Boethius
Teslis Üzerine
Quomodo Trinitas unus Deus ac non tres dii
prAnicius Manlius Severinus Boethius'un, yüksek rütbeli, seçkin, ordinarius eski konsül ve patricius olarak, yüksek rütbeli, seçkin, ordinarius eski konsül ve patricius kayınpederi Quintus Aurelius Memmius Symmachus'a yazdığı, Teslis'in nasıl üç tanrı değil tek Tanrı olduğuna dair kitap başlıyor.
Anicii Manlii Severini Boethii V.C. et inl. excons. ord. patricii incipit liber quomodo trinitas unus deus ac non tres dii ad Q. Aurelium Memmium Symmachum V. C. et inl. excons. ord. atque patricium socerum
pr~2Çok uzun süredir araştırdığım bir meseleyi, ilahî ışığın zihnimin küçük kıvılcımına lütfettiği ölçüde, akıl yürütmelerle biçimlendirip yazıya döktüm. Şimdi size sunup paylaşmaya özen gösteriyorum; çünkü bulduklarıma ne kadar düşkünsem, sizin yargınızı da o kadar arzuluyorum. Düşüncelerimi kaleme her emanet edişimde bu işe nasıl baktığım, hem konunun güçlüğünden hem de yalnız pek az kişiyle, yani yalnız sizinle konuşmamdan anlaşılabilir. Beni şöhret gösterişi de avamın boş alkışları da harekete geçirmiyor; dışarıdan bir kazanç gelecekse, bu ancak konuya denk bir yargıyı ümit edebilir. Gözümü sizden ayırıp nereye çevirsem, bir yanda uyuşuk bir tembellik, öte yanda kurnaz bir kıskançlık karşıma çıkıyor; öyle ki bu konuları, tanısınlar diye değil de ayaklar altına alsınlar diye böyle insan ucubelerinin önüne atan kişi, ilahî bahislere hakaret etmiş sayılır. Bu yüzden kalemimi kısa tutuyor, felsefenin en derin öğretilerinden aldığım düşünceleri yeni kelimelerin anlamlarıyla örtüyorum. Böylece bu satırlar yalnız benimle ve bir gün gözünüzü onlara çevirirseniz sizinle konuşsun; ötekileri de öyle uzaklaştırdım ki, kavrayamayanlar onları okumaya bile layık görünmesin.
Elbette bizden ancak insan aklının bakışının ilahî yücelere tırmanabildiği kadarı beklenmelidir. Öteki sanatlara da bir tür sınır konmuştur: aklın yolu nereye kadar varabiliyorsa oraya kadar. Tıp da hastalara her zaman şifa getirmez; ama yapılması gereken hiçbir şeyi ihmal etmediyse hekimin hiçbir kusuru olmaz. Öteki sanatlarda da böyledir. Bu mesele ne kadar zorsa, bağışlanması da o kadar kolay olmalıdır. Yine de şuna da bakmalısınız: Mübarek Augustinus'un yazılarından içimize düşen düşünce tohumları bir meyve vermiş mi? Ele aldığımız meseleye buradan başlayalım.
Investigatam diutissime quaestionem, quantum nostrae mentis igniculum lux diuina dignata est, formatam rationibus litterisque mandatam offerendam uobis communicandamque curaui tam uestri cupidus iudicii quam nostri studiosus inuenti. Qua in re quid mihi sit animi quotiens stilo cogitata commendo, tum ex ipsa materiae difficultate tum ex eo quod raris id est uobis tantum conloquor, intellegi potest. Neque enim famae iactatione et inanibus uulgi clamoribus excitamur; sed si quis est fructus exterior, hic non potest aliam nisi materiae similem sperare sententiam. Quocumque igitur a uobis deieci oculos, partim ignaua segnities partim callidus liuor occurrit, ut contumeliam uideatur diuinis tractatibus inrogare qui talibus hominum monstris non agnoscenda haec potius quam proculcanda proiecerit. Idcirco stilum breuitate contraho et ex intimis sumpta philosophiae disciplinis nouorum uerborum significationibus uelo, ut haec mihi tantum uobisque, si quando ad ea conuertitis oculos, conloquantur, ceteros uero ita submouimus, ut qui capere intellectu nequiuerint ad ea etiam legenda uideantur indigni. Sane tantum a nobis quaeri oportet quantum humanae rationis intuitus ad diuinitatis ualet celsa conscendere. Nam ceteris quoque artibus idem quasi quidam finis est constitutus, quousque potest uia rationis accedere. Neque enim medicina aegris semper affert salutem; sed nulla erit culpa medentis, si nihil eorum quae fieri oportebat omiserit. Idemque in ceteris. At quantum haec difficilior quaestio est, tam facilior esse debet ad ueniam. Vobis tamen etiam illud inspiciendum est, an ex beati Augustini scriptis semina rationum aliquos in nos uenientia fructus extulerint. Ac de proposita quaestione hinc sumamus initium.
1I
Hıristiyan dininin saygınlığını pek çok kimse sahipleniyor; ama en güçlü olan, hatta tek başına geçerli olan iman, katolik yani evrensel diye anılandır. Bu adı hem aynı dinin otoritesini tanıtan küllî kurallarının öğretisinden hem de ibadetinin neredeyse dünyanın bütün sınırlarına yayılmasından alır. Onun Teslis'in birliği hakkındaki hükmü şudur: "Baba Tanrı'dır, Oğul Tanrı'dır, Kutsal Ruh Tanrı'dır" derler. O hâlde Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek Tanrı'dır, üç tanrı değil.
Bu birleşmenin gerekçesi, aralarında fark bulunmamasıdır. Fark, artıranların ya da eksiltenlerin peşinden gelir: Arius'çular böyledir; Teslis'i liyakat dereceleriyle farklılaştırarak parçalar, çokluğa bölerler. Çünkü çokluğun ilkesi başkalıktır; başkalık olmadan çokluğun ne olduğu anlaşılamaz. Üç şeyin ya da herhangi sayıda şeyin farklılığı ya cinste ya türde ya da sayıdadır; çünkü "aynı" kaç anlamda söyleniyorsa, "farklı" da o kadar anlamda söylenir. "Aynı" üç tarzda söylenir. Cinsçe aynı: insan atla aynıdır, çünkü ikisinin cinsi de hayvandır. Türce aynı: Cato Cicero ile aynıdır, çünkü ikisinin türü de insandır. Sayıca aynı: Tullius ile Cicero gibi, çünkü sayıca birdir. Bu yüzden "farklı" da ya cinsçe ya türce ya sayıca söylenir.
Sayıca farkı ise arazların çeşitliliği yapar. Üç insan ne cinsçe ne türce, yalnız arazlarıyla ayrılır. Bütün arazları zihnimizde onlardan ayırsak bile, her birinin yeri yine de farklıdır ve bunu tek bir yer olarak tasavvur etmemiz hiçbir şekilde mümkün değildir; çünkü iki cisim bir yeri tutamaz, yer de bir arazdır. Demek ki arazlarıyla çoğaldıkları için sayıca çokturlar.
Christianae religionis reuerentiam plures usurpant, sed ea fides pollet maxime ac solitarie quae cum propter uniuersalium praecepta regularum, quibus eiusdem religionis intellegatur auctoritas, tum propterea, quod eius cultus per omnes paene mundi terminos emanauit, catholica, uel uniuersalis uocatur. Cuius haec de trinitatis unitate sententia est: Pater, inquiunt, deus filius deus spiritus sanctus deus. Igitur pater filius spiritus sanctus unus non tres dii. Cuius coniunctionis ratio est indifferentia. Eos enim differentia comitatur qui uel augent uel minuunt, ut Arriani qui gradibus meritorum trinitatem uariantes distrahunt atque in pluralitatem diducunt. Principium enim pluralitatis alteritas est; praeter alteritatem enim nec pluralitas quid sit intellegi potest. Trium namque rerum uel quotlibet tum genere tum specie tum numero diuersitas constat; quotiens enim idem dicitur, totiens diuersum etiam praedicatum. Idem uero dicitur tribus modis: aut genere ut idem homo quod equus, quia his idem genus ut animal; uel specie ut idem Cato quod Cicero, quia, eadem species ut homo; uel numero ut Tullius et Cicero, quia unus est numero. Quare diuersum etiam uel genere uel specie uel numero dicitur. Sed numero differentiam accidentium uarietas facit. Nam tres homines neque genere neque specie sed suis accidentibus distant; nam uel si animo cuncta ab his accidentia separemus, tamen locus cunctis diuersus est quem unum fingere nullo modo possumus; duo enim corpora unum locum non obtinebunt, qui est accidens. Atque ideo sunt numero plures, quoniam accidentibus plures fiunt.
2II
Haydi öyleyse işe girişelim ve her şeyi anlaşılıp kavranabildiği ölçüde inceleyelim. Pek güzel söylendiği gibi, her şey hakkında, o şey neyse ona uygun biçimde bir kanaate varmaya çalışmak, iyi yetişmiş insanın işidir.
Nazarî felsefenin üç kısmı vardır. Tabiat ilmi hareket içindedir ve soyutlanmamıştır (anypeksairetos): cisimlerin suretlerini maddeleriyle birlikte inceler; bu suretler fiilen cisimlerden ayrılamaz; bu cisimler de harekettedir, nitekim toprak aşağı, ateş yukarı gider ve maddeye bağlı suret hareket eder. Matematik hareketsizdir ama soyutlanmamıştır: cisimlerin suretlerini maddesiz, dolayısıyla hareketsiz inceler; oysa bu suretler maddede bulundukları için maddeden ayrılamaz. Teoloji hareketsiz, soyut ve ayrı olanı inceler; çünkü Tanrı'nın cevheri hem maddeden hem hareketten yoksundur. Böylece tabiat konularında akıl yürüterek, matematikte öğretilebilir ilim yoluyla, ilahî konularda ise anlayışla hareket etmek gerekir. Hayal gücünün peşinden sürüklenmemeli, görüntü değil gerçekten suret olan, varlığın kendisi olan ve varlığın kendisinden geldiği o sureti seyretmelidir.
Çünkü her varlık suretten gelir. Bir heykele, maddesi olan tunç sayesinde değil, tuncun üzerine bir canlının tasvirini basan suret sayesinde heykel denir. Tuncun kendisine de maddesi olan toprak sayesinde değil, tunç sureti sayesinde tunç denir. Toprağa da niteliksiz madde (apoios hylē) sayesinde değil, birer suret olan kuruluğu ve ağırlığı sayesinde toprak denir. O hâlde hiçbir şey maddesiyle değil, kendine özgü suretiyle varlık sayılır.
İlahî cevher ise maddesiz surettir; bu yüzden birdir ve olduğu şeyin kendisidir. Öteki şeyler oldukları şeyin kendisi değildir. Çünkü her şey varlığını oluştuğu şeylerden, yani kısımlarından alır; şudur ve budur, yani birleşmiş kısımlarıdır; ama tek başına ne şudur ne budur. Yeryüzündeki insan ruh ve bedenden oluşur; bu yüzden ruh ve bedendir, ama ayrı ayrı ne bedendir ne ruh. Demek ki olduğu şeyin kendisi değildir. Şundan ve bundan oluşmayıp yalnız bu olan ise gerçekten olduğu şeyin kendisidir; hiçbir şeye dayanmadığı için de en güzel ve en güçlü olandır. Bu yüzden gerçekten bir olan odur; onda hiçbir sayı, olduğu şeyden başka hiçbir şey yoktur.
Dayanak da olamaz; çünkü surettir, suretler ise dayanak olamaz. Öteki suretlerin, örneğin insanlığın, arazlara dayanak olması, kendisi olduğu için araz almasından değil, altında madde bulunmasından ileri gelir: İnsanlığın altındaki madde herhangi bir arazı alınca, onu insanlık almış gibi görünür. Maddesiz suret ise dayanak olamaz; maddede de bulunamaz, yoksa suret değil görüntü olurdu. Maddede bulunup cismi meydana getiren suretler, maddenin dışındaki bu suretlerden gelmiştir. Cisimlerdeki öteki şeylere suret demekle kelimeyi kötüye kullanıyoruz, çünkü onlar görüntüdür: maddede bulunmayan suretlere benzetilmişlerdir. O hâlde Tanrı'da hiçbir farklılık yoktur, farklılıktan doğan hiçbir çokluk, arazlardan gelen hiçbir kalabalık yoktur; bu yüzden sayı da yoktur.
Age igitur ingrediamur et unumquodque ut intellegi atque capi potest dispiciamus, nam, sicut optime dictum uidetur, eruditi est hominis unum quodque ut ipsum est ita de eo fidem capere temptare. Nam cum tres sint speculatiuae partes, naturalis, in motu inabstracta ἀνυπεξαίρετος (considerat enim corporum formas cum materia, quae a corporibus actu separari non possunt, quae corpora in motu sunt ut cum terra deorsum ignis sursum fertur, habetque motum forma materiae coniuncta), mathematica, sine motu inabstracta (haec enim formas corporum speculatur sine materia ac per hoc sine motu, quae formae cum in materia sint, ab his separari non possunt), theologica, sine motu abstracta atque separabilis (nam dei substantia et materia et motu caret), in naturalibus igitur rationabiliter, in mathematicis disciplinaliter, in diuinis intellectualiter uersari oportebit neque diduci ad imaginationes, sed potius ipsam inspicere formam quae uere forma neque imago est et quae esse ipsum est et ex qua esse est. Omne namque esse ex forma est. Statua enim non secundum aes quod est materia, sed secundum formam qua in eo insignita est effigies animalis dicitur, ipsumque aes non secundum terram quod est eius materia, sed dicitur secundum aeris figuram. Terra quoque ipsa non secundum ἄποιον ὕλην dicitur, sed secundum siccitatem grauitatemque quae sunt formae. Nihil igitur secundum materiam esse dicitur sed secundum propriam formam. Sed diuina substantia sine materia forma est atque ideo unum et est id quod est. Reliqua enim non sunt id quod sunt. Vnum quodque enim habet esse suum ex his ex quibus est, id est ex partibus suis, et est hoc atque hoc, id est partes suae coniunctae, sed non hoc uel hoc singulariter, ut cum homo terrenus constet ex anima corporeque, corpus et anima est, non uel corpus uel anima in partem; igitur non est id quod est. Quod uero non est ex hoc atque hoc, sed tantum est hoc, illud uere est id quod est; et est pulcherrimum fortissimumque quia nullo nititur. Quocirca hoc uere unum in quo nullus numerus, nullum in eo aliud praeterquam id quod est. Neque enim subiectum fieri potest; forma enim est, formae uero subiectae esse non possunt. Nam quod ceterae formae subiectae accidentibus sunt ut humanitas, non ita accidentia suscipit eo quod ipsa est, sed eo quod materia ei subiecta est; dum enim materia subiecta humanitati suscipit quodlibet accidens, ipsa, hoc suscipere uidetur humanitas. Forma uero quae est sine materia non poterit esse subiectum nec uero inesse materiae, neque enim esset forma sed imago. Ex his enim formis quae praeter materiam sunt, istae formae uenerunt quae sunt in materia et corpus efficiunt. Nam ceteras quae in corporibus sunt abutimur formas uocantes, dum imagines sint. Adsimulantur enim formis his quae non sunt in materia constitutae. Nulla igitur in eo diuersitas, nulla ex diuersitate pluralitas, nulla ex accidentibus multitudo atque idcirco nec numerus.
3III
Tanrı, Tanrı'dan hiçbir şeyle ayrılmaz: ne arazlarla ne de dayanakta bulunan cevhersel farklarla. Hiç fark olmayan yerde ise hiç çokluk yoktur, dolayısıyla sayı da yoktur; yalnız birlik vardır. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh denince üç kez "Tanrı" tekrarlanır; ama sayılan şeylere bakar, sayının kendisine bakmazsak, üç birlik, kendilerinde bir sayı çokluğu yapmaz. Sayının kendisinde birliklerin tekrarı sayı yapar; sayılan şeylerde bulunan sayıda ise birliklerin tekrarı ve çokluğu, sayılan şeyleri asla sayıca çeşitli kılmaz. Çünkü sayı iki türlüdür: biri sayarken kullandığımız sayı, öteki sayılan şeylerde bulunan sayı. "Bir" bir şeydir; birlik ise onunla "bir" dediğimiz şeydir. "İki" de insanlar ya da taşlar gibi şeylerdedir; ikilik ise bir şey değil, yalnız iki insanı ya da iki taşı iki yapandır. Ötekilerde de böyledir.
Demek ki sayarken kullandığımız sayıda birliklerin tekrarı çokluk yapar; şeylerin sayısında ise birliklerin tekrarı çokluk yapmaz. Örneğin aynı şey için "bir kılıç, bir seyf, bir pala" desem: bir tek kılıç bu kadar adla tanınabilir; bu, saymaktan çok birliklerin tekrarıdır. "Seyf, pala, kılıç" dersek de bu aynı şeyin bir tür tekrarıdır, farklı şeylerin sayılması değildir. "Güneş, güneş, güneş" desem, üç güneş meydana getirmiş olmam, bir tek güneşe bu adı o kadar kez yüklemiş olurum. O hâlde Baba, Oğul ve Kutsal Ruh için üç kez "Tanrı" yüklemesi yapılması, bu üçlü yüklemenin sayı yaptığını göstermez. Dediğimiz gibi bu tehlike, onlar arasına liyakat farkı koyanların başındadır. Katolikler ise hiçbir fark koymaz, sureti olduğu gibi varlık sayar ve onun olduğu şeyin kendisinden başka bir şey olmadığını düşünürler. Bu yüzden "Baba Tanrı, Oğul Tanrı, Kutsal Ruh Tanrı; ve bu Teslis tek Tanrı'dır" denince, bu aynı şeyin tekrarı sayılır, farklı şeylerin sayımı sayılmaz; tıpkı seyf ve palanın bir kılıç, güneş, güneş, güneş'in bir güneş olması gibi.
Şimdilik bunlar, birliklerin her tekrarının sayı ve çokluk meydana getirmediğini anlatıp göstermek için söylenmiş olsun. Ama "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh" denmesi, tek şeyin çok adı olması gibi değildir. Çünkü seyf ile pala hem o tek şeydir hem aynı şeydir; Baba, Oğul ve Kutsal Ruh ise aynıdır ama o tek şey değildir. Bu konu üzerinde biraz durmak gerekir. Katoliklere "Baba, Oğul'un kendisi midir?" diye sorulursa "Asla" derler. Yine "Biri ötekinin aynısı mıdır?" denirse, bu reddedilir. O hâlde aralarında her bakımdan farksızlık yoktur; demek ki yukarıda dayanakların farklılığından doğduğunu açıkladığımız sayı buraya sızıyor. Bu konuyu, her şeyin Tanrı'ya nasıl yüklendiğini önceden ortaya koyduktan sonra kısaca inceleyeceğiz.
Deus uero a deo nullo differt, ne uel accidentibus uel substantialibus differentiis in subiecto positis distent. Vbi uero nulla est differentia, nulla est omnino pluralitas, quare nec numerus; igitur unitas tantum. Nam quod tertio repetitur deus, cum pater ac filius et spiritus sanctus nuncupatur, tres unitates non faciunt pluralitatem numeri in eo quod ipsae sunt, si aduertamus ad res numerabiles ac non ad ipsum numerum. Illic enim unitatum repetitio numerum facit. In eo autem numero qui in rebus numerabilibus constat, repetitio unitatum atque pluralitas minime facit numerabilium rerum numerosam diuersitatem. Numerus enim duplex est, unus quidem quo numera-mus, alter uero qui in rebus numerabilibus constat. Etenim unum res est; unitas, quo unum dicimus. Duo rursus in rebus sunt ut homines uel lapides; dualitas nihil, sed tantum dualitas qua duo homines uel duo lapides fiunt. Et in ceteris eodem modo. Ergo in numero quo numeramus repetitio unitatum facit pluralitatem; in rerum uero numero non facit pluralitatem unitatum repetitio, uel si de eodem dicam gladius unus mucro unus ensis unus. Potest enim unus tot uocabulis gladius agnosci; haec enim unitatum iteratio potius est non numeratio, uelut si ita dicamus ensis mucro gladius, repetitio quaedam est eiusdem non numeratio diuersorum, uelut si dicam sol sol sol, non tres soles effecerim, sed de uno totiens praedicauerim. Non igitur si de patre ac filio et spiritu sancto tertio praedicatur deus, idcirco trina praedicatio numerum facit. Hoc enim illis ut dictum est imminet qui inter eos distantiam faciunt meritorum. Catholicis uero nihil in differentia constituentibus ipsamque formam ut est esse ponentibus neque aliud esse quam est ipsum quod est opinantibus recte repetitio de eodem quam enumeratio diuersi uidetur esse cum dicitur deus pater deus filius deus spiritus sanctus atque haec trinitas unus deus, uelut ensis atque mucro unus gladius, uelut sol sol sol unus sol. Sed hoc interim ad eam dictum sit significationem demonstrationemque qua ostenditur non omnem unitatum repetitionem numerum pluralitatemque perficere. Non uero ita dicitur pater ac filius et spiritus sanctus quasi multiuocum quiddam; nam mucro et ensis et ipse est et idem, pater uero ac filius et spiritus sanctus idem equidem est, non uero ipse. In qua re paulisper considerandum est. Requirentibus enim: Ipse est pater qui filius? Minime, inquiunt. Rursus: Idem alter qui alter? Negatur. Non est igitur inter eos in re omni indifferentia; quare subintrat numerus quem ex subiectorum diuersitate confici superius explanatum est. De qua re breuiter considerabimus, si prius illud, quem ad modum de deo unum quodque praedicatur, praemiserimus.
4IV
Geleneğe göre her şeye küllî olarak yüklenen toplam on kategori vardır: cevher, keyfiyet, kemiyet, bir şeye göre olma, nerede, ne zaman, sahip olma, konumlanma, yapma, yapılma. Bunlar, dayanakları neye izin veriyorsa öyledir: Öteki şeylere yüklenirken bir kısmı cevher, bir kısmı araz sayılır. Ama biri bunları Tanrı'ya yüklemeye çevirirse, yüklenebilir olan her şey değişir. "Bir şeye göre" ise hiç yüklenemez; çünkü onda cevher gerçekten cevher değil, cevherin ötesindedir; keyfiyet ve ötekiler de öyledir. Daha iyi anlaşılması için örnek verelim. "Tanrı" dediğimizde bir cevher bildiriyor gibi görünürüz, ama cevherin ötesinde olan bir cevher. "Adil" dediğimizde bir keyfiyet bildiririz, ama araz olan bir keyfiyet değil, cevher olan, üstelik cevherin ötesinde olan bir keyfiyet. Çünkü Tanrı'da ne ise o olması ile adil olması başka başka şeyler değildir; Tanrı için var olmak ile adil olmak aynıdır. Yine "büyük" ya da "en büyük" denince bir kemiyet bildiriyor gibi görünürüz, ama cevherin kendisi olan, cevherin ötesinde dediğimiz türden bir kemiyet. Çünkü Tanrı için var olmak ile büyük olmak aynıdır. Yukarıda onun sureti hakkında, onun suret ve gerçekten bir olduğunu, hiçbir çokluk taşımadığını göstermiştik.
Bu kategoriler öyledir ki, bulundukları şeyi söylenen şey kılarlar: Öteki varlıklarda ayrı ayrı, Tanrı'da ise birleşik ve kaynaşmış olarak. Şöyle ki: "İnsan" ya da "Tanrı" gibi bir cevher dediğimizde, kendisine yüklenen şey cevherin kendisiymiş gibi söyleriz. Ama fark vardır: İnsan tümüyle insanın kendisi değildir, dolayısıyla cevherin kendisi de değildir; çünkü olduğu şeyi, insan olmayan başka şeylere borçludur. Tanrı ise Tanrı'nın ta kendisidir; olduğu şeyden başka bir şey değildir ve bu yüzden Tanrı'nın kendisidir. Yine bir keyfiyet olan "adil" de, kendisine yüklenen şeyin kendisi buymuş gibi söylenir: "adil insan" ya da "adil Tanrı" dersek, insanın ya da Tanrı'nın kendisinin adil olduğunu ileri süreriz. Ama fark vardır: İnsan başka, adil olan başkadır; Tanrı ise adil olanın ta kendisidir. "Büyük" de insana ya da Tanrı'ya söylenir, sanki insanın kendisi büyük ya da Tanrı'nın kendisi büyükmüş gibi; ama insan yalnız büyüktür, Tanrı ise büyüklüğün kendisi olarak vardır.
Geri kalan kategoriler ise ne Tanrı'ya ne öteki şeylere bu şekilde yüklenir. "Nerede" hem insana hem Tanrı'ya yüklenebilir: insana "çarşıda", Tanrı'ya "her yerde" diye; ama yüklenen şey, kendisinden söz edilen şeyin kendisiymiş gibi değil. İnsanın çarşıda olduğu, beyaz ya da uzun olduğu gibi söylenmez; onu kendi başına belirleyecek bir özellikle kuşatılmış, sınırlanmış gibi de söylenmez. Bu yüklemeyle yalnız, o şeyin başka şeylerin arasında nasıl yerleştiği gösterilir. Tanrı için ise böyle değildir. Onun her yerde olduğu, her yerde bulunduğu anlamına gelmez; çünkü hiçbir şekilde bir yerde bulunamaz. Anlamı, kendisi hiçbir yere sığmadığı hâlde her yerin onu almaya hazır olmasıdır. Bu yüzden hiçbir yerde bulunmadığı söylenir; çünkü her yerdedir, ama bir yerde değil.
"Ne zaman" da aynı şekilde yüklenir: İnsan için "dün geldi", Tanrı için "her zaman vardır" denir. Burada da dünkü gelişi söylenen kişinin bir şey olduğu değil, zamana göre başına ne geldiği söylenir. Tanrı için söylenen "her zaman vardır" ise tek bir anlam taşır: bütün geçmişte var olmuş, her nasılsa bütün şimdide var, bütün gelecekte var olacakmış gibi. Filozoflara göre bu gök ve öteki ölümsüz cisimler için söylenebilir, ama Tanrı için böyle söylenemez. O her zaman vardır, çünkü onda "her zaman" şimdiki zamana aittir. Bizim şeylerimizin şimdisi olan "şimdi" ile ilahî şimdi arasında şu büyük fark vardır: Bizim şimdimiz akan bir zaman gibi sonsuz sürekliliği (sempiternitas) yapar; ilahî şimdi ise kalıcı, kımıldamayan ve duran bir şimdi olarak ebediyeti yapar. Bu ada "her zaman" sözünü eklersen, şimdinin kesintisiz, yorulmaz, dolayısıyla daimî akışını, yani sonsuz sürekliliği elde edersin.
"Sahip olma" ve "yapma" da aynı şekildedir. İnsan için "giyinik koşuyor", Tanrı için "her şeye sahip olarak yönetiyor" deriz. Bunlar da ikisinin varlığı hakkında hiçbir şey söylemez; bütün bu yüklemeler dışa ait şeylere verilir ve hepsi bir bakıma başka bir şeye göre söylenir. Bu yüklemelerin farkını şöyle daha kolay ayırırız: "İnsan" ya da "Tanrı" olan, onu bir şey, yani insan ya da Tanrı yapan cevhere göre söylenir. "Adil" olan, onu bir şey, yani adil yapan keyfiyete göre söylenir. "Büyük" olan, onu bir şey, yani büyük yapan kemiyete göre söylenir. Öteki yüklemelerde ise böyle bir şey yoktur. Çünkü birinin çarşıda ya da her yerde olduğunu söyleyen, "nerede" kategorisine başvurur; ama adaletle adil olmak gibi, onu bir şey yapan bir şeye başvurmaz. Yine "koşuyor", "yönetiyor", "şimdi var", "her zaman var" dediğimde, "yapma"ya ya da zamana başvurulur (o ilahî "her zaman"a zaman denebilirse); ama büyüklükle büyük olmak gibi onu bir şey yapan bir şeye başvurulmaz. Konumu ve yapılmayı Tanrı'da aramak gerekmez; onda bunlar yoktur.
Decem omnino praedicamenta traduntur quae de rebus omnibus uniuersaliter praedicantur, id est substantia, qualitas, quantitas, ad aliquid, ubi, quando, habere, situm esse, facere, pati. Haec igitur talia sunt qualia subiecta permiserint; nam pars eorum in reliquarum rerum praedicatione substantia est, pars in accidentium numero est. At haec cum quis in diuinam uerterit praedicationem, cuncta mutantur quae praedicari possunt. Ad aliquid uero omnino non potest praedicari, nam substantia in illo non est uere substantia sed ultra substantiam; item qualitas et cetera quae uenire queunt. Quorum ut amplior fiat intellectus exempla subdenda sunt. Nam cum dicimus deus, substantiam quidem significare uidemur, sed eam quae sit ultra substantiam; cum uero iustus, qualitatem quidem sed non accidentem, sed eam quae sit substantia sed ultra substantiam. Neque enim aliud est quod est, aliud est quod iustus est, sed idem est esse deo quod iusto. Item cum dicitur magnus uel maximus, quantitatem quidem significare uidemur, sed eam quae sit ipsa substantia, talis qualem esse diximus ultra substantiam; idem est enim esse deo quod magno. De forma enim eius superius monstratum est quoniam is sit forma et unum uere nec ulla pluralitas. Sed haec praedicamenta talia sunt, ut in quo sint ipsum esse faciant quod dicitur, diuise quidem in ceteris, in deo uero coniuncte atque copulate hoc modo: nam cum dicimus substantia (ut homo uel deus), ita dicitur quasi illud de quo praedicatur ipsum sit substantia, ut substantia homo uel deus. Sed distat, quoniam homo non integre ipsum homo est ac per hoc nec substantia; quod enim est, aliis debet quae non sunt homo. Deus uero hoc ipsum deus est; nihil enim aliud est nisi quod est, ac per hoc ipsum deus est. Rursus iustus, quod est qualitas, ita dicitur quasi ipse hoc sit de quo praedicatur, id est si dicamus homo iustus uel deus iustus, ipsum hominem uel deum iustos esse proponimus; sed differt, quod homo alter alter iustus, deus uero idem ipsum est quod est iustum. Magnus etiam homo uel deus dicitur atque ita quasi ipse sit homo magnus uel deus magnus; sed homo tantum magnus, deus uero ipsum magnus exsistit. Reliqua uero neque de deo neque de ceteris praedicantur. Nam ubi uel de homine uel de deo praedicari potest, de homine ut in foro, de deo ut ubique, sed ita ut non quasi ipsa sit res id quod praedicatur de qua dicitur. Non enim ita homo dicitur esse in foro quem ad modum esse albus uel longus nec quasi circumfusus et determinatus proprietate aliqua qua designari secundum se possit, sed tantum quo sit illud aliis informatum rebus per hanc praedicationem ostenditur. De deo uero non ita, nam quod ubique est ita dici uidetur non quod in omni sit loco (omnino enim in loco esse non potest) sed quod omnis ei locus adsit ad eum capiendum, cum ipse non suscipiatur in loco; atque ideo nusquam in loco esse dicitur, quoniam ubique est sed non in loco. Quando uero eodem praedicatur modo, ut de homine heri uenit, de deo semper est. Hic quoque non quasi esse aliquid dicitur illud ipsum de quo hesternus dicitur aduentus, sed quid ei secundum tempus accesserit praedicatur. Quod uero de deo dicitur semper est, unum quidem significat, quasi omni praeterito fuerit, omni quoquo modo sit praesenti est, omni futuro erit. Quod de caelo et de ceteris inmortalibus corporibus secundum philosophos dici potest, at de deo non ita. Semper enim est, quoniam semper praesentis est in eo temporis tantumque inter nostrarum rerum praesens, quod est nunc, interest ac diuinarum, quod nostrum nunc quasi currens tempus facit et sempiternitatem, diuinum uero nunc permanens neque mouens sese atque consistens aeternitatem facit; cui nomini si adicias semper, facies eius quod est nunc iugem indefessumque ac per hoc perpetuum cursum quod est sempiternitas. Rursus habere uel facere eodem modo; dicimus enim uestitus currit de homine, de deo cuncta possidens regit. Rursus de eo nihil quod est esse de utrisque dictum est, sed haec omnis praedicatio exterioribus datur omniaque haec quodam modo referuntur ad aliud. Cuius praedicationis differentiam sic facilius internoscimus: qui homo est uel deus refertur ad substantiam qua est aliquid, id est homo uel deus; qui iustus est refertur ad qualitatem qua scilicet est aliquid, id est iustus, qui magnus ad quantitatem qua est aliquid, id est magnus. Nam in ceteris praedicationibus nihil tale est. Qui enim
dicit esse aliquem in foro uel ubique, refert quidem ad praedicamentum quod est ubi, sed non quo aliquid est uelut iustitia iustus. Item cum dico currit uel regit uel nunc est uel semper est, refertur quidem uel ad facere uel ad tempus—si tamen interim diuinum illud semper tempus dici potest—sed non quo aliquo aliquid est uelut magnitudine magnum. Nam situm passionemque requiri in deo non oportet, neque enim sunt. Iamne patet quae sit differentia praedicationum? Quod aliae quidem quasi rem monstrant aliae uero quasi circumstantias rei quodque illa quidem ita praedicantur, ut esse aliquid rem ostendant, illa uero ut non esse, sed potius extrinsecus aliquid quodam modo affigant. Illa igitur, quae aliquid esse designant, secundum rem praedicationes uocentur. Quae cum de rebus subiectis dicuntur, uocantur accidentia secundum rem; cum uero de deo qui subiectus non est, secundum substantiam rei praedicatio nuncupatur.
5Yüklemeler arasındaki fark anlaşıldı mı artık? Bir kısmı şeyin kendisini, bir kısmı ise şeyin çevresini gösterir gibidir; bir kısmı şeyin bir şey olduğunu gösterecek şekilde yüklenir, ötekiler ise öyle yapmaz, daha çok dışarıdan bir şey iliştirir. O hâlde bir şeyin bir şey olduğunu gösteren yüklemelere "şeye göre yüklemeler" denilsin. Bunlar dayanak olan şeyler için söylendiğinde "şeye göre arazlar" adını alır; dayanak olmayan Tanrı için söylendiğinde ise şeyin cevherine göre yükleme denir.
V
Şimdi bütün bu tartışmayı uğruna başlattığımız görelileri, yani ilişkileri inceleyelim. Bunlar, başka bir şeyin gelmesiyle var oldukları açıkça görüldüğünden, kendi başlarına yükleme yapmaz gibi görünürler. Efendi ile köle görelidir; yüklemenin kendi başına olup olmadığına bakalım. Köleyi kaldırırsan efendiyi de kaldırmış olursun. Beyazlığı kaldırdığında ise beyaz olanı aynı şekilde kaldırmış olmazsın. Fark şudur: Beyazlık beyaz olana araz olarak gelir, kaldırıldığında beyaz olan da elbette yok olur. Efendide ise köleyi kaldırırsan, ona efendi denmesini sağlayan ad yok olur; ama köle, efendiye beyazlığın beyaz olana gelmesi gibi araz olarak gelmez; efendiye gelen, köleyi zapt ettiği bir güçtür. Köle kaldırılınca bu güç yok olduğuna göre, efendiye kendiliğinden değil, kölelerin bir bakıma dışarıdan gelişiyle ilişmiş demektir.
O hâlde ilişki yüklemesinin, söylendiği şeye kendi başına bir şey eklediği, bir şey eksilttiği ya da onu değiştirdiği söylenemez. Bu yükleme bütünüyle varlıkta değil, bir karşılaştırma içinde bir bakıma bulunmakta yatar; üstelik her zaman başka bir şeye göre değil, kimi zaman aynı şeye göre de. Biri ayakta dursun. Sağına geçersem o, bana göre solda olur; kendisi sol olduğu için değil, ben sağına geçtiğim için. Soluna geçersem o da sağda olur; beyaz ya da uzun olması gibi kendi başına sağda olduğu için değil, ben yanaştığım için. Sağda oluşu benden gelir, benimle olur, asla kendisinden değil.
Bu yüzden bir şeye, kendisi olması bakımından özelliğine göre yükleme yapmayanlar hiçbir şeyi değiştiremez, başkalaştıramaz, hiçbir özü farklılaştıramaz. Öyleyse Baba ile Oğul "bir şeye göre" söyleniyorsa ve dediğimiz gibi yalnız ilişkiyle ayrılıyorsa, ilişki de kendisine yüklendiği şeye, şeyin kendisiymiş ve şeye göreymiş gibi yüklenmiyorsa, söylendiği şeylerde başkalık yapmaz; yapıyorsa, zor anlaşılan bir şey ancak böyle açıklanabildiği için kişilerde başkalık yapar. Çünkü cisimsiz şeylerde ayrımların yerle değil farklarla yapılması, kuralın büyük bir hakikatidir. Tanrı'ya, Baba olması için bir şey eklenmiş de denemez. Çünkü hiçbir zaman baba olmaya başlamamıştır; Oğul'u meydana getirmek onun cevherine aittir, "Baba" yüklemesi ise ilişkidir.
Tanrı hakkında daha önce söylediğimiz bütün hükümleri hatırlarsak şöyle düşünelim: Tanrı Oğul, Baba Tanrı'dan; Kutsal Ruh ikisinden çıkmıştır. Bunlar cisimsiz olduğu için yerle ayrılmazlar. Baba Tanrı'dır, Oğul Tanrı'dır, Kutsal Ruh Tanrı'dır; Tanrı'nın ise Tanrı'dan ayrılmasını sağlayan hiçbir farkı yoktur; demek ki hiçbirinden farklı değildir. Farkların olmadığı yerde çokluk yoktur; çokluğun olmadığı yerde birlik vardır. Tanrı'dan Tanrı'dan başka bir şey doğamazdı; sayılan şeylerde de birliklerin tekrarı her şekilde çokluk yapmaz. O hâlde üçünün birliği yerli yerine oturmuştur.
Age nunc de relatiuis speculemur pro quibus omne quod dictum est sumpsimus ad disputationem; maxime enim haec non uidentur secundum se facere praedicationem quae perspicue ex alieno aduentu constare perspiciuntur. Age enim, quoniam dominus ac seruus relatiua sunt, uideamus utrumne ita sit ut secundum se sit praedicatio an minime. Atqui si auferas seruum, abstuleris et dominum; at non etiam si auferas albedinem, abstuleris quoque album, sed interest, quod albedo accidit albo, qua sublata perit nimirum album. At in domino, si seruum auferas, perit uocabulum quo dominus uocabatur; sed non accidit seruus domino ut albedo albo, sed potestas quaedam qua seruus coercetur. Quae quoniam sublato deperit seruo, constat non eam per se domino accidere sed per seruorum quodam modo extrinsecus accessum. Non igitur dici potest praedicationem relatiuam quidquam rei de qua dicitur secundum se uel addere uel minuere uel mutare. Quae tota non in eo quod est esse consistit, sed in eo quod est in comparatione aliquo modo se habere, nec semper ad aliud sed aliquotiens ad idem. Age enim stet quisquam. Ei igitur si accedam dexter, erit ille sinister ad me comparatus, non quod ille ipse sinister sit, sed quod ego dexter accesserim. Rursus ego sinister accedo, item ille fit dexter, non quod ita sit per se dexter uelut albus ac longus, sed quod me accedente fit dexter atque id quod est a me et ex me est minime uero ex sese. Quare quae secundum rei alicuius in eo quod ipsa est proprietatem non faciunt praedicationem, nihil alternare uel mutare queunt nullamque omnino uariare essentiam. Quocirca si pater ac filius ad aliquid dicuntur nihilque aliud ut dictum est differunt nisi sola relatione, relatio uero non praedicatur ad id de quo praedicatur quasi ipsa sit et secundum rem de qua dicitur, non faciet alteritatem rerum de qua dicitur, sed, si dici potest, quo quidem modo id quod uix intellegi potuit interpretatum est, personarum. Omnino enim magna regulae est ueritas in rebus incorporalibus distantias effici differentiis non locis. Neque accessisse dici potest aliquid deo, ut pater fieret; non enim coepit esse umquam pater eo quod substantialis quidem ei est productio filii, relatiua uero praedicatio patris. Ac si meminimus omnium in prioribus de deo sententiarum, ita cogitemus processisse quidem ex deo patre filium deum et ex utrisque spiritum sanctum; hos, quoniam incorporales sint, minime locis distare. Quoniam uero pater deus et filius deus et spiritus sanctus deus, deus uero nullas habet differentias quibus differat ab deo, a nullo eorum differt. Differentiae uero ubi absunt, abest pluralitas; ubi abest pluralitas, adest unitas. Nihil autem aliud gigni potuit ex deo nisi deus; et in rebus numerabilibus repetitio unitatum non facit modis omnibus pluralitatem. Trium igitur idonee constituta est unitas.
6VI
Hiçbir ilişki kendine göre söylenemez, çünkü kendine göre yükleme ilişkisiz yüklemedir. Bu yüzden Teslis'in sayısı ilişki yüklemesinde ortaya çıkmış; birlik ise cevherde, işte ve genel olarak kendine göre söylenen yüklemede farksızlık sayesinde korunmuştur. Böylece cevher birliği korur, ilişki Teslis'i çoğaltır. Bu yüzden yalnız ilişkiye ait olanlar tek tek ve ayrı ayrı söylenir. Çünkü Baba, Oğul'la aynı değildir; ikisi de Kutsal Ruh'la aynı değildir. Yine de Baba, Oğul ve Kutsal Ruh aynı Tanrı'dır: aynı adil, aynı iyi, aynı büyük ve kendine göre yüklenebilen her şeyde aynı.
Bilmek gerekir ki ilişki yüklemesi her zaman farklı bir şeye göre yapılmaz; kölenin efendiye göre yüklenmesi öyledir, çünkü onlar farklıdır. Ama her eşit olan, eşite göre eşittir, her benzer benzere göre benzerdir, her aynı olan aynıya göre aynıdır. Baba'nın Oğul'a ve ikisinin Kutsal Ruh'a ilişkisi de Teslis'te aynı olanın aynı olana ilişkisi gibidir. Bu öteki bütün şeylerde görülemiyorsa, bunun sebebi geçici şeylerle kaynaşmış olan başkalıktır. Bizse hiçbir hayale sürüklenmemeli, yalın bir anlayışla yükselmeli ve her şeye anlaşılabildiği ölçüde anlayışla yaklaşmalıyız.
Ele aldığımız mesele hakkında bu kadar söz yeter. Şimdi meselenin inceliği yargınızın ölçüsünü bekliyor; doğru yürütülüp yürütülmediğine sözünüzün otoritesi karar verecektir. Kendi başına en sağlam temellere oturan iman hükmüne, ilahî lütfun yardımıyla yeterli delil desteği sağlamışsak, bitmiş işin sevinci, başarının geldiği yere dönecektir. İnsanlık kendini aşıp daha yükseğe çıkamadıysa, güçsüzlüğün eksilttiğini dualar tamamlayacaktır.
Sed quoniam nulla relatio ad se ipsum referri potest, idcirco quod ea secundum se ipsum est praedicatio quae relatione caret, facta quidem est trinitatis numerositas in eo quod est praedicatio relationis, seruata uero unitas in eo quod est indifferentia uel substantiae uel operationis uel omnino eius quae secundum se dicitur praedicationis. Ita igitur substantia continet unitatem, relatio multiplicat trinitatem; atque ideo sola singillatim proferuntur atque separatim quae relationis sunt. Nam idem pater qui filius non est nec idem uterque qui spiritus sanctus. Idem tamen deus est pater et filius et spiritus sanctus, idem iustus idem bonus idem magnus idem omnia quae secundum se poterunt praedicari. Sane sciendum est non semper talem esse relatiuam praedicationem, ut semper ad differens praedicetur, ut est seruus ad dominum; differunt enim. Nam omne aequale aequali aequale est et simile simili simile est et idem ei quod est idem idem est; et similis est relatio in trinitate patris ad filium et utriusque ad spiritum sanctum ut eius quod est idem ad id quod est idem. Quod si id in cunctis aliis rebus non potest inueniri, facit hoc cognata caducis rebus alteritas. Nos uero nulla imaginatione diduci sed simplici intellectu erigi et ut quidque intellegi potest ita aggredi etiam intellectu oportet. Sed de proposita quaestione satis dictum est. Nunc uestri normam iudicii exspectat subtilitas quaestionis; quae utrum recte decursa sit an minime, uestrae statuet pronuntiationis auctoritas. Quod si sententiae fidei fundamentis sponte firmissimae opitulante gratia diuina idonea argumentorum adiumenta praestitimus, illuc perfecti operis laetitia remeabit unde uenit effectus. Quod si ultra se humanitas nequiuit ascendere, quantum inbecillitas subtrahit uota supplebunt.