Kavram
Subiectum
- Yunanca
- ὑποκείμενον (hypokeimenon)
- Latince
- subiectum (Migne: subjectum); in subiecto esse
- Almanca
- Subjekt, Träger, Substrat
- Fransızca
- sujet, substrat
- İngilizce
- subject, substrate
- Türkçe
- dayanak
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "altına konmuş, boyun eğmiş" (subiectus). Mantıkta önermenin konusu; ontolojide arazların bulunduğu cevher. Augustinus'ta: ilim ruhta bir dayanakta ayrılmaz şekilde bulunur; dayanakta ayrılmaz şekilde bulunan şey hep kalıyorsa dayanak da hep kalmalıdır; öyleyse ruh hep kalır (Soliloquia II 22–24, 33).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Yüklemlerin ve ilineklerin dayanağı | hypokeimenon |
| 386–387 | Augustinus | Ruh ilmin ve hakikatin ayrılmaz dayanağı; ölümsüzlük delilinin orta terimi | Augustinus, Soliloquia II 22–24, 33 |
| 387 | Augustinus | Dayanağın adını değiştiren ve değiştirmeyen değişmeler (balmumu örneği); ruh ile hakikatin birleşmesinin üç ihtimali | Augustinus, De immortalitate animae 2, 7–9, 11, 17 |
Dönüşüm: Mantıksal ve ontolojik dayanaktan, Descartes sonrası bilen "özne"ye; Latince kelime anlamını tersine çevirir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὑποκείμενον (hypokeimenon) | Aristoteles, Kategoriler 2: bazı şeyler "bir dayanakta" (en hypokeimenōi) bulunur, ama onun parçası gibi değil ve ondan ayrı var olamaz. Bkz. hypokeimenon. |
| Latince | subiectum; in subiecto esse | sub-iacere "altına atmak, altına koymak". Boethius ve Marius Victorinus'tan önce Augustinus'ta Kategoriler'in Latince aktarımında; Soliloquia II 22'de ayrımın iki yolu: yerdeki şey gibi ayrılabilen ve dayanaktaki suret, renk, sıcaklık, ruhtaki ilim gibi ayrılamayan. |
| Almanca / Fransızca | Träger, Substrat / substrat, sujet | |
| İngilizce | subject, substrate |
Türkçe karşılığı
dayanak. altta yatan: Aristoteles notunda tercih edildi; Augustinus'un kalıbı in subiecto esse ile "altta yatanda bulunmak" ağırlaşır. mahal: kelâmdaki "arazın kaim olduğu mahal" tam karşılıktır, ama bugün yalnız uzman okura açıktır. özne, konu: modern ve mantıksal anlam. Tercih: "dayanak"; in subiecto "bir dayanakta".
"Dayanak" ilişkinin yönünü doğru verir: dayanakta bulunan şey onsuz var olamaz, dayanak ise onsuz kalabilir. Augustinus'un ölümsüzlük delili tam bu asimetriye ve onun bir istisnasına dayanır: bazı şeyler dayanağın var olması için onda bulunur (ateşte sıcaklık, karda beyazlık).
Atıf ve kaynak notu
Augustinus ayrımı "pek eski, ilk gençliğimizden beri öğrendiğimiz şeyler" diye anar (Soliloquia II 22); Confessiones IV 28'de yirmi yaşında Aristoteles'in Kategoriler'ini okuduğunu söyler. Ayrım onun değil, okul mantığınındır; onu ruhun ölümsüzlüğüne uygulaması onundur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: dayanak, dayanakta, dayanağı, özne, dayanağıymışsın, Dayanak
Metinlerde işaretlendiği yerler
19 yer · 19 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, İç Konuşmalar27
- Augustinus, İtiraflar4.29
- Augustinus, Teslis Üzerine92
- Boethius, Teslis Üzerine2
- Boethius, Eutykhes'e ve Nestorius'a Karşı3
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.27
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.169
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.303
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.401
- Boethius, Bölme ÜzerinePL64.877
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1197
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1285
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.25
- Thomas Aquinas, Varlık ve Öz Üzerine1.3
- Hegel, Mantık Bilimi23
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları4
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-12
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-I-13
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Irrthuemer-3