İçeriğe geç

Kavram

Subiectum

Yunanca
ὑποκείμενον (hypokeimenon)
Latince
subiectum (Migne: subjectum); in subiecto esse
Almanca
Subjekt, Träger, Substrat
Fransızca
sujet, substrat
İngilizce
subject, substrate
Türkçe
dayanak

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "altına konmuş, boyun eğmiş" (subiectus). Mantıkta önermenin konusu; ontolojide arazların bulunduğu cevher. Augustinus'ta: ilim ruhta bir dayanakta ayrılmaz şekilde bulunur; dayanakta ayrılmaz şekilde bulunan şey hep kalıyorsa dayanak da hep kalmalıdır; öyleyse ruh hep kalır (Soliloquia II 22–24, 33).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Yüklemlerin ve ilineklerin dayanağı hypokeimenon
386–387 Augustinus Ruh ilmin ve hakikatin ayrılmaz dayanağı; ölümsüzlük delilinin orta terimi Augustinus, Soliloquia II 22–24, 33
387 Augustinus Dayanağın adını değiştiren ve değiştirmeyen değişmeler (balmumu örneği); ruh ile hakikatin birleşmesinin üç ihtimali Augustinus, De immortalitate animae 2, 7–9, 11, 17

Dönüşüm: Mantıksal ve ontolojik dayanaktan, Descartes sonrası bilen "özne"ye; Latince kelime anlamını tersine çevirir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ὑποκείμενον (hypokeimenon) Aristoteles, Kategoriler 2: bazı şeyler "bir dayanakta" (en hypokeimenōi) bulunur, ama onun parçası gibi değil ve ondan ayrı var olamaz. Bkz. hypokeimenon.
Latince subiectum; in subiecto esse sub-iacere "altına atmak, altına koymak". Boethius ve Marius Victorinus'tan önce Augustinus'ta Kategoriler'in Latince aktarımında; Soliloquia II 22'de ayrımın iki yolu: yerdeki şey gibi ayrılabilen ve dayanaktaki suret, renk, sıcaklık, ruhtaki ilim gibi ayrılamayan.
Almanca / Fransızca Träger, Substrat / substrat, sujet
İngilizce subject, substrate

Türkçe karşılığı

dayanak. altta yatan: Aristoteles notunda tercih edildi; Augustinus'un kalıbı in subiecto esse ile "altta yatanda bulunmak" ağırlaşır. mahal: kelâmdaki "arazın kaim olduğu mahal" tam karşılıktır, ama bugün yalnız uzman okura açıktır. özne, konu: modern ve mantıksal anlam. Tercih: "dayanak"; in subiecto "bir dayanakta".

"Dayanak" ilişkinin yönünü doğru verir: dayanakta bulunan şey onsuz var olamaz, dayanak ise onsuz kalabilir. Augustinus'un ölümsüzlük delili tam bu asimetriye ve onun bir istisnasına dayanır: bazı şeyler dayanağın var olması için onda bulunur (ateşte sıcaklık, karda beyazlık).

Atıf ve kaynak notu

Augustinus ayrımı "pek eski, ilk gençliğimizden beri öğrendiğimiz şeyler" diye anar (Soliloquia II 22); Confessiones IV 28'de yirmi yaşında Aristoteles'in Kategoriler'ini okuduğunu söyler. Ayrım onun değil, okul mantığınındır; onu ruhun ölümsüzlüğüne uygulaması onundur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: dayanak, dayanakta, dayanağı, özne, dayanağıymışsın, Dayanak

Metinlerde işaretlendiği yerler

19 yer · 19 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.