nominantur. Siquis ergo corpus animatum vel animal vel hominem velit exprimere et dicat quid Species est quae ponitur sub genere, et ad quam genus in eo quod quid sit praedicatur haec definitio et magis speciem idest hominem, et subalternam speciem continet, id est corpus animatum vel animal. Nam corpus animatum et animal et homo sub genere sunt posita et ad eas omnes in eo quod quid sit appellatur, ut dictum est. Si quis vero illam speciem definitione monstrare velit quae vere species est, id est specialissimam speciem quae tantam species et nunquam genus sit, hoc modo definiet. Speciem esse quae ad plurimas res numero differentes in eo quod quid sit praedicetur. Sed haec definitio subalternis speciebus nunquam conveniet. Illae enim quae subalternae sunt species, possunt etiam pro generibus accipi, si ad subjecta praedicentur. Quod si possunt pro generibus accipi, cum pro generibus acceptae fuerint, non tantum ad plurimas res numero, sed etiam specie differentes praedicabuntur, quippe cum sunt genera. Sed quia hoc in magis speciem non cadit, haec definitio posterior solius magis speciei definitio est, et eam caeterae subalternae speciem excludunt atque rejiciunt, quod Porphyrius ita demonstrat. Sed haec definitio ejus speciei est, quae magis species dicitur. Aliae vero definitiones erunt etiam illarum quae non sunt magis species, horum ergo ipsam subscriptionem demonstrationemque clarius seipsum dicere promittit cum dicit: Manifestius autem hoc fiet quod dicimus hoc modo: In omnibus praedicamentis sunt quaedam magis genera et magis species, sunt alia media: magis genera sunt supra quae nullum aliud genus poterit inveniri. Magis species rursus, sub qua nulla species reperitur, horum intervalla quae possident, et genera et species sunt, singula superioribus et inferioribus collata, ut alteri genus alteri species appellentur.
PL64.39_2"Bazı şeyler vardır," diyor, "cinsleri bulunamaz; bunlara haklı olarak en üst cins denir, çünkü onlardan büyük bir şey bulunamaz. Cinsler altlarındaki her şeyden büyükse, cinsi olmayanlardan büyük hiçbir şey bulunamaz. Kendilerinden büyüğü bulunmayan şeylere de haklı olarak en üst cins denir. Bazı başka şeyler de vardır ki en alt tür diye anılır; altlarına başka türler konmamıştır. Çünkü asla cins olmayan tür, bazen cins olabilen türden daha çok tür, daha bütün, gerçek tür görünür. Yalnız tür olup asla cins olmayan daha gerçek türse, haklı olarak en alt tür denmiştir. En alt tür ile en üst cins arasındaki aralığı da alt cinsler ve alt türler doldurur. Üstündekilere göre tür, altındakilere göre cins sayılan her şeye alt deriz, çünkü bunları alttakilerle karşılaştırırsan cinstir, üsttekilerle karşılaştırırsan türdür; aynı şeyleri üsttekilere ve alttakilere götürürsen hem cins hem tür bulunurlar. Bu yüzden alt cinsler ve alt türler diye adlandırılmışlardır; çünkü bir iplik ve düzen içinde alttakilere göre cins, üsttekilere göre tür olarak tanınırlar.
"Fakat bunlar öyle cins ve tür olabilir ki, bir şeyin cinsi olan aynı şeyin altına tür olarak konmaz. Daha önce gösterildiği gibi cins türünden büyükse, büyük olan şey küçük olanın altına konamaz. Bu yüzden 'birine cins, ötekine tür' der, çünkü aynı şeye göre hem cins hem tür olmak asla uymaz.
"Söylediği daha kolay anlaşılsın diye bir örnek verir ve şu bölmeyi yapar: Cevheri en üst cins koyar. Cevherin altına cisim ve cisimsiz konur. Cismin altına canlı cisim ve cansız cisim. Canlı cismin altına duyarlı canlı ve duyarsız canlı; duyarsız canlılar istiridyeler, kabuklular, deniz kestaneleri, ağaçlar ve bu gibi şeylerdir, yaşama ruhları vardır ama duyma ruhları yoktur. Hayvanın altına akıllı hayvan ve akılsız hayvan. Akıllının altına ölümlü ve ölümsüz. Ölümlünün altına insan. İnsanın altına tek tek insanlar, yani bireysel cisimler, Cicero, Vergilius ve artık kısımlara ayrılmayan tek tek kişiler. Demek ki ilk olan cevher en üst cins yerine alınır, çünkü yalnız cinstir, tür değildir; üstünde hiçbir cins bulunmaz. İnsan ise yalnız türdür, altında başka tür bulundurmaz; tek tek insanlar söylendiği gibi tür bakımından değil sayı bakımından farklıdır. Cinsin, yani cevherin altına koyduğumuz cisim, cevhere göre bir tür, canlı cisme göre cins sayılır. Canlı cisim, cisme göre tür, hayvana göre cinstir. Hayvan, canlı cisme göre tür, akıllı hayvana göre cins görünür. Akıllı hayvan, ölümlünün cinsi, hayvanın türüdür. Ölümlü, insanın cinsi, akıllı hayvanın türüdür. Bireylerin üstündeki insan ise cinsin tabiatından hiç pay almamıştır, yalnız tür diye anılır. Bu bölmeyi başka şeylere aktarıp uygulamak istersen şöyle düşünmelisin: Cinsi bulunamayan her şeye en üst cins denir; hiç türü olmayan, yani bireylerin üstüne konan her şeye en alt tür denir. Çünkü bir şey cinsse tür bakımından farklı şeylerin üstüne konmalıdır;
Hujusmodi sunt, inquit, quaedam quorum genera inveniri non possunt, haecque ipsa merito magis genera nominantur, quoniam majus ipsis aliquid inveniri non potest. Nam si ista sunt genera (genus autem omnibus sub se positis majus est)quo quorum genus nullum est, nihil eorum majus poterit reperiri. At quorum nihil majus poterit inveniri, merito ipsa magis genera vocitantur. Sunt autem quaedam alia quae magis species appellantur, sub quibus aliae species locatae non sunt. Nam plus videtur esse species ea et integrior, ac vere species est, quae genus nunquam est, quam ea quae aliquando genus esse potest. Quod si verior species est, quae sola species, nunquam genus est, merito magis species appellata est. Igitur inter magis speciem et magis genus intervallum quod est subalterna genera, et subalternae species impleverunt. Nam subalterna vocamus quaecunque ad superiora species, ad inferiora pro generibus accipiuntur tur, idcirco quia, si omnes res ad inferiora componas, genera sunt, si ad superiora, species: et si ad superiora et inferiora eadem ducas; genera et species invenientur. Atque ideo subalterna genera et species nominata sunt, quod filo quodam atque ordine ad inferiora composita genera, et ad superiora species agnoscantur. Sed haec ita genera speciesque esse possunt, non ut cui genus est, eidem iterum velut species supponatur. Nam si (ut prius ostensum est) specie sua majus est genus, non est dubium quin major res sub minori poni non possit: atque ideo ait, ut alteri genus, alteri species appellantur, quod nequaquam ad eamdem rem et genus esse et species conveniret. Dat igitur hujus rei exemplum, ut quod dicit, facilius possit agnosci. Facit igitur hanc divisionem. Ponit substantiam magis genus, supponi substantiae corpus et incorporeum. Corpori, animatum corpus et inanimatum. Animato corpori animal sensibile, et animal insensibile, ut sunt ostrea vel conchilia vel echini, vel arbores, et alia hujuscemodi, quae vivendi animam habent, non etiam sentiendi. Sub animali, animal rationale et irrationale. Sub rationali, mortale et immortale. Sub mortali, hominem. Sub homine singulos homines hoc est corpora individua, Ciceronem et Virgilium scilicet, et eos qui jam in partes non sunt singuli. Substantia ergo quae prior est, magis genus loco accipitur. Genus enim solum non etiam species est, quod nunquam ei genus superius invenitur, homo vero solum species est: nullas enim alias sub se speciem coercet, Singuli enim homines non specie, ut dictum est, sed numero differunt. Corpus vero quod pridem sub genere posuimus id est substantia, ad substantiam quaedam species, ad animatum corpus genus accipitur. Animatum autem corpus ad corpus species est, ad animal genus; animal autem ad animatum corpus species videtur, ad rationale animal, genus. Rationale item animal, mortalis genus est, species animalis. Mortale autem genus hominis est, species rationalis animalis: homo autem quod super individua est, nihil de generis natura sortitus est, sed tantum sola species appellatur. Sed hanc divisionem sicubi in aliis rebus transferri et aptari placet, ita considerandum est, ut quidquid fuerit cujus genus inveniri non potest, magis id genus appelletur. Et quidquid cujus nulla species fuerit, id est ut super individua collocetur, illa magis species. Oportet enim si quod genus sit, super differentes specie res poni,
PL64.41en alt tür ise tür bakımından farklı şeylerin üstüne konmamalıdır, yoksa asla layıkıyla tür denemez. En üstteki cins, üstünde hiçbir cins bulunmadığından en üst cins diye anılır; tür de altında tür değil yalnız bireyler bulunduğundan haklı olarak en alt tür diye anılır. Ortada konanlar ise aynı ilişkiye sahip değildir. Tür olabildikleri için en üst cins değildirler; cins olabildikleri için de asla en alt tür diye yüklenmezler. Üsttekilere göre türdürler, alttakilerin önüne cins yerine konurlar.
"Demek ki bütün şeylerin iki biçimi vardır, ya cins olarak öne konur ya tür olarak altına konur. Uçlar, yani en genel cins ve en özel tür yalnız tek ilişkiyi taşır: Biri yalnız cins olup asla tür görünmez, öteki yalnız tür olup asla cins denmez. Ortadaki alt olanlar ise iki biçimi de taşır. Sık sık belirttiğimiz gibi hem cinsin bir tür ebeveynliğini hem türün türeyişini paylaşırlar. En özel türün altında bir şey bulunması bizi belki şaşırtmasın. İnsan en alt tür olduğu hâlde altında tek tek insanlar bulunur. Bireylerin üstünde olsa da bu, türlük suretini asla değiştirmez. Altında bireyler taşır, çünkü tek bir türün altında bulunan ve hiçbir cevher hassasıyla ayrılmayanları kapsar ve kapsadıklarının türü diye anılır. Böylece insan hem hayvanın türü denir, çünkü kapsanır, hem tek tek insanların türüdür, çünkü hiçbir tür ayrımıyla ayrılmayacakları kapsar.
"En üst cinslerin ve en alt türlerin tarifi şöyledir: En üst cins, her zaman cins olup asla tür olmayan ve üstünde hiçbir cins bulunmayandır. En alt tür ise her zaman tür olup asla cins olmayandır; yine asla türlere bölünmeyen ve sayıca farklı birçok şeye 'ne olduğu' bakımından yüklenendir. Ötekiler ise sık sık söylendiği gibi üsttekilere ve alttakilere göre karşılaştırılınca hem cins hem tür olabilirler.
"Şuna da pek dikkatle bakmak gerekir: Farklı uluslarda, kan yoluyla bir akrabalık türetilen cinste, farklı akrabalıkların soyu tek bir cins başına götürülebilir. Romalılar Romulus'tan, Romulus Mars'tan, Mars Iuppiter'den gelince Romalıların soyu Iuppiter'e götürülebilir. Yine Atinalılar Minerva'dan, Minerva Iuppiter'den gelince Atinalıların soyu aynı Iuppiter'e kaynak gibi götürülebilir. Yine Persler Güneş'ten, Güneş Iuppiter'den gelince Persler de aynı Iuppiter'e kendi kökeni gibi
Quod autem magis species, non super differentes specie res poni, nunquam aliter digne species poterit appellari. Ergo, quoniam quemadmodum quod superius genus super se nullum genus habet, magis genus dicitur: ita species, quoniam sub se species non habet, sed tantum individua, merito magis species appellatur. Illa autem quae in medio posita sunt non ejusdem sunt habitudinis. Nam quoniam species esse possunt, non sunt magis genera: et quoniam genera esse possunt, idcirco nunquam magis species praedicantur. Nam illis quae supersunt species sunt: illis vero quae subsunt loco generis praeponuntur. Cum igitur duae formae sint omnium rerum, ut aut genera praeponantur, aut species supponantur, summitates, id est generalissimum genus, et specialissima species singulas tantum continent habitudines. Illud, ut tantum genus, nunquam species videatur; illud, ut sola species, nunquam etiam genus appelletur. Subalterna vero quae media sunt duas formas habent, id est utrasque. Namque (ut frequentius insinuatum est) et generis quodammodo parentelam, et speciei derivationem sortita sunt. Nec hoc fortasse nos turbet quod species specialissima habet aliquid sub se. Namque homo, cum sit magis species, habet sub se singulos homines. Haec enim quamvis individuis supersit, nunquam formam specialitatis immutat. Cum enim sub se individua habeat quod ea contineat, quae sub una specie sint, et nulla substantia, proprietate discrepent, species eorum vocatur quae continet. Ita homo et animalis species dicitur, quia continetur: et hominum singulorum species est, quia eos continet qui nulla unquam specie discrepabunt. Definitio igitur magis generum magisque specierum talis est: Magis genus esse dicitur, quod genus semper sit. nunquam species, et quo superius nullum genus sit. Rursus magis species est, quae species semper sit, nunquam genus. Et iterum quae nunquam dividitur in species, et quae ad plurima numero differentia in eo quod quid sit praedicatur. Illa vero alia (ut saepe dictum est) et genera et species esse possunt, superioribus scilicet inferioribusque collata. Hoc autem attentissime respiciendum est, quod in diversis longe nationibus in eo genere, ubi ex sanguine aliqua cognatio deducitur diversarum cognationum gens ad unum caput generis duci potest. Namque cum Romani a Romulo sunt, Romulus autem a Marte, Mars a Jove, poterit genus Romanorum ad Jovem duci. Item quoniam Athenienses a Minerva, Minerva a Jove, potest Atheniensium genus ad eumdem Jovem velut ad originem duci. Item quoniam Persae a Sole, Sol autem a Jove, possunt Persae quoque ad eumdem Jovem, velut ad originem propriam
PL64.43götürülebilir. Böylece birbirinden en farklı uluslar tek bir akrabalığa çıkarılabilir; bu ise türlerde ve cinslerde olmaz. Farklı cinsler asla tek bir cinsin altına yerleştirilemez. Aristoteles ilk cinslerin on kategorisini kurmuştur; bunlar bir pınar gibi, altlarındaki her şeye bir bakıma doğuş ve soy vermiştir. Bu cinsler en genel olduklarından ve üstlerinde başka cins bulunamadığından tek bir cinse indirilemezler. On ilk cins tek bir cinse indirilemiyorsa, bu cinslerin altında bulunanlar, yani türler ve alt cinsler de asla tek bir cinse bağlanamaz. Onların ilk cinsleri üstte bir cinse götürülemiyorsa, altlarındakilerin tek bir cinsin içinde tutulup kapsanmayı kabul etmeyeceği kuşkusuzdur. Cevher, keyfiyet, kemiyet ve ötekiler başka bir ortak cinsin altına konamıyorsa, çünkü kendileri en üst cinstir, o hâlde cevher olan şey, yani aynı cinsin altındaki hayvan ya da insan, keyfiyetin ya da kemiyetin altındakilerle ortak bir cinse bağlanamaz. Çünkü bu on cinsi kendi tekil ve özgün aklıyla türler gibi içinde tutabilecek bir cins asla bulunamaz.
"Biri şöyle diyebilir: Bu on cinsin hepsi gerçekten var olansa, bir bakıma cevher ya da var olanlar (entia) denebilir. Bu söz esse'den, yani 'var olmak'tan türetilmiştir; Latincenin darlığı ve sıkıştırılmışlığı yüzünden ortaç kötüye kullanılarak üretilmiştir. Bunlara, dediğim gibi, var olanlar denebilir ve 'var olan'ın, yani varlığın onların cinsi olduğu belki görünür; ama bu yanlıştır. Çünkü birbirine eş adlı olarak anılan şeyler asla aynı cinsin kapsamında bulunmaz. Cevheri uyuşmayanların cins tarifinin de uyuşmayacağı kuşkusuzdur. Bunlara var olan denmesi ise eş anlamlı değil, eş adlı olarak yüklenir. Cevher de var olandır, keyfiyet de var olandır; ama biri cevherin ve keyfiyetin aklını ve tarifini söylerse aynı tarif ikisine uyamaz. Demek ki cevher ve keyfiyet kuşkusuz eş anlamlı değil, eş adlı olarak yüklenir. Eş adlı olarak yükleniyorlarsa aynı cinsin kaynağının altına konamazlar. O hâlde cinslerde ve türlerde şeylerin farklı cinslerini içine alabilecek tek bir cins yoktur."
Fabius: "Bunların hepsi fazlasıyla açık," dedi, "bu konular hakkında sık sık tekrarlandı. Ama sıradakilere geç." "Peki," dedim. "Sanırım sırada şunlar var: *Aristoteles kategorilerde en üst cinsler olan on cinsi kurmuştur. En alt türler ise her zaman çok sayıdadır, ama sonsuz değildir. En alt türlerin altındaki bireyler ise her zaman sonsuzdur.*
deduci. Ita diversissimae gentes ad unius cognationem erigi possunt, quod idem in speciebus generibusque non fit. Nunquam enim diversa genera sub uno genere poterunt accommodari. Aristoteles enim primorum generum praedicamenta decem constituit, quae velut aliquis fons, ita subterioribus omnibus ortum quodammodo nationemque profuderunt. Haec igitur genera, quoniam generalissima sunt, et superius eis nullum aliud inveniri genus potest, ad unum genus reduci non poterunt. Quod si decem genera prima ad unum genus reduci non poterunt, nec illa quae subsunt eisdem generibus, id est species subalternaque genera, ad unum genus aliquando poterunt applicari. Nam si prima eorum genera ad unum superius duci non possunt, non est dubium quin ea ipsa quae sub ipsis sunt, ab uno genere coerceri continerique non patiantur. Nam si substantia, qualitas, et quantitas, et caetera sub alio communi genere poni non possunt, quod ipsa magis sunt genera, nec quidquid substantia fuerit, id est sub eodem genere, ut animal vel homo, vel item sub qualitate vel quantitate, ad aliquod genus commune se potuerunt applicare. Nunquam enim inveniri genus poterit, quod haec decem genera solitario et proprio intellectu intra se possit veluti species continere. At dicat quis: Haec omnia decem genera si vere sunt subsistentia, quodammodo substantia vel entia dici posse. Flexus enim hic sermo est ab eo quod est esse, et in participii abusione tractum est propter angustationem Latinae linguae compressionemque. Haec igitur (ut dictum est) entia possunt appellari. Et ens hoc ipsum, id est esse, genus eorum fortasse dici videbitur, sed falso. Namque omnia quae inter se aequivoce nominantur, nunquam ejusdem continentiam generis sortiuntur. Quippe quorum substantia discrepat, non est dubium quin generis quoque ipsius definitio discrepabit: haec autem ut entia nominentur, non univoce, sed aequivoce praedicantur. Nam quoniam substantia ens est, et item qualitas ens, si quis rationem definitionemque substantiae et qualitatis dixerit, eadem utrisque non poterit convenire, non est dubium quin substantia et qualitas non univoce, sed aequivoce praedicentur. Quod si aequivoce praedicantur, sub ejusdem generis fonte poni non poterunt. Non est igitur in generibus speciebusque aliquod genus solum quod possit diversa rerum genera coercere. Tunc Fabius: Abundanter haec, inquit, omnia, et de his ipsis rebus frequentius inculcatum est. Sed perge ad sequentia. Faciam, inquam. Haec enim, ut arbitror, sequuntur. Ergo decem genera constituit Aristoteles in praedicamentis quae magis genera sunt. At vero illae quae magis species sunt, semper in plurimo quidem numero sunt, non tamen in infinito. At vero individua quae sub magis speciebus sunt, infinita sunt semper.
PL64.43_2"Şunu söylemek ister: Türler cinslerden çok daha fazladır, çünkü bir cinsin altında birçok tür bulunur. Bütün şeylerin on ilk cinsi olduğuna göre en özel türler yalnız on değil, daha çoktur, ama sonsuz değildir. En alt türlerin altındaki bireyler ise sonsuzdur ve onların anlaşılması hiçbir ilimle kavranamaz. Çünkü sonsuz olan şeyler ilmin hiçbir sınırına sığmaz. Bu yüzden her bölmemizi ve her ilmimizi en üst cinslerden alt cinslerle en alt türlere kadar götürmeliyiz. Orada durarak üsttekilerin tam ilmini edinip koruyabiliriz. Biri bireyleri ilim ve bilgiyle kavramak isterse boşuna çalışır. Bize, en üst cinslerden en alt türlere ara aralıklardan geçmemiz, türsel ayrımlarla alt cinsleri bölerek en üst cinslerden en alt türlere inmemiz emredilmiştir.
"Türsel ayrımlar herhangi bir türü açıklayan ayrımlardır. Türler ayrımlarla şöyle açıklanır. Biri cevheri alıp cevherin altına cismi, cismin altına canlı cismi, canlı cismin altına hayvanı, hayvanın altına akıllı hayvanı, akıllı hayvanın altına ölümlüyü koyarsa ve cevherin bu bütün türlerini ayrımlarıyla birlikte koyarsa, insan türü biçimlenir. Canlı cisim cansız cisimden ayrımdır; hayvan duyarsızlardan, akıllı akılsızdan, ölümlü ölümsüzlerden ayrımdır. Bunların hepsini birleştirince tek bir türü, yani insanı açıklarsın. Canlı cisim, akıllı ve ölümlü hayvan dediğinde, alt düzende birbirinin altına konmuş bu ayrımlarla insanı göstermiş olursun. Başka bazı ayrımlar da vardır; örneğin yalnız insan retorikçi olabileceğinden 'retorikçi hayvan' demek gibi. Ama bu ayrım türsel ayrım değildir, insanın cevherini ve tabiatını tamamlamaz, yalnız bir sanatı ve ilmi över. Demek ki bölmelerde, en alt tür denen şeyin biçimlendiği ayrımlar ve türler işe yarar; en alt türü oluşturabilene türsel ayrım denir.
"Böylece bunlarla en alt türlere inilince, en alt türlerin altındaki bireyler bırakılmalı, onların hiçbir ilmi aranmamalıdır. Bunlar yalnız sonsuz değildir, içlerinde kapsadıkları her şey de sonsuz olur. Retorik bir türdür. Ama tek tek insanlara gelince, tek tek ve sonsuz kişilere bölünerek kendisi de tek tek ve sonsuz olur. Var olan ve var olmuş bütün retorikçiler sayılsa bu sayımın sonu gelmez, hele tek tek insanlar gelecekte de sonsuz zamanlar boyunca retorikçi olabileceğine göre."
Burada Fabius: "Demek söylediği buydu," dedi: "'Sanatların ya da bilgilerin bireyleri tek tek insanlar olmaya başlayınca, kavranmak için hiçbir akla sahip olamazlar.'" Ben de: "Şu demek," dedim: "Sanatlar ya da bilgiler kendi türlerinde önce bir arada toplanmışken bireylere gelince, yani tek tek insanlar aracılığıyla sonsuz ve sayısız bir çokluğa dağılınca artık hiçbir ilim kavrayamazlar.
Hoc enim dicere vult quod multo plures species sunt quam genera: habet enim genus sub se plurimas species: et quoniam decem genera rerum omnium prima sunt, species specialissimae non solum decem sunt, sed plures, non tamen infinitae. Individua vero quae sub magis speciebus sunt infinita sunt, et eorum intelligentia nulla unquam capi scientia potest. Quae enim infinita sunt nullo scientiae termino concluduntur. Igitur omnis a nobis divisio, omnisque scientia a magis generibus per subalterna genera usque ad magis species deducatur. Ibi enim consistentes integram superiorum scientiam accipere possumus ac retinere. Si quis autem individua velit scientia disciplinaque comprehendere, frustra laborat: sed ita jubemur a magis generibus usque ad magis species per media intervalla discurrere, ut specificis differentiis dividentes subalterna genera, a magis generibus usque ad magis species descendamus. Specificae differentiae sunt quae speciem quamcunque declarant. Declarant autem species differentiis hoc modo. Si quis enim dicat substantiam, ut ponat sub substantia corpus, sub corpore, animatum corpus sub animato corpore, animal sub animali, rationale animal sub animali rationali, mortale, et omnes has species quae sunt substantiae cum differentiis posuerit, hominis scilicet species informabitur. Nam corpus animatum ab inanimato corpore differentia est. Porro autem animal ab insensibilibus, et rationale ab irrationali, et mortale ab immortalibus differentiae sunt, haec igitur omnia cum junxeris, unam speciem declarabis, id est hominem. Nam cum dicis corpus animatum, animal rationale et mortale, quae scilicet differentiae in subalterno ordine sibi suppositae sunt, hominem demonstrasti. Sunt autem quaedam aliae differentiae, quae tales sunt, ac si dicas animal rhetoricorum, quod solus homo rhetor esse possit. Sed haec differentia non specifica differentia est, et substantiam hominis naturamque non perficit sed tantum artem quamdam scientiamque commendat. Illae igitur in divisionibus differentiae speciesque prosunt, ex quibus illa quae dicitur magis species informatur, et haec vocatur specifica differentia. quae magis speciem possit efficere. Ergo cum per haec descensum fuerit ad magis species, relinquenda sunt sub magis speciebus individua, nec eorum est aliqua scientia requirenda. Nam illa non solum infinita sunt, sed etiam quaecunque in sese continuerint infinita fiunt. Rhetorica enim species est. Sed cum venerit in singulos homines, tunc per singulos et infinitos divisa, singula etiam fiet et infinita. Si enim omnes quicunque sunt vel fuere numerentur rhetores, nullus unquam hujusce numerationis finis erit, cum praesertim etiam per infinita tempora in futurum singuli homines rhetores esse possint. Hic Fabius: Hoc igitur, inquit erat quod ait. Porro autem vel artium vel disciplinarum cum individua singulos homines esse coeperint, rationem ad percipiendum capere vel habere omnino non possunt. Et ego: Hoc, inquam, est quod cum artes vel disciplinae, quae in sua specie una ante collecta fuerint, in individua venerint, idest, per singulos homines in infinitam multitudinem innumerabilemque sese dispergunt, nullam jam scientiam capiunt
PL64.45Bunun sebebi, Porphyrios'un kendisinin de söylemeyi ihmal etmediği şu akıldır: Cins tek olduğu hâlde birçok türü doğurur. Tek bir cinsin altında birçok tür bulunur, çünkü türler aktıkları cinsi birçok şeye ayırır ve dağıtır. Cins ise birçok şeyi toplar, tıpkı kendisinin birçok türle yeniden bölünmesi gibi. Tür olan insan, karga ve at hayvan bakımından eşit biçimde hayvandır. Hayvan adı bütün türlerini içinde tutar. Hayvan adı insanda da kargada da atta da varsa, altında bunları tutan cinsi, birbirinden ayrı olan türlerin bölüp çoğalttığı kuşkusuzdur. Demek ki cins türleri kendinde toplar, türler ise kendi tabiatlarıyla cinsi dağıtır. Cins kendi türlerini toplayan ve bir bakıma birleştiren şeydir; birbirinden ayrı türler ise cinsi bir bakıma çoğaltır. En üst cinslere çıkan kişi türlerin bütün çokluğunu cinsler aracılığıyla toplayıp birleştirir. En üst cinslerden en alt türlere inildiğinde ise üst cinslerin bütün birliği çok kollu ve dallı türlere ayrılır. 'Çokluk kavranmalıdır' demesi, 'çokluk yapılmalıdır' demekle aynıdır: Cinsi türlere böldüğünde, kendi yaptığın türleri çok olarak kavrarsın. Türler de cinsin bu birleştirmesinden ve bir bakıma toplamasından farklı değildir: Onlar da bireylerin sonsuzluğunu tek bir surete geri çağırır. Tek tek insanların türü olan insan şöyle toplayıcıdır: İnsan türüne göre bütün tek tek insanlar tek bir insandır, yani bizi kapsayan ve içinde tutan ilk türdür. Öte yandan bu tür bizim çokluğumuza bölünür. Çünkü tek ve birey olan her şey doğduğu şeyi böler. Tek ve birey olmayıp bölünebilen her şey ise altındakileri bölmekten çok toplar.
"Bunlar açıklığa kavuşunca, cinsin birçok türün cinsi olduğu ve türün altında birçok birey tuttuğu açıktır. Alttakiler dağıtıp çokluğa saçıyor ve bölüyorsa, üsttekilerin her zaman alttakilerden daha az olduğu kuşkusuzdur. Birbirinden yüklenen ya da birbirine çevrilen yüklemler şöyledir: Her şey başka bir şeyden ya büyük ya küçük ya da eşittir. Büyük olan her şey küçük olandan yüklenebilir: Hayvan insandan büyük olduğundan hayvan insandan yüklenebilir; küçük olan ise büyük olandan söylenmez. İnsan da at da hayvan olduğundan, hayvana insanı yüklemek istersen bu yükleme ancak hayvanın bir kısmı insan olduğu kadar uyar. Hadi çevir ve de ki: Hayvan insandır. Hayvanın insan türünü kapsayan kısmı ne kadarsa hayvan o kadar insandır. Hayvanın insan türünden başka şeyi kapsayan öteki kısımlarına insan adı uymaz. 'Hayvan insandır' dersen, hayvanın at olan kısmında insan olmaz; bu yüzden bunlar küllî olarak döndürülemez. Her insan hayvandır dersen doğrudur; her hayvan insandır dersen yanlıştır. Büyük olanlar küçük olanlardan, her büyük küçük olanı içinde tuttuğu için yüklenir; küçük olanlar büyük olanlardan, büyük olanlar küçüğün tarifini aştığı ve bir bakıma geçtiği için yüklenmez. Öyleyse eşit olanların birbirine döndürülebileceği kuşkusuzdur. Eşit olanlar ne küçük ne büyük olanlardır, yani bir türe konduklarında o türün tamamında bulunur ve başka hiçbirinde bulunmazlar. Her insan gülebilirdir ve başka hiçbir tür gülebilirlik hassasıyla anılamaz; eşit oldukları için de döndürülürler. 'İnsan nedir?' 'Gülebilir.' 'Gülebilir nedir?' 'İnsan.' Yine 'Kişneyebilir nedir?' 'At.' 'At nedir?' 'Kişneyebilir.'
"Büyük olanlar her zaman küçük olanlardan yükleniyorsa, üstteki cinslerin büyük, bütün alt olanların daha küçük olması zorunludur. Bütün alt olanlar daha küçükse, biri alt bölmeyle son türe inerse, her cinsin komşusundan yüklendiği gibi alt olanlardan da yükleneceği kuşkusuzdur. Cevherin altındakilere doğru komşusu cinstir, kendine göre türdür: Bu, cisimdir. Cevher ondan yüklenir: Biri 'Cisim nedir?' diye sorarsa 'cevher' denir. Cismin altında canlı cisim, onun altında hayvan vardır.
Hoc autem idcirco evenit, quod haec eadem ratio est quam Porphyrius ipse dicere non neglexit. Genus enim cum unum sit, plurimarum specierum progenitivum est. Namque sub uno genere plures species inveniuntur, idcirco quoniam species genus illud unde profluunt, in plurima segregant atque dispertiunt. Genus autem plurimas colligit res, sicut ipsum a plurimis iterum speciebus dividitur. Namque homo, corvus et equus, quae sunt species, quantum ad animal, aequaliter animalia sunt. Ita enim nomen animalis omnes suas species intra se continet. Quod si et in homine animalis nomen est, et in corvo, et in equo, non est dubium, quoniam illud genus, quod sub seipsum ea continet, species divisae inter se dividant multiplicentque. Colligit igitur genus species in se, species vero suapte natura genus ipsum dispertiunt. Est igitur genus collectivum specierum suarum et quodammodo adunativum. Species vero divisae generis quodammodo et multiplicativae. Igitur quicunque ad magis genera ascendit, omnem specierum multitudinem per genera colligit adunatque. Cum vero a magis generibus usque ad magis species decurritur, omnis unitas generum superiorum in multifidas ramosasque species segregabitur. Quod autem ait multitudo capienda, perinde est ac si diceret, multitudo facienda est: nam cum dividis genus in species, easdem species multas esse accipis, quas tu idem fecisti. Species quoque ab hac generis adunatione ac quodammodo collectione non discrepant. Namque et ipsae infinitatem individuorum ad unam revocant formam. Singulorum enim hominum species quae est homo, collectiva est, hoc modo. Ad hominis enim speciem cuncti singuli homines, unus homo sunt, id est prima species quae nos continet coercetque. Porro autem ipsa species in nos multos scissa dividitur. Omne enim quod singulum est atque individuum, illud unde nascitur dividit. Omne quod non est singulum atque individuum, sed dividi potest, non per seipsum magis dividit subteriora, quam colligit. His igitur expeditis, constat et genus plurimarum specierum esse genus, et speciem plurima sub se individua coercere. Nam si illa quae sunt subteriora dispergunt et in multitudinem dissipant dividuntque, non est dubium quin superiora semper inferioribus pauciora sint. Praedicamenta vero quae aliud de alio praedicantur, vel ad se invicem quae torquentur, hoc modo sunt: omnis enim res alia aut major erit, aut minor, aut aequa; omne quod est majus, de minore poterit praedicari: nam cum animal sit majus ab homine, poterit animal de homine praedicari, minus vero de majore non dicitur. Nam quoniam animal est et homo et equus, ad animal hominem si praedicare volueris, tantum haec convenit praedicatio, quantum convenit animalis partem esse hominem. Age enim, converte, et dic hoc esse animal quod hominem: quantum igitur pars est animal, quae hominis speciem contineat, tantum animal homo est. In illis autem aliis partibus animalis quae aliud continent quam est species hominis, hominis appellatio non convenit. Nam si dicas animal, hoc est, quod homo in illa parte in qua equus est non erit homo, atque ideo universaliter non convertuntur. Nam si dicis, omnis homo animal, verum est. Si dixeris, omne animal homo est, falsum est. Quod si majora de minoribus idcirco praedicantur, quia omne majus minus in se continet: et minora de majoribus idcirco non praedicantur, quia majora minoris definitionem supervadunt, et quodammodo exsuperant, non est dubium quin illa quae sunt aequalia, sibi possint ipsa converti. Aequalia autem illa sunt quae neque minora neque majora sunt, id est, ut si in quamlibet speciem apponantur, et omni illi speciei adsunt, et nulli alii: nam omnis homo risibilis est, et nulla alia species risibili potest proprio nuncupari, atque ideo quoniam aequalia sunt convertuntur. Dicis enim: Quid est homo? Risibile. Quid est risibile? Homo: et item, Quid est hinnibile? Equus. Quid est equus? Hinnibile. Quod si semper majora de minoribus praedicantur, superiora necesse est genera esse, et omnia subalterna minora. Quod si subalterna omnia minora sunt, non est dubium quin si quis per subdivisionem descendat ad ultimam speciem, quodcunque genus de vicinis sibi praedicabitur, etiam de subalternis praedicetur: namque substantia habet sibi vicinum ad subteriora genus, ad se vero speciem, quod est corpus; de hoc igitur substantia praedicatur. Si quis enim interroget quid est corpus, dicitur substantia. Sub corpore vero est animatum corpus, et sub eo animal.
PL64.45_2Cevher cisimden, ondan üstün olduğu için yüklendiğine göre, cismin üstün olduğu şeylerin hepsinden cevherin de üstün olması zorunludur. Cisim canlı cisimden ve hayvandan yükleniyorsa, cevher de canlı cisimden ve hayvandan yüklenir. Üstün olan her şey böylece yalnız komşusu olan alttakilerden değil, çok aşağıda kalanlardan da yüklenecektir. Komşu türlerden büyük olanlar, o komşu türlerin aştığı şeylerden elbette çok daha büyüktür. Şu hâlde bir tür neden yükleniyorsa, o türün cinsi de ondan yüklenir. Tür bir şeyden büyükse, türün cinsi o şeyden çok daha büyüktür; dolayısıyla tür nasıl ona yüklendiyse cins de öyle yüklenir. Bu böyleyse, tür ve türün cinsi nelerden yükleniyorsa, o cinsin cinsinin de aynı şeylerden yüklenebileceği kuşkusuzdur. Biri Cicero'nun insan olduğunu söylerse, hayvan insanın cinsi olduğundan Cicero'ya hayvan demek saçma olmaz. Hayvanın cinsi de cevher olduğundan Cicero'ya cevher demek de yersiz olmaz, çünkü üstte kalanlar alttakilerden yüklenir ve alttakilerin de altında başka şeyler varsa, o ilk cins bu en alttakilerin de cinsi olur ve onlardan da yersiz olmaksızın yüklenir. Demek ki en özel tür bireyden yüklenir.
Ergo quoniam substantia idcirco praedicatur de corpore, quia illi est superior, necesse est, quibus corpus superius fuerit, eisdem etiam sit substantia superior. Nam si corpus praedicatur de animato corpore, et de animali, praedicabitur etiam substantia de animato corpore, et de animali. Sic ibitur quaecunque superiora fuerint de subterioribus non solum sibi vicinis, sed etiam longe subterioribus praedicantur. Nam si majora sunt iis quae sibi vicinae sunt speciebus, multo majora erunt etiam illis quibus illae vicinae species fuerint ampliores: ergo de quibuscunque species praedicatur, de ipsis praedicabitur et illius speciei genus. Nam si species aliqua re major est, multo genus speciei ipsius illa re qua species major est, majus erit. Atque ita ad id praedicabitur quemadmodum ipsa species antea praedicata est. Quod si ita est, non est dubium quin genus quoque generis illius, quod ad illud ad quod species praedicabatur, poterat praedicari, etiam id quoque de eo de quo species et genus speciei praedicabatur, praedicari posse. Nam si quis dicat Ciceronem esse hominem, cum animal hominis genus sit, non erit absurdum Ciceronem animal praedicari, et cum animalis ipsius substantia genus sit, non erit inconveniens Ciceronem substantiam praedicari, quoniam quae supersunt de subterioribus praedicantur, et quae subteriora sunt si qua alia sibi subteriora habeant, illud primum genus habebunt etiam ista subteriora, et de his non inconvenienter praedicabitur. Igitur species de individuo praedicatur ut magis, magis genus vero de omnibus
En genel cins ise bütün alt cinslerden ve en özel türden yüklenir. Cisim de cevherdir, canlı cisim de, hisseden cisim de, akıllı hayvan da, ölümlü de, insan da aynı şekilde cevher diye anılır. Söylendiği gibi, en genel cins bireylerden de yüklenir: Cicero'ya da cevher denebilir. Tür ise önce söylediğimiz gibi yalnız bireylerden yüklenir. Bireyler de kendilerinden, yani tek tek kendilerinden başka hiçbir şeyden yüklenmez. Çünkü bireyin tabiatı şudur: Bireysel özellikler yalnız tek tek bireylerde bulunur, başkasına geçmez; bu yüzden başka hiçbir şeyden yüklenmez. Cicero'nun özelliği ne olursa olsun, Cato'ya da Brutus'a da Catullus'a da hiçbir zaman uymaz. Oysa insanın özellikleri, yani akıllı, ölümlü, gülebilir olmak, birçok bireye, bütün bireylere ve her birine ayrı ayrı uyabilir. Her insan ve tek tek her birey insan akıllıdır, ölümlüdür, hisseder ve gülebilir. Özelliği başkalarına uyabilen şeyler başkalarından yüklenebilir; özelliği yalnız kendinde, tek olarak bulunan şeyler ise kendisinden başka bir şeyden yüklenemez.
Şunu tekrarlamak gerekir: Her birey türün içinde tutulur, türü de cins kuşatır. En genel cins bir bakıma her şeyin tek bir bütünüdür ve hiçbir zaman parça değildir; birey ise her zaman parçadır, hiçbir zaman bütün değildir. Türe hem parça hem bütün denmesi yerindedir: Cinse göre parça, bireylere göre bütündür; çünkü söylendiği gibi cinsi böler, bireyleri toplar. Ama tür başka bir şeyin, yani cinsin parçasıdır; parçanın değil, parçaların bütünüdür. Cins tektir, türleri ise çoktur; tek bir şeyin, yani tek bir cinsin parçası olan tür budur. Bireyler de onları toplayan tek bir türün altında çok ve sınırsız olduğundan, o tür tek bir şeyin, yani bir parçanın değil, birçok şeyin, yani parçaların bütünüdür. Çünkü onun altında birçok bireysel parça vardır ve tür, yani insan, onların bütünü diye anılır. Cins ve tür hakkında bu kadarı yeter. Sabah ziyaretleri çağırdığına göre, geri kalanı gelecek gecenin uykusuz saatlerine bırakalım."