Kavram
Meritum
- Yunanca
- ἀξία (axia) "değer, layık olma" · μισθός (misthos) "ücret"
- Latince
- meritum; mereri "hak etmek"; promereri "hak kazanmak"
- Almanca
- Verdienst
- Fransızca
- mérite
- İngilizce
- merit
- Türkçe
- liyakat; hak etmek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Latincede meritum hizmetin karşılığı, kazanılmış hak ya da bir kimseye yapılan iyiliktir. Augustinus Simplicianus'a Muhtelif Meseleler'de (396–397) kavramı lütufla karşıt bir kutup olarak keskinleştirir: "Lütuf her liyakatten önce gelir" (ante omne meritum est gratia). Yakup ile Esav henüz doğmadan biri seçilip öbürü reddedildiğine göre, seçim ne işlerin ne de önceden bilinen imanın liyakatine dayanır; iyi işler lütfu doğurmaz, lütuf iyi işleri doğurur. Bütün insanlar ceza borçlu "tek bir günah hamuru"dur; Tanrı borcu kimine bağışlar, kiminden ister ve hiçbirinde haksızlık yoktur. Liyakat ancak lütuftan sonra, lütfun meyvesi olarak yer bulur: "Tanrı kendi bağışlarını taçlandırır."
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 1. yy | Cicero | bir kimsenin devlete ya da dostlarına hizmeti; kazanılmış hak | Cicero, De officiis |
| 1. yy | Seneca | iyilik ve karşılığı; iyiliği hak etmek | Seneca, De beneficiis |
| 388–395 | Augustinus | hür iradenin liyakati: ödül ve ceza iradeye göre verilir | Augustinus, De libero arbitrio |
| 396–397 | Augustinus | lütuf her liyakatten önce gelir; seçim liyakate değil, Tanrı'nın maksadına dayanır | Augustinus, Ad Simplicianum I 2 |
| 426–427 | Augustinus | "Tanrı liyakatlerimizi taçlandırırken kendi bağışlarını taçlandırır" | De gratia et libero arbitrio 6, 15 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | meritum de condigno / de congruo ayrımı | ST I-II q.114 |
| 1517 sonrası | Luther | işlerin liyakatine karşı yalnız imanla aklanma | De servo arbitrio |
| 426–427 | Augustinus | İyi liyakatler lütuftan sonra başlar; Tanrı liyakatleri kendi armağanı olarak taçlandırır | Augustinus, De gratia et libero arbitrio 13, 15–16 |
Dönüşüm: Roma'nın hizmet ve karşılık ahlâkından, Augustinus'ta lütfun karşısına konan ve ancak lütfun meyvesi olarak anlam kazanan liyakate.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀξία (axia); μισθός (misthos) | Axia bir şeyin ya da kişinin değeri, neye layık olduğu; Yeni Ahit'te karşılık olarak alınan "ücret" misthos'tur (Rom 4,4). Yunanca Babalar'da meritum'un teknik karşılığı yoktur. |
| Latince | meritum; mereri, promereri | Mereri önce "ücret kazanmak, askerlik yapmak" demektir; meritum bir hizmetin karşılığında hak edilen şey, sonra o hakkı doğuran eylemin kendisi. Tertullianus'tan itibaren Latin teolojisinde Tanrı katında ödül ya da ceza hak ettiren işlerin adıdır. Augustinus'ta iyi de kötü de olabilir: meritum originalis peccati "ilk günahın hak ettirdiği", merita operum "işlerin liyakatleri". |
| Almanca / Fransızca | Verdienst / mérite | |
| İngilizce | merit |
Türkçe karşılığı
liyakat; hak etmek. liyakat: "layık olma"; hem ödüle hem cezaya layık olmayı kapsayabilir ve Türkçede yaşayan bir kelimedir. hak ediş: ticarî ve idarî çağrışımı ağır. sevap: yalnızca dinî ödülü karşılar, Augustinus'un kötü meritum'unu veremez; kullanılmadı. Fiil mereri bağlama göre "hak etmek", promereri Deum "Tanrı katında hak kazanmak".
"Liyakat" Türkçede çoğu zaman olumlu bir yeterliği anlatır. Augustinus'ta ise meritum ahlâkî bir hesap kavramıdır: Bir şeyi borç olarak (ex debito) mı, yoksa lütuf olarak (gratis) mı aldığımızı ayırır. Kötü işler de meritum'dur.
Atıf ve kaynak notu
Augustinus'un erken eserlerinde (De libero arbitrio, Expositio quarumdam propositionum ex epistola ad Romanos) önceden bilinen imanın liyakati seçime gerekçe yapılabiliyordu; Ad Simplicianum bu görüşü açıkça bırakır. Sonraki gelenek Augustinus'u çoğu zaman bu son konumdan geriye doğru okur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: liyakat, liyakatiyle, liyakate, liyakatlerimize, Tanrı katında hak kazanmak, Tanrı katında hak kazanmış
Metinlerde işaretlendiği yerler
27 yer · 27 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_7
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine23
- Augustinus, İtiraflar6.21
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine42
- Augustinus, Teslis Üzerine10_2
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri1.17
- Augustinus, Tanrı Devleti1.29
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)30
- Augustinus, Ruh ve Harf Üzerine22
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine4
- Augustinus, Lütuf ve Hür İrade ÜzerinePL44.881
- Augustinus, İkaz ve Lütuf ÜzerinePL44.923
- Augustinus, Azizlerin Takdiri ÜzerinePL44.959
- Augustinus, Sebat Lütfu ÜzerinePL45.995_2
- Augustinus, Tashihler1.1.3
- Boethius, Felsefenin Tesellisi3.P6
- Boethius, Teslis Üzerine1
- Boethius, Katolik İman Üzerine1_3
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.5
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)2_8
- Sevillalı Isidorus, Kilise Vazifeleri Üzerine1.18_2
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi255
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları205
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri147
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-I-13
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-107
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-72