Kavram
Conscientia
- Yunanca
- συνείδησις (syneidēsis); τὸ συνειδός (to syneidos)
- Latince
- conscientia (mens sibi conscia)
- Almanca
- Gewissen; Bewusstsein
- Fransızca
- conscience
- İngilizce
- conscience; consciousness
- Türkçe
- vicdan (bağlama göre: iç bilgi, sırdaşlık)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Latincede conscientia "suç ortaklığı, bir şeyden haberdar olma"dır. Cicero onu ahlâkî iç bilgiye taşır: "Fazilet için vicdandan büyük tiyatro yoktur" (Tusc. 2.64). Seneca'da kavram merkezîleşir: (1) Kötü vicdan yalnızlıkta bile tedirgindir, iyi vicdan kalabalığı çağırır (Ep. 43.5). (2) Kapıcıları önümüze kibrimiz değil vicdanımız dikmiştir; gizlenme ihtiyacı ahlâkın göstergesidir (Ep. 43.4). (3) Gerçek sevinç iyi vicdandan, ahlâken güzel kararlardan doğar (Ep. 23.7). (4) Suçun ilk ve en büyük cezası suçu işlemiş olmaktır; vicdan cezayı içeriden verir (Ep. 97.14). (5) Her akşam yapılan iç hesap (De ira 3.36) vicdanı bir yargıç gibi çalıştırır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5.–4. yy | Yunan tragedyası, Demokritos | Kötü bir işin insanın içinde bıraktığı bilgi ve azap (syneidēsis) | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | Faziletin en büyük tiyatrosu; insanın kendi yaptıklarına tanıklığı | Cicero, Tusculanae disputationes |
| MS 1. yy | Seneca | Yalnızlıkta da susmayan tanık; iyi vicdan sevincin, kötü vicdan kaygının kaynağıdır | Seneca, Epistulae morales |
| MS 1. yy | Pavlus | Yüreğe yazılmış kanunun tanığı; insanları suçlayan ya da savunan iç yargı | — |
| MS 4.–5. yy | Augustinus | Tanrı'nın önünde açık olan iç insan; itiraf vicdanın sesidir (Confessiones X.2) | — |
| 13. yy | Thomas Aquinas | Synderesis (ilkelerin melekesi) ile conscientia (ilkenin tek bir işe uygulanması) ayrımı | habitus |
Dönüşüm: "Birlikte bilmek"ten "kendi kendine tanıklık etmek"e, oradan Tanrı önündeki iç mahkemeye ve Descartes'tan sonra ahlâkî olmayan "bilinç"e uzanan çizgi; tek kelimenin iki dala (vicdan / bilinç) ayrılması.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | συνείδησις (syneidēsis); τὸ συνειδός | syn-eidenai "birlikte bilmek, kendi hakkında bir şeyi bilmek". Klasik Yunancada kötü bir işin insanın içinde bıraktığı bilgi ve rahatsızlıktır; Pavlus'ta yüreğe yazılmış kanunun tanığıdır (Romalılara 2.15). |
| Latince | conscientia | con-scire: bir şeyi başkasıyla ya da kendisiyle birlikte bilmek. Önce "sırdaşlık, ortak bilgi" (Ep. 3.4'te carissimorum conscientia "en sevgililerin bile sırra ortak olması"), sonra insanın kendi yaptıklarına dair iç bilgisi ve bunun yargısı. Seneca'da iyi ya da kötü vicdan (bona / mala conscientia) olarak sıfatla belirlenir. |
| Almanca / Fransızca | Gewissen / conscience | Fransızca tek kelimede vicdan ve bilinci birleştirir; Almanca ikisini ayırır. |
| İngilizce | conscience; consciousness |
Türkçe karşılığı
vicdan. vicdan: Arapça wijdān "bulmak, iç duyuş"; ahlâkî iç yargı için yerleşik kelime; tercih edilen. bilinç / şuur: modern epistemik anlamı (Descartes sonrası conscientia = Bewusstsein) verir; Seneca'da yoktur. iç ses: mecazdır, terim olarak zayıf. Tercih: ahlâkî anlamda vicdan; "sırdaşlık, ortak bilgi" anlamındaki kullanımlar bağlanmaz.
"Vicdan" demek, terimi Hıristiyan ve İslâm ahlâk geleneğinin iç mahkemesine bağlar; Seneca'da ise conscientia önce insanın kendi yaptıklarına tanıklığıdır: yalnızlıkta bile susmayan bir tanık (Ep. 43.5). Bu tanıklık bir tanrı önünde değil, insanın kendi aklı önünde verilir; içimizdeki kutsal ruh "iyi ve kötü yaptıklarımızın gözcüsüdür" (Ep. 41.2).
Atıf ve kaynak notu
Seneca'nın conscientia'sına Hıristiyan "vicdan muhasebesi"ni okumak cazip ama geriye yansıtmadır: Seneca'nın iç hesabı (Sextius'tan aldığı akşam sorgusu) günahın değil, akıl hatasının ve kusurun düzeltilmesine yöneliktir; hesap verilen merci tanrı değil insanın kendi aklıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: vicdanın, vicdandan, vicdan, vicdanı, Vicdan, vicdanla
Metinlerde işaretlendiği yerler
40 yer · 40 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları1.12.9
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi2.15.32
- Augustinus, Musiki Üzerine74_2
- Augustinus, Öğretmen Üzerine12
- Augustinus, Hür İrade Üzerine35
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine30
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine2
- Augustinus, İnanmanın Faydası Üzerine1
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_26
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine40
- Augustinus, İtiraflar1.29
- Augustinus, Teslis Üzerine96
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri12.34
- Augustinus, Tanrı Devleti1.19_2
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)75
- Augustinus, Ruh ve Harf Üzerine49
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine78
- Augustinus, Lütuf ve Hür İrade ÜzerinePL44.901_2
- Augustinus, Sebat Lütfu ÜzerinePL45.999
- Augustinus, Yalana Karşı8
- Augustinus, Tashihler1.18.12
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M4
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1121_2
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.10
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1
- Descartes, Ruhun TutkularıAT11.376
- Kant, Ahlâk Metafiziğinin TemellendirilmesiAA04.404
- Kant, Şu Soruya Cevap: Aydınlanma Nedir?AA08.035
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi181
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları5
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları11
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri31
- Nietzsche, Şen İlimFW-Vorrede-3
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-5
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-I-2
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Sprueche-10
- Nietzsche, DeccalAC-Vorwort
- Nietzsche, Ecce HomoEH-Klug-1.2
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-68
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-Vorrede-3.1