İçeriğe geç

Kavram

Conscientia

Yunanca
συνείδησις (syneidēsis); τὸ συνειδός (to syneidos)
Latince
conscientia (mens sibi conscia)
Almanca
Gewissen; Bewusstsein
Fransızca
conscience
İngilizce
conscience; consciousness
Türkçe
vicdan (bağlama göre: iç bilgi, sırdaşlık)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Latincede conscientia "suç ortaklığı, bir şeyden haberdar olma"dır. Cicero onu ahlâkî iç bilgiye taşır: "Fazilet için vicdandan büyük tiyatro yoktur" (Tusc. 2.64). Seneca'da kavram merkezîleşir: (1) Kötü vicdan yalnızlıkta bile tedirgindir, iyi vicdan kalabalığı çağırır (Ep. 43.5). (2) Kapıcıları önümüze kibrimiz değil vicdanımız dikmiştir; gizlenme ihtiyacı ahlâkın göstergesidir (Ep. 43.4). (3) Gerçek sevinç iyi vicdandan, ahlâken güzel kararlardan doğar (Ep. 23.7). (4) Suçun ilk ve en büyük cezası suçu işlemiş olmaktır; vicdan cezayı içeriden verir (Ep. 97.14). (5) Her akşam yapılan iç hesap (De ira 3.36) vicdanı bir yargıç gibi çalıştırır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5.–4. yy Yunan tragedyası, Demokritos Kötü bir işin insanın içinde bıraktığı bilgi ve azap (syneidēsis) —
MÖ 1. yy Cicero Faziletin en büyük tiyatrosu; insanın kendi yaptıklarına tanıklığı Cicero, Tusculanae disputationes
MS 1. yy Seneca Yalnızlıkta da susmayan tanık; iyi vicdan sevincin, kötü vicdan kaygının kaynağıdır Seneca, Epistulae morales
MS 1. yy Pavlus Yüreğe yazılmış kanunun tanığı; insanları suçlayan ya da savunan iç yargı —
MS 4.–5. yy Augustinus Tanrı'nın önünde açık olan iç insan; itiraf vicdanın sesidir (Confessiones X.2) —
13. yy Thomas Aquinas Synderesis (ilkelerin melekesi) ile conscientia (ilkenin tek bir işe uygulanması) ayrımı habitus

Dönüşüm: "Birlikte bilmek"ten "kendi kendine tanıklık etmek"e, oradan Tanrı önündeki iç mahkemeye ve Descartes'tan sonra ahlâkî olmayan "bilinç"e uzanan çizgi; tek kelimenin iki dala (vicdan / bilinç) ayrılması.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca συνείδησις (syneidēsis); τὸ συνειδός syn-eidenai "birlikte bilmek, kendi hakkında bir şeyi bilmek". Klasik Yunancada kötü bir işin insanın içinde bıraktığı bilgi ve rahatsızlıktır; Pavlus'ta yüreğe yazılmış kanunun tanığıdır (Romalılara 2.15).
Latince conscientia con-scire: bir şeyi başkasıyla ya da kendisiyle birlikte bilmek. Önce "sırdaşlık, ortak bilgi" (Ep. 3.4'te carissimorum conscientia "en sevgililerin bile sırra ortak olması"), sonra insanın kendi yaptıklarına dair iç bilgisi ve bunun yargısı. Seneca'da iyi ya da kötü vicdan (bona / mala conscientia) olarak sıfatla belirlenir.
Almanca / Fransızca Gewissen / conscience Fransızca tek kelimede vicdan ve bilinci birleştirir; Almanca ikisini ayırır.
İngilizce conscience; consciousness

Türkçe karşılığı

vicdan. vicdan: Arapça wijdān "bulmak, iç duyuş"; ahlâkî iç yargı için yerleşik kelime; tercih edilen. bilinç / şuur: modern epistemik anlamı (Descartes sonrası conscientia = Bewusstsein) verir; Seneca'da yoktur. iç ses: mecazdır, terim olarak zayıf. Tercih: ahlâkî anlamda vicdan; "sırdaşlık, ortak bilgi" anlamındaki kullanımlar bağlanmaz.

"Vicdan" demek, terimi Hıristiyan ve İslâm ahlâk geleneğinin iç mahkemesine bağlar; Seneca'da ise conscientia önce insanın kendi yaptıklarına tanıklığıdır: yalnızlıkta bile susmayan bir tanık (Ep. 43.5). Bu tanıklık bir tanrı önünde değil, insanın kendi aklı önünde verilir; içimizdeki kutsal ruh "iyi ve kötü yaptıklarımızın gözcüsüdür" (Ep. 41.2).

Atıf ve kaynak notu

Seneca'nın conscientia'sına Hıristiyan "vicdan muhasebesi"ni okumak cazip ama geriye yansıtmadır: Seneca'nın iç hesabı (Sextius'tan aldığı akşam sorgusu) günahın değil, akıl hatasının ve kusurun düzeltilmesine yöneliktir; hesap verilen merci tanrı değil insanın kendi aklıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: vicdanın, vicdandan, vicdan, vicdanı, Vicdan, vicdanla

Metinlerde işaretlendiği yerler

40 yer · 40 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.