I. Kitap
1.prÖnsöz: Üstlenilen eserin amacı ve konusu
Sevgili oğlum Marcellinus, sana adanan ve sana verdiğim sözle borçlu olduğum bu eserde, pek şanlı Tanrı Devleti'ni onun kurucusuna kendi tanrılarını yeğleyenlere karşı savunmayı üstlendim: Bu Devlet ister zamanların bu akışı içinde, dinsizlerin arasında imanla yaşayarak gurbette yol alsın, ister şimdi sabırla beklediği o ebedî yurdun sağlamlığında bulunsun; o yurda, adalet yargıya dönüşünceye kadar bekleyecek, sonra üstünlüğüyle son zafere ve tam barışa erişecektir. Büyük ve çetin bir iş; ama Tanrı yardımcımızdır. Çünkü kibirlilere alçakgönüllülüğün gücünün ne kadar büyük olduğunu kabul ettirmek için ne kuvvetler gerektiğini biliyorum. Bu alçakgönüllülük sayesinde, zamanın değişkenliği içinde sallanan bütün dünyevî doruklar, insan kibrinin zorla edindiği değil, ilahî lütfun bağışladığı bir yücelikle aşılır. Çünkü sözünü etmeye giriştiğimiz bu şehrin Kralı ve kurucusu, kendi halkının Yazısında ilahî kanunun şu hükmünü açığa vurmuştur: "Tanrı kibirlilere karşı durur, alçakgönüllülere ise lütuf verir." Oysa yalnız Tanrı'ya ait olan bunu kibirli ruh da, şişkin bir gururla kendine mal etmeye çalışır ve övgüler arasında kendisi için şunun söylenmesinden hoşlanır:
Boyun eğeni bağışlamak, kibirliyi savaşla ezmek.
Bu yüzden dünyevî şehir hakkında da —ki o hükmetmeye can atarken, halklar ona kul olsa bile, kendisi hükmetme şehvetinin hükmü altındadır— üstlendiğim eserin planı gerektirdiği ve imkân verildiği ölçüde söylenmesi gereken hiçbir şeyi sessizce geçmemeliyim.
LIBER I. PRAEFATIO. De suscepti operis consilio et argumento. Gloriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea [ad te] promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus adfectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos . Unde etiam de terrena ciuitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi seruiant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat et facultas datur.
1.11. Şehrin yağmasında barbarların Mesih aşkına canlarını bağışladığı Mesih düşmanları
Savunulması gereken Tanrı Devleti'nin düşmanları bu dünyevî şehirden çıkar. Yine de bunların birçoğu dinsizlik yanılgısından döndükten sonra onun pek değerli vatandaşları olur. Birçoğu ise ona karşı öyle büyük bir kin ateşiyle tutuşur ve onun Kurtarıcısı'nın apaçık iyiliklerine karşı öyle nankördür ki, düşman kılıcından kaçarken onun kutsal yerlerinde, şimdi övündükleri hayatı bulmasalardı bugün ona karşı dil uzatamazlardı. Barbarların Mesih aşkına canlarını bağışladığı o Romalılar da Mesih'in adına düşman değiller mi? Buna şehitlerin türbeleri ve havarilerin bazilikaları tanıklık eder: Şehrin o yağmasında bu yerler kendilerine sığınan kendi insanlarını da yabancıları da kabul etti. Kana susamış düşman buraya kadar kudurmuştu; katilin hiddeti orada sınırını buluyordu. Düşmanların içinde acıyanlar, bu yerlerin dışında da bağışladıkları kimseleri, aynı merhameti taşımayanların eline düşmesinler diye oraya götürüyordu. Başka yerlerde gaddar olan ve düşman âdetince kudurmuş olanlar bile, başka yerde savaş hukukunun izin vereceği şeyin yasaklandığı bu yerlere gelince, bütün öldürme vahşetleri dizginleniyor, esir alma arzuları kırılıyordu. Şimdi Hristiyan zamanlarını kötüleyen ve o şehrin çektiği felaketleri Mesih'e yükleyen birçokları böyle kurtuldu. Ama Mesih'in adına hürmeten yaşasınlar diye kendilerine yapılan iyilikleri Mesih'imize değil kendi kaderlerine yüklüyorlar. Oysa biraz akılları olsaydı, düşmanlardan çektikleri sert ve ağır şeyleri ilahî takdire yüklemeleri gerekirdi; çünkü bu takdirin âdeti, insanların bozulmuş ahlâkını savaşlarla düzeltmek ve ezmek, aynı şekilde ölümlülerin adil ve övgüye değer hayatını bu gibi sıkıntılarla sınamak, sınanmış olanı da ya daha iyi bir yere geçirmek ya da başka faydalar için bu yeryüzünde alıkoymaktır. Vahşi barbarlar ise, savaş âdetinin dışına çıkarak, onları ister herhangi bir yerde Mesih'in adı için, ister Mesih'in adına adanmış ve daha bol bir merhamet için kalabalığı alacak büyüklükte seçilmiş geniş yerlerde bağışladılar. Bunu Hristiyan zamanlarına yüklemeleri, bundan ötürü Tanrı'ya şükretmeleri, bundan ötürü içtenlikle onun adına koşmaları gerekirdi ki ebedî ateşin cezalarından kurtulsunlar; çünkü birçoğu, şimdiki yıkımın cezasından kurtulmak için bu adı yalan yere sahiplendi. Mesih'in kullarına küstahça ve arsızca saldırdığını gördüğün kimselerin pek çoğu, kendilerini Mesih'in kulu gibi göstermeselerdi o ölümden ve kırımdan kurtulamazlardı. Şimdi ise nankör bir kibirle ve pek dinsizce bir çılgınlıkla, sapkın bir yürekle, geçici ışığın tadını çıkarmak için hileli bir ağızla sığındıkları o ada karşı koyuyorlar; bunun sonu, ebedî karanlıkla cezalandırılmaktır.
CAPUT I. De aduersariis nominis Christi, quibus in uastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. Ex hac namque existunt inimici, aduersus quos defendenda est Dei ciuitas, quorum tamen multi correcto inpietatis errore ciues in ea fiunt satis idonei; multi uero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis redemtoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non mouerent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis uitam, de qua superbiunt, inuenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae apostolorum, quae in illa uastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt. Huc usque cruentus saeuiebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces adque hostili more saeuientes posteaquam ad loca illa ueniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, tota feriendi refrenabatur inmanitas et captiuandi cupiditas frangebatur. Sic euaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa ciuitas pertulit, Christo inputant; bona uero, quae in eos ut uiuerent propter Christi honorem facta sunt, non inputant Christo nostro sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi prouidentiae diuinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare adque conterere itemque uitam mortalium iustam adque laudabilem talibus adflictionibus exercere probatamque uel in meliora transferre uel in his adhuc terris propter usus alios detinere: illud uero, quod eis uel ubicumque propter Christi nomen uel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen ueraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos uides petulanter et procaciter insultare seruis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non euasissent, nisi seruos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia adque inpiissima insania eius nomini resistunt corde peruerso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore uel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.
1.22. Hiçbir savaşta galiplerin, yenilenleri onların tanrıları hatırına bağışlamadığı
Roma kurulmadan önce de, Roma doğup hükümranlık kurduktan sonra da yapılmış nice savaş yazıya geçirilmiştir. Okusunlar ve göstersinler: Yabancıların aldığı bir şehirde, şehri alan düşmanlar, kendi tanrılarının tapınaklarına sığındığını öğrendikleri kimseleri bağışlamış mıdır? Ya da bir barbar komutanı, kasabaya girildiğinde şu ya da bu tapınakta bulunan hiç kimsenin öldürülmemesini buyurmuş mudur? Aeneas, Priamos'u sunakların arasında
kendi kutsadığı ateşleri kanla kirletirken
görmedi mi? Diomedes ile Ulysses, kalenin tepesindeki muhafızları öldürüp
kutsal heykeli kapmadılar mı, kanlı elleriyle
tanrıçanın bakire saç bağlarına dokunmaya cüret etmediler mi?
Ama ardından gelen söz doğru değildir:
O andan itibaren Danaoslar'ın umudu akıp gitti,
geriye kaydı.
Çünkü sonra yendiler, sonra Truva'yı kılıçla ve ateşle yok ettiler, sonra sunağa sığınan Priamos'u kestiler. Truva, Minerva'yı kaybettiği için yok olmadı. Yoksa yok olmak için önce Minerva'nın kendisi neyi kaybetmişti? Muhafızlarını mı? Bu elbette doğrudur; çünkü onlar öldürülünce heykel alınıp götürülebildi. Ne de olsa insanları heykel değil, heykeli insanlar koruyordu. Kendi muhafızlarını korumaya gücü yetmeyen bu tanrıçaya, vatanı ve vatandaşları korusun diye nasıl tapınılıyordu?
CAPUT II. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut uictores propter deos eorum, quos uicerunt, parcerent uictis. Tot bella gesta conscripta sunt uel ante conditam Romam uel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic ab alienigenis aliquam captam esse ciuitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem barbarorum praecepisse, ut inrupto oppido nullus feriretur, qui in illo uel illo templo fuisset inuentus. Nonne uidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignes? Nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi diuae contingere uittas? Nec tamen quod sequitur uerum est: Ex illo fluere ac retro sublabsa referri Spes Danaum. Postea quippe uicerunt, postea Troiam ferro ignibusque deleuerunt, postea confugientem ad aram Priamum obtruncauerunt. Nec ideo Troia periit, quia Mineruam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerua perdiderat, ut periret? an forte custodes suos? Hoc sane uerum est; illis quippe interemtis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus seruabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et ciues, quae suos non ualuit custodire custodes?
1.33. Romalıların, Truva'yı koruyamamış ev tanrılarının kendilerine yararlı olacağına inanmakla ne kadar basiretsizlik ettikleri
İşte Romalılar Şehri böyle tanrıların korumasına emanet ettikleri için seviniyorlardı! Ah, ne acınası bir yanılgı! Tanrıları hakkında böyle şeyler söylediğimiz için bize öfkeleniyorlar; ama ezberlemek için para verdikleri yazarlarına öfkelenmiyorlar; üstelik bu yazarları öğreten hocaları hem devlet maaşına hem şereflere pek layık gördüler. Vergilius'u ele alalım: Çocuklar onu okur ki büyük şair, şairlerin en ünlüsü ve en iyisi, körpe gönüllere içirilsin de kolay kolay unutulup silinmesin; Horatius'un şu sözünde olduğu gibi:
Taze iken neye bulandıysa, testi onun kokusunu
uzun süre saklar.
İşte bu Vergilius'ta Iuno, Truvalılara düşman olarak sahneye çıkar ve rüzgârların kralı Aeolus'u onlara karşı kışkırtırken şöyle der:
Bana düşman bir soy Tiren denizinde yol alıyor,
İlion'u ve yenilmiş ev tanrılarını İtalya'ya taşıyarak.
Akıllı insanlar Roma'yı, yenilmesin diye, bu yenilmiş ev tanrılarına mı emanet etmeliydi? Ama bunu Iuno öfkeli bir kadın gibi, ne söylediğini bilmeden söylüyordu, denebilir. Peki, o kadar sık "dindar" diye anılan Aeneas'ın kendisi de şöyle anlatmıyor mu:
Othrys oğlu Panthus, kalenin ve Phoebus'un rahibi,
elinde kutsal eşyalar, yenilmiş tanrılar, küçük torunu,
aklı başından gitmiş, koşa koşa eşiğime geliyor.
Yenildiklerini söylemekten çekinmediği tanrıların, kendisinin onlara değil, onların kendisine emanet edildiğini söylemiyor mu? Ona şöyle denir:
Truva kutsal eşyalarını ve ev tanrılarını sana emanet ediyor.
Demek ki Vergilius bu tanrılara hem yenilmiş diyor hem de, yenildikten sonra nasıl olursa olsun kurtulabilsinler diye bir insana emanet edildiklerini söylüyorsa, Roma'nın akıllıca bu koruyuculara emanet edildiğini ve onları kaybetmeseydi yağmalanamayacağını düşünmek ne delilik! Dahası, yenilmiş tanrılara koruyucu ve savunucu diye tapınmak, iyi ilahî güçlere (numina) değil kötü adlara (nomina) sahip olmaktan başka nedir? Şuna inanmak çok daha akıllıcadır: Roma bu felakete, önce o tanrılar yok olduğu için uğramadı; asıl, Roma elinden geldiğince onları korumasaydı onlar çoktan yok olmuş olacaklardı. Dikkat eden kim görmez ki, yenilmiş savunucuların himayesinde yenilmez olunacağını, Roma'nın da koruyucu tanrılarını kaybettiği için yok olduğunu varsaymak ne boş bir şeydir; oysa yok olacak koruyuculara sahip olmak istemek tek başına yok olmanın sebebi olabilirdi. O hâlde yenilmiş tanrılar hakkında bunlar yazılıp şiirle söylenirken, şairler yalan söylemekten hoşlandığı için değil, hakikat aklı başında insanları itirafa zorladığı için söylüyordu. Ama bunlar başka bir yerde daha yerinde, dikkatle ve uzun uzun ele alınmalıdır. Şimdi nankör insanlar hakkında söylemeye başladığımı elimden geldiğince kısaca bitireyim: Bunlar kendi ahlâklarının sapkınlığı yüzünden hak ederek çektikleri felaketleri küfrederek Mesih'e yüklüyorlar; böyle insanlar oldukları hâlde Mesih aşkına bağışlandıklarına ise dikkat etmeye bile tenezzül etmiyorlar. Yaşamak için o adı yalan yere ağızlarına aldıkları dilleri, ya da ona adanmış yerlerde korkudan tuttukları dilleri, kutsala saygısız bir sapkınlığın çılgınlığıyla onun adına karşı kullanıyorlar: Onun sayesinde düşmandan zarar görmeden güvende ve korunmuş oldukları yerden, ona düşmanca sövgülerle saldırıyorlar.
CAPUT III. Quam inprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. Ecce qualibus dis Urbem Romani seruandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de dis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent mercedem dederunt doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe aput Vergilium, quem propterea paruuli legunt, ut uidelicet poeta magnus omniumque praeclarissimus adque optimus teneris ebibitus animis non facile obliuione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens seruabit odorem Testa diu - aput hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo uentorum regi aduersus eos inritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum nauigat aequor Ilium in Italiam portans uictosque penates. Itane istis penatibus uictis Romam, ne uinceretur, prudentes commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat uelut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu uictosque deos paruumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit? Nonne deos ipsos, quos uictos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates? Si igitur Vergilius tales deos et uictos dicit et, ut uel uicti quoquo modo euaderent, homini commendatos: quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse uastari? Immo uero uictos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse uenturam, nisi prius illi periissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma seruasset! Nam quis non, cum aduerterit, uideat quanta sit uanitate praesumtum non posse uinci sub defensoribus uictis et ideo periisse, quia custodes perdidit deos, cum uel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere uoluisse perituros? Non itaque, cum de dis uictis illa conscriberentur adque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat ueritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum peruersitate merito patiuntur, blasphemantes Christo inputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur adtendere et eas linguas aduersus eius nomen dementia sacrilegae peruersitatis exercent, quibus linguis usurpauerunt mendaciter ipsum nomen, ut uiuerent, uel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti adque muniti, ubi propter eum inlaesi ab hostibus fuerunt, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.
1.44. Truva'daki Iuno sığınağı kimseyi Yunanlılardan kurtarmadı; havarilerin bazilikaları ise kendilerine sığınan herkesi barbarlara karşı korudu
Dediğim gibi, Roma halkının anası Truva bile, kendi tanrılarının kutsal yerleriyle vatandaşlarını, aynı tanrılara tapan Yunanlıların ateşinden ve kılıcından koruyamadı. Hatta:
Iuno'nun sığınağında
seçme muhafızlar, Phoinix ile korkunç Ulysses,
ganimeti bekliyordu; her yandan buraya Truva hazineleri,
yanan tapınaklardan kapılmış eşyalar, tanrıların sofraları,
som altın kâseler, esir edilmiş giysiler
yığılıyor. Çocuklar ve korkudan titreyen analar uzun bir sıra hâlinde
çevrede bekliyor.
Demek ki o büyük tanrıçaya adanmış yer, esirlerin oradan çıkarılması yasak olsun diye değil, esirler keyfe göre oraya kapatılsın diye seçilmişti. Şimdi o sığınağı —sıradan bir tanrının, tanrılar kalabalığından herhangi birinin değil, Iuppiter'in kız kardeşi ve karısı, bütün tanrıların kraliçesi olan tanrıçanın sığınağını— havarilerimizin türbeleriyle karşılaştır. Oraya, yakılan tapınaklardan ve tanrılardan kapılan ganimetler yenilenlere bağışlanmak için değil, galipler arasında paylaşılmak için taşınıyordu; buraya ise başka yerde bulunup bu yerlere ait olduğu anlaşılan şeyler bile saygıyla ve pek dindarca bir hürmetle geri getirildi. Orada özgürlük yitiriliyor, burada korunuyordu; orada esirlik içeri kapatılıyor, burada yasaklanıyordu; oraya, mülk edinilecek olanları hükmeden düşmanlar sürüyordu, buraya, kurtarılacak olanları acıyan düşmanlar götürüyordu. Sonuçta Iuno'nun o tapınağını hafifmeşrep Yunancıkların hırsı ve kibri seçmişti; Mesih'in bu bazilikalarını ise vahşi barbarların bile merhameti ve alçakgönüllülüğü. Meğer Yunanlılar o zaferlerinde ortak tanrılarının tapınaklarını bağışlamış, oraya sığınan zavallı, yenik Truvalıları öldürmeye ya da esir almaya cesaret edememiş de Vergilius şairlerin âdeti üzere bunları uydurmuş olsun! Hayır; o, şehirleri yıkan düşmanların âdetini anlatmıştır.
CAPUT IIII. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberauit a Graecis, et basilicis apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis locis deorum suorum munire non potuit ciues suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam adseruabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum Crateresque auro solidi captiuaque uestis Congeritur. Pueri et pauidae longo ordine matres Stant circum. Electus est uidelicet locus tantae deae sacratus, non unde captiuos non liceret educere, sed ubi captiuos liberet includere. Conpara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis uel de turba plebis, sed Iouis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum apostolorum. Illuc incensis templis et dis erepta spolia portabantur, non donanda uictis, sed diuidenda uictoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere conpertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic seruata libertas; ibi clausa, hic interdicta captiuitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat auaritia et superbia leuium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam inmanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua uictoria templis deorum communium pepercerunt adque illo confugientes miseros uictosque Troianos ferire uel captiuare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo uero morem hostium ciuitates euertentium ille descripsit.
1.55. Cato'nun, yendikleri şehirleri yıkan düşmanların genel âdeti hakkında ne düşündüğü
Bu âdeti Cato da, hakikate bağlılığıyla ün salmış tarihçi Sallustius'un yazdığına göre, senatoda suikastçılar hakkında söylediği görüşte anmadan geçmez: "Bakireler, oğlanlar kaçırılır, çocuklar anne babalarının kucağından koparılır, ev kadınları galiplerin canı ne isterse ona katlanır, tapınaklar ve evler yağmalanır, katliam ve yangın olur; sonunda her yer silahlarla, cesetlerle, kanla ve yasla dolar." Burada tapınaklardan söz etmeseydi, düşmanların tanrıların meskenlerini bağışlamayı âdet edindiğini sanabilirdik. Hem Roma tapınakları bunlardan yabancı düşmanlardan değil, Catilina'dan ve suç ortaklarından, en soylu senatörlerden ve Roma vatandaşlarından korkuyordu. Ama bunlar elbette mahvolmuş adamlar ve vatan katilleriydi, denecek.
CAPUT V. De generali consuetudine hostium uictas ciuitates euertentium quid Cato senserit. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae ueritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, conmemorare non praetermittit: 'rapi uirgines pueros, diuelli liberos a parentum conplexu, matres familiarum pati quae uictoribus conlibuisset, fana adque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaueribus cruore adque luctu omnia conpleri'. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis ciuibus, Romana templa metuebant. Sed hi uidelicet perditi et patriae parricidae.
1.66. Romalıların bile hiçbir şehri, yenilenleri oranın tapınaklarında bağışlayacak biçimde almadığı
Öyleyse kendi aralarında savaşmış ve hiçbir yerde yenilenleri tanrılarının meskenlerinde bağışlamamış birçok milleti sözümüzle niye dolaşalım? Romalıların kendilerine bakalım; evet, Romalıları hatırlayalım, onlara dönüp bakalım. Onların başlıca övgüsü hakkında şöyle denmiştir: "Boyun eğeni bağışlamak, kibirliyi savaşla ezmek"; ayrıca uğradıkları haksızlığın öcünü almaktansa onu affetmeyi yeğledikleri söylenir. Geniş bir alana hükmetmek için bu kadar çok ve bu kadar büyük şehri kuşatıp alarak yıktıkları zaman hangi tapınakları ayrı tutmayı âdet edindiklerini, öyle ki oraya sığınan herkesin kurtulduğunu bize okusunlar. Yoksa böyle yapıyorlardı da bu olayları yazan tarihçiler bunları susarak mı geçiyordu? Övebilecekleri şeyleri en çok arayan bu yazarlar, kendi ölçülerine göre dindarlığın bu pek parlak belirtilerini atlar mıydı? Roma adının seçkin siması Marcus Marcellus, pek süslü Syrakusai şehrini aldığında, yıkılacak şehre önceden ağladığı, onun kanını dökmeden önce ona gözyaşlarını döktüğü anlatılır. Düşmanda bile iffetin korunmasına özen gösterdi: Kasabaya girilmesini galip sıfatıyla emretmeden önce, kimsenin hür bir bedene tecavüz etmemesini bir buyrukla hükme bağladı. Yine de şehir savaşların âdeti üzere yıkıldı; böylesine iffetli ve merhametli bir komutanın, şu ya da bu tapınağa kaçan herkesin dokunulmaz sayılmasını buyurduğu hiçbir yerde okunmaz. Ne gözyaşları ne de iffete asla dokunulmaması için verdiği buyruk susarak geçilebildiğine göre, bu da hiçbir şekilde atlanmazdı. Tarentum şehrini yıkan Fabius, heykelleri yağmalamaktan kaçındığı için övülür. Kâtibi, ele geçirilen pek çok tanrı heykeline ne yapılmasını emrettiğini sorunca, nefsine hâkimiyetini bir şakayla tatlandırdı. Bunların nasıl olduğunu sordu; yalnız çok sayıda ve büyük olmakla kalmayıp silahlı olduklarını da söyleyince, "Öfkeli tanrıları Tarentumlulara bırakalım" dedi. Roma tarihini yazanlar birinin gözyaşını da öbürünün gülüşünü de, birinin iffetli merhametini de öbürünün şakacı nefsine hâkimiyetini de susarak geçemediklerine göre, eğer bazı insanlar tanrılardan birinin onuruna, hiçbir tapınakta katliam ya da esir alma yapılmasın diye bağışlanmış olsaydı, bu nasıl atlanırdı?
CAPUT VI. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint ciuitates, ut in templis earum parcerent uictis. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam uictis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos uideamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: ' Parcere subiectis et debellare superbos, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque euerterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita uero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius fleuisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste seruandae. Nam priusquam oppidum uictor iussisset inuadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum uiolaret. Euersa est tamen ciuitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto adque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud uel illud templum fugisset haberetur inlaesus. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime uiolanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis euersor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condiuit. Quaesiuit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, uerum etiam renuntiarentur armata, 'Relinquamus', inquit, 'Tarentinis deos iratos'. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem uel captiuitatem fieri prohiberent?
1.77. Şehrin yıkımında sert olarak yapılanların savaş âdetinden, merhametle yapılanların ise Mesih adının kudretinden geldiği
Demek ki bu en son Roma felaketinde yağma, katliam, talan, yangın ve eziyet olarak ne yapıldıysa, onu savaşların âdeti yaptı. Ama yeni bir tarzda yapılan şey, yani işlerin alışılmamış bir görünüşü içinde barbar vahşetinin öyle yumuşak görünmesi ki, bağışlanacak halkla doldurulmak üzere en geniş bazilikalar seçilip belirlendi, orada kimse öldürülmeyecek, oradan kimse kaçırılmayacaktı, acıyan düşmanlar kurtarılacak pek çok kişiyi oraya götürüyordu, esir alınacak hiç kimse oradan zalim düşmanlarca bile çıkarılmıyordu: Bunun Mesih'in adına, Hristiyan zamanına yüklenmesi gerektiğini görmeyen kördür; görüp de övmeyen nankördür; öveni engelleyen delidir. Hiçbir akıllı insan bunu barbarların vahşiliğine yüklemesin! Pek azgın ve pek vahşi zihinleri, çok önceden peygamberi aracılığıyla şöyle diyen korkuttu, o dizginledi, o şaşılacak biçimde yumuşattı: "Onların haksızlıklarını sopayla, günahlarını kamçılarla cezalandıracağım; ama merhametimi onlardan esirgemeyeceğim."
CAPUT VII. Quod in euersione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae uero clementer, de potentia prouenerint nominis Christi. Quidquid ergo uastationis trucidationis depraedationis concremationis adflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem nouo more factum est, quod inusitata rerum facie inmanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae inplendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captiuandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur: hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non uidet, caecus, quisquis uidet nec laudat, ingratus, quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati inputet barbarorum. Truculentissimas et saeuissimas mentes ille terruit, ille frenauit, ille mirabiliter temperauit, qui per prophetam tanto ante dixit: Visitabo in uirga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis.
1.88. İyilerle kötüler arasında çoğu zaman ortak olan nimetler ve sıkıntılar
Biri diyecek: "Peki bu ilahî merhamet neden dinsizlere ve nankörlere de ulaştı?" Neden olduğunu sanıyoruz? Her gün güneşini iyilerin ve kötülerin üzerine doğduran, adillerin ve haksızların üzerine yağmur yağdıran onu sunduğu için değil mi? Kimileri bunları düşünerek tövbe eder ve dinsizlikten döner; kimileri ise, Havari'nin dediği gibi, Tanrı'nın iyiliğinin ve sabrının zenginliğini hor görerek, yüreklerinin katılığı ve tövbe etmeyen yürekleriyle, Tanrı'nın adil yargısının açığa çıkacağı öfke günü için kendilerine öfke biriktirirler; o gün Tanrı her birine yaptıklarına göre karşılık verecektir. Yine de Tanrı'nın sabrı kötüleri tövbeye çağırdığı gibi, Tanrı'nın kamçısı iyileri sabra eğitir; aynı şekilde Tanrı'nın merhameti iyileri esirgemek için bağrına basarken, Tanrı'nın şiddeti kötüleri cezalandırmak için yakalar. Çünkü ilahî takdir, ileride adiller için haksızların tadına varamayacağı iyilikler, dinsizler için de iyilerin eziyetini çekmeyeceği kötülükler hazırlamayı uygun gördü; bu geçici iyilerin ve kötülerin ise her iki tarafa ortak olmasını istedi: Kötülerin de sahip olduğu görülen iyiler fazla hırsla istenmesin, iyilerin de çoğu zaman uğradığı kötülüklerden utanç verici biçimde kaçılmasın.
Ama mutlu da denen, bahtsız da denen şeylerin nasıl kullanıldığı çok önemlidir. Çünkü iyi insan geçici iyilerle şımarmaz, kötülerle de yıkılmaz; kötü insan ise bu türden bir bahtsızlıkla cezalandırılır, çünkü bahtiyarlıkla bozulur. Yine de Tanrı bunları dağıtırken de eylemini çoğu zaman daha açıkça gösterir. Şimdi her günahı apaçık bir cezayla çarpsaydı, son yargıya hiçbir şey bırakılmadığı sanılırdı; öte yandan Tanrılık şimdi hiçbir günahı açıkça cezalandırmasaydı, ilahî bir takdir olmadığına inanılırdı. Bolluk içindeki şeylerde de böyledir: Tanrı bunları kendisinden dileyen bazı kimselere pek apaçık bir cömertlikle bağışlamasaydı, bunların onunla ilgisi olmadığını söylerdik; yine dileyen herkese verseydi, ona yalnız böyle ödüller için kulluk etmek gerektiğini düşünürdük; böyle bir kulluk da bizi dindar değil, daha çok açgözlü ve hırslı yapardı. Durum böyleyken, iyiler ve kötüler birlikte acı çektiklerinde, ikisinin çektiği şey ayrışmadı diye kendileri de ayrışmamış olmazlar. Çekilenler benzer olsa da çekenler arasındaki farklılık sürer; aynı işkence altında da fazilet ile kusur aynı şey değildir. Aynı ateşin altında altın parlar, saman tüter; aynı döven altında saplar ufalanır, buğday ayıklanır; zeytinyağı ile posası aynı mengene ağırlığıyla sıkıldı diye birbirine karışmaz. Bunun gibi bir ve aynı saldıran kuvvet iyileri sınar, arıtır, süzer; kötüleri ise mahkûm eder, harap eder, yok eder. Bu yüzden aynı sıkıntı içinde kötüler Tanrı'ya lanet eder ve küfreder, iyiler ise dua eder ve över. Fark bu kadar büyüktür: Önemli olan neye katlanıldığı değil, katlananın nasıl biri olduğudur. Çünkü aynı hareketle çalkalandığında çamur iğrenç bir koku saçar, güzel koku ise tatlı tatlı yayılır.
CAPUT VIII. De commodis adque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt. Dicet aliquis: 'Quur ergo ista diuina misericordia etiam ad inpios ingratosque peruenit?' Quur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cottidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos? Quamuis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab inpietate se corrigant, quidam uero, sicut apostolus dicit, diuitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes secundum duritiam cordis sui et cor inpaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius: tamen patientia Dei ad paenitentiam inuitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fouendos amplectitur bonos, sicut seueritas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe diuinae prouidentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala inpiis, quibus non excruciabuntur boni; ista uero temporalia bona et mala utrisque uoluit esse communia, ut nec bona cupidius adpetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter euitentur, quibus et boni plerumque adficiuntur. Interest autem plurimum, qualis sit usus uel earum rerum, quae prosperae, uel earum, quae dicuntur aduersae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis euidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio seruari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta diuinitas, nulla esse diuina prouidentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus euidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia seruiendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis seruitus, sed potius cupidos et auaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter adflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem uirtus et uitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur frumenta purgantur, nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque uis inruens bonos probat purificat eliquat, malos damnat uastat exterminat. Unde in eadem adflictione mali Deum detestantur adque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suauiter fragrat unguentum.
1.99. İyilerin de kötülerin de birlikte kamçılanmasına yol açan ıslah sebepleri
Peki Hristiyanlar o yıkım içinde, bunları imanla düşündüklerinde kendi ilerlemelerine yaramayacak ne çektiler? Önce şu: Tanrı'nın öfkelenerek dünyayı bu kadar büyük felaketlerle doldurduğu o günahları alçakgönüllülükle düşündüklerinde, cinayet işleyenlerden, rezillerden ve dinsizlerden ne kadar uzak olsalar da kendilerini kusurlardan o kadar uzak saymazlar ki bunlar için geçici kötülüklere katlanmayı hak etmediklerine hükmetsinler. Çünkü ne kadar övgüye değer yaşarsa yaşasın, herkes bazı şeylerde bedensel arzuya boyun eğer; cinayetlerin vahşetine, rezaletlerin girdabına ve dinsizliğin iğrençliğine varmasa da, ya seyrek ya da küçüklükleri ölçüsünde daha sık işlenen bazı günahlara düşer. Bunu bir yana bırakalım: Tanrı'nın, tehdit ederek önceden söylediği gibi, korkunç kibirleri, şehvet düşkünlükleri, açgözlülükleri, lanetli haksızlıkları ve dinsizlikleri yüzünden yeryüzünü ezdiği o insanlara, onlara nasıl davranılması gerekiyorsa öyle davranan, böyleleriyle nasıl yaşanması gerekiyorsa onlarla öyle yaşayan birini kolayca bulmak mümkün müdür? Çünkü onlara öğretmek ve öğüt vermek, bazen de onları azarlamak ve uyarmak gerekirken çoğu zaman kötü bir biçimde göz yumulur: Ya zahmetten üşeniriz, ya onları yüzlerine karşı kırmaktan utanırız, ya da bu geçici şeylerde —ister arzumuzun hâlâ elde etmeye can attığı, ister zayıflığımızın kaybetmekten korktuğu şeyler olsun— bize engel olmasınlar, zarar vermesinler diye düşmanlıktan kaçınırız. Böylece kötülerin hayatı iyilerin hoşuna gitmese ve bu yüzden iyiler bu hayattan sonra böylelerine hazırlanan mahkûmiyete onlarla birlikte düşmeseler de, onların mahkûmiyeti gerektiren günahlarına göz yumdukları, kendi hafif ve bağışlanabilir günahları yüzünden bile onlardan korktukları için, ebedî olarak hiç cezalandırılmasalar da geçici olarak onlarla birlikte haklı olarak kamçılanırlar. Tanrı'nın eliyle onlarla birlikte sıkıntıya uğradıklarında bu hayatı haklı olarak acı bulurlar; çünkü bu hayatın tatlılığını sevdikleri için, o kötüler günah işlerken onlara acı gelmek istemediler.
Biri kötülük yapanları azarlamaktan ve uyarmaktan, daha uygun bir zaman aradığı için kaçınıyorsa, ya da bu yüzden onların daha kötü olacağından, ya da iyi ve dindar bir hayata eğitilmesi gereken başka zayıfları engelleyip ezeceklerinden ve imandan döndüreceklerinden korktuğu için kaçınıyorsa, bu arzunun bahanesi değil, sevginin tedbiri sayılır. Kusurlu olan şudur: Başka türlü yaşayan ve kötülerin işlerinden tiksinenler yine de başkalarının günahlarına göz yumarlar; oysa onlara bunları bıraktırmaları ya da onları azarlamaları gerekirdi. Bunu, iyilerin meşru olarak ve masumca kullandığı, ama bu dünyada gurbette yaşayan ve yüce vatanın umudunu taşıyanlara yakışandan daha hırsla kullandığı şeylerde kendilerine zarar gelmesin diye o kötülerin gücenmesinden sakındıkları için yaparlar. Yalnız daha zayıf olanlar değil —evlilik hayatı süren, çocukları olan ya da çocuk isteyen, ev ve hane sahibi olanlar; Havari kiliselerde bunlara seslenir, nasıl yaşamaları gerektiğini öğretir ve öğütler: karılar kocalarıyla, kocalar karılarıyla, çocuklar anne babalarıyla, anne babalar çocuklarıyla, köleler efendileriyle, efendiler köleleriyle—; bunlar birçok geçici ve dünyevî şeyi seve seve edinip üzülerek kaybettikleri için, pek kirli ve pek suçlu hayatlarından hoşlanmadıkları insanları gücendirmeye cesaret edemezler. Yalnız bunlar değil, hayatın daha yüksek bir basamağında bulunan, evlilik bağlarına dolanmamış, az bir yiyecek ve giyecekle yetinenler bile, kötülerin itibarlarına ve canlarına karşı kuracağı tuzaklardan ve saldırılardan korktukları için çoğu zaman onları kınamaktan kaçınırlar. Onlardan, herhangi bir tehdit ya da kötülük karşısında benzer şeyleri yapmaya boyun eğecek kadar korkmasalar da, onlarla birlikte yapmadıkları şeyleri bile çoğu zaman kınamak istemezler; oysa belki kınayarak bazılarını düzeltebilirlerdi. Düzeltemezlerse kendi canları ve itibarları tehlikeye ve yıkıma düşer diye korkarlar. Bunu, itibarlarının ve canlarının insanları eğitmek için gerekli olduğunu gördükleri için değil, daha çok dalkavuk dilden ve insanların beğenisinden hoşlanan, halkın yargısından, bedenin işkencesinden ya da ölümünden ürken bir zayıflıkla yaparlar; yani sevginin vazifeleri yüzünden değil, arzunun bazı zincirleri yüzünden.
CAPUT VIIII. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. Quid igitur in illa rerum uastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad prouectum ualeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus inpleuit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamuis longe absint a facinerosis flagitiosis adque inpiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque quamlibet laudabiliter uiuens cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum inmanitatem et gurgitem flagitiorum adque inpietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata uel rara uel tanto crebriora, quanto minora — hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam luxuriamque et auaritiam adque execrabiles iniquitates et inpietates Deus, sicut minando praedixit, conterit terras, sic habeat, ut habendi sunt? sic cum eis uiuat, ut cum talibus est uiuendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis, aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur, uel cum laboris piget, uel cum os eorum uerecundamur offendere, uel cum inimicitias deuitamus, ne inpediant et noceant in istis temporalibus rebus, siue quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas, siue quas amittere formidat infirmitas, ita ut, quamuis bonis malorum uita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem, quae post hanc uitam talibus praeparatur, tamen, quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt, dum eos in suis licet leuibus et ueniabilibus, metuunt, iure cum eis temporaliter flagellantur, quamuis in aeternum minime puniantur, iure istam uitam, quando diuinitus adfliguntur cum eis, amaram sentiunt, cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit, quia opportunius tempus inquirit uel eisdem ipsis metuit, ne deteriores ex hoc efficiantur, uel ad bonam uitam et piam erudiendos inpediant alios infirmos et premant adque auertant a fide: non uidetur esse cupiditatis occasio, sed consilium caritatis. Illud est culpabile, quod hi, qui dissimiliter uiuunt et a malorum factis abhorrent, parcunt tamen peccatis alienis, quae dedocere aut obiurgare deberent, dum eorum offensiones cauent, ne sibi noceant in his rebus, quibus licite boni adque innocenter utuntur, sed cupidius, quam oportebat eos, qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. Non solum quippe infirmiores, uitam ducentes coniugalem, filios habentes uel habere quaerentes, domos ac familias possidentes, (quos apostolus in ecclesiis adloquitur docens et monens quem ad modum uiuere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus, et filii cum parentibus et parentes cum filiis, et serui cum dominis et domini cum seruis) multa temporalia, multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt, propter quae non audent offendere homines, quorum sibi uita contaminatissima et consceleratissima displicet; uerum etiam hi, qui superiorem uitae gradum tenent nec coniugalibus uinculis inretiti sunt et uictu paruo ac tegimento utuntur, plerumque, suae famae ac saluti dum insidias adque impetus malorum timent, ab eorum reprehensione sese abstinent, et quamuis non in tantum eos metuant, ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus adque inprobitatibus cedant, ea ipsa tamen, quae cum eis non perpetrant, nolunt plerumque corripere, cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere, ne, si non potuerint, sua salus ac fama in periculum exitiumque perueniat, nec ea consideratione, qua suam famam ac salutem uident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum, sed ea potius infirmitate, qua delectat lingua blandiens et humanus dies et reformidatur uulgi iudicium et carnis excruciatio uel peremptio, hoc est propter quaedam cupiditatis uincula, non propter officia caritatis.
1.9_2Bu yüzden, Tanrı bozulmuş ahlâkı geçici cezaların sıkıntısıyla da cezalandırmayı uygun gördüğünde, iyilerin de kötülerle birlikte kamçılanmasının küçük bir sebep olduğunu sanmıyorum. Birlikte kamçılanırlar; birlikte kötü bir hayat sürdükleri için değil, birlikte geçici hayatı sevdikleri için; eşit ölçüde değil, ama yine de birlikte. Oysa iyilerin bu hayatı hor görmeleri gerekirdi ki o kötüler azarlanıp düzelerek ebedî hayata ulaşsınlar; o hayata ulaşmada ortak olmak istemeseler bile onlara katlanılmalı ve düşman olarak sevilmeliydiler; çünkü yaşadıkları sürece iradelerini daha iyiye çevirip çevirmeyecekleri her zaman belirsizdir. Bu konuda, peygamber aracılığıyla kendilerine şöyle denenlerin sorumluluğu eşit değil, çok daha ağırdır: "O kendi günahında ölecek, ama kanını bekçinin elinden isteyeceğim." Çünkü bekçiler, yani halkların başındakiler, günahları azarlamaktan kaçınmasınlar diye kiliselerde görevlendirilmiştir. Ama başta olmasa da, bu hayatın zorunluluğuyla bağlı olduğu kimselerde uyarılması ya da kınanması gereken birçok şey bildiği hâlde bunu ihmal eden kişi de bu tür kusurdan tamamen uzak değildir: O da, bu hayatta kullanması haksız olmayan, ama gerekenden fazla hoşlandığı şeyler yüzünden onların gücenmesinden kaçınmaktadır. Sonra iyilerin geçici kötülüklerle sıkıntıya uğramasının, Eyüp'ünki gibi başka bir sebebi de vardır: İnsan ruhu kendi kendine sınansın ve Tanrı'yı karşılıksız olarak ne büyük bir dindarlık faziletiyle sevdiğini bilsin.
Non mihi itaque uidetur haec parua esse causa, quare cum malis flagellentur et boni, quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum adflictione punire. Flagellantur enim simul, non quia simul agunt malam uitam, sed quia simul amant temporalem uitam, non quidem aequaliter, sed tamen simul, quam boni contemnere deberent, ut illi correpti adque correcti consequerentur aeternam, ad quam consequendam si nollent esse socii, ferrentur et diligerentur inimici, quia donec uiuunt semper incertum est utrum uoluntatem sint in melius mutaturi. Qua in re non utique parem, sed longe grauiorem habent causam, quibus per prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur, sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram. Ad hoc enim speculatores, hoc est populorum praepositi, constituti sunt in ecclesiis, ut non parcant obiurgando peccata. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est, qui, licet praepositus non sit, in eis tamen, quibus uitae huius necessitate coniungitur, multa monenda uel arguenda nouit et neglegit, deuitans eorum offensiones propter illa quibus in hac uita non indebitis utitur, sed plus quam debuit delectatur. Deinde habent aliam causam boni, quare temporalibus adfligantur malis, qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus, quanta uirtute pietatis gratis Deum diligat.
1.1010. Azizlerin geçici şeyleri kaybetmekle hiçbir şey yitirmediği
Bunları doğru biçimde düşünüp inceledikten sonra dikkat et: İmanlılara ve dindarlara, onlar için iyiliğe dönmeyen bir kötülük gelmiş midir? Yoksa Havari'nin şu sözünü boş mu saymalı: "Tanrı'yı sevenler için her şeyin birlikte iyiliğe çalıştığını biliyoruz." Sahip oldukları her şeyi kaybettiler. İmanlarını mı? Dindarlıklarını mı? Tanrı katında zengin olan iç insanın iyiliklerini mi? Hristiyanların serveti bunlardır; Havari de bunlarla zengin olarak şöyle diyordu: "Yetinmeyle birlikte dindarlık büyük kazançtır. Çünkü dünyaya hiçbir şey getirmedik, hiçbir şey de götüremeyiz. Yiyeceğimiz ve giyeceğimiz varsa bunlarla yetiniriz. Zengin olmak isteyenler ise ayartıya, tuzağa ve insanları yıkıma ve helâke batıran birçok akılsız ve zararlı isteğe düşerler. Çünkü bütün kötülüklerin kökü açgözlülüktür; bazıları ona heves ederek imandan sapmış ve kendilerini birçok acıya saplamışlardır."
O yağmada dünyevî zenginlikleri yok olanlar, eğer onlara, dışı yoksul içi zengin bu adamdan duydukları gibi sahip idiyseler, yani dünyayı kullanmıyormuş gibi kullanıyorlarsa, ağır biçimde denenip asla yenilmeyen o adamın söylediğini söyleyebildiler: "Anamın rahminden çıplak çıktım, toprağa çıplak döneceğim. Rab verdi, Rab aldı; Rab'bin istediği gibi oldu; Rab'bin adı mübarek olsun." Öyle ki iyi kul en büyük servet olarak Efendisinin iradesine sahip olsun, onun izinden giderek zihnen zenginleşsin, yakında ölürken bırakacağı şeyler kendisini daha hayattayken bıraktı diye üzülmesin. Ama bu dünyevî iyilere, onları Mesih'e yeğlemeseler de, biraz arzuyla bağlı olan o daha zayıf kimseler, bunları severken ne kadar günah işlediklerini onları kaybederken hissettiler. Kendilerini acılara ne kadar saplamışlarsa o kadar acı çektiler; yukarıda andığım gibi, Havari de böyle demişti. Sözlerin terbiyesini bu kadar uzun süre ihmal edenlere deneyimlerin terbiyesinin de eklenmesi gerekiyordu. Çünkü Havari "Zengin olmak isteyenler ayartıya düşerler" ve devamını söylediğinde, zenginlikte servetin kendisini değil arzuyu kınar; nitekim başka bir yerde şöyle buyurur: "Bu dünyanın zenginlerine buyur: Kibirlenmesinler, zenginliğin belirsizliğine değil, her şeyi tadını çıkaralım diye bize bol bol veren diri Tanrı'ya umut bağlasınlar; iyilik yapsınlar, iyi işlerde zengin olsunlar, kolayca versinler, paylaşsınlar, gelecek için kendilerine iyi bir temel biriktirsinler ki gerçek hayatı elde etsinler." Servetleriyle bunları yapanlar büyük kazançlarla hafif zararları için avundular; kolayca vererek daha güvenle sakladıkları şeylere sevinmeleri, korkuyla ellerinde tutarak daha kolay kaybettikleri şeylere üzülmelerinden fazla oldu. Çünkü yeryüzünde, oradan taşımaya üşenilen şey yok olabildi. Rablerinin şu öğüdünü kabul edenler —"Yeryüzünde kendinize hazineler biriktirmeyin; orada güve ve pas yok eder, hırsızlar delip çalar; kendinize gökte hazine biriktirin; oraya hırsız yaklaşmaz, güve bozmaz; çünkü hazinen neredeyse yüreğin de orada olacaktır."— sıkıntı zamanında, en doğru öğretmeni ve hazinelerinin en sadık ve yenilmez bekçisini hor görmemekle ne kadar doğru düşündüklerini kanıtladılar. Birçokları servetlerini düşmanın tesadüfen yaklaşmadığı bir yerde bulundurdukları için sevindiyse, Tanrılarının öğüdüyle servetlerini düşmanın hiçbir şekilde yaklaşamayacağı yere taşıyanlar ne kadar daha emin ve kaygısız sevinebildiler! Bizim Paulinus'umuz, Nola piskoposu, pek varlıklı bir zenginken kendi iradesiyle pek yoksul ve pek bol bol aziz olan bu adam, barbarlar Nola'yı da yağmaladığında onların elindeyken, sonradan kendisinden öğrendiğimize göre yüreğinde şöyle dua ediyordu: "Rabbim, altın ve gümüş için işkence görmeyeyim; çünkü bütün varlığımın nerede olduğunu sen bilirsin." Bütün varlığı, bu kötülüklerin dünyaya geleceğini önceden söyleyen kişinin saklamasını ve biriktirmesini gösterdiği yerdeydi. Bu yüzden, nerede ve nasıl hazine biriktirmeleri gerektiği konusunda kendilerini uyaran Rablerine itaat edenler, barbarlar saldırdığında dünyevî zenginliklerini bile kaybetmediler. İtaat etmedikleri için pişman olanlar ise, böyle şeylerle ne yapılması gerektiğini, önceden gelen bir bilgelikle olmasa da sonradan gelen bir deneyimle kesinlikle öğrendiler.
CAPUT X. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. Quibus recte consideratis adque perspectis adtende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis, quod eis non in bonum uerteretur, nisi forte putandum est apostolicam illam uacare sententiam, ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum. Amiserunt omnia quae habebant. Numquid fidem? numquid pietatem? numquid interioris hominis bona, qui est ante Deum diues? Hae sunt opes Christianorum, quibus opulentus dicebat apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. Nihil enim intulimus in hunc mundum, sed nec auferre aliquid possumus. Habentes autem uictum et tegumentum his contenti sumus. Nam qui uolunt diuites fieri, incidunt in tentationem et laqueum et desideria multa stulta et noxia, quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim est omnium malorum auaritia, quam quidam adpetentes a fide pererrauerunt et inseruerunt se doloribus multis. Quibus ergo terrenae diuitiae in illa uastatione perierunt, si eas sic habebant, quem ad modum ab isto foris paupere, intus diuite audierant, id est, si mundo utebantur tamquam non utentes, potuerunt dicere, quod ille grauiter tentatus et minime superatus: Nudus exiui de utero matris meae, nudus reuertar in terram. Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum; ut bonus seruus magnas facultates haberet ipsam sui Domini uoluntatem, cui pedisequus mente ditesceret, nec contristaretur eis rebus uiuens relictus, quas cito fuerat moriens relicturus. Illi autem infirmiores, qui terrenis his bonis, quamuis ea non praeponerent Christo, aliquantula tamen cupiditate cohaerebant, quantum haec amando peccauerint, perdendo senserunt. Tantum quippe doluerunt, quantum se doloribus inseruerant, sicut apostolum dixisse supra commemoraui. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina, a quibus tam diu fuerat neglecta uerborum. Nam cum dixit apostolus: Qui uolunt diuites fieri, incidunt in tentationem et cetera, profecto in diuitiis cupiditatem reprehendit, non facultatem, quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe diuitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto diuitiarum, sed in Deo uiuo, qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum; bene faciant, diuites sint in operibus bonis, facile tribuant, communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut adprehendant ueram uitam. Haec qui de suis diuitiis faciebant, magnis sunt lucris leuia damna solati plusque laetati ex his, quae facile tribuendo tutius seruauerunt, quam contristati ex his, quae timide retinendo facilius amiserunt. Hoc enim potuit in terra perire, quod piguit inde transferre. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite uobis condere thesauros in terra, ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur; sed thesaurizate uobis thesaurum in caelo, quo fur non accedit neque tinea corrumpit; ubi enim est thesaurus tuus, illic erit et cor tuum, tribulationis tempore probauerunt quam recte sapuerint non contemnendo ueracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum inuictissimumque custodem. Nam si multi gauisi sunt ibi se habuisse diuitias suas, quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt, qui monitu Dei sui illuc migrauerunt, quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster, Nolensis episcopus, ex opulentissimo diuite uoluntate pauperrimus et copiosissime sanctus, quando et ipsam Nolam barbari uastauerunt, cum ab eis teneretur, sic in corde suo, ut ab eo postea cognouimus, precabatur: Domine, non excrucier propter aurum et argentum; ubi enim sint omnia mea, tu scis.' Ibi enim habebat omnia sua, ubi eum condere et thesaurizare ille monstrauerat, qui haec mala mundo uentura praedixerat. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant, ubi et quo modo thesaurizare deberent, nec ipsas terrenas diuitias barbaris incursantibus amiserunt. Quos autem non oboedisse paenituit, quid de talibus rebus faciendum esset, si non praecedente sapientia, certe consequente experientia didicerunt.
1.10_2Ama bazı iyi kimseler, Hristiyanlar bile, mallarını düşmana ele vermeleri için işkenceyle eziyet gördüler, denecek. Onlar, kendilerini iyi kılan iyiyi ne ele verebildiler ne kaybedebildiler. Eğer haksızlık mamonasını ele vermektense işkence görmeyi yeğledilerse, iyi değillerdi. Altın için bu kadar çok şeye katlananlara, Mesih için nelere katlanmaları gerektiği hatırlatılmalıydı; öyle ki kendisi için acı çekenleri ebedî mutlulukla zenginleştiren Mesih'i sevmeyi öğrensinler; yalan söylenerek saklansın ya da doğru söylenerek ele verilsin, uğruna acı çekmenin pek sefil olduğu altını ve gümüşü değil. Çünkü işkenceler arasında hiç kimse Mesih'i itiraf ederek onu kaybetmedi; hiç kimse de altını inkâr etmeden koruyamadı. Bu yüzden, bozulmaz iyiyi sevmeyi öğreten işkenceler, hiçbir faydalı meyvesi olmadan sahiplerine kendi sevgileriyle işkence eden o mallardan belki daha faydalıydı.
Ama ele verecek bir şeyi olmayan bazıları da kendilerine inanılmadığı için işkence gördüler. Bunlar belki sahip olmayı arzuluyorlardı da kutsal bir iradeyle yoksul değillerdi; onlara bu tür işkencelere layık olanın servet değil arzunun kendisi olduğunun gösterilmesi gerekiyordu. Ama daha iyi bir hayat kararıyla saklanmış altınları ve gümüşleri yoksa —böylelerinden birinin, sahip olduğuna inanıldığı için işkence görüp görmediğini bilmiyorum—, öyle bir şey olduysa bile, o işkenceler arasında kutsal yoksulluğu itiraf eden kişi şüphesiz Mesih'i itiraf ediyordu. Bu yüzden düşmanların inanmasını hak etmemiş olsa da, kutsal yoksulluğun itirafçısı gökteki ödülden yoksun olarak işkence göremezdi.
Uzun süren açlık Hristiyanlardan da birçoğunu kırıp geçirdi, diyorlar. Bunu da iyi imanlılar dindarca katlanarak kendi faydalarına çevirdiler. Çünkü açlık öldürdüklerini, bir beden hastalığının yapacağı gibi, bu hayatın kötülüklerinden kurtardı; öldürmediklerine ise daha tutumlu yaşamayı, daha uzun oruç tutmayı öğretti.
At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt, ut bona sua hostibus proderent. Illi uero nec prodere nec perdere potuerunt bonum, quo ipsi boni erant. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt, boni non erant. Admonendi autem fuerant, qui tanta patiebantur pro auro, quanta essent sustinenda pro Christo, ut eum potius diligere discerent, qui pro se passos aeterna felicitate ditaret, non aurum et argentum, pro quo pati miserrimum fuit, seu mentiendo occultaretur, seu uerum dicendo proderetur. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit, nemo aurum nisi negando seruauit. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta, quae bonum incorruptibile amandum docebant, quam illa bona, quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Sed quidam etiam non habentes quod proderent, dum non creduntur, torti sunt. Et hi forte habere cupiebant nec sancta uoluntate pauperes erant; quibus demonstrandum fuit non facultates, sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. Si uero uitae melioris proposito reconditum aurum argentumque non habebant, nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit, ut dum habere creditur torqueretur: uerum tamen etiamsi accidit, profecto, qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur, Christum confitebatur. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi, non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. Multos, inquiunt, etiam Christianos fames diuturna uastauit. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando uerterunt. Quos enim fames necauit, malis uitae huius, sicut corporis morbus, eripuit: quos autem non necauit, docuit parcius uiuere, docuit productius ieiunare.
1.1111. Uzun ya da kısa olsun, geçici hayatın sonu
Ama Hristiyanlardan da birçoğu öldürüldü, birçoğu türlü türlü ölümlerin iğrenç çeşitliliğiyle tükendi, denecek. Buna üzülmek gerekiyorsa, bu hayata doğmuş herkes için ortak bir şeydir bu. Şunu biliyorum: Bir gün ölecek olmayan hiç kimse ölmedi. Hayatın sonu uzun hayata da kısa hayata da aynı şeyi yapar. Artık ikisi de aynı ölçüde var olmadığına göre, biri daha iyi öbürü daha kötü, biri daha uzun öbürü daha kısa değildir. Hayatı biten kişi bir daha ölmeye zorlanmadığına göre, bu hayatın ne tür bir ölümle sona erdiğinin ne önemi var? Bu hayatın her günkü tesadüfleri altında her ölümlüyü bir bakıma sayısız ölüm tehdit ediyor ve bunlardan hangisinin geleceği belirsiz kalıyorsa, sorarım: Ölerek birine katlanmak mı daha iyidir, yaşayarak hepsinden korkmak mı? Bunca ölümün korkusu altında uzun yaşamanın, bir kez ölüp sonra hiçbirinden korkmamaya ne kadar daha çabuk tercih edildiğini de bilmiyor değilim. Ama bedenin zayıflıkla ürken hissinin kaçtığı şey başka, zihnin dikkatle ayıklanmış aklının kanıtladığı şey başkadır. İyi bir hayatın öncelediği ölüm kötü sayılmamalıdır. Çünkü ölümü kötü yapan, ölümden sonra gelendir. Bu yüzden zorunlu olarak ölecek olanlar, ölmelerine neyin yol açtığını değil, ölerek nereye gitmeye zorlanacaklarını önemsemelidir. Hristiyanlar, yaralarını yalayan köpeklerin dilleri arasında dindar yoksulun ölümünün, mor ve ince keten içindeki dinsiz zenginin ölümünden çok daha iyi olduğunu bildiklerine göre, iyi yaşamış ölülere o korkunç ölüm türleri ne zarar verdi?
CAPUT XI. De fine temporalis uitae siue longioris siue breuioris. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt, multi multarum mortium foeda uarietate consumti. Hoc si aegre ferendum est, omnibus, qui in hanc uitam procreati sunt, utique commune est. Hoc scio, neminem fuisse mortuum, qui non fuerat aliquando moriturus. Finis autem uitae tam longam quam breuem uitam hoc idem facit. Neque enim aliud melius et aliud deterius, aut aliud maius et aliud breuius est, quod iam pariter non est. Quid autem interest, quo mortis genere uita ista finiatur, quando ille, cui finitur, iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cottidianis uitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur, quamdiu incertum est quaenam earum uentura sit, quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere uiuendo. Nec ignoro quam citius eligatur diu uiuere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pauidus refugit, aliud quod mentis ratio diligenter enucleata conuincit. Mala mors putanda non est, quam bona uita praecesserit. Neque enim facit malam mortem, nisi quod sequitur mortem. Non itaque multum curandum est eis, qui necessario morituri sunt, quid accidat ut moriantur, sed moriendo quo ire cogantur. Cum igitur Christiani nouerint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam inpii diuitis in purpura et bysso, horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt, qui bene uixerunt?
1.1212. İnsan bedenlerinin gömülmesi: Hristiyanlardan esirgense bile onlardan bir şey eksiltmez
Ama o kadar cesedin yığıldığı bu kırımda gömülemediler bile, denecek. Dindar iman bundan da pek korkmaz; çünkü bedenleri yiyip bitiren hayvanların, başlarından bir saç teli bile yok olmayacak olan dirilecek bedenlere zarar vermeyeceğinin önceden söylendiğini bilir. Düşmanların öldürülenlerin bedenlerine yapmak istedikleri her şey gelecek hayata herhangi bir zarar verseydi, Hakikat asla şöyle demezdi: "Bedeni öldüren, ama ruhu öldüremeyenlerden korkmayın." Meğer biri, bedeni öldürenlerden ölümden önce bedeni öldürmesinler diye korkulmaması, ama ölümden sonra öldürülmüş bedeni gömdürmesinler diye korkulması gerektiğini ileri sürecek kadar saçma olsun. Cesetlere yapacakları bu kadar şey varsa, Mesih'in "Bedeni öldüren ve ondan sonra yapacakları bir şey kalmayanlar" sözü yanlış olur.
Hakikat'in söylediği yanlış olmaktan uzaktır! Öldürürken bir şey yaptıkları söylenmiştir, çünkü öldürülürken bedende his vardır; sonra ise yapacakları bir şey kalmaz, çünkü öldürülmüş bedende hiçbir his yoktur. Demek ki Hristiyanların birçok bedenini toprak örtmedi; ama hiçbirini kimse gökten ve yerden ayıramadı; yarattığını nereden dirilteceğini bilen Tanrı, yeri bütünüyle kendi varlığıyla doldurur. Mezmurda gerçi şöyle denir: "Kullarının ölü bedenlerini göğün kuşlarına, azizlerinin etlerini yerin hayvanlarına yem ettiler; kanlarını Kudüs'ün çevresinde su gibi döktüler, gömecek kimse yoktu." Ama bu, bunları çekenlerin bahtsızlığını göstermek için değil, daha çok bunları yapanların zalimliğini büyütmek için söylenmiştir. İnsanların gözünde bunlar sert ve korkunç görünse de "Rab'bin gözünde azizlerinin ölümü değerlidir." Bu yüzden bütün bunlar, cenazenin hazırlanması, mezarın düzenlenmesi, cenaze alayının görkemi, ölülere yardımdan çok yaşayanlar için avuntudur. Değerli bir mezar dinsize bir fayda sağlıyorsa, basit bir mezar ya da hiç mezar olmaması da dindara zarar verecek demektir. Mor giysili o zengine hizmetçi kalabalığı insanların gözünde parlak bir cenaze töreni yaptı; ama yaralarla kaplı o yoksula Rab'bin gözünde çok daha parlak bir hizmeti melekler sundu; onu mermer bir mezara taşımadılar, İbrahim'in kucağına yükselttiler.
Tanrı Devleti'ni kendilerine karşı savunmayı üstlendiğimiz kimseler buna gülüyorlar. Ama onların filozofları bile gömülme kaygısını hor gördü. Çoğu zaman bütün ordular, dünyevî vatan için ölürken sonra nerede yatacaklarını ya da hangi hayvanlara yem olacaklarını umursamadılar; şairler de bu konuda alkış toplayarak şöyle diyebildiler:
Urnası olmayanı gök örter.
Öyleyse bedenin ve bütün uzuvların, yalnız topraktan değil, dağılan cesetlerin çekildiği öteki unsurların en gizli kucağından da bir anda geri verileceği, yeniden kurulup bütünleneceği vaat edilen Hristiyanlarla, gömülmemiş bedenler yüzünden alay etmeye ne kadar daha az hakları vardır!
CAPUT XII. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. At enim in tanta strage cadauerum nec sepeliri potuerunt. Neque istud pia fides nimium reformidat, tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas, quorum capillus capitis non peribit. Nullo modo diceret ueritas: Nolite timere eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, si quicquam obesset futurae uitae, quidquid inimici de corporibus occisorum facere uoluissent. Nisi forte quispiam sic absurdus est, ut contendat eos, qui corpus occidunt, non debere timeri ante mortem, ne corpus occidant, et timeri debere post mortem, ne corpus occisum sepeliri non sinant. Falsum est ergo quod ait [Christus]: Qui corpus occidunt, et postea non habent quid faciant, si habent tanta, quae de cadaueribus faciant. Absit, ut falsum sit quod ueritas dixit. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt, quia in corpore sensus est occidendo; postea uero nihil habere quod faciant, quia nullus sensus est in corpore occiso. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit, sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separauit, quam totam inplet praesentia sui, qui nouit unde resuscitet quod creauit. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia seruorum tuorum escas uolatilibus caeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae; effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem, et non erat qui sepeliret, sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum, qui ista fecerunt, non ad eorum infelicitatem, qui ista perpessi sunt. Quamuis enim haec in conspectu hominum dura et dira uideantur, sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius. Proinde ista omnia, [id est] curatio funeris, conditio sepulturae, pompa exsequiarum, magis sunt uiuorum solacia quam subsidia mortuorum. Si aliquid prodest inpio sepultura pretiosa, oberit pio uilis aut nulla. Praeclaras exequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diuiti turba famulorum, sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum, qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum, sed in Abrahae gremium sustulerunt. Rident haec illi, contra quos defendendam suscepimus ciuitatem Dei. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contemserunt. Et saepe uniuersi exercitus, dum pro terrena patria morerentur, ubi postea iacerent uel quibus bestiis esca fierent, non curarunt, licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur, qui non habet urnam. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis, quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra, uerum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu, quo dilapsa cadauera recesserunt, in temporis puncto reddenda et redintegranda promittitur.
1.1313. Azizlerin bedenlerini gömmenin gerekçesi
Ama bu yüzden ölülerin, özellikle de Ruh'un her iyi iş için birer alet ve kap gibi kutsal biçimde kullandığı adil ve imanlı kimselerin bedenleri hor görülüp atılmamalıdır. Babadan kalan giysi, yüzük ya da buna benzer bir şey, anne babaya duyulan sevgi ne kadar büyükse torunlara o kadar değerli geliyorsa, herhangi bir giysiden çok daha yakın ve sıkı biçimde taşıdığımız bedenlerin kendileri asla küçümsenmemelidir. Çünkü bunlar dışarıdan eklenen bir süse ya da yardıma değil, insanın tabiatının kendisine aittir. Bu yüzden eski adillerin cenazeleri vazifeşinas bir saygıyla hazırlandı, cenaze törenleri yapıldı, mezarları sağlandı; kendileri de hayattayken bedenlerinin gömülmesi, hatta taşınması hakkında oğullarına vasiyet ettiler. Tobias da ölüleri gömerek Tanrı'nın rızasını kazandığı için bir meleğin tanıklığıyla övülür. Üçüncü gün dirilecek olan Rab de dindar bir kadının, uzuvlarının üzerine değerli bir merhem döktüğü ve bunu onu gömmek için yaptığı iyi işi över ve övülmesini buyurur. İncil'de de onun bedenini haçtan indirip özenle ve saygıyla sarılıp gömülmesini sağlayanlar övgüyle anılır. Ama bu otoriteler cesetlerde herhangi bir his bulunduğunu belirtmez; dirilişe olan imanı pekiştirmek için ölülerin bedenlerinin de, bu tür saygı vazifelerinden hoşlanan Tanrı'nın takdirine ait olduğunu gösterir. Buradan şu da faydalı biçimde öğrenilir: İnsanların cansız uzuvlarına gösterilen vazife ve özen bile Tanrı katında yitip gitmiyorsa, yaşayan ve hisseden kimselere verdiğimiz sadakaların karşılığı ne kadar büyük olabilir! Kutsal ataların bedenlerinin gömülmesi ya da taşınması hakkında, peygamberane bir ruhla söylenmiş olarak anlaşılmasını istedikleri başka sözler de vardır; ama söylediklerimiz yettiğine göre bunları incelemenin yeri burası değildir. Yaşayanların hayatını sürdürmek için gerekli olan yiyecek ve giyecek bile, ağır bir sıkıntı içinde eksik olduklarında iyilerde katlanma ve dayanma faziletini kırmıyor, ruhtan dindarlığı söküp atmıyor, tersine onu çalıştırarak daha verimli kılıyorsa, ölülerin cenazelerini hazırlamak ve bedenlerini gömmek için kullanılagelen şeylerin eksikliği, dindarların gizli meskenlerinde artık huzura ermiş olanları ne kadar daha az sefil kılar! Bu yüzden büyük Şehrin ya da öteki kasabaların o yağmasında Hristiyanların cesetleri bunlardan yoksun kaldığında, bu ne bunları sağlayamayan yaşayanların kusurudur ne de bunları hissedemeyen ölülerin cezası.
CAPUT XIII. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum adque fidelium, quibus tamquam organis et uasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. Si enim paterna uestis et anulus, ac si quid huius modi, tanto carius est posteris, quanto erga parentes maior adfectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora, quae utique multo familiarius adque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. Haec enim non ad ornamentum uel adiutorium, quod adhibetur extrinsecus, sed ad ipsam naturam hominis pertinent. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura prouisa, ipsique cum uiuerent de sepeliendis uel etiam transferendis suis corporibus filiis mandauerunt, et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse teste angelo commendatur. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat, quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit adque hoc ad eum sepeliendum fecerit. Et laudabiliter commemorantur in euangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter adque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt. Verum istae auctoritates non hoc admonent, quod insit ullus cadaueribus sensus, sed ad Dei prouidentiam, cui placent etiam talia pietatis officia, corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis adstruendam. Ubi et illud salubriter discitur, quanta possit esse remuneratio pro elemosynis, quas uiuentibus et sentientibus exhibemus, si neque hoc aput Deum perit, quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persoluitur. Sunt quidem et alia, quae sancti patriarchae de corporibus suis uel condendis uel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi uoluerunt; non autem hic locus est, ut ea pertractemus, cum sufficiant ista, quae diximus. Sed si ea, quae sustentandis uiuentibus sunt necessaria, sicut uictus et amictus, quamuis cum graui adflictione desint, non frangunt in bonis perferendi tolerandique uirtutem nec eradicant ex animo pietatem, sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis, cum desunt ea, quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent, non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quando ista cadaueribus Christianorum in illa magnae urbis uel etiam aliorum oppidorum uastatione defuerunt, nec uiuorum culpa est, qui non potuerunt ista praebere, nec poena mortuorum, qui non possunt ista sentire.
1.1414. Azizlerin esirliği: İlahî teselliler onlardan hiç eksik olmadı
Ama birçok Hristiyan esir de götürüldü, diyorlar. Eğer Tanrılarını bulamayacakları bir yere götürülebildilerse, bu elbette çok sefil bir şeydir. Kutsal Yazılarda bu felaket için de büyük teselliler vardır. Esirlikte üç genç vardı, Daniel vardı, başka peygamberler vardı; teselli eden Tanrı da onlardan eksik olmadı. Peygamberi canavarın karnında bile bırakmayan Tanrı, imanlılarını da barbar olsa da insan olan bir milletin hükmü altında bırakmadı. Karşısında bulunduğumuz o kimseler bunlara da inanmaktansa gülmeyi yeğliyorlar; oysa kendi edebiyatlarında, pek ünlü kitharacı Methymnalı Arion'un gemiden atıldığında bir yunusun sırtına alınıp karaya taşındığına inanıyorlar. Ama bizim peygamber Yunus hakkındaki anlatımız daha inanılmazdır. Elbette daha inanılmazdır, çünkü daha şaşırtıcıdır; daha şaşırtıcıdır, çünkü daha kudretlidir.
CAPUT XIIII. De captiuitate sanctorum, quibus numquam diuina solacia defuerunt. Sed multi, inquiunt, Christiani etiam captiui ducti sunt. Hoc sane miserrimum est, si aliquo duci potuerunt, ubi Deum suum non inuenerunt. Sunt in scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. Fuerunt in captiuitate tres pueri, fuit Daniel, fuerunt alii prophetae; nec Deus defuit consolator. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis, licet barbarae, tamen humanae, qui prophetam non deseruit nec in uisceribus beluae. Haec quoque illi, cum quibus agimus, malunt inridere quam credere, qui tamen [in] suis litteris credunt Arionem Methymnaeum, nobilissimum citharistam, cum esset deiectus e naui, exceptum delphini dorso et ad terras esse peruectum. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. Plane incredibilius quia mirabilius, et mirabilius quia potentius.
1.1515. Regulus: Din uğruna gönüllü olarak bile katlanılan esirliğin örneği; ama tanrılara tapınması ona fayda vermedi
Yine de bunların, din uğruna gönüllü olarak bile katlanılması gereken esirlik konusunda kendi ünlü adamları arasında pek parlak bir örnekleri vardır. Roma halkının komutanı Marcus Regulus Kartacalıların elinde esirdi. Kartacalılar Romalıların esirlerini tutmaktansa kendi esirlerinin geri verilmesini yeğlediklerinden, bunu elde etmek için başta bu Regulus'u elçileriyle birlikte Roma'ya gönderdiler; ama önce, istedikleri şeyi gerçekleştiremezse Kartaca'ya döneceğine dair onu yeminle bağladılar. O gitti ve senatoyu bunun tersine ikna etti; çünkü esir değiş tokuşunun Roma devletine faydalı olmadığını düşünüyordu. Bu ikna konuşmasından sonra kendi insanları onu düşmana dönmeye zorlamadı; ama yemin ettiği için o bunu kendiliğinden yerine getirdi. Onlar da onu düşünülüp bulunmuş korkunç işkencelerle öldürdüler: Ayakta durmaya zorlandığı dar bir tahta sandığa kapattılar, her yanına pek sivri çiviler çaktılar ki hiçbir yanına korkunç acılar çekmeden yaslanamasın; böylece uykusuz bırakarak öldürdüler. Bu kadar büyük bir bahtsızlıktan daha büyük olan faziletini elbette haklı olarak överler. Oysa o, tapınılmaları yasaklandığı için bu felaketlerin insan soyuna verildiğini sandıkları tanrılar adına yemin etmişti. Bu hayatı müreffeh kılsınlar diye tapınılan tanrılar, doğru yemin edene bu cezaların verilmesini ister istedilerse ister izin verdilerse, öfkelendiklerinde yalan yere yemin edene daha ağır ne yapabilirlerdi? Ama neden akıl yürütmemi her iki yöne birden bağlamayayım? O tanrılara öyle tapındı ki yemine bağlılığı yüzünden ne vatanında kaldı ne de oradan başka bir yere gitti; en amansız düşmanlarına dönmekte hiç tereddüt etmedi. Bunu, böylesine korkunç bir sonu hak ettiği bu hayat için faydalı sayıyorduysa, şüphesiz yanılıyordu. Çünkü kendi örneğiyle, tanrıların kendilerine tapınanlara bu geçici mutluluk için hiçbir faydası olmadığını gösterdi: Kendini onlara tapınmaya adamış olan bu adam hem yenildi hem esir götürüldü; onlar adına yemin ettiğinden başka türlü davranmak istemediği için de yeni, daha önce hiç duyulmamış, pek korkunç bir işkence türüyle eziyet edilerek öldürüldü. Tanrılara tapınmak mutluluğu bu hayattan sonra bir ödül olarak veriyorsa, neden Hristiyan zamanlarına iftira ediyor ve Şehrin bu felakete tanrılarına tapınmayı bıraktığı için uğradığını söylüyorlar? Oysa Şehir onlara pek özenle tapınsa bile o Regulus kadar bahtsız olabilirdi. Meğer biri pek apaçık hakikate karşı öyle şaşırtıcı bir körlüğün çılgınlığıyla direnç göstersin ki, tanrılara tapınan bütün bir şehrin bahtsız olamayacağını, ama tek bir insanın olabileceğini, yani tanrılarının kudretinin tek tek kişilerden çok birçok kişiyi korumaya elverişli olduğunu ileri sürmeye cüret etsin; oysa çokluk tek tek kişilerden oluşur.
Marcus Regulus'un o esirlik ve beden işkenceleri içinde bile ruhunun faziletiyle mesut olabildiğini söylüyorlarsa, bir şehrin de kendisiyle mesut olabileceği gerçek fazilet aransın. Çünkü şehir bir kaynaktan, insan başka bir kaynaktan mesut olmaz; zira şehir, uyum içindeki bir insan topluluğundan başka bir şey değildir. Bu yüzden Regulus'taki faziletin nasıl bir fazilet olduğunu şimdilik tartışmıyorum; şimdilik şu yeter: Bu pek ünlü örnekle, tanrılara bedenin iyileri için ya da insanın başına dışarıdan gelen şeyler için tapınılmaması gerektiğini itiraf etmek zorunda kalırlar; çünkü o, adına yemin ettiği tanrıları gücendirmektense bunların hepsinden yoksun kalmayı yeğledi. Ama sahip olmakla övündükleri bir vatandaş gibi bir şehre sahip olmaktan korkan insanlara ne yapalım? Korkmuyorlarsa, Regulus'un başına gelene benzer bir şeyin, onun kadar özenle tanrılara tapınan bir şehrin de başına gelebileceğini itiraf etsinler ve Hristiyan zamanlarına iftira etmesinler. Ama esir de edilen Hristiyanlar hakkında bir soru çıktığına göre, bu yüzden pek kurtarıcı dinle utanmazca ve basiretsizce alay edenler şuna baksınlar ve sussunlar: Tanrılarına pek bağlı bir tapınıcının, onlara verdiği yemine bağlı kalırken —başka bir vatanı olmadığı hâlde— vatanından yoksun kalması ve düşmanların elinde esir olarak, uzun süren bir ölümle, yeni bir zalimliğin işkencesiyle öldürülmesi tanrılarına yüz karası olmadıysa, gökteki vatanı sağlam bir imanla bekleyen ve kendi yurtlarında bile gurbette olduklarını bilen kendi adanmışlarının esirliği yüzünden Hristiyan adı çok daha az suçlanmalıdır.
CAPUT XV. De Regulo, in quo captiuitatis ob religionem etiam sponte tolerandae extat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. Habent tamen isti de captiuitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris uiris nobilissimum exemplum. M. Regulus, imperator populi Romani, captiuus aput Carthaginienses fuit. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captiuos, ad hoc inpetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt, prius iuratione constrictum, si quod uolebant minime peregisset, rediturum esse Carthaginem. Perrexit ille adque in senatu contraria persuasit, quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captiuos. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire conpulsus est, sed quia iurauerat, id sponte conpleuit. At illi eum excogitatis adque horrendis cruciatibus necauerunt. Inclusum quippe angusto ligno, ubi stare cogeretur, clauisque acutissimis undique confixo, ut se in nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret, etiam uigilando peremerunt. Merito certe laudant uirtutem tam magna infelicitate maiorem. Et per deos ille iurauerat, quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. Qui ergo propterea colebantur, ut istam uitam prosperam redderent, si uerum iuranti has inrogari poenas seu uoluerunt seu permiserunt, quid periuro grauius irati facere potuerunt? Sed quur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit, ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria, nec inde quolibet ire, sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. Hoc si huic uitae utile existimabat, cuius tam horrendum exitum meruit, procul dubio fallebatur. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus, quando quidem ille eorum deditus cultui et uictus et captiuus abductus et, quia noluit aliter quam per eos iurauerat facere, nouo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus extinctus est. Si autem deorum cultus post hanc uitam uelut mercedem reddit felicitatem, quur calumniantur temporibus Christianis, ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem, quia deos suos colere destitit, cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri, quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam ueritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur, ut contendere audeat uniuersam ciuitatem deos colentem infelicem esse non posse, unum uero hominem posse, quod uidelicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conseruare quam singulos, cum multitudo constet ex singulis. Si autem dicunt M. Regulum etiam in illa captiuitate illisque cruciatibus corporis animi uirtute beatum esse potuisse, uirtus potius uera quaeratur, qua beata esse possit et ciuitas. Neque enim aliunde beata ciuitas, aliunde homo, cum aliud ciuitas non sit quam concors hominum multitudo. Quam ob rem nondum interim disputo, qualis in Regulo uirtus fuerit: sufficit nunc, quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona uel earum rerum, quae extrinsecus homini accidunt, colendos deos, quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iurauit offendere. Sed quid faciamus hominibus, qui gloriantur se talem habuisse ciuem, qualem timent habere ciuitatem? Quod si non timent, tale ergo aliquid, quale accidit Regulo, etiam ciuitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est, qui etiam captiuati sunt, hoc intueantur et taceant, qui saluberrimae religioni hinc inpudenter adque inprudenter inludunt, quia, si dis eorum probro non fuit, quod adtentissimus cultor illorum, dum eis iuris iurandi fidem seruaret, patria caruit, cum aliam non haberet, captiuusque aput hostes per longam mortem supplicio nouae crudelitatis occisus est, multo minus nomen criminandum est Christianum in captiuitate sacratorum suorum, qui supernam patriam ueraci fide expectantes etiam in suis sedibus peregrinos se esse nouerunt.
1.1616. Esirlikte belki kutsal bakirelerin de uğradığı tecavüzlerin, iradenin onayı olmadan ruhun faziletini kirletip kirletemeyeceği
Hristiyanlara büyük bir suç yüklediklerini sanıyorlar: Onların esirliğini abartırken, yalnız başkalarının karılarına ve evlenecek kızlara değil, bazı rahibelere de tecavüz edildiğini ekliyorlar. Burada sıkışan iman değildir, dindarlık değildir, iffet denen faziletin kendisi de değildir; daha çok bizim tartışmamız edep ile akıl arasında bir darlığa sıkışmaktadır. Burada yabancılara cevap vermekten çok kendi insanlarımıza teselli vermeyi önemsiyoruz. Öyleyse önce şu konulsun ve sağlamlaştırılsın: Doğru yaşamayı sağlayan fazilet, ruhun tahtından bedenin uzuvlarına hükmeder; beden kutsal bir iradenin kullanımıyla kutsal olur. Bu irade sarsılmadan ve sağlam kaldıkça, başka biri bedenle ya da beden üzerinde ne yaparsa yapsın, kişi kendisi günah işlemeden bundan kaçınamıyorsa, bu ona maruz kalanın kusuru değildir. Ama başkasının bedeninde yalnız acıya ait olan değil, şehvete ait olan da yapılabilir. Böyle yapılan bir şey, pek sağlam bir ruhla korunan iffeti söküp atmasa da utanç verir; çünkü belki bedensel bir haz olmadan yapılamamış olan şeyin zihnin iradesiyle de yapıldığına inanılmasından korkulur.
CAPUT XVI. An stupris, quae etiam sacrarum forte uirginum est passa captiuitas, contaminari potuerit uirtus animi sine uoluntatis adsensu. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis, cum eorum exaggerantes captiuitatem addunt etiam stupra commissa, non solum in aliena matrimonia uirginesque nupturas, sed etiam in quasdam sanctimoniales. Hic uero non fides, non pietas, non ipsa uirtus, quae castitas dicitur, sed nostra potius disputatio inter pudorem adque rationem quibusdam coartatur angustiis. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere, quantum ipsis nostris consolationem. Sit igitur in primis positum adque firmatum uirtutem, qua recte uiuitur, ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae uoluntatis, qua inconcussa ac stabili permanente, quidquid alius de corpore uel in corpore fecerit, quod sine peccato proprio non ualeat euitari, praeter culpam esse patientis. Sed quia non solum quod ad dolorem, uerum etiam quod ad libidinem pertinet, in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit, etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit, tamen pudorem incutit, ne credatur factum cum mentis etiam uoluntate, quod fieri fortasse sine carnis aliqua uoluptate non potuit.
1.1717. Ceza ya da onursuzluk korkusuyla gönüllü ölüm
Bu yüzden böyle bir şeye maruz kalmamak için kendini öldüren kadınları hangi insan duygusu bağışlamak istemez? Ama kendi cinayetleriyle başkasının rezaletinden kaçmak için kendini öldürmek istemeyenleri bundan ötürü suçlayan, akılsızlık suçundan kendini kurtaramaz. Çünkü hiçbir kanunun öldürme izni vermediği bir insanı, suçlu bile olsa, kendi özel yetkisiyle öldürmek caiz değilse, kendini öldüren de kesinlikle katildir; kendini öldürmeyi gerekli gördüğü durumda ne kadar masumsa, kendini öldürdüğünde o kadar suçlu olur. Yahuda'nın yaptığından haklı olarak tiksiniyorsak ve Hakikat, onun kendini ipe asmakla o kötü ihanetin suçunu temizlemek yerine artırdığına hükmediyorsa —çünkü Tanrı'nın merhametinden umut keserek ölümcül bir pişmanlıkla kurtarıcı bir tövbeye kendine hiçbir yer bırakmadı—, kendinde böyle bir işkenceyle cezalandıracak bir şey olmayan kişi kendi ölümünden ne kadar daha çok kaçınmalıdır! Yahuda kendini öldürdüğünde kötü bir adamı öldürdü; yine de bu hayatı yalnız Mesih'in değil kendi ölümünün de suçlusu olarak bitirdi; çünkü kendi suçu yüzünden de olsa, kendi işlediği başka bir suçla öldürüldü. Peki kötü hiçbir şey yapmamış bir insan neden kendine kötülük etsin, kendini öldürerek masum bir insanı öldürsün ki suçlu bir başkasına katlanmasın? Neden başkasının günahı kendisinde işlenmesin diye kendi günahını kendisine işlesin?
CAPUT XVII. De morte uoluntaria ob metum poenae siue dedecoris. Ac per hoc et quae se occiderunt, ne quidquam huius modi paterentur, quis humanus adfectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt, ne suo facinore alienum flagitium deuitarent, quisquis [eis] hoc crimini dederit, ipse crimen insipientiae non cauebit. Nam utique si non licet priuata potestate hominem occidere uel nocentem, cuius occidendi licentiam lex nulla concedit, profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est, et tanto fit nocentior cum se occiderit, quanto innocentior in ea causa fuit, qua se occidendum putauit. Nam si Iudae factum merito detestamur eumque ueritas iudicat, cum se laqueo suspendit, sceleratae illius traditionis auxisse potius quam expiasse commissum, quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet, qui tali supplicio quod in se puniat non habet. Iudas enim cum se occidit, sceleratum hominem occidit, et tamen non solum Christi, uerum etiam suae mortis reus finiuit hanc uitam, quia licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. Quur autem homo, qui mali nihil fecit, sibi malefaciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem, ne alium patiatur nocentem, adque in se perpetret peccatum proprium, ne in eo perpetretur alienum?
1.1818. Ezilen bedende zihnin istemeyerek katlandığı başkasının zorbaca şehveti
Ama başkasının şehveti de kirletir diye korkuluyor. Başkasınınsa kirletmez; kirletiyorsa başkasının değildir. İffet ruhun bir faziletidir; kötülüğe razı olmaktansa her türlü kötülüğe katlanmaya karar veren cesareti de kendine yoldaş edinir. Hiçbir yüce gönüllü ve iffetli insan bedenine ne yapılacağını elinde tutmaz; elinde tuttuğu yalnız zihniyle neye razı olup neyi reddedeceğidir. Öyleyse aklı başında hangi kişi, yakalanıp ezilen bedeninde kendisine ait olmayan bir şehvet uygulanıp tatmin edilirse iffetini kaybettiğini düşünür? İffet bu şekilde yok oluyorsa, kesinlikle ruhun bir fazileti olmayacak, iyi yaşamayı sağlayan iyilere de ait olmayacak, kuvvet, güzellik, sağlık ve benzeri bedenin iyileri arasında sayılacaktır; bu iyiler azalsa bile iyi ve adil hayatı hiç azaltmaz. İffet böyle bir şeyse, onu kaybetmemek için neden bedeni tehlikeye atmaya kadar uğraşılır? Ruhun bir iyisiyse, beden ezildiğinde bile kaybedilmez. Dahası, kutsal perhizkârlığın iyisi bedensel arzuların pisliğine boyun eğmediğinde bedenin kendisi de kutsanır; bu yüzden onlara boyun eğmemekte sarsılmaz bir kararlılıkla direndikçe bedenden de kutsallık yok olmaz; çünkü bedeni kutsal biçimde kullanma iradesi ve, kendisine kalırsa, bunu yapabilme gücü sürer.
Çünkü beden, uzuvları bozulmamış olduğu ya da hiçbir dokunuşla ellenmediği için kutsal değildir; nitekim çeşitli kazalarla yaralanıp zorlanabilir, hekimler de bazen sağlığa yardım ederken orada gözün tiksindiği şeyler yaparlar. Bir ebe, bir bakirenin bekâretini eliyle sınamak isterken, ister kötü niyetle ister bilgisizlikle ister kazayla, muayene sırasında onu bozdu. Bu kızın, o uzvun bütünlüğü artık yitmiş olsa bile bedeninin kutsallığından bir şey kaybettiğini düşünecek kadar budala biri olduğunu sanmıyorum. Bu yüzden ruhun kararı sürdükçe —ki beden de onun sayesinde kutsanmayı hak etti—, başkasının şehvetinin zorbalığı bile bedenin kutsallığını ondan alamaz; çünkü bu kutsallığı kendi perhizkârlığının sebatı korur. Yoksa bir kadın zihni bozulup Tanrı'ya adadığı kararını çiğneyerek kendini kirletmek için kendisini aldatana gidiyorsa, bedenini kutsayan ruh kutsallığı yitirilip yıkıldığı hâlde, oraya giderken onun bedence kutsal olduğunu mu söyleyeceğiz? Bu yanılgı bizden uzak olsun! Buradan daha çok şunu öğrenelim: Ruhun kutsallığı sürdükçe beden ezilse bile bedenin kutsallığı kaybolmaz; tıpkı ruhun kutsallığı çiğnendiğinde, beden dokunulmamış olsa bile, bedenin kutsallığının kaybolması gibi. Bu yüzden hiçbir onayı olmaksızın zorla ezilmiş, başkasının günahıyla sıkıştırılmış bir kadının, kendinde gönüllü ölümle cezalandıracağı bir şey yoktur; bu olmadan önce ise ne kadar daha az! Rezalet, başkasının da olsa, henüz belirsizken kesin bir cinayet işlenmesin!
CAPUT XVIII. De aliena uiolentaque libidine, quam in oppresso corpore mens inuita perpetitur. At enim, ne uel aliena polluat libido, metuitur. Non polluet, si aliena erit; si autem polluet, aliena non erit. Sed cum pudicitia uirtus sit animi comitemque habeat fortitudinem, qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit, nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat, quid de sua carne fiat, sed tantum quid adnuat mente uel renuat: quis eadem sana mente putauerit perdere se pudicitiam, si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit, profecto pudicitia uirtus animi non erit, nec pertinebit ad ea bona, quibus bene uiuitur, sed in bonis corporis numerabitur, qualia sunt uires pulchritudo sana ualetudo, ac si quid huius modi est; quae bona, etiamsi minuantur, bonam iustamque uitam omnino non minuunt. Quod si tale aliquid est pudicitia, ut quid pro illa, ne amittatur, etiam periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est, etiam obpresso corpore non amittitur. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum inmunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit, et ipsum corpus sanctificatur, et ideo, cum eis non cedere inconcussa intentione persistit, nec de ipso corpore perit sanctitas, quia eo sancte utendi perseuerat uoluntas et, quantum est in ipso, etiam facultas. Neque enim eo corpus sanctum est, quod eius membra sunt integra, aut eo, quod nullo contrectantur adtactu, cum possint diuersis casibus etiam uulnerata uim perpeti, et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant, quae horret aspectus. Obstetrix uirginis cuiusdam integritatem manu uelut explorans siue maleuolentia siue inscitia siue casu, dum inspicit, perdidit. Non opinor quemquam tam stulte sapere, ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate, quamuis membri illius integritate iam perdita. Quocirca proposito animi permanente, per quod etiam corpus sanctificari meruit, nec ipsi corpori aufert sanctitatem uiolentia libidinis alienae, quam seruat perseuerantia continentiae suae. An uero si aliqua femina mente corrupta uiolatoque proposito, quod Deo uouerat, pergat uitianda ad deceptorem suum, ad hoc eam pergentem sanctam uel corpore dicimus, ea sanctitate animi, per quam corpus sanctificabatur, amissa adque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore obpresso, sicut amittitur et corporis sanctitas uiolata animi sanctitate etiam corpore intacto. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione uiolenter obpressa et alieno conpressa peccato; quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum, cum ipsum flagitium, quamuis alienum, adhuc pendet incertum.
1.1919. Uğradığı tecavüz yüzünden kendini öldüren Lucretia
Biz şunu söylüyoruz: Beden ezildiğinde iffet kararı kötülüğe hiçbir onayla değişmemişse, rezalet yalnız zorla birleşen adama aittir, ezilip de birleşene hiçbir iradeyle razı olmayan kadına ait değildir. Esirlikte ezilen Hristiyan kadınların yalnız zihinlerini değil bedenlerini de kutsal diye kendilerine karşı savunduğumuz kimseler, bu apaçık akıl yürütmeye karşı çıkmaya mı cüret edecekler? Soylu bir hanım, eski bir Romalı olan Lucretia'yı iffetinden ötürü elbette büyük övgülerle yüceltiyorlar. Kral Tarquinius'un oğlu onun bedenini zorla ezip şehvetle ona sahip olunca, o, bu pek alçak gencin suçunu kocası Collatinus'a ve akrabası Brutus'a, pek ünlü ve pek yiğit adamlara bildirdi ve onları intikam almaya yeminle bağladı. Sonra kendisine yapılan iğrençliğe üzüntüden dayanamayarak kendini öldürdü. Ne diyeceğiz? Bu kadın zinakâr mı sayılmalı, iffetli mi? Bu tartışmada kim uğraşmaya gerek görür? Bu konuda bir hatip pek güzel ve doğru biçimde şöyle der: "Söylemesi şaşılacak şey: İki kişiydiler, zinayı biri işledi." Parlak ve pek doğru bir söz! Çünkü iki bedenin karışmasında birinin pek kirli arzusunu, öbürünün pek iffetli iradesini görerek, uzuvların birleşmesiyle ne yapıldığına değil, ruhların farklılığıyla ne yapıldığına dikkat ederek, "İki kişiydiler, zinayı biri işledi" der.
Ama zinayı işlemeyen kadının daha ağır cezalandırılması nedir? Çünkü o adam babasıyla birlikte vatanından sürüldü, bu kadın ise en ağır cezayla can verdi. İsteği dışında ezilen kadın iffetsizlik etmiş olmuyorsa, iffetli kadının cezalandırılması da adalet olmaz. Size sesleniyorum, Roma kanunları ve yargıçları! Siz, suçlar işlendikten sonra bile hiçbir kötü adamın mahkûm edilmeden cezasız olarak öldürülmesini istemediniz. Öyleyse biri bu suçu sizin yargınıza getirse ve size yalnız mahkûm edilmemiş değil, iffetli ve masum bir kadının öldürüldüğü kanıtlansa, bunu yapanı yerinde bir sertlikle cezalandırmaz mıydınız? Bunu o Lucretia yaptı; o, evet o kadar övülen Lucretia, masum, iffetli, zorbalığa uğramış Lucretia'yı üstelik bir de öldürdü. Hükmünüzü verin! Cezalandırabileceğiniz kimse karşınızda bulunmadığı için bunu yapamıyorsanız, masum ve iffetli bir kadını öldüren bu kadını neden bu kadar övgüyle yüceltiyorsunuz? Ölüler diyarının yargıçları önünde, şairlerinizin şiirlerinde terennüm edilen türden yargıçlar önünde bile onu hiçbir şekilde savunamazsınız; çünkü elbette şunların arasına konmuştur:
Suçsuz oldukları hâlde ölümü kendi elleriyle getirenler,
ışıktan nefret edip canlarını atanlar.
Yukarıya dönmek istese de ilahî hüküm önüne dikilir,
sevimsiz sularıyla kasvetli bataklık onu
bağlar.
Yoksa orada değil midir, çünkü kendini suçsuz olarak değil, kötülüğünü vicdanında bilerek mi öldürdü? Ya —bunu yalnız kendisi bilebilirdi— zorla saldıran gence, kendi şehvetine de kapılarak razı olduysa ve bunu kendinde cezalandırırken ölümle temizlenmesi gerektiğini düşünecek kadar acı çektiyse? Öyle olsa bile, sahte tanrılar katında verimli bir tövbe yapabilseydi kendini öldürmemesi gerekirdi. Ama belki durum böyleyse ve "İki kişiydiler, zinayı biri işledi" sözü yanlışsa, tersine ikisi de zina etmişse, biri açık bir saldırıyla, öbürü gizli bir rızayla, o zaman kendini suçsuz olarak öldürmemiştir; bu yüzden edebiyatçı savunucuları onun ölüler diyarında "suçsuz oldukları hâlde ölümü kendi elleriyle getirenler" arasında olmadığını söyleyebilirler. Ama bu dava iki yandan öyle sıkışmıştır ki cinayet hafifletilirse zina kesinleşir, zina temizlenirse cinayet ağırlaşır. "Zina ettiyse neden övüldü? İffetliyse neden öldü?" denince hiçbir çıkış yolu bulunmaz.
Ama bize, kutsallığın her türlü düşüncesine yabancı olarak esirlikte sıkıştırılmış Hristiyan kadınlarla alay eden bu kimseleri çürütmek için, bu kadar ünlü bir kadının örneğinde, onun parlak övgüleri arasında söylenen şu söz yeter: "İki kişiydiler, zinayı biri işledi." Çünkü onlar Lucretia'nın zinaya hiçbir rızayla kendini lekelemediğine inanmayı yeğlediler. Demek ki zinacıya katlandığı için, zina etmemiş olsa da kendini öldürmesi, iffet sevgisinden değil, utancın zaafındandır.
CAPUT XVIIII. De Lucretia, quae se ob inlatum sibi stuprum peremit. An forte huic perspicuae rationi, qua dicimus corpore obpresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium, qui obprimens concubuerit, non illius, quae obpressa concumbenti nulla uoluntate consenserit, contradicere audebunt hi, contra quos feminarum Christianarum in captiuitate obpressarum non tantum mentes, uerum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe, matronam nobilem ueteremque Romanam, pudicitiae magnis efferunt laudibus. Huius corpore cum uiolenter obpresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset, illa scelus inprobissimi iuuenis marito Collatino et propinquo Bruto, uiris clarissimis et fortissimis, indicauit eosque ad uindictam constrinxit. Deinde foedi in se commissi aegra adque inpatiens se peremit. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controuersia laborandum putauerit? Egregie quidam ex hoc ueraciterque declamans ait: 'Mirabile dictu, duo fuerunt et adulterium unus admisit.' Splendide adque uerissime. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem, alterius castissimam uoluntatem, et non quid coniunctione membrorum, sed quid animorum diuersitate ageretur adtendens: 'Duo', inquit, 'fuerunt, et adulterium unus admisit.' Sed quid est hoc, quod in eam grauius uindicatur, quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est, haec summo est mactata supplicio. Si non est illa inpudicitia qua inuita obprimitur, non est haec iustitia qua casta punitur. Vos appello, leges iudicesque Romani. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum inpune uoluistis occidi. Si ergo ad uestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen uobisque probaretur non solum indemnatam, uerum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem, nonne eum, qui id fecisset, seueritate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia; illa, illa sic praedicata Lucretia innocentem, castam, uim perpessam Lucretiam insuper interemit. Proferte sententiam. Quod si propterea non potestis, quia non adstat quam punire possitis, quur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe aput infernos iudices etiam tales, quales poetarum uestrorum carminibus cantitantur, nulla ratione defenditis, constitutam inter illos scilicet, qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas; cui ad superna redire cupienti Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae Adligat. An forte ideo ibi non est, quia non insontem, sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamuis iuueni uiolenter inruenti etiam sua libidine inlecta consensit idque in se puniens ita doluit, ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit, si fructuosam posset aput deos falsos agere paenitentiam. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud, quod duo fuerunt et adulterium unus admisit, sed potius ambo adulterium commiserunt, unus manifesta inuasione, altera latente consensione, non se occidit insontem, et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse aput inferos inter illos, 'qui sibi letum insontes peperere manu.' Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur, ut, si extenuatur homicidium, adulterium confirmetur; si purgatur adulterium, homicidium cumuletur; nec omnino inuenitur exitus, ubi dicitur: Si adulterata, quur laudata; si pudica, quur occisa?' Nobis tamen hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos, qui Christianis feminis in captiuitate conpressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant, sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit.' Talis enim ab eis Lucretia magis credita est, quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. Quod ergo se ipsam, quoniam adulterum pertulit, etiam non adultera occidit, non est pudicitiae caritas, sed pudoris
1.19_2Başkasının kendisinde, kendi rızası olmadan işlediği alçaklıktan utandı. Övgüye fazla düşkün bir Romalı kadın olarak, yaşamaya devam ederse, hayattayken zorla katlandığı şeye isteyerek katlandığının sanılmasından korktu. Bu yüzden vicdanını gösteremediği insanların gözleri önüne zihninin tanığı olarak o cezayı koyması gerektiğini düşündü. Başkasının kendisinde alçakça yaptığı şeye kendisi sabırla katlanırsa bu işin ortağı sanılmaktan utandı. Benzer şeylere uğrayan Hristiyan kadınlar bunu yapmadılar: Yaşıyorlar ve başkasının suçunun öcünü kendilerinden almadılar; düşmanlar arzuyla onlara tecavüz etmişken, kendileri de utançla kendilerine karşı cinayet işleyip başkalarının suçlarına kendi suçlarını eklemesinler diye. Çünkü içlerinde iffetin şanı, vicdanın tanıklığı vardır; Tanrılarının gözleri önünde buna sahiptirler ve fazlasını aramazlar; çünkü doğru olarak yapabilecekleri başka bir şey yoktur. Yoksa insanların şüphesinin gücendirmesinden yanlış bir yoldan kaçarken ilahî kanunun otoritesinden sapmış olurlardı.
infirmitas. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae etiamsi non secum, et Romana mulier, laudis auida nimium, uerita est ne putaretur, quod uiolenter est passa cum uiueret, libenter passa si uiueret. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putauit, quibus conscientiam demonstrare non potuit. Sociam quippe facti se credi erubuit, si, quod alius in ea fecerat turpiter, ferret ipsa patienter. Non hoc fecerunt feminae Christianae, quae passae similia uiuunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum, ne aliorum sceleribus adderent sua, si, quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant, illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. Habent quippe intus gloriam castitatis, testimonium conscientiae; habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius, ubi quid recte faciant non habent amplius, ne deuient ab auctoritate legis diuinae, cum male deuitant offensionem suspicionis humanae.
1.2020. Hristiyanlara hiçbir durumda gönüllü ölüm hakkı veren bir otorite bulunmadığı
Kutsal kanonik kitaplarda, ister ölümsüzlüğü elde etmek, ister herhangi bir kötülükten sakınmak ya da kurtulmak için kendi kendimize ölüm getirmemizin hiçbir yerde ilahî olarak buyrulmuş ya da izin verilmiş bulunamaması boşuna değildir. Çünkü kanunun "Öldürmeyeceksin" dediği yerde bunun bize yasaklandığını anlamak gerekir; özellikle de "komşunu" diye eklemediği için; oysa yalancı tanıklığı yasaklarken "Komşuna karşı yalancı tanıklık etmeyeceksin" der. Yine de biri kendi aleyhine yalancı tanıklık ederse, kendini bu suçtan uzak saymamalıdır; çünkü komşuyu sevme kuralını seven kişi kendinden almıştır; nitekim "Komşunu kendin gibi seveceksin" diye yazılmıştır. Kendisi hakkında yalan beyanda bulunan, bunu komşusu aleyhine yapmış gibi yalancı tanıklıkla suçluysa —oysa yalancı tanıklığı yasaklayan buyrukta yasaklanan komşu aleyhine olanıdır ve doğru anlamayanlara, kişinin kendi aleyhine yalancı tanık olması yasaklanmamış gibi görünebilir—, "Öldürmeyeceksin" diye yazılıp ardından hiçbir şey eklenmediğine ve kimsenin, buyruğun kendisine verildiği kişinin bile bundan istisna tutulmadığı anlaşıldığına göre, insanın kendini öldürmesinin caiz olmadığını anlamak ne kadar daha gereklidir! Bu yüzden bazıları bu buyruğu hayvanlara ve sürülere de genişletmeye çalışırlar, öyle ki bunların hiçbirini öldürmek de caiz olmasın. Öyleyse neden otları ve topraktan kökleriyle beslenip ona tutunan her şeyi de katmıyorlar? Çünkü bu tür şeyler de his duymasalar bile yaşıyor sayılır; bu yüzden ölebilir, dolayısıyla zor kullanıldığında öldürülebilirler. Nitekim Havari de bu tür tohumlardan söz ederken "Ektiğin şey ölmedikçe dirilmez" der; mezmurda da "Asmalarını dolu ile öldürdü" diye yazılmıştır. "Öldürmeyeceksin" sözünü duyduğumuzda, bu yüzden bir fidanı koparmayı günah mı sayacağız ve Maniheistlerin yanılgısına pek delice mi boyun eğeceğiz? Bu saçmalıkları bir yana bırakalım. "Öldürmeyeceksin" sözünü okuduğumuzda, his duymadıkları için bunun bitkiler hakkında söylendiğini kabul etmiyorsak; akılsız hayvanlar, uçanlar, yüzenler, yürüyenler, sürünenler hakkında da kabul etmiyorsak —çünkü bizimle hiçbir akıl bağıyla birleşmezler, onlara aklı bizimle ortak olarak taşımak verilmemiştir; bu yüzden Yaratıcı'nın pek adil düzenlemesiyle hem hayatları hem ölümleri bizim kullanımımıza tabidir—, "Öldürmeyeceksin" sözünü insan hakkında anlamamız kalır: Ne başkasını ne de kendini. Çünkü kendini öldüren de bir insanı öldürmüş olur.
CAPUT XX. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius uoluntariae necis tribuat. Neque enim frustra in sanctis canonicis libris nusquam nobis diuinitus praeceptum permissumue reperiri potest, ut uel ipsius adipiscendae inmortalitatis uel ullius cauendi carendiue mali causa nobismet ipsis necem inferamus. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est, ubi lex ait: Non occides, praesertim quia non addidit: 'proximum tuum', sicut falsum testimonium cum uetaret: Falsum, inquit, testimonium non dices aduersus proximum tuum. Nec ideo tamen si aduersus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit, ab hoc crimine se putauerit alienum, quoniam regulam diligendi proximum a semet ipso dilector accepit, quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur, quam si aduersus proximum hoc faceret, cum in eo praecepto, quo falsum testimonium prohibetur, aduersus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus uideri non esse prohibitum, ut aduersus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere. Quur ergo non et herbas et quicquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamuis non sentiat, dicitur uiuere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum uis adhibetur, occidi. Unde et apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et in psalmo scriptum est: Occidit uites eorum in grandine. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, uirgultum uellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime adquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de inrationabilibus animantibus, uolatilibus natatilibus, ambulatilibus reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione creatoris et uita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.
1.2121. Cinayet suçunun dışında tutulan insan öldürmeler
Ama aynı ilahî otorite, insan öldürmenin caiz olmamasına bazı istisnalar koymuştur. Tanrı'nın, ya verilmiş bir kanunla ya da belli bir zaman için belli bir kişiye açıkça verilmiş bir buyrukla öldürülmesini emrettiği kimseler bunun dışındadır. Buyurana hizmet borçlu olan kişi kendisi öldürmüş olmaz; tıpkı kılıcın onu kullananın aleti olması gibi. Bu yüzden Tanrı'nın buyruğuyla savaş yapanlar ya da kamu iktidarını temsil ederek onun kanunlarına, yani pek adil aklın hükmüne göre suçluları ölümle cezalandıranlar, "Öldürmeyeceksin" buyruğuna hiçbir şekilde aykırı davranmış olmadılar. İbrahim de oğlunu suç işleyerek değil, itaat ederek öldürmek istediği için zalimlik suçuyla kınanmak şöyle dursun, dindarlığından ötürü övüldü. Savaştan galip dönerken kendisini ilk karşılayan şeyi Tanrı'ya kurban edeceğine adak adayan Yiftah'ın, babasını karşılamaya çıkan kızını öldürmesinin Tanrı'nın buyruğu sayılıp sayılmayacağı da haklı olarak sorulur. Şimşon da düşmanlarıyla birlikte evin yıkıntısı altında kendini ezdiği için, ancak onun aracılığıyla mucizeler yapan Ruh bunu ona gizlice buyurduğu için mazur görülür. İşte, adil kanunun genel olarak ya da adaletin pınarı olan Tanrı'nın özel olarak öldürülmesini buyurduğu bu kimseler dışında, bir insanı, ister kendini ister herhangi birini öldüren cinayet suçuna bağlanır.
CAPUT XXI. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. Quasdam uero exceptiones eadem ipsa diuina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet siue data lege siue ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, uerum etiam laudatus est nomine pietatis, quod uoluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se uouisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio uictori primitus occurrisset; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus obpressit, nisi quia spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat) — his igitur exceptis, quos uel lex iusta generaliter uel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem uel se ipsum uel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.
1.2222. Gönüllü ölümün hiç ruh büyüklüğüne ait olup olamayacağı
Bunu kendilerine yapanların hepsi ruh büyüklükleriyle belki hayranlık uyandırır, ama bilgeliğin sağlamlığı bakımından övülemezler. Gerçi akla daha dikkatle danışırsan, birinin sert bir şeye ya da başkalarının günahlarına katlanamadığı için kendini öldürdüğü yerde buna ruh büyüklüğü demek bile doğru olmayacaktır. Çünkü bedeninin ağır köleliğine ya da halkın akılsız kanaatine katlanamayan zihin daha çok zayıf bir zihin olarak ortaya çıkar. Sıkıntılı bir hayattan kaçmaktansa ona katlanabilen, insanların, özellikle de çoğu zaman yanılgı karanlığına bürünen halkın yargısını vicdanın ışığı ve temizliği karşısında hor görebilen ruh haklı olarak daha büyük sayılmalıdır. Bu yüzden insanın kendine ölüm getirmesi büyük bir ruhla yapılmış sayılacaksa, bu ruh büyüklüğünü daha çok o Theombrotos'ta buluruz. Anlatıldığına göre o, Platon'un ruhun ölümsüzlüğünü tartıştığı kitabını okuyunca kendini surdan aşağı atmış ve böylece bu hayattan daha iyi olduğuna inandığı hayata göç etmiştir. Çünkü onu, katlanamadığı için kendini ortadan kaldırmaya iten, doğru ya da yanlış hiçbir felaket ya da suç baskısı yoktu; ölümü kucaklamaya ve bu hayatın tatlı bağlarını koparmaya onu yalnız ruh büyüklüğü götürdü. Yine de bunun iyi değil de büyükçe yapıldığına, okuduğu Platon'un kendisi tanık olabilirdi. Çünkü Platon, ruhun ölümsüzlüğünü gördüğü o zihinle bunun yapılmaması, hatta yasaklanması gerektiğine hükmetmeseydi, bunu kesinlikle herkesten önce ve en başta kendisi yapar, hatta başkalarına buyururdu.
Ama birçok kişi düşmanın eline düşmemek için kendini öldürdü, denecek. Şimdi bunun yapılıp yapılmadığını değil, yapılması gerekip gerekmediğini soruyoruz. Çünkü sağlam akıl örneklerden de önce gelir; örnekler de ona uyar; ama dindarlıkta ne kadar üstünse taklide o kadar layık olan örnekler. Bunu ne atalar yaptı, ne peygamberler, ne havariler; oysa Rab Mesih'in kendisi, zulme uğrarlarsa şehirden şehre kaçmalarını öğütlediğinde, zulmedenlerin eline düşmemek için kendilerine el kaldırmalarını da öğütleyebilirdi. Göç ettiklerinde kendilerine ebedî meskenler hazırlayacağını vaat ettiği kendi insanlarına bu hayattan bu şekilde göç etmelerini buyurmadıysa ya da öğütlemediyse, Tanrı'yı tanımayan milletler hangi örnekleri ileri sürerse sürsün, tek gerçek Tanrı'ya tapınanlar için bunun caiz olmadığı açıktır.
CAPUT XXII. An umquam possit mors uoluntaria ad magnitudinem animi pertinere. Et quicumque hoc in se ipsis perpetrauerunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non ualendo tolerare uel quaeque aspera uel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest uel duram sui corporis seruitutem uel stultam uulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui uitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque uulgare, quod plerumque caligine erroris inuoluitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de inmortalitate animae disputauit, se praecipitem dedisse de muro adque ita ex hac uita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu uerum seu falsum, quod non ualendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem adque huius uitae suauia uincla rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset uel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua inmortalitatem animae uidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium peruenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt patriarchae, non prophetae, non apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de ciuitate in ciuitatem, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium peruenirent. Porro si hoc ille non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac uita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum uerum Deum.
1.2323. Caesar'ın zaferine dayanamayarak kendini öldüren Cato'nun örneği nasıl bir örnektir
Ama onlar da, yukarıda hakkında gerekeni söylediğimiz Lucretia dışında, otoritesine dayanarak hüküm koyabilecekleri birini kolay kolay bulamazlar; Utica'da kendini öldüren o Cato'yu saymazsak. Bunu yapan tek kişi o olduğu için değil, bilgili ve dürüst bir adam sayıldığı için; öyle ki yaptığı şeyin doğru olarak yapılabildiği ya da yapılabileceği haklı olarak düşünülsün. Onun yaptığı hakkında ne söyleyeyim? Şunu söylemekten başka: Bunu yapmamasını daha basiretli bir şekilde öğütleyen dostları, ki bazıları bilgili adamlardı, bunun güçlü değil zayıf bir ruhun işi olduğuna hükmettiler; çünkü bu iş, alçaklıklardan sakınan bir ahlâkî güzelliği değil, sıkıntılara dayanamayan bir zaafı gösteriyordu. Cato da kendi sevgili oğlu hakkında böyle hükmetti. Çünkü Caesar'ın zaferi altında yaşamak alçaklıksa, neden oğluna bu alçaklığı salık verdi ve ona Caesar'ın iyiliğinden her şeyi ummasını buyurdu? Neden onu da kendisiyle birlikte ölüme zorlamadı? Torquatus, emre karşı düşmanla savaşan oğlunu galip geldiği hâlde öldürdüğü için övülüyorsa, kendini bağışlamayan yenik Cato neden yenik oğlunu bağışladı? Yoksa emre aykırı olarak galip gelmek, onura aykırı olarak galibe katlanmaktan daha mı alçakçaydı? Demek ki Cato, galip Caesar'ın altında yaşamayı hiç de alçaklık saymadı; yoksa oğlunu baba kılıcıyla bu alçaklıktan kurtarırdı. Öyleyse bu, şundan başka nedir: Caesar'ın bağışlamasını hem umduğu hem istediği oğlunu ne kadar sevdiyse, Caesar'ın kendisini de bağışlamasıyla kazanacağı şanı —Caesar'ın kendisinin de böyle söylediği anlatılır— o kadar kıskandı; ya da daha yumuşak bir şey söyleyelim, bundan utandı.
CAPUT XXIII. Quale exemplum sit Catonis, qui se uictoriam Caesaris non ferens interemit. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra [satis] quod uidebatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit; non quia solus id fecit, sed quia uir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse uel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam uiri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, inbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecauens, sed infirmitas aduersa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicauit. Nam si turpe erat sub uictoria Caesaris uiuere, quur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit? Quur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnauerat, etiam uictorem laudabiliter Torquatus occidit, quur uictus uicto filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse uictorem, quam contra decus ferre uictorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicauit sub uictore Caesare uiuere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid [est] ergo, nisi quod filium quantum amauit, cui parci a Caesare et sperauit et uoluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur, inuidit — [aut] ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?
1.2424. Regulus'un Cato'dan üstün olduğu o fazilette Hristiyanların çok daha seçkin olduğu
Karşısında bulunduğumuz bu kimseler, kendine ölüm getirerek bütün işkencelerden kurtulmaktansa kendi bedeninde bu kadar korkunç kötülüklere katlanmayı yeğleyen kutsal adam Eyüp'ü, ya da kendi Yazılarımızdan, en yüksek otoriteyle pek yüce ve imana pek layık olan, kendilerini öldürmektense düşmanların esirliğine ve hükmüne katlanmayı yeğleyen başka azizleri Cato'ya yeğlememizi istemezler. Ama ben onların kendi edebiyatından o Marcus Regulus'u Marcus Cato'ya yeğleyeceğim. Çünkü Cato, yenilince boyun eğmeye tenezzül etmediği ve boyun eğmemek için kendi eliyle ölmeyi seçtiği Caesar'ı hiç yenmemişti. Regulus ise Kartacalıları daha önce yenmişti; bir Roma komutanı olarak Roma hükümranlığına vatandaşlardan değil düşmanlardan, üzülecek değil övülecek bir zafer getirmişti; ama sonra onlara yenilince, ölerek kendini onlardan kurtarmaktansa kölelik ederek onlara katlanmayı yeğledi. Böylece hem Kartacalıların hükmü altında sabrı, hem de Romalılara olan sevgisinde sebatı korudu: Ne yenik bedenini düşmanlardan, ne de yenilmez ruhunu vatandaşlarından esirgedi. Kendini öldürmek istememesi de bu hayatı sevdiği için değildi. Bunu, verdiği söz ve ettiği yemin yüzünden, senatoda sözleriyle savaşta silahlarıyla olduğundan daha ağır gücendirdiği aynı düşmanlara hiç tereddüt etmeden geri döndüğünde kanıtladı. Bu hayatı bu kadar hor gören adam, kendini öldürmektense hayatını azgın düşmanların elinde her türlü işkenceyle bitirmeyi yeğlediğine göre, insanın kendini öldürmesinin büyük bir suç olduğuna şüphesiz hükmetmişti. Romalılar, övgüye değer ve faziletin nişanlarıyla parlayan bütün adamları arasında ondan daha iyisini gösteremezler: Ne mutluluk onu bozdu —o büyük zaferin içinde pek yoksul kaldı—, ne bahtsızlık onu kırdı —o büyük yıkıma korkusuzca döndü—. Dünyevî vatanın pek yiğit ve pek ünlü savunucuları, tanrıların —sahte tanrılar da olsa— aldatıcı değil pek dürüst tapıcıları ve pek doğru yemin edenleri olan, yenilen düşmanları savaş âdeti ve hukuku uyarınca öldürebilen bu adamlar, düşmanlara yenilince kendilerini öldürmek istemedilerse ve ölümden hiç korkmadıkları hâlde kendilerine ölüm getirmektense galip efendilere katlanmayı yeğlediyse, gerçek Tanrı'ya tapınan ve gökteki vatanı özleyen Hristiyanlar, ilahî düzen onları sınamak ya da düzeltmek için bir süre düşmanların boyunduruğu altına koyduğunda bu suçtan ne kadar daha çok kaçınacaklardır! O düşkün hâlde, onlar için bu kadar alçakgönüllülükle gelen o En Yüce onları bırakmaz; üstelik hiçbir askerî iktidarın ya da böyle bir askerliğin hukuku onları yenilmiş düşmanı bile öldürmeye bağlamaz. Öyleyse, insanın kendini, düşman ona karşı günah işledi diye ya da günah işlemesin diye öldürmesi gibi kötü bir yanılgı nereden sızar içeri? Oysa günah işlemiş ya da işleyecek olan düşmanın kendisini bile öldürmeye cesaret edemez!
CAPUT XXIIII, Quod in ea uirtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum uirum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam inlata sibi morte omnibus carere cruciatibus, uel alios sanctos ex litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captiuitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum M. Catoni Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem uicerat, cui uictus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam uicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex ciuibus dolendam, sed ex hostibus laudandam uictoriam reportauerat; ab eis tamen postea uictus maluit eos ferre seruiendo quam eis se auferre moriendo. Proinde seruauit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec uictum auferens corpus ab hostibus nec inuictum animum a ciuibus. Nec quod se occidere noluit, uitae huius amore fecit. Hoc probauit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos grauius in senatu uerbis quam bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeauit. Tantus itaque uitae huius contemtor, cum saeuientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicauit. Inter omnes suos laudabiles et uirtutis insignibus inlustres uiros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta uictoria mansit pauperrimus, nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia reuertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi uiri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed ueracissimi etiam iuratores, qui hostes uictos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus uicti se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, uictores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, uerum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos diuina dispositio uel probandos uel emendandos ad tempus hostibus subiugauerit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter altissimus uenit, praesertim quos nullius militaris potestatis uel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, uel quia in eum peccauit, uel ne in eum peccet inimicus, cum uel peccatorem uel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?
1.2525. Günahtan günahla kaçınılmaması gerektiği
Ama şehvete tabi kılınan bedenin, pek baştan çıkarıcı bir hazla ruhu günaha razı olmaya çekmesinden korkulmalı ve sakınılmalıdır, denecek. Bu yüzden, diyorlar, herkes artık başkasının değil kendi günahı yüzünden, bu günahı işlemeden önce kendini öldürmelidir. Bedene ve onun arzusuna değil, Tanrı'ya ve onun bilgeliğine tabi olan ruh, başkasının şehvetiyle kışkırtılan kendi bedeninin şehvetine razı olmayı asla yapmayacaktır. Ama apaçık hakikatin yüksek sesle ilan ettiği gibi, insanın kendini öldürmesi de iğrenç bir cinayet ve mahkûmiyeti gerektiren bir suçsa, kim "Sonra belki zinaya düşeriz diye şimdiden cinayet işleyelim" diyecek kadar aklını yitirir? Haksızlık öyle hükmediyorsa ki masumiyet değil de günahlar seçiliyorsa, şimdiki kesin cinayetten gelecekteki belirsiz zina daha iyi değil midir? Tövbeyle iyileşecek bir rezaleti işlemek, kurtarıcı tövbeye hiçbir yer bırakılmayan böyle bir cinayetten daha iyi değil midir? Bunları, başkasının değil kendi günahlarından kaçınmak için, başkasının şehveti altında kendi kışkırtılmış şehvetlerine razı olmasınlar diye kendilerine ölümcül bir şiddet uygulamaları gerektiğini düşünen erkekler ve kadınlar için söyledim. Ama Tanrısına güvenen, ona umut bağlayıp onun yardımına dayanan Hristiyan zihninden uzak olsun —diyorum ki uzak olsun— böyle bir zihnin bedenin herhangi bir hazzıyla alçaklığa razı olmaya boyun eğmesi! Hâlâ ölüme yazgılı uzuvlarda oturan o arzu dolu itaatsizlik, iradenin kanunu dışında âdeta kendi kanunuyla hareket ediyorsa, bu uyuyanın bedeninde kusur değilse, razı olmayanın bedeninde ne kadar daha az kusurdur!
CAPUT XXV. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. At enim timendum est et cauendum, ne libidini subditum corpus inlecebrosissima uoluptate animum adliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut ueritas manifesta proclamat, quis ita desipiat ut dicat: 'Iam nunc perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium'? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos uel eas, quae non alieni, sed proprii peccati deuitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, uim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis uoluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae uoluntatis legem quasi lege sua mouetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!
1.2626. Caiz olmayan şeyleri azizlerin yaptığı bilindiğinde, bunların hangi gerekçeyle yapıldığına inanılmalıdır
Ama bazı kutsal kadınlar, diyorlar, zulüm zamanında iffetlerine saldıranlardan kaçmak için kendilerini kapıp götürecek ve boğacak bir ırmağa attılar, böylece öldüler; Katolik kilisede de onların şehitlikleri pek kalabalık bir saygıyla anılıyor. Bunlar hakkında aceleyle hüküm vermeye cüret etmem. Çünkü ilahî otoritenin, imana layık bazı tanıklıklarla, kiliseyi onların hatırasını böyle onurlandırmaya ikna edip etmediğini bilmiyorum; böyle olması da mümkündür. Ya bunu insanca aldanarak değil, ilahî bir buyrukla, yanılarak değil, itaat ederek yaptılarsa? Şimşon hakkında da başka türlü inanmamız caiz değildir. Tanrı buyurduğunda ve buyurduğunu hiçbir dolambaç olmaksızın bildirdiğinde, kim itaati suç sayabilir? Kim dindarca boyun eğişi suçlayabilir? Ama İbrahim bunu övgüye değer biçimde yaptı diye, oğlunu Tanrı'ya kurban etmeye karar veren herkes suç işlemeden yapmış olmaz. Bir asker de, altında meşru olarak bulunduğu iktidara itaat ederek bir insanı öldürdüğünde, şehrinin hiçbir kanununa göre cinayetle suçlu değildir; tersine, yapmazsa emri terk etmek ve hor görmekle suçludur. Kendi isteğiyle ve kendi yetkisiyle yapsaydı, insan kanı dökme suçuna düşerdi. Böylece emir almadan yaparsa cezalandırılacağı şey yüzünden, emir aldığı hâlde yapmazsa cezalandırılacaktır. Komutan buyurduğunda böyleyse, Yaratıcı buyurduğunda ne kadar daha çok böyledir! Kendini öldürmenin caiz olmadığını duyan kişi, buyruklarını hor görmenin caiz olmadığı Tanrı buyurduysa yapsın; yalnız ilahî buyruğun hiçbir belirsizlikle sallanmadığından emin olsun. Biz vicdana kulak yoluyla ulaşırız; gizli şeyler hakkında yargıyı kendimize mal etmeyiz. "İnsanda olup biteni, insanın içindeki ruhundan başka kimse bilmez." Şunu söylüyoruz, şunu ileri sürüyoruz, şunu her şekilde onaylıyoruz: Hiç kimse kendine, geçici sıkıntılardan kaçmak için gönüllü ölüm getirmemelidir, yoksa ebedî sıkıntılara düşer; hiç kimse başkalarının günahları yüzünden getirmemelidir, yoksa başkasının günahı kendisini kirletmezken pek ağır bir kendi günahına sahip olmaya başlar; hiç kimse geçmiş günahları yüzünden getirmemelidir, çünkü bu günahlar tövbeyle iyileşebilsin diye bu hayata daha çok ihtiyaç vardır; hiç kimse ölümden sonra umulan daha iyi bir hayatı özlediği için getirmemelidir, çünkü ölümden sonraki daha iyi hayat kendi ölümlerinin suçlusu olanları kabul etmez.
CAPUT XXVI. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae deuitarent, in rapturum adque necaturum se fluuium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica ecclesia ueneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus, ut earum memoriam sic honoret, diuina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed diuinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen uocet? quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreuerit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla ciuitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti adque contemti; quod si sua sponte adque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo uideat utrum diuina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam conuenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus adprobamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere uelut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipse incipiat habere grauissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac uita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem uelut desiderio uitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem uita non suscipit.
1.2727. Günahtan kaçınmak için gönüllü ölümün istenip istenmemesi gerektiği
Söz etmeye başladığım bir sebep kalıyor; bu sebeple insanın kendini öldürmesinin faydalı olduğu düşünülür: Ya okşayan bir hazla ya da kudurmuş bir acıyla günaha düşmemek. Bu sebebi kabul etmek istersek, iş o kadar ileri gidecektir ki insanlara, kutsal yeniden doğuşun yıkanmasıyla arınıp bütün günahlarının bağışlanmasını aldıkları zaman kendilerini öldürmeleri öğütlenmelidir. Çünkü geçmiş günahların hepsi silindiğinde, gelecekteki bütün günahlardan sakınmanın tam zamanıdır. Bu gönüllü ölümle doğru olarak yapılıyorsa, neden en çok o zaman yapılmasın? Vaftiz edilen biri neden kendini bağışlıyor? Kendine ölüm getirerek bütün bunlardan kaçınmak pek kolayken ve "Tehlikeyi seven ona düşer" diye yazılmışken, neden kurtulmuş başını yeniden bu hayatın bunca tehlikesine sokuyor? Buradan ayrılması caiz olan kişi bu hayatta kaldığına göre, bu kadar çok ve bu kadar büyük tehlike neden sevilir ya da sevilmese bile neden üstlenilir? Yoksa bu kadar tatsız bir sapkınlık yüreği altüst edip hakikati düşünmekten döndürüyor mu? Öyle ki insan tek bir esir alıcının hükmü altında günaha düşmemek için kendini öldürmeliyse, her saat ayartılarla dolu dünyanın kendisine katlanmak için yaşaması gerektiğini sansın; hem tek bir efendi altında korkulan türden ayartılarla, hem de onlarsız bu hayatın sürdürülemeyeceği sayısız başka ayartılarla dolu dünyaya? Öyleyse vaftiz edilenlere seslenerek onları ister bakire bütünlüğüne, ister dul perhizkârlığına, ister evlilik yatağının sadakatine heveslendirmeye çalıştığımız öğütlerle neden vakit harcayalım? Oysa daha iyi ve günah işlemenin bütün tehlikelerinden uzak kestirme yollarımız var: Günahların pek yeni bağışlanmasından sonra ölümü yakalamaya ve kendine getirmeye ikna edebildiğimiz herkesi Rab'be daha sağlıklı ve daha temiz gönderebiliriz! Bunu girişilmeye ve öğütlenmeye değer bulan herkes, akılsız demeyeyim, delidir. Öyle biri bir insana hangi yüzle "Barbar ahlâklı iffetsiz bir efendinin altında yaşarken küçük günahlarına daha ağırını eklememek için kendini öldür" der? Oysa aynı kişi şunu ancak pek büyük bir alçaklıkla söyleyebilir: "Bütün günahların bağışlandığına göre, bunca kirli hazla pek baştan çıkarıcı, bunca iğrenç zulümle pek kudurmuş, bunca yanılgı ve korkuyla pek düşmanca olan bir dünyada yaşarken yeniden böyle ya da daha kötü şeyler işlememek için kendini öldür." Bunu söylemek günah olduğuna göre, kendini öldürmek de kesinlikle günahtır. Çünkü bunu kendi isteğiyle yapmak için herhangi bir haklı sebep olabilseydi, şüphesiz bundan daha haklısı olmazdı. Bu bile haklı olmadığına göre, hiçbir haklı sebep yoktur.
CAPUT XXVII. An propter declinationem peccati mors spontanea adpetenda sit. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum inruat uel blandiente uoluptate uel dolore saeuiente. Quam causam si uoluerimus admittere, eo usque progressa perueniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cauendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, quur non tunc potissimum fit? Quur baptizatus sibi quisque parcit? Quur liberatum caput tot rursus uitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis inlata sibi nece omnia deuitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud? Quur ergo amantur tot et tanta pericula uel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac uita, cui abscedere licitum est? An uero tam insulsa peruersitas cor euertit et a consideratione ueritatis auertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captiuantis dominatu conruat in peccatum, uiuendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas tentationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec uita non ducitur? Quid igitur causae est, quur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos adloquendo studemus accendere siue ad uirginalem integritatem siue ad continentiam uidualem siue ad ipsam tori coniugalis fidem, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota conpendia, ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum adripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc adgrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: 'Interfice te, ne paruis tuis peccatis adicias grauius, dum uiuis sub domino barbaris moribus inpudico', qui non potest nisi sceleratissime dicere: 'Interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia uel etiam peiora committas, dum nimis in mundo tot inpuris uoluptatibus inlecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico'? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia uero nec ista est, ergo nulla est.
1.2828. Tanrı'nın hangi hükmüyle düşman şehvetinin perhizkârların bedenlerine karşı günah işlemesine izin verildiği
Öyleyse ey Mesih'in imanlı kadınları, iffetiniz düşmanlara oyuncak olduysa hayatınız size usanç vermesin. Size karşı günah işlemelerine izin verilenlerin günahlarına razı olmadığınıza dair sadık bir vicdanı koruyorsanız, büyük ve gerçek bir tesellinize sahipsiniz. Belki neden izin verildiğini soruyorsunuz: Dünyanın Yaratıcısı'nın ve Yöneticisi'nin takdiri gerçekten derindir; "hükümleri anlaşılmaz, yolları izlenemez." Yine de ruhlarınıza imanla sorun: Belki bu bütünlük, perhizkârlık ya da iffet iyisi yüzünden fazla şişkinlikle büyüklendiniz, insanların övgülerinden hoşlanarak bu konuda bazılarını kıskandınız? Bilmediğim bir şeyle suçlamıyorum; sorduğunuzda yüreklerinizin size verdiği cevabı da duymuyorum. Yine de böyle olduğunu cevaplarlarsa, insanlara beğendirmeye can attığınız şeyi kaybetmenize, insanlara gösterilemeyen şeyin size kalmasına şaşmayın. Günah işleyenlere razı olmadıysanız, ilahî lütuf kaybedilmesin diye ona ilahî yardım eklendi; insan şanı sevilmesin diye onun yerini insanların ayıplaması aldı. Her ikisinde de teselli bulun, ey yüreği küçük olanlar: Bir yandan sınandınız, öbür yandan uyarıldınız; bir yandan aklandınız, öbür yandan düzeltildiniz. Bazılarının yürekleri ise, kendilerine sorulduğunda şöyle cevap verir: Bakirelik, dulluk ya da evlilik iffeti iyisiyle hiç kibirlenmediler; alçakgönüllülere uyarak Tanrı'nın armağanıyla titreyerek sevindiler; benzer bir kutsallığın ve iffetin üstünlüğü yüzünden kimseyi kıskanmadılar; iyi ne kadar seyrekse o kadar büyük verilen insan övgüsünü bir yana bırakıp, kendilerinin azlık içinde daha çok öne çıkmasındansa sayılarının daha çok olmasını dilediler. Böyle olan bu kadınlar, içlerinden bazılarını barbar şehveti sıkıştırdıysa, buna izin verildiğinden yakınmasınlar; hiç kimsenin cezasız işlemediği şeye izin veriyor diye Tanrı'nın bunları ihmal ettiğine de inanmasınlar. Çünkü kötü arzuların bazı ağırlıkları gizli bir ilahî hükümle şimdi salıverilir, apaçık son hükme saklanır. Belki de bu iffet iyisi yüzünden yüreklerinin şişip büyüklenmediğini vicdanlarında iyi bilen, ama yine de bedenlerinde düşman zorbalığına uğrayan bu kadınlarda gizli bir zaaf vardı; o yağmada bu alçaltılmadan kurtulsalardı, bu zaaf onları kibir gururuna yükseltebilirdi. Bazıları kötülük akıllarını değiştirmesin diye ölümle kapılıp götürüldüğü gibi, bu kadınlardan da bolluk ölçülülüklerini değiştirmesin diye zorla bir şey kapılıp götürüldü. Demek ki, bedenleri hiç kimsenin çirkin dokunuşuna uğramadığı için ya zaten kibirlenen ya da düşmanların zorbalığı onlara dokunmasaydı belki kibirlenebilecek olan her iki tür kadından iffet alınmadı, alçakgönüllülük öğretildi; birincilerin mevcut şişkinliğine yardım edildi, ikincilerin yaklaşan şişkinliğinin önüne geçildi.
Şu da susarak geçilmemelidir: Bunlara uğrayan bazı kadınlar, perhizkârlık iyisinin bedensel iyiler arasında sayılması gerektiğini, ancak beden kimsenin şehvetiyle ellenmezse süreceğini sanmış olabilir; bedenin de ruhun da kutsal olması için bu iyinin yalnız Tanrı'nın yardımıyla güçlenen iradenin kuvvetinde yattığını, ruh istemedikçe alınamayacak bir iyi olduğunu görmemiş olabilir. Bu yanılgı belki onlardan kaldırıldı. Çünkü Tanrı'ya hangi vicdanla kulluk ettiklerini düşündüklerinde, sarsılmaz bir imanla, kendisine böyle kulluk eden ve kendisine yakaran kadınları onun hiçbir şekilde bırakabileceğini düşünmediklerinde ve iffetin onun ne kadar hoşuna gittiğinden şüphe edemediklerinde, şunun sonuç olarak çıktığını görürler: Kendilerine verdiği ve onlarda sevdiği kutsallık bu şekilde yok olabilseydi, Tanrı azizlerinin başına bunların gelmesine asla izin vermezdi.
CAPUT XXVIII. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis peccare permissa sit. Non itaque uobis, o fideles Christi, sit taedio uita uestra, si ludibrio fuit hostibus castitas uestra. Habetis magnam ueramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non uos consensisse peccatis eorum, qui in uos peccare permissi sunt. Quod si forte, quur permissi sint, quaeritis, alta quidem est prouidentia creatoris mundi adque rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius; uerum tamen interrogate fideliter animas uestras, ne forte de isto integritatis et continentiae uel pudicitiae bono uos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus inuidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod uobis interrogata uestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc uos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud uobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, diuinae gratiae, ne amitteretur, diuinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit obprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum uero corda interrogata respondent numquam se de bono uirginitatis uel uiduitatis uel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse, nec inuidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido conpressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo inpune committit. Quaedam enim ueluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens diuinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reseruantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen uim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in uastatione illa euasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum, ita quiddam ab istis ui raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, uel iam superbiebant uel superbire, si nec hostium uiolentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est inmanenti, istarum occursum est inminenti. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit uideri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus adtrectaretur; non esse autem positum in solo adiuto diuinitus robore uoluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod inuito animo non possit auferri: qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo seruierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi seruientes eumque inuocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, uident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.
1.2929. Mesih onları düşmanların öfkesinden kurtarmadı diye ayıplayan imansızlara Mesih'in ailesinin ne cevap vermesi gerektiği
Öyleyse yüce ve gerçek Tanrı'nın bütün ailesinin kendine ait bir tesellisi vardır; aldatıcı olmayan, sallanan ya da kayıp giden şeylerin umuduna dayanmayan bir teselli. Bu aile, ebedî hayata hazırlandığı bu geçici hayattan da hiç pişman olmaz; dünyevî iyileri bir gurbetçi gibi kullanır, onlara kapılmaz; kötülüklerle ise ya sınanır ya düzeltilir. Onun dürüstlüğüyle alay eden ve belki geçici kötülüklere düştüğünde ona "Hani nerede senin Tanrın?" diyenler ise, kaçınmak için tanrılarına tapındıkları ya da tapınılması gerektiğini ileri sürdükleri bu tür şeylere uğradıklarında kendi tanrılarının nerede olduğunu söylesinler. Çünkü bu aile şöyle cevap verir: "Benim Tanrım her yerde hazırdır, her yerde bütündür, hiçbir yere kapalı değildir; görünmeden hazır olabilir, hareket etmeden uzak olabilir. Beni sıkıntılarla çalkaladığında ya liyakatimi sınar ya günahlarımı cezalandırır; dindarca katlandığım geçici kötülükler için bana ebedî bir ödül saklar. Ama siz kimsiniz ki sizinle kendi tanrılarınız hakkında bile konuşmaya değsin, benim Tanrım hakkında konuşmak ne kadar daha az! O bütün tanrılardan daha korkunçtur; çünkü milletlerin tanrıları cinlerdir, Rab ise gökleri yarattı."
CAPUT XXVIIII. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam a furore hostium non liberauerit Christus. Habet itaque omnis familia summi et ueri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium uel labentium constitutam, uitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi uero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala deuenerit: Ubi est Deus tuus? ipsi dicant, ubi sint di eorum, cum talia patiuntur, pro quibus euitandis eos uel colunt uel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me aduersis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus seruat; uos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de dis uestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam di gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit.
1.3030. Hristiyan zamanlarından yakınanların ne kadar utanç verici bir bollukta yüzmek istedikleri
Bir zamanlar başrahibiniz olan Scipio Nasica yaşasaydı, sizi bu utanmazlıktan kendisi alıkoyardı. Pön savaşının dehşeti altında Phrygia ayinleri kabul edilirken en iyi adam arandığında bütün senato onu seçmişti; belki yüzüne bakmaya bile cesaret edemezdiniz. Çünkü sıkıntılarla ezildiğinizde neden Hristiyan zamanlarından yakınıyorsunuz? Sefahatinizi güvenceye almak ve pek bozuk bir ahlâkla, bütün sıkıntıların sertliğinden uzak, sefahate dağılmak istediğiniz için değil mi? Çünkü barışa sahip olmak ve her türlü bollukta yüzmek istemeniz, bu iyileri ahlâkça güzel bir biçimde, yani ölçülülükle, ayıklıkla, itidalle ve dindarlıkla kullanmak için değildir; hazların sonsuz çeşitliliği delice israflarla aransın, bolluk içinde ahlâkta azgın düşmanlardan daha kötü kötülükler doğsun diyedir. Ama o başrahibiniz Scipio, bütün senatonun hükmüyle en iyi adam olan o kişi, sizin için bu felaketten korkarak o zaman Roma hükümranlığının rakibi olan Kartaca'nın yıkılmasını istemiyor, yıkılmasına karar veren Cato'ya karşı çıkıyordu. Zayıf ruhlar için güvenliğin bir düşman olmasından korkuyor, vesayet altındaki çocuklar gibi olan vatandaşlar için dehşeti uygun bir vasi olarak gerekli görüyordu. Görüşünde de yanılmadı; ne kadar doğru söylediği olayların kendisiyle kanıtlandı. Kartaca yıkılıp Roma devletinin büyük dehşeti savulup söndükten sonra, bolluktan doğan öyle büyük kötülükler hemen ardından geldi ki, uyum bozulup parçalanınca önce azgın ve kanlı ayaklanmalarla, sonra çok geçmeden kötü sebeplerin birbirine bağlanmasıyla iç savaşlarla da öyle büyük kırımlar yapıldı, öyle çok kan döküldü, sürgün listeleri ve yağma arzusuyla vahşet öyle kaynadı ki, daha temiz bir hayat sürerken kötülükleri düşmanlardan bekleyen o Romalılar, hayatın temizliğini yitirince vatandaşlarından daha zalimce şeylere uğradılar. İnsan soyunun öteki kusurları arasında bütün Roma halkında daha saf olarak bulunan o hükmetme şehveti, daha güçlü birkaç kişide galip gelince, ezilmiş ve yorulmuş ötekileri kölelik boyunduruğu altında da ezdi.
CAPUT XXX. Quam pudendis prosperitatibus affluere uelint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. Si Nasica ille Scipio uester quondam pontifex uiueret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum uir optimus quaereretur, uniuersus senatus elegit, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse uos ab hac inpudentia cohiberet. Quur enim adflicti rebus aduersis de temporibus querimini Christianis, nisi quia uestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste sobrie, temperanter pie, sed ut infinita uarietas uoluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saeuientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus uester, ille iudicio totius senatus uir optimus, istam uobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni, timens infirmis animis hostem securitatem, et tamquam pupillis ciuibus idoneum tutorem necessarium uidens esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam uerum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et extincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saeuis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam ciuilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferueret inmanitas, ut Romani illi, qui uita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate uitae crudeliora paterentur a ciuibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia uitia generis humani meracior inerat uniuerso populo Romano, postea quam in paucis potentioribus uicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo seruitutis obpressit.
1.3131. Romalılarda hükümranlık hırsının hangi kusur basamaklarıyla büyüdüğü
Çünkü bu şehvet, ardı ardına gelen makamlarla kral iktidarına ulaşıncaya kadar o pek kibirli zihinlerde ne zaman dinecekti? Makamları ardı ardına sürdürme imkânı ancak ihtiras ağır basarsa olurdu. İhtiras da ancak açgözlülük ve sefahatle bozulmuş bir halkta ağır basardı. Halk ise, o Nasica'nın pek ileri görüşlülükle sakınılması gerektiğini düşündüğü bolluk yüzünden açgözlü ve sefih oldu. Çünkü o, düşmanların en büyük, en güçlü, en zengin şehrinin ortadan kaldırılmasını istemiyordu ki korkuyla şehvet bastırılsın, bastırılan şehvet sefahate dökülmesin, sefahat dizginlenince açgözlülük de azmasın; bu kusurların önü kapatılınca şehre faydalı fazilet çiçeklensin ve büyüsün, bu faziletin yanında ona uygun özgürlük de kalsın. Aynı başrahibinizin —sık sık söylenmesi gerektiği gibi, o zamanın senatosunun hiçbir görüş ayrılığı olmadan en iyi adam olarak seçtiği kişinin— bir tiyatro oturma yeri yapmaya çalışan senatoyu bu tasarıdan ve arzudan alıkoyması da buradan, vatana duyduğu bu pek ileri görüşlü sevgiden geliyordu. Pek ağırbaşlı bir konuşmayla onları, Yunan sefahatinin vatanın erkekçe ahlâkına sızmasına ve Roma faziletini sarsıp gevşetmek için yabancı ahlâksızlığa razı olunmasına izin vermemeye ikna etti. Otoritesi o kadar etkili oldu ki, sözlerinden etkilenen senatonun ileri görüşlülüğü, şehrin oyun gösterilerinde geçici olarak yığarak kullanmaya başladığı sıraları bile bundan sonra koymayı yasakladı. Tanrı saydığı varlıkların otoritesine karşı koymaya cesaret etseydi, sahne oyunlarının kendisini Roma şehrinden ne büyük bir şevkle kaldırırdı! Onların zararlı cinler olduğunu anlamıyordu ya da anlıyorsa da onları hor görmektense yatıştırmak gerektiğini düşünüyordu. Çünkü yüreği imanla temizleyip insan duygusunu göksel ve göklerin üstündeki şeylere ulaşmak için alçakgönüllü bir dindarlıkla değiştirecek ve kibirli cinlerin hükmünden kurtaracak yüce öğreti milletlere henüz duyurulmamıştı.
CAPUT XXXI. Quibus uitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perueniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praeualeret. Minime autem praeualeret ambitio, nisi in populo auaritia luxuriaque corrupto. Auarus uero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille prouidentissime cauendas esse censebat, quando ciuitatem hostium maximam fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec auaritia grassaretur; quibus uitiis obseratis ciuitati utilis uirtus floreret et cresceret eique uirtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac prouidentissima patriae caritate ueniebat, quod idem ipse uester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia uir optimus, caueam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate conpescuit persuasitque oratione grauissima, ne Graecam luxuriam uirilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad uirtutem labefactandam eneruandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate ualuit, ut uerbis eius commota senatoria prouidentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti ciuitas coeperat, deinceps prohiberet adponi. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat. Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia uel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret adfectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.
1.3232. Sahne oyunlarının kuruluşu
Ama bunları bilmeyenler ve bilmezden gelenler, şunu bilin; böyle efendilerden kurtarana karşı homurdananlar, dikkat edin: Çirkinliklerin gösterisi ve boş şeylerin serbestliği olan sahne oyunları Roma'da insanların kusurlarıyla değil, sizin tanrılarınızın buyruklarıyla kuruldu. O Scipio'ya ilahî onurlar vermeniz, bu tür tanrılara tapınmanızdan daha katlanılabilir olurdu. Çünkü o tanrılar kendi başrahiplerinden daha iyi değildi. İşte dikkat edin, eğer bu kadar uzun süre içtiğiniz yanılgılarla sarhoş olan zihin sağlıklı bir şey düşünmenize izin veriyorsa! Tanrılar bedenlerdeki salgını yatıştırmak için kendilerine sahne oyunları sunulmasını buyuruyordu; başrahip ise ruhlardaki salgından sakınmak için sahnenin kurulmasını yasaklıyordu. Zihninizin biraz ışığıyla ruhu bedene üstün tutuyorsanız, kime tapınacağınızı seçin! O beden salgını, savaşçı ve daha önce yalnız sirk oyunlarına alışkın bir halka sahne oyunlarının nazlı çılgınlığı sızdığı için de dinmedi. Kötü ruhların kurnazlığı, o salgının gereken sonuyla zaten sona ereceğini önceden görerek, bu fırsatla bedenlere değil ahlâka, çok daha ağır ve en çok hoşlandığı başka bir salgın göndermeye özen gösterdi. Bu salgın zavallıların ruhlarını öyle büyük karanlıklarla kör etti, öyle büyük bir çirkinlikle kirletti ki, şimdi bile —torunlarımız duyduğunda belki inanılmaz gelecek—, Roma şehri yağmalanmışken, bu salgının elinde olan ve oradan kaçıp Kartaca'ya ulaşabilenler her gün tiyatrolarda oyuncular için yarışırcasına çıldırıyorlardı.
CAPUT XXXII. De scaenicorum institutione ludorum. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui uos scire dissimulatis, aduertite, qui aduersus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia uanitatum, non hominum uitiis, sed deorum uestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius diuinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi di suo pontifice meliores. Ecce adtendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria uos aliquid sanum cogitare permittit! Di propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant; pontifex autem propter animorum cauendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo conquieuit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintrauit insania; sed astutia spirituum nefandorum praeuidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe grauiorem, qua plurimum gaudet, ex hac occasione non corporibus, sed moribus curauit inmittere, quae animos miserorum tantis obcaecauit tenebris, tanta foedauit deformitate, ut etiam modo (quod incredibile forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana urbe uastata, quos pestilentia ista possedit adque inde fugientes Carthaginem peruenire potuerunt, in theatris cottidie certatim pro histrionibus insanirent.
1.3333. Vatanın yıkılmasının düzeltmediği Romalıların kusurları
Ey akılsız akıllar! Bu yanılgı değil, ne büyük bir çılgınlıktır: Duyduğumuza göre Doğu halkları sizin yıkımınıza ağlarken, en uzak ülkelerdeki en büyük şehirler kamu yası ve kederi tutarken, siz tiyatroları aradınız, tiyatrolara girdiniz, tiyatroları doldurdunuz ve eskisinden çok daha delice şeyler yaptınız. Ruhların bu lekesinden ve salgınından, dürüstlüğün ve ahlâkî güzelliğin bu altüst oluşundan o Scipio sizin için korkuyordu: Tiyatroların yapılmasını yasaklarken, bolluk içinde kolayca bozulup altüst olabileceğinizi görürken, düşman dehşetinden emin olmanızı istemezken. Çünkü surlar ayakta dururken ahlâk çökerse devletin mutlu olduğunu düşünmüyordu. Ama sizde, ileri görüşlü insanların önceden sakındırdığından çok, dinsiz cinlerin baştan çıkardığı ağır bastı. Bu yüzden yaptığınız kötülüklerin size yüklenmesini istemiyorsunuz, uğradığınız kötülükleri ise Hristiyan zamanlarına yüklüyorsunuz. Çünkü güvenliğinizde barış içindeki bir devleti değil, cezasız bir sefahati arıyorsunuz; bolluk içinde bozuldunuz, sıkıntılarla da düzeltilemediniz. O Scipio sefahate dağılmayasınız diye düşmandan korkmanızı istiyordu; siz düşman tarafından ezildiğinizde bile sefahati bastırmadınız; felaketin faydasını yitirdiniz; hem pek sefil oldunuz hem de pek kötü kaldınız.
CAPUT XXXIII. De uitiis Romanorum, quos patriae non correxit euersio. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium uestrum, sicut audiuimus, plangentibus orientalibus populis et maximis ciuitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus uos theatra quaereretis intraretis inpleretis, et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis euersionem uobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis uos facile corrumpi adque euerti posse cernebat, quando uos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in uobis plus ualuit quod daemones inpii seduxerunt, quam quod homines prouidi praecauerunt. Hinc est quod mala, quae facitis, uobis inputari non uultis, mala uero, quae patimini, Christianis temporibus inputatis. Neque enim in uestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis inpunitam, qui deprauati rebus prosperis nec corrigi potuistis aduersis. Volebat uos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.
1.3434. Şehrin yıkımını hafifleten Tanrı'nın merhameti
Yine de yaşamanız, sizi bağışlayarak tövbe edip düzelmeniz için uyaran Tanrı'dandır; o, nankör olduğunuz hâlde, ister onun kullarının adı altında ister onun şehitlerinin yerlerinde düşman ellerinden kurtulmanızı size bağışladı. Romulus ile Remus'un, kurulacak şehrin nüfusunu artırmak isteyerek, oraya sığınan herkesin her türlü suçtan azade olacağı bir sığınak kurdukları anlatılır. Mesih'in onuruna şaşılacak bir örnek ortaya çıktı: Şehrin yıkıcıları, önceden kurucularının kurduğu şeyi kurdular. Onlar bunu vatandaşlarının sayısı tamamlansın diye yaptıysa, bunlar ise düşmanlarının kalabalığı korunsun diye yaptığına göre, öncekilerin yaptığında ne büyüklük var?
CAPUT XXXIIII. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperauit. Et tamen quod uiuitis Dei est, qui uobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui uobis etiam ingratis praestitit, ut uel sub nomine seruorum eius uel in locis martyrum eius hostiles manus euaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem ciuitatis. Mirandum in honorem Christi processit exemplum. Hoc constituerunt euersores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut ciuium suorum numerus subpleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas seruaretur?
1.3535. Dinsizler arasında gizlenen kilisenin çocukları ve kilisenin içindeki sahte Hristiyanlar
Rab Mesih'in kurtarılmış ailesi ve Kral Mesih'in gurbetteki şehri düşmanlarına bunları ve benzerlerini, daha bol ve daha uygun bir şey bulabilirse onu cevap olarak versin. Ama şunu da hatırlasın: Düşmanların kendileri arasında gelecekteki vatandaşlar gizlidir. Böylece onlar itiraf edenlere dönüşünceye kadar düşmanlıklarına katlanmayı, onlar arasında bile verimsiz saymasın. Nitekim Tanrı Devleti de dünyada gurbette olduğu sürece, onlardan da, ayinlerin ortaklığıyla kendisine bağlı olup azizlerin ebedî kısmetinde kendisiyle birlikte olmayacak kimseleri yanında taşır. Bunların bir kısmı gizli, bir kısmı açıktır; ayinini taşıdıkları Tanrı'ya karşı düşmanlarla birlikte homurdanmaktan bile çekinmezler; kâh onlarla birlikte tiyatroları, kâh bizimle birlikte kiliseleri doldururlar. En apaçık düşmanlar arasında, henüz kendilerine bile bilinmeyen önceden belirlenmiş dostlar gizleniyorsa, böylelerinden bazılarının düzelmesinden umut kesmek için çok daha az sebep vardır. Çünkü bu iki şehir bu çağda, son yargıda ayrılıncaya kadar, birbirine dolanmış ve karışmıştır. Bunların doğuşu, gidişi ve hak ettikleri sonlar hakkında söylenmesi gerektiğini düşündüğüm şeyleri, Tanrı'nın yardım ettiği ölçüde, Tanrı Devleti'nin şanı için açıklayacağım; bu şan, karşıtlarıyla karşılaştırıldığında daha parlak biçimde öne çıkacaktır.
CAPUT XXXV. De latentibus inter inpios ecclesiae filiis et de falsis intra ecclesiam Christianis. Haec et talia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redemta familia domini Christi et peregrina ciuitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere ciues futuros, ne infructuosum uel aput ipsos putet, quod, donec perueniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei ciuitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis aduersus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si aput apertissimos aduersarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae ciuitates in hoc saeculo inuicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum diuinitus adiuuabor, expediam propter gloriam ciuitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.
1.3636. Sonraki tartışmada hangi konuların ele alınması gerektiği
Ama Roma devletinin felaketlerini, kendi tanrılarına kurban sunmalarını yasaklayan dinimize yükleyenlere karşı hâlâ söylemem gereken bazı şeyler var. Önce, onların kurbanları yasaklanmadan önce o şehrin ya da onun hükümranlığına bağlı eyaletlerin uğradığı kötülüklerden aklıma gelebilen ya da yeterli görünecek olanlar, ne kadar çok ve ne kadar büyük oldukları anılmalıdır; dinimiz o zaman onlara da parlasaydı ya da onları kutsala saygısız ayinlerinden böyle alıkoysaydı, şüphesiz bunların hepsini bize yüklerlerdi. Sonra, bütün krallıkları kudretinde tutan gerçek Tanrı'nın onların hangi ahlâkına ve hangi sebeple hükümranlıklarını büyütmek için yardım etmeye tenezzül ettiği, tanrı saydıkları varlıkların onlara ne kadar az yardım ettiği, daha çok aldatarak ve kandırarak onlara ne kadar zarar verdiği gösterilmelidir. Son olarak da, pek apaçık kanıtlarla çürütülüp mahkûm edildikleri hâlde, tanrılara şimdiki hayatın faydası için değil, ölümden sonra gelecek hayat için tapınılması gerektiğini ileri sürmeye çalışanlara karşı konuşulacaktır. Yanılmıyorsam bu mesele çok daha zahmetli ve daha ince bir tartışmaya layık olacak; öyle ki onda filozoflara karşı da tartışılacak: Herhangi filozoflara değil, aralarında en parlak şanla ünlü olan ve ruhun ölümsüzlüğü, gerçek Tanrı'nın evreni yaratması ve yarattığı her şeyi yönettiği takdiri hakkında bizimle birçok bakımdan aynı düşünenlere. Ama onlar da bize karşı düşündükleri konularda çürütülmesi gerektiğinden bu vazifeyi ihmal etmemeliyiz: Dinsiz itirazları Tanrı'nın vereceği güç ölçüsünde çürütüp Tanrı Devleti'ni, gerçek dindarlığı ve Tanrı'ya tapınmayı savunalım; çünkü ebedî saadet gerçekten yalnız onda vaat edilir. Öyleyse bu kitabın ölçüsü bu olsun; tasarlananı bundan sonra yeni bir başlangıçla ele alalım.
CAPUT XXXVI. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt aduersus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua dis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerint uel satis esse uidebuntur mala, quae illa ciuitas pertulit uel ad eius imperium prouinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam uel illis clareret nostra religio, uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuuerint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo aduersus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati adque conuicti conantur adserere non propter uitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui aput illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae inmortalitate et quod Deus uerus mundum condiderit et de prouidentia eius, qua uniuersum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis inpiis contradictionibus pro uiribus, quas Deus impertiet, adseramus ciuitatem Dei ueramque pietatem et Dei cultum, in quo uno ueraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius uoluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.