İçeriğe geç
Augustinus

Augustinus

Ruh ve Harf Üzerine

De spiritu et littera

1Sevgili oğlum Marcellinus, küçük çocukların vaftizi ve insanın adaletinin kemali hakkında sana yazdığım kitapçıkları okuduktan sonra bana cevap yazdın. Bu kemale, insanlara özgü acılara günahlı tenin benzerliği içinde ama hiçbir günahı olmaksızın katlanmış olan tek aracı dışında bu hayatta kimsenin ulaşmamış, ulaşacak gibi de görünmediğini söylemiştim. İkinci kitapta, Tanrı'nın yardımıyla iradesi eksik kalmazsa insanın günahsız olabileceğini, ama hepsinin kendisinde diriltileceği O dışında, bu hayatta bu kemale sahip kimsenin ne olduğunu ne de olacağını söylememe takıldığını yazdın. Örneği bulunmayan bir şeyin yapılabileceğini söylemek sana saçma geliyor. Oysa zannederim, bir devenin iğne deliğinden geçtiğinin hiç görülmediğinden şüphe etmezsin; yine de Rab bunun da Tanrı için mümkün olduğunu söylemiştir. Ayrıca on iki bin lejyon meleğin Mesih çile çekmesin diye O'nun için savaşabileceğini, ama bunun yapılmadığını okursun. İsrailoğullarına verilen topraktan milletlerin bir defada çıkarılabileceğini, ama Tanrı'nın bunun yavaş yavaş yapılmasını istediğini okursun. Yapılabilmiş ya da yapılabilir olduğunu kabul edip yapıldığına dair örnek getiremeyeceğimiz binlerce başka şey de akla gelebilir. Bu yüzden, yalnız insan değil, tabiatça Tanrı olan O dışında bu kemalin kimde gerçekleştiğini gösteremiyoruz diye, insanın günahsız olabileceğini inkâr etmemeliyiz.

1

Lectis opusculis, quae ad te nuper elaboraui, fili carissime Marcelline, de baptismo paruulorum et de perfectione iustitiae hominis, quod eam nemo in hac uita uel adsecutus uel adsecuturus uideatur excepto uno mediatore, qui humana perpessus est in similitudine carnis peccati sine ullo omnino peccato, rescripsisti te moueri eo, quod in posteriore duorum libro fieri posse dixi, ut sit homo sine peccato, si uoluntas eius non desit ope diuina adiuuante, sed tamen praeter unum, in quo omnes uiuificabuntur, neminem fuisse uel fore, in quo hic uiuente esset ista perfectio. absurdum enim tibi uidetur dici aliquid fieri posse, cuius desit exemplum, cum, sicut credo, non dubites numquam esse factum, ut per foramen acus camelus transiret, et tamen ille hoc quoque dixit deo esse possibile; legas etiam duodecim milia legionum angelorum pro Christo, ne pateretur, pugnare potuisse nec tamen factum; legas fieri potuisse, ut semel gentes exterminarentur a terra, quae dabatur filiis Israhel, deum tamen id paulatim fieri uoluisse;et alia sexcenta possunt occurrere quae fieri uel potuisse uel posse fateamur et eorum tamen exempla quod facta sint proferre nequeamus. unde non ideo negare debemus fieri posse, ut homo sine peccato sit, quia nullus est hominum praeter illum, qui non tantum homo, sed etiam natura deus est, in quo id esse perfectum demonstrare possimus.

2Belki şöyle cevap verirsin: Andığım, yapılmamış ama yapılabilir şeyler Tanrı'nın işleridir. İnsanın günahsız olması ise insanın kendi işidir, hem de tam, kusursuz, her bakımdan mutlak adaletin gerçekleştiği en iyi iştir. Bu yüzden, eğer insan tarafından yerine getirilebiliyorsa, bu hayatta bu işi yerine getiren kimsenin ne olmuş, ne olan, ne de olacak olduğuna inanmamalıdır. Ama şunu düşünmelisin: bunu yapmak insana ait olsa da, bu da Tanrı'nın bir armağanıdır. Bu yüzden Tanrı'nın işi olduğundan şüphe etmemek gerekir. Çünkü Elçi der ki: "Hem istemeyi hem de iyi iradesi uğruna çalışmayı içinizde işleyen Tanrı'dır."

2

Hic fortasse respondeas ista, quae commemoraui facta non esse et fieri potuisse, opera esse diuina, ut autem sit homo sine peccato ad opus ipsius hominis pertinere idque opus esse optimum, quo fiat plena et perfecta et ex omni prorsus parte absoluta iustitia, et ideo non esse credendum neminem uel fuisse uel esse uel fore in hac uita, qui hoc opus inpleuerit, si ab homine inpleri potest. sed cogitare debes, quamuis ad hominem id agere pertineat, hoc quoque munus esse diuinum atque ideo non dubitare opus esse diuinum; deus est enim qui operatur in uobis, ait apostolus, et uelle et operari pro bona uoluntate.

3Bu yüzden, bu hayatta insanın hiçbir günah olmadan yaşadığını ya da yaşamış olduğunu söyleyenler bize pek sıkıntı vermezler; onlardan yalnız, yapabilirlerse, bunun böyle olduğunu göstermelerini istemek gerekir. Kutsal Yazıların, hür iradesini kullansa bile bu hayatta yaşayan hiçbir insanın günahsız bulunmadığını belirlediğini düşündüğüm tanıklıkları vardır: "Kulunla yargıya girme, çünkü Senin önünde hiçbir canlı aklanmaz" gibi. Biri bunların ve benzerlerinin sözün söylediğinden başka türlü anlaşılması gerektiğini öğretebilir, birinin ya da birkaç kişinin burada hiç günahsız yaşadığını gösterebilirse, ona karşı çıkmamakla kalmayıp ona çok sevinmeyen kimse, kıskançlığın az olmayan dürtüleriyle sarsılıyor demektir. Üstelik, daha çok inandığım gibi, böyle bir temizlikle kâmil olmuş kimse ne var, ne vardı, ne de olacaksa, ama var olduğu, olduğu ya da olacağı savunulup sanılıyorsa, yargılayabildiğim kadarıyla büyük bir yanılgı yoktur; bir tür iyi niyetle yanılan da zarar görmez. Yeter ki bunu sanan, gerçekten ve açıkça öyle olduğunu görmedikçe kendisini böyle sanmasın.

3

Proinde non multum molesti sunt et instandum est eis, ut, si possunt, ostendant ita esse qui dicunt uiuere hic hominem siue uixisse sine ullo omnino peccato. nam si testimonia scripturarum, quibus existimo definitum nullum hominum hic uiuentem, quamuis utatur libero arbitrio, inueniri sine peccato, sicuti est: ne intres in iudicium cum seruo tuo, quoniam non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens, et cetera talia quisquam docere potuerit aliter esse accipienda quam sonant et demonstrauerit aliquem uel aliquos sine ullo hic uixisse peccato, qui non ei non solum minime aduersatus, uerum etiam plurimum gratulatus fuerit, non mediocribus inuidentiae stimulis agitatur. quin etiam si nemo est aut fuit aut erit, quod magis credo, tali puritate perfectus et tamen esse aut fuisse aut fore defenditur et putatur, quantum ego iudicare possum, non multum erratur nec perniciose cum quadam quisque beniuolentia fallitur, si tamen qui hoc putat se ipsum talem esse non putet, nisi reuera ac liquido talem se esse perspexerit.

4Ama Tanrı'nın yardımı olmadan, insan iradesinin gücünün kendi başına ya adaleti tamamlayabileceğini ya da ona yönelerek ilerleyebileceğini sananlara en şiddetli, en keskin biçimde direnmek gerekir. Bunlar, sıkıştırılmaya başlanıp bunun Tanrı'nın yardımı olmadan olduğunu nasıl ileri sürmeye cüret ettikleri sorulunca kendilerini tutarlar ve bu sözü söylemeye cesaret edemezler, çünkü ne kadar dinsizce ve katlanılmaz olduğunu görürler. Bunun yerine, bunların Tanrı'nın yardımı olmadan olmadığını şöyle anlatırlar: Tanrı insanı iradenin hür seçimiyle yarattı, buyruklar vererek de insanın nasıl yaşaması gerektiğini kendisi öğretir. Yardımı da elbette bundadır: öğreterek bilgisizliği giderir ki insan yapacağı işlerde nelerden kaçınıp nelere yönelmesi gerektiğini bilsin. Böylece tabiatına yerleştirilmiş hür iradeyle gösterilen yola girip perhizkârca, adilce ve dindarca yaşayarak mesut ve ebedî hayata ulaşmayı hak etsin.

4

Sed illis acerrime ac uehementissime resistendum est, qui putant sine adiutorio dei per se ipsam uim uoluntatis humanae uel iustitiam posse perficere uel ad eam tendendo proficere et, cum urgueri coeperint, quomodo id praesumant asserere fieri sine ope diuina, reprimunt se nec hanc uocem audent emittere, quoniam uident quam sit impia et non ferenda. sed aiunt ideo ista sine ope diuina non fieri, quia et hominem deus creauit cum libero uoluntatis arbitrio et dando praecepta ipse docet quemadmodum homini sit uiuendum et in eo utique adiuuat, quod docendo aufert ignorantiam, ut sciat homo in operibus suis quid euitare et quid adpetere debeat, quo per liberum arbitrium naturaliter insitum uiam demonstratam ingrediens continenter et iuste et pie uiuendo ad beatam eandemque aeternam uitam peruenire mereatur.

5Biz ise diyoruz ki, insan iradesi adaleti yerine getirmek için Tanrı tarafından şöyle yardım görür: insanın hür iradeyle yaratılmış olması ve nasıl yaşaması gerektiğini buyuran öğretinin dışında, Kutsal Ruh'u da alır. Bu Ruh'la, henüz görerek değil imanla yürürken de ruhunda Tanrı olan o en yüksek ve değişmez iyiye karşı zevk ve sevgi doğar. Karşılıksız bir armağanın bu pey akçesiyle Yaratıcı'ya bağlanmak için yanıp tutuşsun ve o gerçek nurun katılımına yaklaşmak için alevlensin ki, varlığını kendisinden aldığı Ondan iyiliğini de alsın. Çünkü hakikatin yolu gizli kalırsa hür irade günah işlemekten başka bir şeye yaramaz. Yapılması gereken ve yönelinmesi gereken gizli olmaktan çıktığında da, bundan zevk alınıp sevilmedikçe yapılmaz, üstlenilmez, iyi yaşanmaz. Sevilmesi için de Tanrı'nın sevgisi, bizden çıkan hür iradeyle değil, bize verilmiş olan Kutsal Ruh'la yüreklerimize dökülür.

5

Nos autem dicimus humanam uoluntatem sic diuinitus adiuuari ad faciendam iustitiam, ut praeter quod creatus est homo cum libero arbitrio praeterque doctrinam qua ei praecipitur quemadmodum uiuere debeat accipiat spiritum sanctum, quo fiat in animo eius delectatio dilectioque summi illius atque incommutabilis boni, quod deus est, etiam nunc cum per fidem ambulatur, nondum per speciem, ut hac sibi uelut arra data gratuiti muneris inardescat inhaerere creatori atque inflammetur accedere ad participationem illius ueri luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet ut sit. nam neque liberum arbitrium quicquam nisi ad peccandum ualet, si lateat ueritatis uia; et cum id quod agendum et quo nitendum est coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene uiuitur. ut autem diligatur, caritas dei diffunditur in cordibus nostris non per arbitrium liberum, quod surgit ex nobis, sed per spiritum sanctum, qui datus est nobis.

6Perhizkâr ve doğru yaşama buyruğunu aldığımız öğreti, hayat veren ruh yanında olmazsa öldüren harftir. Çünkü okuduğumuz "Harf öldürür, ruh hayat verir" sözü yalnız şu şekilde anlaşılmamalıdır: lafzı saçma olan, mecazlı yazılmış bir şeyi harfin söylediği gibi almayalım, onun anlattığı başka şeye bakarak iç insanı ruhanî bir anlayışla besleyelim; çünkü "tene göre düşünmek ölümdür, ruha göre düşünmek ise hayat ve barıştır." Mesela biri Ezgiler Ezgisi'nde yazılı birçok şeyi nurlu sevginin meyvesine değil, şehvetli arzunun duygusuna yönelik tensel olarak alırsa böyle olur. Demek ki okuduğumuz "Harf öldürür, ruh hayat verir" sözü yalnız böyle değil, Elçi'nin başka yerde en açık biçimde söylediği şekilde de, hatta en çok o şekilde anlaşılmalıdır: "Kanun 'Arzulamayacaksın' demeseydi arzuyu bilmezdim." Biraz sonra da der ki: "Günah buyruktan fırsat alarak beni aldattı ve onunla öldürdü." İşte "harf öldürür" sözü budur. Elbette "Arzulamayacaksın" dendiğinde harfin sesine göre alınmayacak mecazlı bir şey söylenmiş değildir; bu en açık ve en şifalı buyruktur; kim bunu yerine getirirse hiçbir günahı olmaz. Elçi bu genel sözü, kanunun bütün günahı yasaklayan sesi buymuş gibi her şeyi kapsayacak şekilde seçmiştir: "Arzulamayacaksın." Çünkü arzulamadan hiçbir günah işlenmez. Bu yüzden bunu buyuran kanun iyi ve övgüye layıktır. Ama Kutsal Ruh kötü arzunun yerine iyi arzuyu üfleyerek, yani sevgiyi yüreklerimize dökerek yardım etmezse, o kanun iyi olsa da yasaklayarak kötü isteği artırır; tıpkı suyun akışının, o yöne akmaktan vazgeçmezse önüne konan engelle daha şiddetli hâle gelmesi, onun kütlesini yenince daha büyük bir yığın hâlinde daha şiddetle yokuş aşağı yuvarlanması gibi. Nasıl oluyor bilmem, arzulanan şey yasaklandıkça daha tatlı olur. Günahın buyrukla aldatıp onunla öldürmesi budur; üstelik bir de kanun çiğneme eklenir, oysa kanun olmayan yerde kanun çiğneme olmaz.

6

Doctrina quippe illa, qua mandatum accipimus continenter recteque uiuendi, littera est occidens, nisi adsit uiuificans spiritus. neque enim solo illo modo intellegendum est quod legimus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, ut aliquid figurate scriptum, cuius est absurda proprietas, non accipiamus sicut littera sonat, sed aliud quod significat intuentes interiorem hominem spiritali intellegentia nutriamus, quoniam sapere secundum carnem mors est, sapere autem secundum spiritum uita et pax; uelut si quisquam multa quae scripta sunt in Cantico canticorum carnaliter accipiat non ad luminosae caritatis fructum, sed ad libidinosae cupiditatis adfectum. non ergo isto solo modo intellegendum est quod legimus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, sed etiam illo eoque uel maxime, quod apertissime alio loco dicit: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces; et paulo post ait: occasione accepta peccatum per mandatum fefellit me et per illud occidit. ecce quod est littera occidit. et utique non figurate aliquid dicitur, quod accipiendum non sit secundum litterae sonum, cum dicitur: non concupisces, sed apertissimum saluberrimumque praeceptum est, quod si quis inpleuerit nullum habebit omnino peccatum. nam hoc ideo elegit apostolus generale quiddam, quo cuncta conplexus est, tamquam haec esset uox legis ab omni peccato prohibentis, quod ait: non concupisces; neque enim ullum peccatum nisi concupiscendo committitur. proinde quae hoc praecipit bona et laudabilis lex est. sed ubi sanctus non adiuuat spiritus inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est caritatem diffundens in cordibus nostris, profecto illa lex quamuis bona auget prohibendo desiderium malum, sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset influere, uehementior fit obice obposito, cuius molem cum euicerit maiore cumulo praecipitatus uiolentius per prona prouoluitur. nescio quo enim modo hoc ipsum, quod concupiscitur, fit iocundius, dum uetatur. et hoc est quod fallit peccatum per mandatum et per illud occidit, cum accedit etiam praeuaricatio, quae nulla est ubi lex non est.

7Ama istersen Elçi'nin mektubunun bütün o bölümüne bakalım ve Rab yardım ettiği ölçüde ele alalım. Çünkü yapabilirsem, Elçi'nin "Harf öldürür, ruh hayat verir" sözünün mecazlı anlatımlar için –orada da yerinde anlaşılsa da– söylenmediğini, daha çok kötü olanı açıkça yasaklayan kanun için söylendiğini göstermek istiyorum. Bunu gösterdiğimde iyi yaşamanın Tanrı'nın armağanı olduğu daha açık görünecektir: yalnız Tanrı insana, onsuz ne kötü ne iyi yaşanabilecek hür iradeyi verdiği için değil, yalnız nasıl yaşanacağını öğreten buyruğu verdiği için de değil, Kutsal Ruh aracılığıyla sevgisini şu kimselerin yüreklerine döktüğü için: onları önceden bildi ki önceden belirlesin, önceden belirledi ki çağırsın, çağırdı ki aklasın, akladı ki yüceltsin. Bu görününce, zannederim şunun boşuna söylendiğini anlayacaksın: yalnız Tanrı'nın işleri –iğne deliğinden geçen deve ve bizim için imkânsız, Tanrı için kolay olan öteki şeyler gibi– örneksiz olarak mümkündür, insanın adaleti ise bunların arasında sayılmaz, çünkü Tanrı'nın değil insanın işidir; bu hayatta kemali mümkünse örneksiz sayılması için hiçbir sebep yoktur. Bunun boşuna söylendiği, insanın adaletinin de, insanın iradesi olmadan yapılmasa bile Tanrı'nın işine atfedilmesi gerektiği anlaşılınca yeterince açık olacaktır. Bu yüzden kemalinin bu hayatta da mümkün olduğunu inkâr edemeyiz. Çünkü Tanrı için her şey mümkündür: ister yalnız kendi iradesiyle yaptıkları, ister yaratıklarının iradelerinin işbirliğiyle kendisi tarafından yapılabileceğini belirledikleri. Bu yüzden bunlardan yapmadığı şey, yapılmış işler arasında örneksizdir; ama Tanrı katında, gücünde yapılabilmesinin sebebi, bilgeliğinde de yapılmamış olmasının sebebi vardır. Bu sebep insandan gizli kalsa da, insan olduğunu unutmasın ve Onun bilgeliğini tam kavrayamıyor diye Tanrı'ya akılsızlık yakıştırmasın.

7

Sed totum ipsum apostolicae epistolae locum, si placet, consideremus et sicut dominus adiuuerit pertractemus. uolo enim, si potuero, demonstrare illud, quod ait apostolus: littera occidit, spiritus autem uiuificat, non de figuratis locutionibus dictum, quamuis et illic congruenter accipiatur, sed potius de lege aperte quod malum est prohibente. quod cum ostendero, profecto manifestius apparebit bene uiuere donum esse diuinum non tantum quia homini deus dedit liberum arbitrium, sine quo nec male nec bene uiuitur, nec tantum quia praeceptum dedit, quo doceat quemadmodum sit uiuendum, sed quia per spiritum sanctum diffundit caritatem in cordibus eorum quos praesciuit ut praedestinaret, praedestinauit ut uocaret, uocauit ut iustificaret, iustificauit ut glorificaret. hoc autem cum apparuerit, uidebis, ut existimo, frustra dici illa tantum esse possibilia sine exemplo, quae dei opera sunt — sicut de cameli transitu per foramen acus commemorauimus et quaecumque alia sunt apud nos inpossibilia, apud deum autem facilia — et ideo non inter haec humanam deputandam esse iustitiam, quod non ad dei, sed ad hominis opus pertinere debeat, cuius perfectio, si est in hac uita possibilis, nullam esse causam cur sine exemplo esse credatur. hoc ergo frustra dici satis elucebit, cum et ipsam humanam iustitiam operationi dei tribuendam esse claruerit, quamuis non fiat sine hominis uoluntate. et ideo eius perfectionem etiam in hac uita esse possibilem negare non possumus quia omnia possibilia sunt deo, siue quae facit sola sua uoluntate siue quae cooperantibus creaturae suae uoluntatibus a se fieri posse constituit. ac per hoc quicquid eorum non facit, sine exemplo est quidem in operibus factis, sed apud deum et in eius uirtute habet causam qua fieri possit et in eius sapientia quare non factum sit; quae causa etiamsi lateat hominem, non se obliuiscatur esse hominem nec propterea deo det insipientiam, quia non plene capit eius sapientiam.

8Şu hâlde Elçi'ye bak: Romalılar'a yazarken, Korintliler'e yazdığı "Harf öldürür, ruh hayat verir" sözünü açıklıyor ve yukarıda söylediğimiz gibi anlaşılması gerektiğini yeterince gösteriyor. Çünkü günah işlememek gerektiğini öğreten kanunun harfi, hayat veren ruh yoksa öldürür; günahtan kaçınılmasından çok bilinmesini sağlar. Bu yüzden onu azaltmaktan çok artırır, çünkü kötü arzuya bir de kanun çiğneme eklenir.

8

Adtende igitur apostolum ad Romanos explicantem satisque monstrantem quod scripsit ad Corinthios: littera occidit, spiritus autem uiuificat, sic magis accipiendum quemadmodum supra diximus, quoniam legis littera quae docet non esse peccandum, si spiritus uiuificans desit, occidit; sciri enim facit peccatum potius quam caueri et ideo magis augeri quam minui, quia malae concupiscentiae etiam praeuaricatio legis accedit.

9Demek ki Elçi, Yahudiler aldıkları kanunla öteki milletlere karşı böbürlenmesin diye, İsa Mesih aracılığıyla bütün milletlere gelen lütfu yüceltmek isteyerek, günah ve ölümün bir insanla, adalet ve ebedî hayatın da bir insanla insan soyuna girdiğini söyledikten sonra –en açık biçimde birini Âdem, ötekini Mesih olarak göstererek– der ki: "Kanun kusur çoğalsın diye araya girdi. Ama kusurun çoğaldığı yerde lütuf daha da çoğaldı; öyle ki günah ölümde nasıl hükmettiyse, lütuf da adalet yoluyla Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla ebedî hayata hükmetsin." Sonra kendine itiraz ederek der ki: "O hâlde ne diyeceğiz? Lütuf çoğalsın diye günahta mı kalalım? Asla!" Çünkü "Kanun kusur çoğalsın diye araya girdi, ama kusurun çoğaldığı yerde lütuf daha da çoğaldı" sözünün sapkınlar tarafından sapkın bir şekilde, sanki lütfun çokluğu için günahın faydalı olduğunu söylemiş gibi anlaşılabileceğini gördü. Bunu çürüterek "Asla!" diye cevap verir ve ekler: "Günaha ölmüş olan bizler nasıl onda yaşarız?" Yani: "Lütuf bize günaha ölmeyi verdiğine göre, onda yaşarsak lütfa nankörlük etmekten başka ne yapmış oluruz?" Çünkü ilacın faydasını öven, insanı iyileştirdiği hastalıkların ve yaraların faydalı olduğunu söylemez; tersine, ilaç ne kadar büyük övgülerle anılırsa, övülen ilacın kurtardığı yaralar ve hastalıklar da o kadar çok kınanır ve onlardan tiksinilir. Lütfun övgüsü ve yüceltilmesi de böylece kusurların kınanması ve hükme bağlanmasıdır. Çünkü insana hastalığının çirkinliği gösterilmeliydi; onun için, kötülüğüne karşı kutsal ve iyi buyruk bile fayda etmedi, kötülük azalacağına arttı. "Kanun kusur çoğalsın diye araya girdi" ki böylece suçlanıp utandırılan insan, yalnız öğretmene değil, yardımcı Tanrı'ya da ihtiyacı olduğunu görsün. Onun yollarını Tanrı doğrultsun ki hiçbir kötülük ona hükmetmesin; merhametin yardımına sığınarak iyileşsin. Böylece kusurun çoğaldığı yerde lütuf daha da çoğalsın, günah işleyenin hak edişiyle değil, yetişenin yardımıyla.

9

Volens ergo apostolus commendare gratiam, quae per Iesum Christum omnibus gentibus uenit, ne Iudaei aduersus ceteras gentes de accepta lege se extollerent, posteaquam dixit peccatum et mortem per unum hominem intrasse in genus humanum et per unum hominem iustitiam et uitam aeternam, illum Adam, hunc Christum apertissime insinuans ait: lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, ut quemadmodum regnauit peccatum in mortem sic et gratia regnet per iustitiam in uitam aeternam per Iesum Christum dominum nostrum. deinde opponens sibi: quid ergo dicemus? inquit, permanebimus in peccato, ut gratia abundet? absit. uidit enim a peruersis peruerse posse accipi quod dixerat: lex subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, tamquam dixerit propter abundantiam gratiae prodesse peccatum. hoc diluens respondit: absit atque subiecit: qui mortui sumus peccato, quomodo uiuemus in eo? hoc est: cum id praestiterit gratia, ut moreremur peccato, quid aliud faciemus, si uiuemus in eo, nisi ut gratiae simus ingrati? neque enim qui laudat beneficium medicinae prodesse morbos dicit et uulnera, a quibus illa hominem sanat, sed quanto maioribus medicina laudibus praedicatur, tanto magis uituperantur et horrentur uulnera et morbi, a quibus liberat quae ita laudatur. sic laus et praedicatio gratiae uituperatio et damnatio est delictorum. demonstranda enim fuerat homini foeditas languoris eius, cui contra iniquitatem suam nec praeceptum sanctum et bonum profuit, quo magis aucta est iniquitas quam minuta, quando quidem lex subintrauit, ut abundaret delictum, ut eo modo conuictus atque confusus uideret non tantum doctorem sibi esse necessarium, uerum etiam adiutorem deum, a quo eius itinera dirigantur, ne dominetur ei omnis iniquitas et confugiendo ad opem misericordiae sanetur atque ita ubi abundauit delictum superabundet gratia non peccantis merito, sed subuenientis auxilio.

10Ardından Elçi aynı ilacın Mesih'in çilesinde ve dirilişinde sır olarak gösterildiğini söyler: "Yoksa bilmiyor musunuz? Mesih İsa'da vaftiz olan hepimiz onun ölümünde vaftiz olduk. Vaftizle ölüme gömüldük ki, Mesih Baba'nın yüceliğiyle ölülerden nasıl dirildiyse, biz de yeni bir hayatta yürüyelim. Onun ölümünün benzerliğiyle birlikte dikildiysek, dirilişinin de benzerliğiyle olacağız. Şunu biliyoruz: eski insanımız Onunla birlikte çarmıha gerildi ki günah bedeni boşa çıksın, artık günaha kulluk etmeyelim. Çünkü ölen kimse günahtan aklanmıştır. Mesih'le birlikte öldüysek, Onunla birlikte yaşayacağımıza da inanıyoruz; Mesih'in ölülerden dirilerek artık ölmediğini, ölümün de Ona artık hükmetmediğini biliyoruz. Çünkü öldüyse günaha bir kez öldü; yaşıyorsa Tanrı'ya yaşıyor. Siz de kendinizi günaha ölmüş, Mesih İsa'da Tanrı'ya yaşıyor sayın." Rabbin ölümünün ve dirilişinin sırrı ile eski hayatımızın batışının, yeni hayatın doğuşunun simgelendiği, kötülüğün yok edilip adaletin yenilendiğinin gösterildiği yeterince açıktır. İnsana bu büyük iyilik kanunun harfiyle değil, İsa Mesih'e imanla olmasaydı nereden gelirdi?

10

Consequenter eandem medicinam in passione et resurrectione Christi mystice demonstratam ostendit apostolus dicens: an ignoratis, quoniam quicumque baptizati sumus in Christo Iesu in mortem ipsius baptizati sumus? consepulti ergo sumus illi per baptismum in mortem, ut quemadmodum surrexit Christus a mortuis per gloriam patris, ita et nos in nouitate uitae ambulemus. si enim conplantati sumus similitudini mortis eius, sed et resurrectionis erimus hoc scientes, quia uetus homo noster simul crucifixus est, ut euacuetur corpus peccati, ut ultra non seruiamus peccato. qui enim mortuus est, iustificatus est a peccato. si autem mortui sumus cum Christo, credimus, quia simul uiuemus cum illo, scientes, quia Christus surgens ex mortuis iam non moritur et mors ei ultra non dominabitur. quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel; quod autem uiuit, uiuit deo. ita et uos existimate uos mortuos esse peccato, uiuere autem deo in Christo Iesu. nempe satis elucet mysterio dominicae mortis et resurrectionis figuratum uitae nostrae ueteris occasum et exortum nouae demonstratamque iniquitatis abolitionem renouationemque iustitiae. unde igitur hoc tantum beneficium homini per litteram legis nisi per fidem Iesu Christi?

11Bu kutsal düşünce, Tanrı'nın kanatlarının gölgesinde ümit eden insanoğullarını korur ki Onun evinin bolluğundan kansınlar ve Onun hazzının ırmağından içsinler. Çünkü hayatın pınarı Onun yanındadır ve Onun nurunda nuru göreceğiz. O, merhametini Kendisini bilenlere, adaletini de yüreği doğru olanlara uzatır. Onu bildikleri için değil, bilsinler diye merhametini uzatır; yürekleri doğru olduğu için değil, doğru olsun diye dinsizi akladığı adaletini uzatır. Bu düşünce insanı kibre sürüklemez. Bu kusur, insan kendine güvenip hayatının başı olarak kendini koyduğunda doğar. Bu hareketle, yalnız onun suyundan adalet, yani iyi hayat içilen o hayat pınarından ve katılımıyla akıllı ruhun bir bakıma tutuştuğu o değişmez nurdan uzaklaşılır. Bu nurla ruh da yapılmış, yaratılmış bir nur olur; tıpkı yanıp parlayan bir kandil olan Yahya gibi. Yahya neyle parladığını bilerek "Hepimiz Onun doluluğundan aldık" der. Kimin doluluğundan? Elbette karşısında kendisinin nur olmadığı Onun. Çünkü dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek nur oydu. Bu yüzden aynı Mezmur'da "Merhametini Seni bilenlere, adaletini yüreği doğru olanlara uzat" dedikten sonra şöyle der: "Kibrin ayağı üzerime gelmesin, günahkârların eli beni yerimden oynatmasın. Kötülük yapanların hepsi orada düştü, sürüldüler, ayakta duramadılar." Tanrı'ya ait olanı kendine yakıştıran bu dinsizlikle insan, kötülük işleri olan kendi karanlıklarına sürülür. Çünkü bunları kendisi yapar, bunları yerine getirmeye kendisi yeterlidir. Adalet işlerini ise ancak hayatın hiçbir şeye muhtaç olmadığı, değişikliğin ve anlık gölgenin bulunmadığı o pınardan ve o nurdan aldığı ölçüde yapar.

11

Haec cogitatio sancta seruat filios hominum in protectione alarum dei sperantes, ut inebrientur ab ubertate domus eius et torrentem uoluptatis eius potent, quoniam apud ipsum est fons uitae et in lumine eius uidebimus lumen, qui praetendit misericordiam suam scientibus eum et iustitiam suam his qui recto sunt corde. neque enim quia sciunt, sed etiam ut sciant eum praetendit misericordiam suam; nec quia recti sunt corde, sed etiam ut recti sint corde praetendit iustitiam suam, qua iustificat impium. haec cogitatio non aufert in superbiam, quod uitium oritur, cum sibi quisque praefidit seque sibi ad uiuendum caput facit. quo motu receditur ab illo fonte uitae, cuius solius haustu iustitia bibitur, bona scilicet uita, et ab illo incommutabili lumine, cuius participatione anima rationalis quodammodo accenditur, ut sit etiam ipsa factum creatumque lumen, sicut erat Iohannes lucerna ardens et lucens, qui tamen unde luceret agnoscens: nos, inquit, de plenitudine eius accepimus: cuius, nisi illius utique in cuius conparatione Iohannes non erat lumen? illud enim erat uerum lumen quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. proinde cum dixisset in eodem psalmo: praetende misericordiam tuam scientibus te et iustitiam tuam his qui recto sunt corde: non ueniat, inquit, mihi pes superbiae et manus peccatorum non moueant me. ibi ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem, expulsi sunt nec potuerunt stare. hac quippe impietate, qua tribuit sibi quisque quod dei est, pellitur in tenebras suas, quae sunt opera iniquitatis. haec enim plane ipse facit et ad haec implenda sibi est idoneus. opera uero iustitiae non facit, nisi quantum ex illo fonte atque ex illo lumine percipit, ubi nullius indigens uita est et ubi non est conmutatio nec momenti obumbratio.

12Bu yüzden, önceden Saulus diye anılan ve bana göre bu adı –küçük, elçilerin en küçüğü olarak göstermek için– başka bir sebeple seçmemiş olan Elçi Pavlus, kibirlilere, küstahlara ve kendi işlerine güvenenlere karşı Tanrı'nın bu lütfunu yüceltmek için güçlü ve keskin biçimde çok savaşır. Çünkü lütuf gerçekten onda daha belirgin ve parlak görünmüştür: Tanrı'nın kilisesine şiddetle zulmederek en büyük cezaya layık işler yaparken, hüküm yerine merhamet görmüş, ceza yerine lütfa ulaşmıştır. Bu yüzden haklı olarak özellikle onun savunması için haykırır ve mücadele eder. Derin ve pek gizli konuda anlamayanların, doğru sözlerini sapkın bir anlama çevirenlerin kınamasını umursamaz, yeter ki Tanrı'nın armağanını çekinmeden duyursun. Vaat oğulları, Tanrı iyiliğinin oğulları, lütuf ve merhamet oğulları, Yeni Ahit oğulları yalnız bu armağanla kurtulur. Önce, bütün selamlaması şöyledir: "Baba Tanrı'dan ve Rab İsa Mesih'ten size lütuf ve barış." Sonra Romalılar'a Mektup'ta neredeyse yalnız bu soru ele alınır; o kadar mücadeleyle, o kadar çok yönlü olarak ki okuyanın dikkatini yorar. Ama bu yorgunluk faydalı ve şifalıdır; iç insanın üyelerini kırmaktan çok çalıştırır.

12

Ideo Paulus apostolus — qui cum Saulus prius uocaretur non ob aliud, quantum mihi uidetur, hoc nomen elegit, nisi ut se ostenderet paruum tamquam minimum apostolorum — multum contra superbos et arrogantes et de suis operibus praesumentes pro commendanda ista dei gratia fortiter atque acriter dimicat, quia reuera in illo euidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur uehementer ecclesiam dei persequens, pro quibus summo supplicio dignus fuit, misericordiam pro damnatione suscepit et pro poena consecutus est gratiam, merito pro eius defensione praecipue clamat atque concertat nec in re profunda et nimis abdita non intellegentium et uerba sua sana in peruersum sensum detorquentium curat inuidiam, dum tamen incunctanter praedicet donum dei, quo uno salui fiunt filii promissionis, filii beneficii diuini, filii gratiae et misericordiae, filii testamenti noui. primo, quod omnis eius salutatio sic se habet: gratia nobis et pax a deo patre et domino Iesu Christo; deinde ad Romanos paene ipsa quaestio sola uersatur tam pugnaciter, tam multipliciter, ut fatiget quidem legentis intentionem, sed tamen fatigatione utili ac salubri, ut interioris hominis magis exerceat membra quam frangat.

13Yukarıda andıklarım da buradan gelir. Yahudiyi kınaması, onun Yahudi diye anılıp iddia ettiğini hiç yerine getirmediğini söylemesi de buradan gelir: "Sen kendine Yahudi diyorsan, kanuna dayanıyor, Tanrı ile övünüyorsan, Onun iradesini biliyor ve kanundan eğitilerek önemli olanı ayırt ediyorsan; kanunda ilmin ve hakikatin suretine sahip olarak körlerin önderi, karanlıkta olanların ışığı, akılsızların eğiticisi, çocukların öğretmeni olduğuna güveniyorsan, başkasına öğreten sen kendine öğretmez misin? Hırsızlık edilmemeli diye vaaz eden sen hırsızlık mı ediyorsun? Zina edilmemeli diyen sen zina mı ediyorsun? Putlardan tiksinen sen tapınak mı soyuyorsun? Kanunla övünen sen kanunu çiğneyerek Tanrı'yı aşağılıyor musun? Çünkü yazıldığı gibi, Tanrı'nın adı sizin yüzünüzden milletler arasında küfre uğruyor. Kanuna uyarsan sünnet faydalıdır, ama kanunu çiğnersen sünnetin sünnetsizlik olmuştur. Sünnetsizliği olan kimse kanunun hükümlerine uyarsa, sünnetsizliği sünnet sayılmaz mı? Tabiatça sünnetsiz olup kanunu yerine getiren kimse, harfe ve sünnete sahip olup kanunu çiğneyen seni yargılamayacak mı? Çünkü Yahudi dışarıdan görünen değildir, sünnet de dışarıdan görünen tendeki değildir. Yahudi içeriden olandır, sünnet de yürektedir, harfte değil ruhtadır. Onun övgüsü insanlardan değil, Tanrı'dandır." Burada "Tanrı ile övünüyorsun" sözünü nasıl söylediğini gösterdi. Çünkü böyle bir Yahudi işlerin hak edişiyle değil karşılıksız verilen lütfun istediği şekilde gerçekten Tanrı ile övünseydi, övgüsü insanlardan değil Tanrı'dan olurdu. Ama onlar, Onun kanununu almayı yalnız kendileri hak etmiş gibi Tanrı ile övünüyorlardı. Mezmur'daki şu söze göre: "Başka hiçbir millete böyle yapmadı, hükümlerini onlara göstermedi." Bununla birlikte bu kanunu, onu daha çok çiğnedikleri hâlde, kendi adaletleriyle yerine getirdiklerini sanıyorlardı. Bu yüzden kanun, bilerek işlenen günah çoğaldıkça onlara gazap getiriyordu. Çünkü kanunun buyurduğunu yapanlar bile, lütuf Ruhu yardım etmeden, adaletin aşkından değil, ceza korkusundan yapıyorlardı. Bu yüzden Tanrı'nın önünde iradede olan şey, insanların önünde işte görünene uymuyordu. Tanrı'nın, yapabilselerdi cezasız işlemeyi yeğleyeceklerini bildiği şey yüzünden daha çok suçlu oluyorlardı. "Yürek sünneti" derken, her türlü helal olmayan arzudan arınmış iradeyi kasteder. Bu, harfin öğretmesi ve tehdit etmesiyle değil, ruhun yardım edip iyileştirmesiyle olur. Bu yüzden böylelerinin övgüsü insanlardan değil, lütfuyla övülecekleri şeyi sağlayan Tanrı'dandır. Onun için denmiştir: "Ruhum Rab ile övünecek"; Ona da denmiştir: "Övgüm Sendendir." İnsan oldukları için Tanrı'nın, adil oldukları için kendilerinin övülmesini isteyenler böyle değildir.

13

Inde sunt illa, quae supra commemoraui, inde est quod Iudaeum arguit eumque dicit Iudaeum cognominari et nequaquam id quod profitetur implere. si autem tu, inquit, Iudaeus cognominaris et requiescis in lege et gloriaris in deo et nosti uoluntatem et probas distantia instructus ex lege, confidis teipsum ducem esse caecorum, lumen eorum, qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae et ueritatis in lege, qui ergo alium doces, te ipsum non doces? qui praedicas non furandum, furaris? qui dicis non adulterandum, adulteras? qui abominaris idola, sacrilegium facis? qui in lege gloriaris, per praeuaricationem legis deum inhonoras? nomen enim dei per uos blasphematur in gentibus, sicut scriptum est. circumcisio quidem prodest, si legem custodias; si autem praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. si igitur praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius in circumcisionem reputabitur? et iudicabit quod ex natura est praeputium legem perficiens te qui per litteram et circumcisionem praeuaricator legis es. non enim qui in manifesto, Iudaeus est neque quae in manifesto in carne, est circumcisio, sed qui in abscondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris in deo. nam utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit eis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, quod coram hominibus apparebat in opere, potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos nouerat deus malle, si fieri posset inpune, committere. circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni inlicita concupiscentia uoluntatem; quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adiuuante atque sanante. ideo laus talium non ex hominibus, sed ex deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quo dicitur: in domino laudabitur anima mea et cui dicitur: apud te laus mea, non quales illi sunt qui deum laudari uolunt quod homines sunt, se autem quod iusti sunt.

14Ama "Biz de aklanmamızın sahibi olan Tanrı'yı, bakarak nasıl yaşamamız gerektiğini öğrendiğimiz kanunu verdiği için övüyoruz" derler. Oysa okudukları şu sözü duymazlar: "Kanundan hiçbir beden Tanrı önünde aklanmayacaktır." İnsanların önünde olabilir, ama yüreği ve en derin iradeyi gözeten Onun önünde olamaz; O orada, kanundan korkan başka bir şey yapsa da, izin verilse neyi yapmayı yeğleyeceğini görür. Kimse Elçi'nin burada, çok sayıda simgesel buyruğu eski ayinlerde içeren, çocukların sekizinci gün almaları buyrulan ten sünnetinin de ait olduğu kanunla kimsenin aklanmadığını söylediğini sanmasın diye, hangi kanunu kastettiğini hemen ekledi: "Çünkü kanunla günah bilinir." Demek ki sonra hakkında konuştuğu kanun budur: "Günahı ancak kanunla tanıdım. Kanun 'Arzulamayacaksın' demeseydi arzuyu bilmezdim." "Kanunla günah bilinir" sözü başka ne demektir?

14

Sed laudamus, inquiunt, et deum nostrae iustificationis auctorem in eo quod legem dedit, cuius intuitu nouerimus quemadmodum uiuere debeamus, nec audiunt quod legunt: quia non iustificabitur ex lege omnis caro coram deo. potest enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et intimae uoluntatis inspector est, ubi uidet, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octauo accipere paruuli iussi sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati?

15Burada belki Tanrı'nın adaletini bilmeyip kendi adaletini kurmak isteyen o insanî küstahlık şöyle der: Elçi haklı olarak "Kanundan kimse aklanmayacak" dedi, çünkü kanun yalnız neyin yapılacağını, neyden sakınılacağını gösterir; böylece irade onun gösterdiğini yerine getirir ve insan kanunun emriyle değil hür iradeyle aklanır. Ama ey insan, ardından gelene bak. "Şimdi ise" der, "kanundan bağımsız olarak, kanun ve peygamberlerin tanıklık ettiği Tanrı'nın adaleti açığa çıktı." Bu söz kulakları kapalılara yetmiyor mu? "Tanrı'nın adaleti açığa çıktı" diyor. Kendi adaletlerini kurmak isteyenler bunu bilmez, buna boyun eğmek istemezler. "Tanrı'nın adaleti açığa çıktı" diyor; "insanın adaleti" ya da "kendi iradesinin adaleti" demedi. Tanrı'nın adaleti: Tanrı'nın adil olduğu adalet değil, dinsizi aklarken insana giydirdiği adalet. Buna kanun ve peygamberler tanıklık eder. Kanun, buyurup tehdit ederek ve kimseyi aklamayarak insanın Tanrı'nın armağanıyla, Ruh'un yardımıyla aklandığını yeterince gösterir; peygamberler de önceden söyledikleri şeyi Mesih'in gelişi yerine getirdiği için tanıklık eder. Şöyle devam eder: "Tanrı'nın adaleti İsa Mesih'e imanla", yani Mesih'e inanılan imanla. Bu imana Mesih'in inandığı iman anlamında "Mesih'in imanı" denmediği gibi, o da Tanrı'nın adil olduğu adalet anlamında "Tanrı'nın adaleti" değildir. İkisi de bizimdir; ama Onun cömertliğiyle bize verildiği için Tanrı'nın ve Mesih'in denir. Demek ki Tanrı'nın adaleti kanundan bağımsızdır, ama kanun olmadan açığa çıkmış değildir. Kanun olmadan açığa çıksaydı kanunla nasıl tanıklık edilirdi? Ama Tanrı'nın, kanunun yardımı olmadan, lütuf Ruhu ile iman edene verdiği adalet kanundan bağımsızdır; yani kanunun yardımı olmadan verilir. Çünkü Tanrı kanunla insana zayıflığını gösterir ki imanla Onun merhametine sığınıp iyileşsin. Onun bilgeliği hakkında "Dilinde kanun ve merhamet taşır" denmiştir: kibirlileri suçlu yaptığı kanun, alçalmışları akladığı merhamet. "Demek ki Tanrı'nın adaleti İsa Mesih'e imanla, iman eden herkes içindir; çünkü ayrım yoktur. Çünkü herkes günah işledi ve Tanrı'nın yüceliğinden yoksundur", kendi yüceliklerinden değil. Çünkü almadıkları neleri var? Aldılarsa, almamış gibi neden övünürler? Şu hâlde Tanrı'nın yüceliğinden yoksundurlar; ardından ne geldiğine bak: "Onun lütfuyla karşılıksız aklanmış olarak." Kanunla aklanmış değil, kendi iradeleriyle aklanmış değil, Onun lütfuyla karşılıksız aklanmış. Bu bizim irademiz olmadan olmaz; ama iradenin zayıf olduğu kanunla gösterilir ki lütuf iradeyi iyileştirsin ve iyileşmiş irade, artık kanun altında olmadan ve kanuna muhtaç olmadan kanunu yerine getirsin.

15

Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; ostendit enim tantummodo lex quid faciendum quidue cauendum sit, ut quod illa ostenderit uoluntas impleat ac sic homo iustificetur non per legis imperium, sed per liberum arbitrium. sed, o homo, adtende quid sequitur. nunc autem, inquit, sine lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. parumne insonat surdis? iustitia, inquit, dei manifestata est. hanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: iustitia hominis uel iustitia propriae uoluntatis — iustitia dei, non qua deus iustus est, sed qua induit hominem, cum iustificat impium. haec testificatur per legem et prophetas; huic quippe testimonium perhibent lex et prophetae: lex quidem hoc ipso, quod iubendo et minando et neminem iustificando satis indicat dono dei iustificari hominem per adiutorium spiritus, prophetae autem. quia id quod praedixerunt Christi impleuit aduentus. nam hinc sequitur et adiungit dicens: iustitia autem dei per fidem Iesu Christi, hoc est per fidem, qua creditur in Christum. sicut autem ista fides Christi dicta est non qua credit Christus, sic illa iustitia dei non qua iustus est deus. utrumque enim nostrum est; sed ideo dei et Christi dicitur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sine lege est, quam deus per spiritum gratiae credenti confert sine adiutorio legis, hoc est non adiutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini infirmitatem suam, ut ad eius misericordiam per fidem confugiens sanaretur. de sapientia quippe eius dictum est, quod legem et misericordiam in lingua portet, legem scilicet, qua reos faciat superbos, misericordiam uero, qua iustificet humilatos. iustitia ergo dei per fidem Iesu Christi in omnes qui credunt; non enim est distinctio. omnes enim peccauerunt et egent gloria dei, non gloria sua. quid enim habent, quod non acceperunt? si autem acceperunt, quid gloriantur, quasi non acceperint? egent itaque gloria dei et uide quid sequatur: iustificati gratis per gratiam ipsius. non itaque iustificati per legem, non iustificati per propriam uoluntatem, sed iustificati gratis per gratiam ipsius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sed uoluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia uoluntatem et sana uoluntas impleat legem non constituta sub lege nec indigente lege.

16Çünkü "Kanun adil için konmamıştır"; yine de "kanuna uygun kullanılırsa iyidir". Elçi bu iki şeyi birbirine zıt gibi bağlayarak okuru soruyu araştırıp çözmeye yöneltir ve teşvik eder. Ardından gelen "Şunu bilerek: kanun adil için konmamıştır" sözü de doğruysa, kanun nasıl iyi olur, kanuna uygun kullanılırsa? Adilden başka kim kanunu kanuna uygun kullanır? Oysa kanun onun için değil, adil olmayan için konmuştur. Yoksa adil olmayan da aklanmak, yani adil olmak için kanunu kanuna uygun kullanmalı mıdır? Kanun bir lala gibi onu lütfa götürür; kanunun buyurduğunu ancak lütufla yerine getirebilir. Lütufla karşılıksız aklanır, yani kendi işlerinin hiçbir önceden gelen hak edişi olmadan –yoksa lütuf artık lütuf olmaz–. Çünkü iyi işler yaptığımız için değil, yapabilelim diye verilir; kanunu yerine getirdiğimiz için değil, yerine getirebilelim diye. "Kanunu kaldırmaya değil, yerine getirmeye geldim" diyen Odur. Onun için denmiştir: "Onun yüceliğini gördük, Baba'dan gelen biricik Oğul'un yüceliğini; lütuf ve hakikatle dolu." "Herkes günah işledi ve Tanrı'nın yüceliğinden yoksundur" denilen yücelik budur; hemen ardından "Onun lütfuyla karşılıksız aklanmış olarak" denilen lütuf da budur. Demek ki adil olmayan, adil olmak için kanunu kanuna uygun kullanır. Adil olduktan sonra ise onu artık kullanmaz, tıpkı varınca binekten ya da yukarıda Elçi'nin benzetmesini kullanarak, eğitildikten sonra lalasından yararlanmaz gibi. Kanun adil için de gerekliyse –adil olmayanı aklayan lütfa götürecek şekilde değil, artık adil olanın kanuna uygun kullanacağı şekilde– adil için nasıl konmamış olur? Yoksa, belki değil de kesinlikle, adil kimse kanunu, adil olmayanları korkutmak üzere onlara yüklediğinde şöyle kanuna uygun kullanır mı: içlerine yerleşmiş arzu hastalığı yasağın kışkırtmasıyla ve kanun çiğnemenin yığılmasıyla artmaya başlayınca, imanla aklayan lütfa sığınsınlar ve Ruh'un armağanıyla adaletin tatlılığından zevk alarak tehdit eden harfin cezasından kurtulsunlar? Böylece bu ikisi birbirine zıt olmayacak, birbirleriyle çatışmayacaktır: adil de iyi kanunu kanuna uygun kullanır, yine de kanun adil için konmamıştır. Çünkü o kanunla değil, iman kanunuyla aklanmıştır. Bu kanunla, işler kanununun buyurduklarını yerine getirmek için kendi zayıflığına ancak Tanrı lütfunun yardım edebileceğine inanmıştır.

16

Iusto enim lex non est posita; quae tamen bona est, si quis ea legitime utatur. haec duo apostolus uelut inter se contraria conectens monet mouetque lectorem ad perscrutandam quaestionem atque soluendam. quomodo enim bona est lex, si quis ea legitime utatur, si etiam quod sequitur uerum est: sciens hoc, quia iusto lex non est posita? nam quis legitime utitur lege nisi iustus? at ei non est posita, sed iniusto. an et iniustus, ut iustificetur, id est ut iustus fiat, legitime lege uti debet, qua tamquam paedagogo perducatur ad gratiam, per quam solam quod lex iubet possit implere? per ipsam quippe iustificatur gratis, id est nullis suorum operum praecedentibus meritis — alioquin gratia iam non est gratia -, quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere ualeamus, id est non quia legem impleuimus, sed ut legem implere possimus. ille enim dixit: non ueni legem soluere, sed implere, de quo dictum est: uidimus gloriam eius, gloriam tamquam unigeniti a patre, plenum gratia et ueritate. haec est gloria, de qua dictum est: omnes enim peccauerunt et egent gloria dei, et haec est gratia, de qua continuo dicit: iustificati gratis per gratiam ipsius. iniustus ergo legitime lege utitur, ut iustus fiat; quod cum factus fuerit, ea iam non utatur tamquam uehiculo cum peruenerit uel potius, ut supra dicta similitudine apostoli utar, tamquam paedagogo cum eruditus fuerit. quomodo enim iusto lex non est posita, si et iusto est necessaria, non qua iniustus ad iustificantem gratiam perducatur, sed qua legitime iam iustus utatur? an forte, immo uero non forte, sed certe sic legitime utitur lege iam iustus, cum eam terrendis inponit iniustis, ut cum et in ipsis coeperit inolitae concupiscentiae morbus incentiuo prohibitionis et cumulo praeuaricationis augeri, confugiant per fidem ad iustificantem gratiam et per donum spiritus suauitate iustitiae delectati poenam litterae minantis euadant? ita non erunt contraria neque inter se duo ista pugnabunt, ut etiam iustus bona lege legitime utatur et tamen iusto lex posita non sit; non enim ex ea iustificatus est, sed ex lege fidei. qua credidit nullo modo posse suae infirmitati ad inplenda ea, quae lex factorum iuberet, nisi diuina gratia subueniri.

17Bu yüzden der ki: "Peki övüncün nerede? Dışarıda bırakıldı. Hangi kanunla? İşler kanunuyla mı? Hayır, iman kanunuyla." İki şekilde anlaşılabilir. Ya Rabde olan övgüye layık övünçten söz etmiş ve onun "dışarıda bırakıldığını", yani uzaklaşsın diye kovulmadığını, yükselsin diye işlenip çıkarıldığını söylemiştir. Gümüş işleyen bazı ustalara da bu yüzden "exclusor" denir; Mezmurlardaki "gümüşle sınananlar çıkarılsın", yani Rabbin sözüyle sınananlar öne çıksın sözü buradandır. Başka yerde de denir ki: "Rabbin sözleri temiz sözlerdir, ateşle denenmiş gümüştür." Ya da kibirden gelen kusurlu övünçten söz etmek istemiştir, yani kendilerini doğru yaşıyor sanıp almamış gibi övünenlerin övüncünden; ve bunun işler kanunuyla değil iman kanunuyla dışarıda bırakıldığını, yani atılıp reddedildiğini söyler. Çünkü iman kanunuyla herkes, iyi yaşıyorsa bunu Tanrı'nın lütfuyla yaşadığını ve adaletin sevgisinde kemale ermeyi başka yerden elde edemeyeceğini bilir.

17

Ideo dicit: ubi est ergo gloriatio tua? exclusa est. per quam legem? factorum? non, sed per legem fidei. siue gloriationem dixerit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum.

18Bu düşünce insanı dindar kılar, çünkü dindarlık gerçek bilgeliktir. Dindarlık derken Yunanların theosebeia dediği şeyi kastediyorum. Eyüp Kitabı'nda insana söylenen şu sözde övülen de odur: "İşte dindarlık bilgeliktir." Theosebeia kelimesi kökenine bakılarak Latinceye aktarılsaydı "Tanrı'ya ibadet" denebilirdi. Bu ibadet de en çok ruhun Tanrı'ya nankörlük etmemesinde yatar. Bu yüzden o en gerçek ve eşsiz kurbanda bile Tanrımız Rabbe şükretmemiz hatırlatılır. Ruh, Tanrı'dan gelen şeyi kendine mal ederse nankörlük etmiş olur; hele adaleti. Çünkü o zaman adaletin işlerini sanki kendisinin, sanki kendi başına kazanmış olduğu şeylermiş gibi görür. Üstelik zenginlik, beden güzelliği, belagat ve kötü insanların da sahip olabildiği öteki dış, bedensel ya da ruhsal iyilikler yüzünden sıradan biçimde değil, iyilerin asıl iyileri olan şeyler yüzünden, güya bilgece, böbürlenir. Bu kusur yüzünden bazı büyük insanlar bile Tanrı'nın değişmez cevherinden geri itilip putperestliğin yüz karasına kaymışlardır. Bu sebeple aynı Elçi, lütfun hararetli savunucusu olduğu aynı mektupta, Yunanlara ve barbarlara, bilgelere ve bilgisizlere borçlu olduğunu, bu yüzden elinden geldiğince Roma'dakilere de Müjde'yi duyurmaya hazır bulunduğunu söyledikten sonra şöyle der: "Müjde'den utanmam. Çünkü o, önce Yahudi'nin, sonra Yunanlının, inanan herkesin kurtuluşu için Tanrı'nın gücüdür. Tanrı'nın adaleti onda imandan imana açığa çıkar. Yazıldığı gibi: Adil olan imanla yaşar." Eski ahitte örtülü olup yenisinde açığa çıkan Tanrı'nın adaleti işte budur. Ona Tanrı'nın adaleti denmesi, Tanrı'nın onu bağışlayarak insanları adil kılmasındandır; tıpkı kurtarıldığımız kurtuluşa Rabbin kurtuluşu denmesi gibi. Adaletin imandan imana açığa çıktığı iman da budur: duyuranların imanından itaat edenlerin imanına. İsa Mesih'in bu imanıyla, yani Mesih'in bize verdiği imanla, adilce yaşamamızın Tanrı'dan geldiğine ve ileride daha dolu olarak geleceğine inanırız. Bu yüzden, yalnız O'na borçlu olduğumuz ibadetin dindarlığıyla O'na şükrederiz.

18

Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam Graeci ϑεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob legitur: ecce pietas est sapientia. ϑεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus defluxerunt. unde idem apostolus in eadem epistola, in qua uehemens defensor est gratiae, cum se dixisset esse Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitorem et ideo quod ad ipsum pertineret, promptum esse et his qui Romae essent euangelizare: non enim confundor, inquit, de euangelio; uirtus enim dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: iustus autem ex fide uiuit. haec est iustitia dei, quae in testamento uetere uelata in nouo reuelatur; quae ideo iustitia dei dicitur, quod inpertiendo eam iustos facit, sicut domini est salus, qua saluos facit. et haec est fides, ex qua et in quam reuelatur, ex fide scilicet annuntiantium in fidem oboedientium. qua fide Iesu Christi, id est quam nobis contulit Christus, credimus ex deo nobis esse pleniusque futurum esse quod iuste uiuimus. unde illi ea pietate, qua solus colendus est, gratias agimus.

19Elçi'nin tam bu noktada, yukarıda andığım kusur yüzünden hafifleyip şişerek boşlukta yükselir gibi kendi kendilerini yukarı kaldıran, sonra orada dinlenecek yer bulamayıp kırılıp parçalanan, kayalara düşer gibi put uydurmalarının üzerine düşen kimselere dönüp onları tiksintiyle anması boşuna değildir. Çünkü Tanrı tarafından aklanmış olarak şükran borçlu olduğumuz imanın dindarlığını övmüştü; şimdi tiksinmemiz gereken karşıtını da ekleyerek şöyle der: "Tanrı'nın gazabı, hakikati haksızlıkla baskı altında tutan insanların her türlü dinsizliğine ve adaletsizliğine karşı gökten açığa çıkar. Çünkü Tanrı hakkında bilinebilecek olan onların içinde açıktır: Tanrı onu onlara açmıştır. O'nun görünmeyen nitelikleri, ebedî gücü ve tanrılığı, dünyanın yaratılışından beri yapılan şeyler aracılığıyla anlaşılarak görülür; öyle ki hiçbir mazeretleri kalmasın. Çünkü Tanrı'yı bildikleri hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, O'na şükretmediler; tam tersine, düşüncelerinde boşluğa düştüler, akılsız yürekleri karardı. Kendilerine bilge diyerek ahmak oldular, çürümez Tanrı'nın yüceliğini çürüyen insanın, kuşların, dört ayaklıların ve sürüngenlerin suretinin benzerine çevirdiler." Bak, onlara hakikati bilmeyenler demiyor, hakikati haksızlıkla baskı altında tuttuklarını söylüyor. Tanrı'nın kanun vermediği bu insanların hakikat bilgisini nereden edinebildikleri sorusu akla gelir; Elçi, bunu nereden edinebildiklerini de söylemeden geçmez: Yaratılışın görünen şeylerinden Yaratıcı'nın görünmeyen şeylerini anlamaya ulaştıklarını söyler. Gerçekten de büyük zekâlar böyle aramayı sürdürmüş, böyle bulabilmişlerdir. Peki dinsizlik nerede? Şurada ki, Tanrı'yı bildikleri hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, O'na şükretmediler, düşüncelerinde boşluğa düştüler. Hiçbir şey olmadıkları hâlde kendilerini bir şey sanarak kendi kendilerini aldatanların hastalığı tam olarak bu boşluktur. Nitekim ayağının kendisine ulaşmaması için o kutsal ezgi söyleyicisinin yalvardığı kibrin bu şişkinliğiyle kendi üzerlerine gölge düşürerek, "Senin ışığında ışığı göreceğiz" diyen ezgicinin sözünü ettiği değişmez hakikatin ışığından yüz çevirdiler; "akılsız yürekleri karardı." Tanrı'yı bilmiş oldukları hâlde yürekleri bilge değil akılsızdı, çünkü O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, O'na şükretmediler. Çünkü Tanrı insana, "İşte dindarlık bilgeliktir" demiştir. Bu yüzden kendilerine bilge diyerek, ki bu ancak "bilgeliği kendilerine mal ederek" diye anlaşılabilir, ahmak oldular.

19

Nec inmerito se apostolus ex hoc articulo conuertit ad eos cum detestatione commemorandos, qui uitio illo, quod superius memoraui, leues et inflati ac per se ipsos uelut per inane sublati, ubi non requiescerent, sed fracti dissilirent, in figmenta idolorum tamquam in lapides deciderunt. quia enim commendauerat pietatem fidei, qua deo iustificati grati esse debemus, uelut contrarium quod detestaremur subinferens: reuelatur enim, inquit, ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum qui ueritatem in iniquitate detinent, quia quod notum est dei manifestum est in illis; deus enim illis manifestauit. inuisibilia enim eius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius ac diuinitas, ut sint inexcusabiles. quia cognoscentes deum non ut deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis. et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes se esse sapientes stulti facti sunt et mutauerunt gloriam incorruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium. uide quemadmodum non eos dixerit ueritatis ignaros, sed quod ueritatem in iniquitate detinuerint. et quia occurrebat animo, ut quaereretur, unde illis esse potuerit cognitio ueritatis, quibus deus legem non dederat, neque hoc tacuit unde habere potuerint; per uisibilia namque creaturae peruenisse eos dixit ad intellegentiam inuisibilium creatoris, quoniam reuera sic magna ingenia quaerere perstiterunt, sic inuenire potuerunt. ubi ergo impietas? quia uidelicet cum cognouissent deum, non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis. eorum proprie uanitas morbus est, qui se ipsos seducunt, dum uidentur sibi aliquid esse, cum nihil sint. denique hoc tumore superbiae sese obumbrantes, cuius pedem sibi non uenire deprecatur sanctus ille cantator qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, ab ipso lumine incommutabilis ueritatis auersi sunt et obscuratum est insipiens cor eorum. non enim sapiens cor, quamuis cognouissent deum, sed insipiens potius, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. dixit enim homini: ecce pietas est sapientia. ac per hoc dicentes se esse sapientes, quod non aliter intellegendum est nisi 'hoc ipsum sibi tribuentes,' stulti facti sunt.

20Sonrasını söylemeye ne gerek var? Tanrı kibirlilere karşı durduğu için, yaratılış aracılığıyla Yaratıcı'yı bilebilmiş o insanların, evet o insanların, bu dinsizlik yüzünden nereye yuvarlandıklarını ve nereye gömüldüklerini mektubun devamı benim burada anmamdan daha iyi öğretir. Bu eserde mektubu açıklamayı üstlenmedim. Asıl çabam, elimden geldiğince, onun tanıklığıyla şunu göstermektir: Tanrı'nın adaleti gerçekleştirmemiz için bize yardımı, iyi ve kutsal buyruklarla dolu bir kanun vermiş olmasında değildir; onsuz iyilik yapamayacağımız iradenin kendisinin, lütuf Ruhu'nun bağışlanmasıyla desteklenip ayağa kaldırılmasındadır. Bu yardım olmadan o öğreti öldüren harftir, çünkü dinsizleri aklamaktansa onları kanun çiğnemekle suçlu tutar. Yaratılış aracılığıyla Yaratıcı'yı bilenlere bu bilgi kurtuluş için nasıl hiçbir fayda sağlamadıysa, çünkü Tanrı'yı bildikleri hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, şükretmediler, kendilerine bilge dediler, tıpkı öyle, Tanrı'nın kanunu aracılığıyla insanın nasıl yaşaması gerektiğini bilenleri de bu bilgi aklamaz. Çünkü onlar kendi adaletlerini kurmak isteyerek Tanrı'nın adaletine boyun eğmediler.

20

Iam quae sequuntur quid opus est dicere? per hanc quippe impietatem illi homines — illi, inquam, homines, qui per creaturam creatorem cognoscere potuerunt — quo prolapsi, cum deus superbis resistit, atque ubi demersi sint melius ipsius epistolae consequentia docent, quam hic commemoratur a nobis. neque enim isto opere hanc epistolam exponendam suscepimus, sed eius maxime testimonio demonstrare, quantum possumus, nitimur non in eo nos diuinitus adiuuari ad operandam iustitiam, quod legem deus dedit plenam bonis sanctisque praeceptis, sed quod ipsa uoluntas nostra, sine qua operari bonum non possumus, adiuuetur et erigatur inpertito spiritu gratiae, sine quo adiutorio doctrina illa littera est occidens, quia reos potius praeuaricationis tenet quam iustificat impios. nam sicut illis per creaturam cognitoribus creatoris ea ipsa cognitio nihil profuit ad salutem, quia cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt dicentes se esse sapientes, ita eos, qui per legem dei cognoscunt quemadmodum sit homini uiuendum, non iustificat ipsa cognitio, quia suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti.

21Şimdi, o övüncün kendisiyle dışarıda bırakılmadığı işler (facta, yani opera) kanunuyla dışarıda bırakıldığı iman kanununun birbirinden nasıl ayrıldığına bakmaya değer; tabii bunu fark edip ayırt edebilirsek. Kişi hemen şöyle diyebilir: İşler kanunu Yahudilikte, iman kanunu Hıristiyanlıktadır, çünkü sünnet ve benzeri kanun işleri Hıristiyan terbiyesince artık tutulmaz. Ama bu ayrımın ne kadar yanıltıcı olduğunu ben uzun süredir göstermeye çalışıyorum; ayırt etmekte keskin olanlara, özellikle sana ve senin gibilere belki de göstermiş bulunuyorum. Yine de konu büyük olduğu için onu aydınlatmak üzere daha pek çok tanıkta yeniden yeniden oyalanmam yersiz değildir. Çünkü Elçi, kimsenin kendisiyle aklanmadığını söylediği kanunu, suç çoğalsın diye araya girdiğini söylediği kanunu kastediyor. Yine de bilgisiz biri bu yüzden kanunu kınamasın, saygısız biri suçlamasın diye onu şöyle savunur: "Öyleyse ne diyelim? Kanun günah mıdır? Asla! Ama günahı kanundan başka yoldan tanımadım. Kanun 'Arzulamayacaksın' demeseydi arzuyu bilmezdim. Böylece günah, buyruktan fırsat bulup içimde her türlü arzuyu meydana getirdi." Yine der ki: "Kanun kutsaldır, buyruk da kutsal, adil ve iyidir. Ama günah, günah olarak görünsün diye, iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi." Öyleyse öldüren harf, "Arzulamayacaksın" diyen harfin ta kendisidir. Onun hakkında, az önce andığım şu sözü de söyler: "Kanun aracılığıyla günahın bilgisi gelir. Ama şimdi Tanrı'nın adaleti kanundan bağımsız olarak açığa çıktı, kanun ve peygamberler de buna tanıklık ediyor: İsa Mesih'e iman aracılığıyla inanan herkese ulaşan Tanrı'nın adaleti. Çünkü ayrım yoktur. Herkes günah işledi ve Tanrı'nın yüceliğinden yoksun kaldı; hepsi O'nun lütfuyla, Mesih İsa'daki kurtuluş bedeliyle karşılıksız olarak aklanırlar. Tanrı onu, kanında iman aracılığıyla bir kefaret olarak ortaya koydu; geçmiş günahları Tanrı'nın sabrı içinde bağışlamak niyetiyle adaletini göstermek, bu zamanda da adaletini göstermek için ki, kendisi adil olsun ve İsa'ya imandan olanı aklasın." Sonra şimdi ele aldığımız sözü ekler: "Öyleyse övüncün nerede? Dışarıda bırakıldı. Hangi kanunla? İşler kanunuyla mı? Hayır, iman kanunuyla." Şu hâlde işler kanunu "Arzulamayacaksın" diyen kanundur, çünkü günahın bilgisi onun aracılığıyla gelir. Peki, bana cevap vermeye cesaret eden biri çıkarsa bilmek isterim: İman kanunu "Arzulamayacaksın" demez mi? Demiyorsa, onun altında bulunan bizler neden güvenle ve cezasız günah işlemeyelim? Elçi'nin böyle dediğini sananlar da olmuştu; onlar hakkında şöyle der: "Bazılarının bizim söylediğimizi iddia ettiği gibi: İyilik gelsin diye kötülük yapalım. Böylelerinin hükmü adildir." İman kanunu da "Arzulamayacaksın" diyorsa, ki pek çok Müjde ve Elçi buyruğu buna tanıklık edip durmadan bunu haykırır, neden ona da işler kanunu denmesin? Çünkü sünnet gibi eski sırların işlerini taşımaması, kendi sırlarında bu zamana uygun işler taşımadığı anlamına gelmez. Yoksa kanundan, günahın bilgisi onun aracılığıyla geldiği ve bu yüzden kimse ondan aklanmadığı için söz edildiği yerde mesele sırların işleri miydi? Övünç onunla değil, adilin kendisiyle yaşadığı iman kanunuyla dışarıda bırakılmıştır. Peki bu iman kanunu da "Arzulamayacaksın" dediğine göre, günahın bilgisi onun aracılığıyla da gelmez mi?

21

Lex ergo factorum, id est operum, per quam non excluditur illa gloriatio, et lex fidei, per quam excluditur, quo inter se differant operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio ceteraque opera talia legis sunt, quae christiana iam disciplina non seruat. sed quantum fallat ista discretio, iam diu quidem est ut molimur ostendere et acutis ad dinoscendum tibique potissimum ac talibus fortasse iam ostendimus; uerum tamen, quoniam res magna est, non incongruenter in ea manifestanda pluribus etiam atque etiam testimoniis inmoramur. ipsam enim dicit legem, ex qua nemo iustificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum, quam tamen ne quisquam ob hoc imperitus argueret et sacrilegus accusaret, defendit eam dicens: quid ergo dicemus? lex peccatum est? absit; sed peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: non concupisces. occasione itaque accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. dicit etiam: lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum; sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. ipsa est ergo littera occidens, quae dicit: non concupisces. de qua item dicit quod paulo ante commemoraui: per legem enim cognitio peccati. nunc autem sine lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem et prophetas, iustitia autem dei per fidem Iesu Christi in omnes qui credunt; non enim est distinctio. omnes enim peccauerunt et egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Iesu, quem proposuit deus propitiatorium per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae eius propter propositum praecedentium peccatorum in dei patientia, ad ostendendam iustitiam ipsius in hoc tempore, ut sit iustus et iustificans eum, qui ex fide est Iesu. deinde subinfert unde nunc agimus: ubi est ergo gloriatio tua? exclusa est. per quam legem? factorum? non, sed per legem fidei. lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit: non concupisces, quia per illam cognitio peccati est. uolo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat: non concupisces. si enim non dicit, quid causae est, cur non in ea positi securi atque inpune peccemus? hoc enim et illi putauerunt apostolum dicere, de quibus ait: et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut ueniant bona, quorum iudicium iustum est. si autem dicit etiam ipsa: non concupisces, sicut tam multa praecepta euangelica et apostolica testificari et clamare non cessant, quare lex factorum etiam ipsa non dicitur? neque enim quia non habet opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelicet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio peccati, cum et ipsa dicat: non concupisces?

22Öyleyse fark nedir? Kısaca söyleyeyim: İşler kanununun tehditle buyurduğunu iman kanunu inanarak elde eder. Biri "Arzulamayacaksın" der. Öteki şöyle der: "Tanrı vermedikçe kimsenin perhizkâr olamayacağını biliyordum; bunun kimin armağanı olduğunu bilmek de bilgeliğin işiydi; Rabbe gidip O'na yalvardım." Dindarlık denen bilgelik işte budur. Onunla, her güzel bağışın ve her kusursuz armağanın kendisinden geldiği ışıkların Babası'na ibadet edilir. Bu ibadet de övgü ve şükran kurbanıyla yapılır ki, O'na kulluk eden kendisiyle değil O'nunla övünsün. Bu yüzden işler kanununda Tanrı "Buyurduğumu yap" der, iman kanununda ise Tanrı'ya "Buyurduğunu ver" denir. Kanun, imanın ne yapacağını hatırlatmak için buyurur. Yani kendisine buyrulan kişi, henüz yapamıyorsa ne dileyeceğini bilsin; hemen yapabiliyor ve itaatle yapıyorsa da kimin bağışıyla yapabildiğini bilsin. Lütfun o en sebatlı müjdecisi şöyle der: "Çünkü biz bu dünyanın ruhunu değil, Tanrı'nın bize neler bağışladığını bilmek için Tanrı'dan gelen Ruh'u aldık." Bu dünyanın ruhu, tanıdıkları Tanrı'yı Tanrı olarak şükrederek yüceltmeyenlerin akılsız yüreğini karartan kibir ruhundan başka nedir? Tanrı'nın adaletini bilmeyip kendi adaletlerini kurmak isteyerek Tanrı'nın adaletine boyun eğmeyenleri aldatan da aynı ruhtur. Bu yüzden bana öyle geliyor ki, henüz sahip olmadığını kimden umacağını bilen kişi, sahip olduğunu kendine mal eden kişiden daha çok imanın evladıdır. Yine de bunların ikisinden de üstün olan, hem sahip olan hem de kimden sahip olduğunu bilendir; ama henüz olmadığını olmuş sanmamak şartıyla. Yoksa o Ferisi'nin kusuruna düşer: O, sahip olduklarından ötürü Tanrı'ya şükrediyordu, ama adaleti artırmak ya da kemale erdirmek için hiçbir şeye ihtiyacı yokmuş gibi kendisine verilmesini hiçbir şey dilemiyordu. Rabbin bağışlamayı lütfettiği güç ölçüsünde bunları düşünüp tarttıktan sonra şu sonuca varıyoruz: İnsan iyi yaşam buyruklarıyla değil, ancak İsa Mesih'e imanla aklanır; yani işler kanunuyla değil iman kanunuyla, harfle değil Ruh'la, işlerin liyakatiyle değil karşılıksız lütufla.

22

Quid igitur interest? breuiter dicam. quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia nemo esse potest continens, nisi deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii dominum et deprecatus sum. ipsa est illa sapientia, quae pietas uocatur, qua colitur pater luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum. colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor eius non in se ipso, sed in illo glorietur. ac per hoc lege operum dicit deus: 'fac quod iubeo', lege fidei dicitur deo: 'da quod iubes'. ideo enim iubet lex, ut admoneat quod faciat fides. id est ut cui iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; si autem continuo potest et oboedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. non enim spiritum huius mundi accepimus, ait idem ipse constantissimus gratiae praedicator, sed spiritum qui ex deo est, ut sciamus quae a deo donata sunt nobis. quis est autem spiritus mundi huius nisi superbiae spiritus, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt? nec alio spiritu decipiuntur etiam illi, qui ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti. unde mihi uidetur magis esse fidei filius, qui nouit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit qui et habet et nouit a quo habeat, si tamen non se credat iam esse quod nondum est, ne incidat in uitium illius pharisaei, qui quamquam deo gratias ageret ex his quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tamquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, colligimus non iustificari hominem praeceptis bonae uitae nisi per fidem Iesu Christi, hoc est non lege operum, sed lege fidei, non littera, sed spiritu, non factorum meritis, sed gratuita gratia.

23Elçi, sünnet olmaya ikna edilmek istenenleri azarlayıp düzeltirken kanun adıyla sünneti ve Hıristiyanların artık geleceğin gölgeleri olarak bir kenara koyduğu benzer kanun âdetlerini kastediyor görünebilir; çünkü Hıristiyanlar o gölgelerin mecazla vaat ettiği şeye sahiptirler. Yine de kimsenin aklanmadığını söylediği kanunu yalnız vaat taşıyan mecazlar içeren o sırlar olarak değil, kim yaparsa adilce yaşamış olacağı işler olarak da anlaşılmasını ister: "Arzulamayacaksın" sözü de bunların içindedir. Söylediğim daha açık olsun diye On Buyruk'un kendisine bakalım. Musa'nın halka iletmek üzere dağda aldığı kanun, Tanrı'nın parmağıyla taş levhalara yazılmıştı. Bu kanun on buyrukta toplanır; onlarda ne sünnet hakkında bir buyruk vardır, ne de artık Hıristiyanlarca sunulmayan hayvan kurbanları hakkında. Şimdi söylesinler: Şabat'ı tutma dışında bu on buyruktan hangisini bir Hıristiyan tutmamalıdır? Putlar ve tek gerçek Tanrı'dan başka tanrılar yapmamak ve onlara tapmamak mı, Tanrı'nın adını boş yere ağza almamak mı, ana babaya saygı göstermek mi, zinadan, cinayetten, hırsızlıktan, yalancı şahitlikten, başkasının karısına yaklaşmaktan ve başkasının malına göz dikmekten sakınmak mı? Hıristiyanın bunlardan hangisini tutmaması gerektiğini kim söyleyebilir? Yoksa Elçi'nin öldüren harf dediği, iki levhaya yazılmış bu kanun değil de sünnetin ve artık kaldırılmış öteki eski sırların kanunu mudur? Ama bunu nasıl düşünebiliriz? Çünkü bu kanunda "Arzulamayacaksın" buyruğu da vardır; Elçi, "kutsal, adil ve iyi" olmasına rağmen o buyruk aracılığıyla "günah beni aldattı ve onunla öldürdü" der. "Harf öldürür" sözünün başka ne anlamı olabilir?

23

Quamuis itaque illos, quibus circumcisio persuadebatur, ita corripere atque corrigere uideatur apostolus, ut legis nomine eandem circumcisionem appellet ceterasque eiusmodi legis obseruationes, quas tamquam umbras futuri iam nunc respuunt Christiani id tenentes quod per illas umbras figurate promittebatur, tamen legem, ex qua neminem dicit iustificari, non tantum in illis sacramentis, quae habuerunt promissiuas figuras, uerum etiam in illis operibus uult intellegi, quae quisquis fecerit iuste uiuit; ubi est et illud: non concupisces. atque ut hoc quod dicimus fiat planius, ipsum Decalogum uideamus. certe enim legem Moyses ministrandam populo accepit in monte, scriptam in lapideis tabulis digito dei. haec decem praeceptis constringitur, ubi nihil de circumcisione mandatum est, nihil de uictimis pecorum, quae nunc a Christianis non immolantur. in illis igitur decem praeceptis excepta sabbati obseruatione dicatur mihi quid non sit obseruandum a Christiano siue de non faciendis colendisque idolis aliisque ullis diis praeter unum uerum deum siue de non accipiendo nomine dei in uanum siue de honore parentibus deferendo siue de cauendis fornicationibus, homicidiis, furtis, falsis testimoniis, adulteriis, re aliena concupiscenda. quid horum quisquam dixerit Christianum non debere seruare? an forte non istam legem, quae in illis duabus tabulis scripta est, litteram occidentem appellat apostolus. sed illam circumcisionis aliorumque ueterum iamque abolitorum sacramentorum? sed quomodo id putabimus, cum in ea sit 'non concupisces', 'per' quod 'mandatum' quamuis 'sanctum et iustum et bonum fefellit me', inquit, 'peccatum et per illud occidit'? quid enim aliud est littera occidit?

24Üstelik Korintlilere yazdığı ve "Harf öldürür, Ruh hayat verir" dediği yerde, iki levhaya yazılmış On Buyruk'tan başka bir harfin anlaşılmasını istemediği daha da açıktır. Şöyle der: "Çünkü siz, bizim hizmetimizle iletilmiş, mürekkeple değil diri Tanrı'nın Ruhu'yla, taş levhalara değil yüreğin etten levhalarına yazılmış Mesih mektubusunuz. Mesih aracılığıyla Tanrı'ya karşı bu güvene sahibiz. Kendi kendimize bir şey düşünmeye yeterli olduğumuzdan değil; yeterliğimiz Tanrı'dandır. Bizi yeni ahdin yeterli hizmetkârları kılan da O'dur: harfin değil Ruh'un hizmetkârları. Çünkü harf öldürür, Ruh hayat verir. Taşa harflerle işlenmiş ölüm hizmeti, geçici olan yüz parlaklığı yüzünden İsrailoğullarının Musa'nın yüzüne bakamayacağı kadar yücelik içinde geldiyse, Ruh'un hizmeti daha da yüce olmayacak mı? Çünkü mahkûmiyet hizmeti yücelikse, adalet hizmeti yücelikte çok daha taşacaktır." Bu sözler üzerine söylenecek çok şey var, ama belki sonra daha yerinde olur. Şimdilik dikkat et: Öldüren harf dediği ve karşısına hayat veren Ruh'u koyduğu şey nedir? Elbette taş üzerine harflerle işlenmiş ölüm hizmeti, mahkûmiyet hizmetidir, çünkü kanun suç çoğalsın diye araya girdi. Oysa buyruklar yapan kişi için öyle faydalı ve kurtarıcıdır ki onları yapmayan hayata sahip olamaz. Yoksa On Buyruk'a öldüren harf denmesi, oradaki Şabat buyruğu yüzünden midir? Yani o günü bugün de harfin dediği gibi tutan tene göre düşündüğü için mi? Çünkü tene göre düşünmek ölümdür. Oysa öteki dokuz buyruk, yazıldıkları gibi tutulması doğru olduğundan, kimsenin kendisiyle aklanmadığı işler kanununa değil, adilin kendisiyle yaşadığı iman kanununa mı aittir? Kim taş üzerine harflerle işlenmiş ölüm hizmetinin on buyruğun tümünden değil de yalnız Şabat'a ilişkin tek buyruktan dolayı öyle adlandırıldığını düşünecek kadar saçmalar? O hâlde şu sözleri nereye koyacağız: "Kanun gazap getirir; çünkü kanun olmayan yerde çiğneme de olmaz"; "Kanuna kadar dünyada günah vardı, ama kanun yokken günah hesaba katılmazdı"; defalarca andığımız "Kanun aracılığıyla günahın bilgisi gelir"; hele ele aldığımız şeyi en açık biçimde dile getirdiği şu söz: "Kanun 'Arzulamayacaksın' demeseydi arzuyu bilmezdim"?

24

Quamuis euidentius eo ipso loco ad Corinthios, ubi ait: littera occidit, spiritus autem uiuificat. non aliam uelit intellegi litteram quam ipsum Decalogum in illis duabus tabulis scriptum. sic enim dicit: quoniam estis epistola Christi ministrata per nos, scripta non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. confidentiam autem talem habemus per Christum ad deum, non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismet ipsis, sed sufficientia nostra ex deo est, qui et idoneos nos fecit ministros noui testamenti non litterae, sed spiritus; littera enim occidit, spiritus autem uiuificat. si autem ministratio mortis in litteris figurata lapideis facta est in gloria, ita ut non possent intendere filii Israhel in faciem Moysi propter gloriam uultus eius quae euacuatur, quare non magis ministratio spiritus erit in gloria? si enim ministratio damnationis gloria est, multo magis abundabit ministratio iustitiae in gloria. dici de his uerbis multa possunt, sed postea fortasse oportunius. nunc autem aduerte quam dicat litteram quae occidit, cui uelut e contrario uiuificantem ingerit spiritum. ea certe est ministratio mortis in litteris figurata lapideis et ministratio damnationis, quia lex subintrauit, ut abundaret delictum. porro autem praecepta ipsa tam sunt utilia facienti atque salubria, ut nisi quis ea fecerit uitam habere non possit. an uero propter unum praeceptum, quod ibi de sabbato positum est, dictus est Decalogus littera occidens, quoniam quisquis illum diem. sicut littera sonat, nunc usque obseruat, carnaliter sapit — sapere autem secundum carnem mors est – et illa nouem praecepta quae sic recte obseruantur, ut scripta sunt, non ad legem operum, ex qua nemo iustificatur, sed ad legem fidei, ex qua iustus uiuit, pertinere putanda sunt? quis tam absurde sentiat ministrationem mortis in litteris lapideis figuratam non dici ex omnibus decem praeceptis, sed ex uno solo quod ad sabbatum pertinet? ubi ergo ponimus: lex iram operatur; ubi enim non est lex, nec praeuaricatio et: usque ad legem peccatum in mundo fuit; peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset, et illud, quod iam totiens commemorauimus: per legem cognitio peccati, maximeque illud, ubi euidentius expressit unde agitur: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces?

25Bütün o yere dikkatle bak ve gör: Sünnetten, Şabat'tan ya da gölge taşıyan başka bir sırdan dolayı bir şey söylüyor mu? Yoksa hepsini şunun için mi söylüyor: Günahı yasaklayan harf, iman kanunuyla, yani Mesih İsa'daki kanunla, bize verilmiş Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize sevgi dökülünce lütuf kurtarmadıkça insana hayat vermez, tersine arzuyu artırıp haksızlığı çiğnemeyle yığarak öldürür. Çünkü "Harfin eskiliği içinde değil, Ruh'un yeniliği içinde kulluk edelim" dedikten sonra şöyle der: "Öyleyse ne diyelim? Kanun günah mıdır? Asla! Ama günahı kanundan başka yoldan tanımadım. Kanun 'Arzulamayacaksın' demeseydi arzuyu bilmezdim. Günah, buyruktan fırsat bulup içimde her türlü arzuyu meydana getirdi. Çünkü kanun olmadan günah ölüdür. Ben bir zamanlar kanunsuz yaşıyordum; buyruk gelince günah dirildi, ben de öldüm. Hayat için olan buyruğun bana ölüm getirdiği görüldü. Çünkü günah, buyruktan fırsat bulup beni aldattı ve onunla öldürdü. Şu hâlde kanun kutsaldır, buyruk da kutsal, adil ve iyidir. Öyleyse iyi olan bana ölüm mü oldu? Asla! Ama günah, günah olarak görünsün diye, iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi; böylece buyruk aracılığıyla günah ölçüsüzce günahkâr olsun. Biliyoruz ki kanun ruhanîdir; bense tene aitim, günahın altına satılmışım. Yaptığımı anlamıyorum; çünkü istediğimi yapmıyorum, nefret ettiğimi yapıyorum. Ama istemediğimi yapıyorsam, kanunun iyi olduğunu onaylıyorum. Şimdi onu artık ben değil, içimde oturan günah yapıyor. Biliyorum ki içimde, yani tenimde iyilik oturmuyor. İstemek elimin altındadır, ama iyiliği yapmak değil. Çünkü istediğim iyiliği yapmıyorum, istemediğim kötülüğü yapıyorum. İstemediğimi yapıyorsam, onu artık ben değil, içimde oturan günah yapıyor. Öyleyse iyiliği yapmak isteyen bende şu kanunu buluyorum: Kötülük elimin altındadır. Çünkü iç insana göre Tanrı'nın kanunundan zevk alıyorum; ama üyelerimde başka bir kanun görüyorum, zihnimin kanununa karşı savaşıyor, beni üyelerimdeki günah kanununa esir ediyor. Ne zavallı adamım! Bu ölümün bedeninden beni kim kurtaracak? Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu. Şu hâlde ben kendim zihnimle Tanrı'nın kanununa, tenimle günahın kanununa kulluk ediyorum."

25

Quem totum locum adtende et uide utrum quicquam propter circumcisionem uel sabbatum uel quid aliud umbratilis sacramenti, ac non totum propter hoc dicat, quod littera prohibens peccatum non uiuificat hominem, sed potius occidit augendo concupiscentiam et iniquitatem praeuaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei quae est in Christo Jesu, cum diffunditur caritas in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. cum enim dixisset: ut seruiamus in nouitate spiritus et non in uetustate litterae, quid ergo dicemus? inquit. lex peccatum est? absit. sed peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam: sine lege enim peccatum mortuum est. ego autem uiuebam aliquando sine lege, adueniente autem mandato peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in uitam, hoc esse in mortem. peccatum enim occasione accepta per mandatum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est, mihi factum est mors? absit. sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat super modum peccans peccatum per mandatum. scimus enim. quia lex spiritalis est: ego autem carnalis sum uenundatus sub peccato. quod enim operor, ignoro; non enim quod uolo, hoc ago, sed quod odi, illud facio. si autem quod uolo, hoc facio, consentio legi, quoniam bona. nunc autem iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. scio enim, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. uelle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non. non enim quod uolo facio bonum, sed quod nolo malum, hoc ago. si autem quod nolo ego hoc facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. inuenio ergo legem nolenti mihi facere bonum. quoniam mihi malum adiacet. condelector enim legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuantem me in lege peccati, quae est in membris meis. miser ego homo! quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum. igitur ego ipse mente seruio legidei, carne autem legi peccati.

26Demek ki, Ruh'un yeniliği yoksa, harfin eskiliği insanı günahtan kurtarmaktan çok, günahı bildirerek suçlu kılar. Bu yüzden başka bir yerde de yazılıdır: "Bilgisini artıran acısını artırır." Bu, kanunun kendisi kötü olduğu için değil, buyruğun iyiliği gösteren harfte bulunup yardım eden Ruh'ta bulunmaması yüzündendir. Buyruk adalet sevgisiyle değil ceza korkusuyla yerine getiriliyorsa köle gibi yapılmış olur, özgürce değil; dolayısıyla yapılmış da sayılmaz. Çünkü sevgi kökünden çıkmayan meyve iyi değildir. Ama sevgiyle işleyen iman varsa, insan iç insana göre Tanrı'nın kanunundan zevk almaya başlar. Bu zevk harfin değil Ruh'un armağanıdır. Üyelerdeki başka kanun zihnin kanununa hâlâ karşı koysa da böyledir; ta ki iç insanda günden güne artan yeniliğe bütün eskilik dönüşüp geçene kadar, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu bizi bu ölümün bedeninden kurtarana kadar.

26

Apparet igitur litterae uetustatem, si desit nouitas spiritus, reos facere potius cognitione peccati quam liberare a peccato. unde et alibi scriptum est: qui apponit scientiam, apponit dolorem, non quia ipsa lex malum est, sed quia mandatum bonum habet in littera demonstrante, non in adiuuante spiritu. quod mandatum si fit timore poenae, non amore iustitiae, seruiliter fit, non liberaliter et ideo nec fit. non enim fructus est bonus, qui de caritatis radice non surgit. porro autem si adsit fides, quae per dilectionem operatur, incipit condelectari legi dei secundum interiorem hominem, quae delectatio non litterae, sed spiritus donum est, etiamsi alia lex in membris adhuc repugnat legi mentis, donec in nouitatem, quae de die in diem in interiore homine augetur. tota uetustas mutata pertranseat liberante nos de corpore mortis huius gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum.

27Bu lütuf eski ahitte örtülü olarak gizliydi; Tanrı'nın her şeyi düzenlemeyi bildiği gibi, zamanların en düzenli yönetimiyle Mesih'in Müjde'sinde açığa çıktı. Sina dağında verilen On Buyruk'ta yalnız Şabat'a ilişkin buyruğun mecazlı bir buyruk olarak gizlenmiş olması da belki bu gizli yere aittir. Çünkü Şabat kutsama günüdür. Tanrı'nın yaptığı bütün işler arasında kutsamanın ilk kez bütün işlerinden dinlendiği yerde dile getirilmesi de boşuna değildir; bunu burada tartışmanın yeri değil. Yine de ele aldığımız konuya yeteceğini düşündüğüm şu kadarını söyleyeyim: Halka o gün, günahı işaret eden köle işinin her türünden uzak durması boşuna buyrulmadı. Günah işlememek kutsanmanın, yani Kutsal Ruh aracılığıyla gelen Tanrı armağanının eseridir; işte bu, iki taş levhaya yazılmış kanunda ötekiler arasında tek başına mecazın gölgesinde bırakılmıştır. Yahudiler Şabat'ı bu gölge içinde tutar. Böylece o zamanın lütfun gizli tutulacağı zaman olduğu işaret edilmiştir; lütuf ise yeni ahitte, Mesih'in çilesiyle, perdenin yırtılması gibi açığa çıkacaktı. "Mesih'e geçtiğinde" der, "peçe kalkacaktır."

27

Haec gratia in testamento uetere uelata latitabat, quae in Christi euangelio reuelata est dispensatione temporum ordinatissima, sicut deus nouit cuncta disponere. et fortasse ad illud ipsum eius latibulum pertinet, quod in eo Decalogo, qui datus est in monte Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est. quod ad sabbatum pertinet. sabbatum autem dies sanctificationis est. nec uacat. quod inter omnia opera, quae fecit deus, illic primo sanctificatio sonuit. ubi ab omnibus operibus requieuit, unde nunc non est disserendi locus. uerum tamen, quod rei de qua agitur satis esse arbitror, non frustra illo die populus ab omni opere seruili abstinere praeceptus est, quo significatur peccatum, nisi quia non peccare sanctificationis est, hoc est muneris dei per spiritum sanctum, quod in lege, quae duabus lapideis tabulis conscripta est, solum inter cetera in umbra figurae positum est, in qua ludaei sabbatum obseruant, ut hoc ipso significaretur tempus tunc fuisse occultandae gratiae, quae nouo testamento fuerat per Christi passionem tamquam scissione ueli reuelanda; cum enim transieris. inquit, ad Christum, auferetur uelamen.

28"Rab Ruh'tur; Rabbin Ruhu neredeyse özgürlük oradadır." Armağanıyla aklandığımız, içimizde günah işlememekten zevk almamızı sağlayan Tanrı'nın bu Ruhu, özgürlüğün bulunduğu yerdedir; bu Ruh olmadan ise günah işlemek zevk verir, orası da kölelik yeridir. İşte o köle işlerinden uzak durmak, ruhanî olarak Şabat tutmaktır. Kanunun doluluğu olan sevgiyi yüreklerimize döken Kutsal Ruh'a Müjde'de Tanrı'nın parmağı da denir. Levhalar Tanrı'nın parmağıyla yazıldığına ve Tanrı'nın parmağı, imandan yaşayarak sevgiyle iyi işler yapalım diye bizi kutsayan Tanrı'nın Ruhu olduğuna göre, buradaki uyum ve fark kimi etkilemez? Çünkü Musa'nın, Rabbin çilesini işaret etmek üzere koyun kesilmesiyle mecazen kutlanmasını buyurduğu Fısıh'tan, Musa'nın Tanrı'nın parmağıyla yazılmış levhalarda kanunu aldığı güne kadar elli gün sayılır. Aynı şekilde, kurbanlık koyun gibi götürülenin ölümünden ve dirilişinden elli gün geçince, bir yerde toplanmış imanlıları Tanrı'nın parmağı, yani Kutsal Ruh doldurmuştur.

28

Dominus autem spiritus est; ubi autem spiritus domini, ibi libertas. hic autem spiritus dei, cuius dono iustificamur, quo fit in nobis ut non peccare delectet, ubi libertas est, sicut praeter hunc spiritum peccare delectat, ubi seruitus, a cuius operibus abstinendum, id est spiritaliter sabbatizandum, est, hic spiritus sanctus, per quem diffunditur caritas in cordibus nostris, quae plenitudo legis est, etiam digitus dei in euangelio dicitur. unde quia et illae tabulae digito dei conscriptae sunt et digitus dei est spiritus dei, per quem sanctificamur, ut ex fide uiuentes per dilectionem bene operemur, quem non moueat ista congruentia ibidemque distantia? dies enim quinquaginta conputantur a celebratione Paschae, quae figurate occisione ouis per Moysen fieri praecepta est in significationem utique futurae dominicae passionis, usque ad diem, quo Moyses legem accepit in tabulis digito dei conscriptis; similiter ab occisione et resurrectione illius, qui sicut ouis ad immolandum ductus est, quinquaginta diebus conpletis congregatos in unum fideles digitus dei, hoc est spiritus sanctus, inpleuit.

29Bu şaşırtıcı uyumda elbette çok büyük bir fark da vardır: Orada halkın, kanunun verildiği yere yaklaşması korkunç bir dehşetle engellenir; burada ise Kutsal Ruh, vaadini bekleyerek bir araya gelmiş olanların üzerine iner. Orada Tanrı'nın parmağı taş levhalar üzerinde çalışmış, burada insanların yüreklerinde. Orada kanun dışarıdan konuldu ki adaletsizler korksun, burada içeriden verildi ki aklansınlar. Çünkü "Zina etmeyeceksin, cinayet işlemeyeceksin, arzulamayacaksın" ve levhalarda yazılı başka buyruk varsa, "şu sözde toplanır" der: "Komşunu kendin gibi seveceksin. Komşu sevgisi kötülük yapmaz. Kanunun doluluğu sevgidir." Bu sevgi taş levhalara yazılmamış, "bize verilmiş Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür." Şu hâlde Tanrı'nın kanunu sevgidir. "Tenin basireti ona boyun eğmez; zaten eğemez de." Ama tenin bu basiretini korkutmak için sevginin işleri levhalara yazıldığında, bu işler kanunu ve çiğneyeni öldüren harf olur; sevginin kendisi inananın yüreğine döküldüğünde ise iman kanunu ve seveni hayata kavuşturan Ruh olur.

29

In hac mirabili congruentia. illud certe plurimum distat, quod ibi populus accedere ad locum, ubi lex dabatur, horrendo terrore prohibetur, hic autem in eos superuenit spiritus sanctus, qui eum promissum expectantes in unum fuerant congregati; ibi in tabulis lapideis digitus dei operatus est, hic in cordibus hominum. ibi ergo lex extrinsecus posita est, qua iniusti terrerentur, hic intrinsecus data est, qua iustificarentur. nam: non adulterabis, non homicidium facies, non concupisces et si quod est aliud mandatum— quod utique in illis tabulis scriptum est — in hoc, inquit, sermone recapitulatur, in eo quod diliges proximum tuum tamquam te ipsum. dilectio proximi malum non operatur. plenitudo autem legis caritas. haec non in tabulis conscripta lapideis, sed diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. lex ergo dei est caritas. huic prudentia carnis non est subiecta; neque enim potest. sed ad hanc prudentiam carnis terrendam cum in tabulis scribuntur opera caritatis, lex est operum et littera occidens praeuaricatorem; cum autem ipsa caritas diffunditur in corde credentium, lex est fidei et spiritus uiuificans dilectorem.

30Şimdi bu ayrımın, biraz önce başka sebeple andığım ve daha dikkatle ele almak üzere ertelediğim Elçi sözlerine nasıl uyduğuna bak: "Bizim hizmetimizle iletilmiş, mürekkeple değil diri Tanrı'nın Ruhu'yla, taş levhalara değil yüreğin etten levhalarına yazılmış Mesih mektubu olduğunuz açıktır." Bak nasıl gösteriyor: Biri insanın dışına yazılır ki onu dışarıdan korkutsun, öteki insanın kendisine yazılır ki onu içeriden aklasın. Yüreğin etten levhaları derken tensel basireti kastetmiyor; taşın hissizliğine göre canlı ve his sahibi levhaları söylüyor. Az sonra İsrailoğullarının Musa'nın yüzüne sonuna kadar bakamadıklarını, bu yüzden onlarla peçe ardından konuştuğunu söylemesi de şunu işaret eder: Kanunun harfi kimseyi aklamaz; Mesih'e geçilip peçe kalkana kadar eski ahdin okunuşu üzerinde bir peçe durur. Yani lütfa geçilmeli ve buyurduğunu yapmamızı sağlayan aklanmanın O'ndan geldiği anlaşılmalıdır. O da kendimizde eksik kalıp O'na sığınalım diye buyurur. Bu yüzden, "Mesih aracılığıyla Tanrı'ya karşı bu güvene sahibiz" dedikten sonra, bu bizim gücümüze verilmesin diye büyük bir uyanıklıkla hemen ele aldığımız konuyu belirtti: "Kendi kendimize bir şey düşünmeye yeterli olduğumuzdan değil; yeterliğimiz Tanrı'dandır. Bizi yeni ahdin yeterli hizmetkârları kılan da O'dur: harfin değil Ruh'un. Çünkü harf öldürür, Ruh hayat verir."

30

Vide nunc quemadmodum consonet ista discretio illis apostolicis uerbis, quae paulo ante ob aliud commemorata et diligentius pertractanda distuleram. manifestati, inquit, quoniam estis epistola Christi ministrata per nos, scripta non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. ecce quemadmodum ostendit, quia illud extra hominem scribitur, ut eum forinsecus terrificet, hoc in ipso homine, ut eum intrinsecus iustificet. carnales autem tabulas cordis dixit non carnalis prudentiae, sed tamquam uiuentes sensumque habentes in conparatione lapidis, qui sine sensu est. et quod paulo post dicit, quod non poterant intendere filii Israhel usque in finem uultus Moysi et ideo eis per uelum loquebatur, hoc significat, quia littera legis iustificat neminem, sed uelamen positum est in lectione ueteris testamenti, donec ad Christum transeatur et auferatur uelamen, id est transeatur ad gratiam et intellegatur ab ipso nobis esse iustificationem, qua faciamus quod iubet. qui propterea iubet, ut in nobis deficientes ad illum confugiamus. ideo uigilantissime cum dixisset: confidentiam talem habemus per Christum ad deum, ne nostris hoc uiribus tribueretur, continuo commendauit unde agitur dicens: non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismet ipsis, sed sufficientia nostra ex deo est, qui et idoneos nos fecit ministros noui testamenti non litterae, sed spiritus; littera enim occidit, spiritus autem uiuificat.

31Başka yerde dediği gibi, kanun, yani insanın dışına yazılmış bu harf, çiğneme yüzünden konulduğu için ona ölüm hizmeti ve mahkûmiyet hizmeti der. Yeni ahdin hizmetine ise Ruh hizmeti ve adalet hizmeti der, çünkü Ruh'un armağanı aracılığıyla adaleti gerçekleştirir ve çiğnemenin mahkûmiyetinden kurtuluruz. Bu yüzden biri geçersiz kalır, öteki kalıcıdır; çünkü korkutan mürebbi, korkunun yerini sevgi aldığında kalkar. "Rabbin Ruhu neredeyse özgürlük oradadır." Bu hizmetin liyakatlerimizden değil merhametten geldiğini de şöyle söyler: "Bu yüzden, merhamete nail olduğumuz bu hizmete sahip olduğumuz için güçsüzlüğe düşmeyelim. Utancın gizli işlerini bırakıyoruz, kurnazlıkla yürümüyor, Tanrı'nın sözünü hileyle tahrif etmiyoruz." Bu kurnazlık ve hile ile kibirlilerin adil görünmek için başvurduğu ikiyüzlülüğü kastediyor. Elçi'nin bu lütfun tanıklığı olarak andığı mezmurda da şöyle denir: "Rabbin kendisine günah saymadığı ve ağzında hile bulunmayan mesuttur." İşte bu, olmadıkları şeyle böbürlenmeyen alçakgönüllü azizlerin itirafıdır. Az sonra der ki: "Biz kendimizi değil, Rab İsa Mesih'i duyuruyoruz; kendimizi de İsa uğruna kullarınız olarak. Çünkü karanlıktan ışık parlasın diyen Tanrı, Mesih İsa'nın yüzünde kendi yüceliğinin bilgisiyle aydınlatmak için yüreklerimizde parladı." Yüceliğinin bilgisi, karanlıklarımızı aydınlatan ışığın O olduğunu bilmemizdir. Bunu nasıl vurguladığına da dikkat et: "Bu hazineyi toprak kaplarda taşıyoruz ki gücün üstünlüğü bizden değil Tanrı'dan olsun." Az sonra, bu lütfu Rab İsa Mesih'te daha zengin biçimde överken, giyinince çıplak bulunmayacağımız imanın adalet giysisine gelir; ölümlülükle ağırlaşmış olarak inlememizin sebebini, ölümlü olan hayat tarafından yutulsun diye gökten gelen meskenimizi üstümüze giymek istememiz olarak söyler. Sonra ne eklediğine bak: "Bizi tam bunun için hazırlayan, bize Ruh'u güvence olarak veren Tanrı'dır." Biraz sonra da şöyle der: "Onda Tanrı'nın adaleti olalım diye." Tanrı'nın adaleti budur: kendisinin adil olduğu adalet değil, O'nun bizi adil kıldığı adalet.

31

Proinde quia lex, sicut alibi dicit, praeuaricationis gratia posita est, id est littera ista extra hominem scripta, propterea eam et ministrationem mortis et ministrationem damnationis appellat; hanc autem, id est noui testamenti, ministrationem spiritus et ministrationem iustitiae dicit, quia per donum spiritus operamur iustitiam et a praeuaricationis damnatione liberamur. ideo illud euacuatur, hoc manet, quoniam terrens paedagogus auferetur, cum timori successerit caritas; ubi enim spiritus domini libertas. hanc autem ministrationem non ex meritis nostris, sed ex misericordia esse sic dicit: propter quod habentes ministrationem hanc sicut misericordiam consecuti non infirmemur, sed abiciamus occulta confusionis non ambulantes in astutia neque dolo adulterantes uerbum d e i. hanc astutiam et dolum hypocrisin uult intellegi, qua uolunt iusti uideri superbi. unde et in illo psalmo, quem ad huius ipsius gratiae testificationem commemorat idem apostolus: beatus, inquit, cui non inputauit dominus peccatum neque est in ore eius dolus. haec est humilium sanctorum confessio, non se iactantium esse quod non sunt. et paulo post non enim nosmetipsos. inquit, praedicamus, sed Iesum Christum dominum, nos autem seruos uestros per Iesum. quia deus, qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris ad inluminationem scientiae gloriae eius in faciem Christi Iesu. haec est scientia gloriae eius, qua scimus ipsum esse lumen, quo tenebrae nostrae inluminantur. et id ipsum adtende quemadmodum inculcet: habemus autem, inquit, thesaurum istum in uasis fictilibus, ut eminentia uirtutis sit dei et non ex nobis. et paulo post, cum eandem gratiam uberius in domino Iesu Christo commendans usque ad illud ueniret indumentum iustitiae fidei, quo induti non nudi inueniamur et propter hoc ingemescimus mortalitate praegrauati habitaculum nostrum quod de caelo est superindui cupientes, ut absorbeatur mortale a uita, uide quid adiungat: qui autem operatus est nos. inquit, in hoc ipsum deus qui dedit nobis pignus spiritus et post pauca intulit: ut nos simus iustitia dei in ipso. haec. est illa iustitia dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos ab eo facti.

32Öyleyse hiçbir Hıristiyan, yalnız kendisi Hıristiyanlığa ait olan bu imandan sapmasın. Biri, Tanrı'nın lütfu içimizde işlemeden kendi başımıza adil olduğumuzu söylemekten utanırsa, çünkü imanlıların ve dindarların bunu duymaya katlanamayacağını görüyorsa, şuna da dönmesin: "Tanrı'nın lütfunun işleyişi olmadan adil olamayacağımızı söylüyoruz, çünkü kanunu verdi, öğretiyi kurdu, iyi buyrukları buyurdu." Çünkü bunların hepsi, yardım eden Ruh olmadan, şüphesiz öldüren harftir; hayat veren Ruh gelince ise dışarıda yazılı olduğunda kanunun korkulmasını sağladığı şeyi, içeride yazılı olarak sevilir kılar.

32

Nemo ergo Christianorum aberret ab hac fide, quae sola christiana est, neque quisquam, cum uerecundatus fuerit dicere per nos ipsos fieri nos iustos non hoc in nobis operante gratia dei, quia uidet hoc a fidelibus et piis ferri non posse cum dicitur, ad hoc se conuertat, ut dicat ideo sine operatione gratiae dei nos iustos esse non posse, quia legem dedit, quia doctrinam instituit, quia bona praecepta mandauit. illa enim sine adiuuante spiritu procul dubio est littera occidens; cum uero adest uiuificans spiritus, hoc ipsum intus conscriptum facit diligi, quod foris scriptum lex faciebat timeri.

33Şimdi bir de bu konuda peygamber aracılığıyla bildirilmiş o en parlak tanıklığa biraz bak: "İşte günler gelecek, der Rab, İsrail evi ve Yahuda evi üzerinde yeni bir ahdi tamamlayacağım. Onu Mısır'dan çıkarmak için ellerinden tuttuğum gün atalarına yaptığım ahit gibi olmayacak; çünkü onlar ahdimde kalmadılar, ben de onları bıraktım, der Rab. O günlerden sonra İsrail evine koyacağım ahit şudur, der Rab: Kanunlarımı yüreklerine vereceğim, zihinlerine yazacağım; ben onların Tanrısı, onlar da benim halkım olacak. Artık kimse vatandaşına, kimse kardeşine 'Rabbi tanı' diye öğretmeyecek; çünkü küçüğünden büyüğüne hepsi beni tanıyacak. Haksızlıklarını bağışlayacağım, günahlarını artık anmayacağım." Bu söze ne diyelim? Eski kitaplarda, bu peygamber yeri dışında, yeni ahit hiç ya da güçlükle bu adıyla anılır. Pek çok yerde işaret edilir, geleceği bildirilir, ama adı açıkça okunmaz. Öyleyse Tanrı'nın iki ahit, yani eskisi ve yenisi arasında nasıl bir fark olduğuna tanıklık ettiğini dikkatle düşün.

33

Inspice hoc paululum et in eo testimonio quod per prophetam de hac re praeclarissimum editum est: ecce dies uenient, dicit dominus, et consummabo super domum Israhel et super domum Iuda testamentum nouum non secundum testamentum. quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut eicerem eos de terra Aegypti, quia ipsi non perseuerauerunt in testamento meo, et ego neglexi eos, dicit dominus. quia hoc testamentum est quod ordinabo domui Israhel: post dies illos, dicit dominus, dabo leges meas in cor illorum et in mente eorum scribam eas; et ero eis in deum et ipsi erunt mihi in populum. et non docebit unusquisque ciuem suum et unusquisque fratrem suum dicens: cognosce dominum, quia omnes cognoscent me a minore usque ad maiorem eorum, quia propitius ero iniquitati eorum et peccata eorum non memorabor ultra. quid ad haec dicemus? nempe in ueteribus libris aut nusquam aut difficile praeter hunc propheticum locum legitur facta commemoratio testamenti noui, ut omnino ipso nomine appellaretur. nam multis locis hoc significatur et praenuntiatur futurum, sed non ita, ut etiam nomen legatur expressum. considera igitur diligenter quam differentiam inter duo testamenta, id est uetus et nouum, deus esse testatus sit.

34"Onu Mısır'dan çıkarmak için ellerinden tuttuğum gün atalarına yaptığım ahit gibi olmayacak" dedikten sonra ne eklediğine bak: "Çünkü onlar ahdimde kalmadılar." Tanrı'nın ahdinde kalmamalarını, o zaman aldıkları kanun kınanacak bir şeymiş gibi görünmesin diye onların kusuruna yazıyor. Çünkü Mesih'in bozmaya değil tamamlamaya geldiği kanun budur; ama dinsizler bu kanunla değil, lütufla aklanmıştır. Bunu hayat veren Ruh yapar; O olmadan harf öldürür. "Hayat verebilecek bir kanun verilmiş olsaydı, adalet gerçekten kanundan olurdu. Ama Kitap her şeyi günahın altına kapattı, öyle ki vaat, İsa Mesih'e imanla inananlara verilsin." Kanun bu vaatten, yani Tanrı'nın iyiliğinden tamamlanır. Bu vaat olmazsa kanun insanları çiğneyici yapar: ya arzunun alevi korkunun parmaklıklarını aşarak kötü işi gerçekleştirmeye kadar varırlar, ya da ceza korkusu şehvetin tatlılığını yenerse yalnız iradede kalırlar. "Kitap her şeyi günahın altına kapattı, öyle ki vaat, İsa Mesih'e imanla inananlara verilsin" sözü bu kapatmanın faydasını söyler. "Kapattı" sözü ne için? Başka yerde dediği gibi: "İman gelmeden önce, sonradan açığa çıkacak imana kapatılarak kanunun gözetimi altında tutuluyorduk." Şu hâlde kanun, lütuf arayalım diye verildi; lütuf, kanun tamamlansın diye verildi. Çünkü kanun kendi kusuru yüzünden tamamlanmıyor değildi, tenin basiretinin kusuru yüzünden tamamlanmıyordu. Bu kusur kanunla gösterilecek, lütufla iyileştirilecekti. "Çünkü kanunun, ten yüzünden zayıf kaldığı için yapamadığını Tanrı yaptı: Kendi Oğlu'nu günahlı ten benzerliğinde gönderdi ve günah yüzünden tende günahı mahkûm etti; öyle ki kanunun adaleti, tene göre değil Ruh'a göre yürüyen bizlerde tamamlansın." Bu peygamber tanıklığında da şöyle der: "İsrail evi ve Yahuda evi üzerinde yeni bir ahdi tamamlayacağım." "Tamamlayacağım" ne demektir? "Yerine getireceğim" demektir. "Mısır'dan çıkarmak için ellerinden tuttuğum gün atalarına yaptığım ahit gibi olmayacak."

34

Cum dixisset: non secundum testamentum, quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut eicerem eos de terra Aegypti, uide quid adiunxit: quia ipsi non perseuerauerunt in testamento meo. uitio eorum deputat. quod in testamento dei non permanserunt, ne lex, quam tunc acceperunt, culpanda uideatur.. ipsa est enim, quam non uenit Christus soluere, sed inplere, non tamen per eandem legem iustificatis impiis, sed per gratiam; hoc quippe agit uiuificans spiritus, sine quo littera occidit. s i enim data esset lex, quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia. sed conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus. ex hac promissione, hoc est ex dei beneficio, ipsa lex inpletur, sine qua promissione praeuaricatores facit uel usque ad effectum mali operis, si etiam repagula timoris concupiscentiae flamma transcenderit, uel certe in sola uoluntate, si timor poenae suauitatem libidinis uicerit. quod enim ait: conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus, ipsius conclusionis utilitas dicta est. nam 'conclusit' ad quos usus, nisi quemadmodum alibi dicit: prius autem quam ueniret fides, sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem quae postea reuelata est? lex ergo data est, ut gratia quaereretur, gratia data est, ut lex inpleretur. neque enim suo uitio non inplebatur lex, sed uitio prudentiae carnis. quod uitium per legem demonstrandum, per gratiam sanandum fuit; quod enim inpossibile erat legis, in quo infirmabatur per carnem, misit deus filium suum in similitudine carnis peccati et de peccato damnauit peccatum in carne, ut iustitia legis inpleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum. unde et in isto prophetico testimonio: consummabo, inquit, super domum Israhel et super domum Iuda testamentum nouum. quid est consummabo nisi 'inplebo' non secundum testamentum, quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut eicerem eos de terra Aegypti?

35Şu hâlde biri eskiydi, çünkü öteki yeni. Ama yeni ahitle tamamlanan kanun, eskide "Arzulamayacaksın" diyen kanunla aynı olduğuna göre, biri neden eski, öteki neden yeni? "Çünkü onlar ahdimde kalmadılar, ben de onları bıraktım, der Rab." Demek ki buyuran ve tehdit eden harfle hiç iyileşmeyen eski insanın kusurundan dolayı ona eski ahit, yeni insanı eskiliğin kusurundan iyileştiren Ruh'un yeniliğinden dolayı buna yeni ahit denmektedir. Devamına dikkat et ve kendilerine güvenen insanların görmek istemediği şeyin ne kadar aydınlıkla parladığını gör: "O günlerden sonra İsrail evine koyacağım ahit şudur, der Rab: Kanunlarımı yüreklerine vereceğim, zihinlerine yazacağım." Yukarıda andığımız Elçi sözü de buradandır: "Taş levhalara değil yüreğin levhalarına", çünkü "mürekkeple değil diri Tanrı'nın Ruhu'yla." Sanırım Elçi'nin o yerde yeni ahdi anmak istemesinin sebebi de başka değildir (orada şöyle der: "Bizi yeni ahdin yeterli hizmetkârları kılan da O'dur: harfin değil Ruh'un."): "Taş levhalara değil yüreğin etten levhalarına" derken bu peygamberliği gözetiyordu, çünkü burada "yüreklerine onları yazacağım" denmiştir; yeni ahit de burada adıyla vaat edilmiştir.

35

Ergo illud uetus erat, quia hoc nouum est. unde igitur illud uetus, hoc nouum, cum lex eadem inpleatur per testamentum nouum, quae dixit in uetere: non concupisces? quia ipsi, inquit, non perseuerauerunt in testamento meo, et ego neglexi eos, dicit dominus. ergo propter ueteris hominis noxam, quae per litteram iubentem et minantem minime sanabatur, dicitur illud testamentum uetus, hoc autem nouum propter nouitatem spiritus, quae hominem nouum sanat a uitio uetustatis. denique adtende quod sequitur et uide quanta luce fiat perspicuum, quod sibi fidentes nolunt homines intueri. quia hoc testamentum est, inquit, quod ordinabo domui Israhel: post dies illos, dicit dominus, dabo leges meas in cor illorum et in mente eorum scribam eas. ecce est unde apostolus ait, quod supra commemorauimus: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis, quia non atramento, sed spiritu dei uiui. nec ob aliud arbitror in eo loco apostolum noluisse commemorare testamentum nouum — ibi quippe ait: qui et idoneos nos fecit ministros noui testamenti non litterae, sed spiritus —, nisi quia istam intuebatur prophetiam, cum diceret: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus, quoniam hic dictum est: in cordibus eorum scribam eas, ubi nominatim promissum est testamentum nouum.

36Öyleyse Tanrı'nın kendisinin yüreklere yazdığı kanunlar, Tanrı'nın parmağı olan Kutsal Ruh'un varlığından başka nedir? O varken yüreklerimize, kanunun doluluğu ve buyruğun gayesi olan sevgi dökülür. Çünkü eski ahdin vaatleri dünyevîdir. Gerçi eski ahit, sırlar bir yana (bunlar gelecek şeylerin gölgeleriydi: sünnet, Şabat, öteki gün riayetleri, bazı yiyeceklerle ilgili törenler, tensel eskiliğe ve kölelik boyunduruğuna uygun kurban ve ayinlerin çeşitliliği), bugün de tutmamız buyrulan adalet buyruklarını içerir. Bunlar özellikle iki levhada gölgeli bir işaret olmadan yazılıdır: "Zina etmeyeceksin, cinayet işlemeyeceksin, arzulamayacaksın" ve "Komşunu kendin gibi seveceksin" sözünde toplanan başka buyruklar. Yine de, dediğim gibi, orada dünyevî ve geçici vaatler okunur; bunlar bu çürüyen tenin iyileridir, gerçi onlarla yeni ahde ait ebedî ve göksel iyiler mecazla anlatılmıştır. Şimdi ise yüreğin iyiliği, zihnin iyiliği, ruhun iyiliği, yani akılla kavranan iyilik vaat edilir: "Kanunlarımı zihinlerine vereceğim, yüreklerine yazacağım." Böylece onların dışarıdan korkutan kanundan ürkmeyeceklerini, içeride oturan kanunun adaletini seveceklerini işaret etti.

36

Quid sunt ergo leges dei ab ipso deo scriptae in cordibus nisi ipsa praesentia spiritus sancti, qui est digitus dei, quo praesente diffunditur caritas in cordibus nostris, quae plenitudo legis est et finis praecepti? nam quia ueteris testamenti promissa terrena sunt, licet — exceptis sacramentis, quae umbrae erant futurorum, sicut est circumcisio et sabbatum et aliae dierum obseruationes et quarundam escarum cerimoniae et multiplex sacrificiorum sacrorumque ritus, quae uetustati carnali lege iugoque seruili congruebant — talia contineat praecepta iustitiae, qualia nunc quoque obseruare praecipimur, quae maxime duabus illis tabulis sine figura adumbratae significationis expressa sunt, sicuti est: non adulterabis, non homicidium facies, non concupisces et si quod est aliud mandatum, quod in hoc sermone recapitulatur: diliges proximum tuum tamquam te ipsum, tamen, quia in eo, sicut dixi, promissa terrena et temporalia recitantur, quae bona sunt huius corruptibilis carnis, quamuis eis sempiterna atque caelestia ad nouum scilicet testamentum pertinentia figurentur, nunc ipsius cordis bonum promittitur, mentis bonum, spiritus bonum, hoc est intellegibile bonum. cum dicitur: dans leges meas in mente eorum et in cordibus eorum scribam eas. unde significauit eos non forinsecus terrentem legem formidaturos, sed intrinsecus habitantem ipsam legis iustitiam dilecturos.

37Sonra ücreti de ekledi: "Ben onların Tanrısı, onlar da benim halkım olacak." Biri Tanrı'ya "Benim içinse Tanrı'ya yapışmak iyidir" demişti; bu odur. "Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da benim halkım." Bu iyilikten daha iyi, bu mutluluktan daha mutlu ne vardır: Tanrı'ya yaşamak, Tanrı'dan yaşamak; ki hayatın kaynağı O'nun yanındadır, O'nun ışığında ışığı göreceğiz. Rabbin kendisi bu hayat için şöyle der: "Ebedî hayat şudur: Seni, tek gerçek Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i tanımaları"; yani seni ve gönderdiğin İsa Mesih'i, tek gerçek Tanrı olarak. Kendisini sevenlere de bunu vaat eder: "Beni seven buyruklarımı tutar; beni seveni Babam sever, ben de onu sever ve kendimi ona gösteririm." Elbette Tanrı suretinde, Baba'ya eşit olduğu surette gösterir; dinsizlere de göründüğü kul suretinde değil. O zaman yazılan gerçekleşecek: "Dinsiz kaldırılsın ki Rabbin yüceliğini görmesin"; solda olanlar ebedî ateşe, adiller ebedî hayata gidecektir. Bu ebedî hayat, andığım gibi, tek gerçek Tanrı'yı tanımak diye tarif edilmiştir. Yuhanna da bu yüzden der ki: "Sevgililer, Tanrı'nın çocuklarıyız, ne olacağımız henüz belli olmadı. Biliyoruz ki O göründüğünde O'na benzeyeceğiz, çünkü O'nu olduğu gibi göreceğiz." Bu benzerlik, insan kendisini yaratanın suretine göre günden güne içeriden yenilendiği sürece, şimdi yeniden biçimlenmeye başlar.

37

Deinde addidit et mercedem: et ero eis in deum et ipsi erunt mihi in populum. hoc est illud, quod deo ait ille: mihi autem adhaerere deo bonum est. ero, inquit, illis in deum et ipsi erunt mihi populus. quid hoc bono melius, quid hac felicitate felicius uiuere deo, uiuere de deo, apud quem est fons uitae et in cuius lumine uidebimus lumen? de hac uita dicit ipse dominus: haec est autem uita aeterna. ut cognoscant unum uerum deum et quem misisti Iesum Christum, id est te et quem misisti Iesum Christum unum uerum deum. hoc enim et ipse promittit dilectoribus suis dicens: qui diligit me, mandata mea custodit; et qui diligit me, diligitur a patre meo. et ego diligam eum et ostendam me ipsum illi, utique in forma dei, in qua aequalis est patri, non in forma serui, in qua se et impiis ostendebat. tunc enim fiet quod scriptum est: tollatur impius, ut non uideat claritatem domini, quando ibunt sinistri in ignem aeternum, iusti autem in uitam aeternam. quae uita aeterna, sicut commemoraui, definita est ea esse, ut cognoscant unum uerum deum. hinc dicit et Iohannes: dilectissimi, filii dei sumus, et nondum apparuit quod erimus. scimus, quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam uidebimus eum sicuti est. haec similitudo nunc incipit reformari, quamdiu homo interius renouatur de die in diem secundum imaginem eius, qui creauit eum.

38Ama o zaman gelecek olan yüce kemale göre bunun ne değeri, ne büyüklüğü vardır? Çünkü Elçi, o tarifsiz şeyler için bilinen şeylerden şöyle böyle bir örnek getirirken çocukluk çağını erkeklik çağına benzetti: "Çocukken çocuk gibi konuşuyor, çocuk gibi düşünüyor, çocuk gibi akıl yürütüyordum; adam olunca çocukça şeyleri bıraktım." Bunu neden söylediğini ardından gösterir: "Şimdi aynada bilmece gibi görüyoruz, o zaman ise yüz yüze. Şimdi kısmen biliyorum, o zaman ise bilindiğim gibi bileceğim."

38

Sed ad illius eminentiae perfectionem, quae tunc futura est, quid hoc aut quantum est? si quidem apostolus ad illa ineffabilia qualecumque adhibens de notis rebus exemplum paruulam aetatem uirili conparauit aetati: cum essem, inquit, paruulus, quasi paruulus loquebar, quasi paruulus sapiebam, quasi paruulus cogitabam; cum autem factus sum uir, quae paruuli erant deposui. cur autem hoc dixerit consequenter ostendens: uidemus, inquit, nunc per speculum in enigmate, tunc autem facie ad faciem; nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum.

39Bu yüzden tanıklığını ele aldığımız peygamber aracılığıyla şu da eklenir: Ücret, mutluluğun gayesi ve kemali, mesut ve ebedî hayatın toplamı bundadır. "Ben onların Tanrısı, onlar da benim halkım olacak" dedikten sonra hemen ekledi: "Artık kimse vatandaşına, kimse kardeşine 'Rabbi tanı' diye öğretmeyecek; çünkü küçüğünden büyüğüne hepsi beni tanıyacak." Bugün elbette, peygamber aracılığıyla andığımız sözlerle vaat edilmiş olan yeni ahdin zamanıdır. Öyleyse neden hâlâ herkes vatandaşına ve kardeşine "Rabbi tanı" diyor? Yoksa Müjde vaaz edilirken bu söylenmiyor mu, vaazın kendisi her yerde bunu söylemek değil mi? Elçi kendisine milletlerin öğretmeni derken, kendisinin şu sözü gerçekleştiği için böyle demez mi: "İnanmadıkları kimseye nasıl yakaracaklar? Duymadıkları kimseye nasıl inanacaklar? Vaaz eden olmadan nasıl duyacaklar?" Bu vaaz şimdi her yerde sıklaştığına göre, peygamberin "Kimse vatandaşına, kimse kardeşine 'Rabbi tanı' diye öğretmeyecek; çünkü küçüğünden büyüğüne hepsi beni tanıyacak" dediği zaman nasıl yeni ahdin zamanı olur? Ancak şöyle: Peygamber aynı yeni ahdin ebedî ücretini, yani Tanrı'nın en mutlu seyrini, vaat ederek buna eklemiştir.

39

Proinde etiam per hunc prophetam, cuius testimonium pertractamus, hoc additur, ut in eo merces, in eo finis, in eo perfectio felicitatis, in eo beatae aeternaeque uitae summa consistat. cum enim dixisset: et ero illis in deum et ipsi erunt mihi populus, continuo addidit: et non docebunt unusquisque ciuem suum et unusquisque fratrem suum dicens: cognosce dominum, quia omnes cognoscent me a minore usque ad maiorem eorum. nunc certe iam tempus est testamenti noui, cuius per prophetam est facta promissio per haec uerba, quae ex illa prophetia commemorauimus. cur ergo adhuc dicit unusquisque ciui suo et fratri suo: cognosce dominum? an forte non dicitur, cum euangelium praedicetur et eius ipsa sit praedicatio, ut hoc ubique dicatur? nam unde se apostolus gentium dicit esse doctorem, nisi quia hoc fit quod ipse ait: quomodo inuocabunt in quem non crediderunt? aut quomodo credunt quem non audierunt? quomodo autem audient sine praedicante? cum ergo nunc ista praedicatio usquequaque crebrescat, quomodo tempus est testamenti noui, de quo propheta dixit: et non docebit unusquisque ciuem suum et unusquisque fratrem suum dicens: cognosce dominum, quia omnes cognoscent me a minore usque ad maiorem eorum, nisi quia eiusdem testamenti noui aeternam mercedem, id est ipsius dei beatissimam contemplationem, promittendo coniunxit?

40Peki "küçüğünden büyüğüne hepsi" ne demektir? Ruhanî olarak İsrail evine ve Yahuda evine, yani İshak'ın oğullarına, İbrahim'in soyuna ait olan herkes demektir. Çünkü İbrahim'e söylenen vaat budur: "Soyun İshak'tan anılacak." "Tenin çocukları Tanrı'nın çocukları değildir, vaadin çocukları soy sayılır. Vaadin sözü de şudur: Bu zamanda geleceğim ve Sara'nın bir oğlu olacak. Yalnız bu değil, Rebeka da babamız İshak'tan tek birleşmeyle gebe kalmıştı. Henüz doğmamış, iyi ya da kötü bir şey yapmamışken, Tanrı'nın seçime dayalı amacı kalsın diye, işlerden değil çağırandan olarak ona 'Büyük küçüğe kulluk edecek' denildi." İsrail evi, Yahuda kabilesinden gelen Mesih yüzünden Yahuda evi denen ev budur: Vaadin oğullarının evi, yani kendi işlerinin değil Tanrı'nın iyiliğinin oğullarının evi. Çünkü Tanrı kendisinin yapacağı şeyi vaat eder; vaadi O verip başkası yapsaydı bu vaat değil, önceden söylemek olurdu. Bu yüzden "işlerden değil çağırandan"; ki onların olmasın, Tanrı'nın olsun; ücret lütuf olarak değil borç olarak hesaplanmasın, böylece lütuf lütuf olmaktan çıkmasın. Elçilerin en küçüğü lütfun hararetli savunucusu ve bildiricisidir: Hepsinden çok çalıştı, ama kendisi değil, onunla birlikte olan Tanrı'nın lütfu. "Çünkü hepsi beni tanıyacak" der. "Hepsi": İsrail evi ve Yahuda evi. Çünkü İsrail'den olanların hepsi İsrail değildir. İsrail, mezmurda "Sabah kabulü için", yani yeni ışık, yeni ahit için söylenen sözün muhatabı olan herkestir: "Yakup'un bütün soyu, O'nu yüceltin; İsrail'in bütün soyu O'ndan korksun." Bütün soy, gerçekten bütün soy, vaat edilenlerin ve çağrılanların soyu, ama amaca göre çağrılanların. "Çünkü önceden belirlediklerini çağırdı; çağırdıklarını akladı; akladıklarını yüceltti." "Bu yüzden imandandır ki vaat lütfa göre bütün soy için sağlam olsun: Yalnız kanundan olana", yani eski ahitten yeniye gelene "değil, imandan olana da", yani önceden kanun verilmemiş olup İbrahim'in imanını taklit edenlere; "Yazıldığı gibi, seni birçok milletin babası yaptım" denilen, hepimizin babası olan İbrahim'e. Önceden belirlenmiş, çağrılmış, aklanmış, yüceltilmiş bu insanların hepsi yeni ahdin lütfuyla, küçüğünden büyüğüne, Tanrı'yı tanıyacaktır.

40

Quid ergo est 'omnes a minore usque ad maiorem eorum' nisi omnes pertinentes spiritaliter ad domum Israhel et ad domum Iuda, hoc est ad filios Isaac, ad semen Abrahae? ipsa est enim promissio, qua ei dictum est: in Isaac uocabitur tibi semen. non enim qui filii carnis, hi filii dei, sed filii promissionis deputantur in semen. promissionis autem uerbum hoc est: ad hoc tempus ueniam et erit Sarrae filius. non solum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. nondum enim natis neque qui aliquid operati fuerint boni aut mali, ut secundum electionem propositum dei maneret, non ex operibus, sed ex uocante dictum est ei quia maior seruiet minori. haec est domus Israhel uel domus Iuda propter Christum, qui uenit ex tribu Iuda, domus filiorum promissionis, hoc est non operum propriorum, sed beneficii dei. hoc enim deus promittit, quod ipse facit; non enim ipse promittit et alius facit, quod iam non est promittere, sed praedicere, ideo: non ex operibus, sed ex uocante, ne ipsorum sit, non dei, ne merces non inputetur secundum gratiam, sed secundum debitum atque ita gratia iam non sit gratia, cuius uehemens defensor est atque adsertor minimus apostolorum. qui plus omnibus illis laborauit, non ipse autem, sed gratia dei cum illo. omnes enim, inquit, agnoscent me, 'omnes': domus Israhel et domus luda. neque enim omnes qui ex Israhel, hi sunt Israhel, sed omnes quibus dicitur in psalmo Pro susceptione matutina, hoc est pro luce noua, testamenti scilicet noui: uniuersum semen Iacob, magnificate eum: timeat eum omne semen Israhel. uniuersum omnino semen, prorsus omne semen promissorum atque uocatorum, sed eorum, qui secundum propositum uocati sunt. quos enim praedestinauit, illos et uocauit; quos autem uocauit, illos et iustificauit: quos autem iustificauit, illos et glorificauit. ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei tantum quod ex lege est — id est quod ex uetere testamento uenit ad nouum —, sed et ei quod ex fide est — non sibi praemissa lege, ex fide autem Abraham, idest imitatores fidei Abraham—, qui est pater omnium nostrum, sicut scriptum est, quia patrem multarum gentium posui te. omnes ergo hi praedestinati, uocati, iustificati, glorificati cognoscent deum gratia testamenti noui a minore usque ad maiorem eorum.

41Taş levhalara yazılmış işler kanunu ve onun ücreti olan, Mısır'dan kurtulan tensel İsrail evinin aldığı vaat toprağı eski ahde nasıl aitse, yüreklere yazılmış iman kanunu ve onun ücreti olan, bu dünyadan kurtulan ruhanî İsrail evinin alacağı seyrin görüntüsü de yeni ahde öyle aittir. O zaman Elçi'nin dediği gerçekleşecek: "Peygamberlikler de son bulacak, diller de susacak, bilgi de son bulacak." Yani burada içinde yaşadığımız o çocukların bilgisi, aynada bilmece gibi, kısmî olan bilgi. Çünkü peygamberlik bunun için gereklidir, geçmişin yerini gelecek şeyler alırken; diller, yani işaretlerin çokluğu da bunun içindir: Ebedî hakikatin apaçık ışığını henüz arınmış zihinle seyredemeyen kişiye şundan bunu, ondan şunu hatırlatmak için. Kusursuz olan gelip kısmî olan her şey son bulduğunda, tene bürünüp tene görünen Söz kendisini sevenlere gösterecektir. O zaman ebedî hayat olacaktır: tek gerçek Tanrı'yı tanımak. O zaman O'na benzeyeceğiz, çünkü bilindiğimiz gibi bileceğiz. O zaman kimse vatandaşına ya da kardeşine "Rabbi tanı" diye öğretmeyecek; çünkü küçüğünden büyüğüne hepsi O'nu tanıyacak. Bu birçok şekilde anlaşılabilir. Biri şudur: Orada da azizlerin her biri yıldızın yıldızdan farklı olması gibi yücelikte farklıdır. (Söylendiği gibi "küçüğünden büyüğüne" denmesi ile "büyüğünden küçüğüne" denmesi arasında konu bakımından hiç fark yoktur; aynı şekilde küçüklerden yalnız inanabilenleri, büyüklerden bu hayatta mümkün olduğu kadar cisimsiz ve değişmez ışığı anlayabilmiş olanları anlasak da fark etmez.) Bir başkası, küçükler ile zaman bakımından sonrakileri, büyükler ile zaman bakımından öncekileri kastetmiş olmasıdır. Çünkü Tanrı'nın vaat edilmiş seyrini hepsi birlikte alacaktır; Tanrı önceki kuşaklar için de bizim uğrumuza daha iyi şeyler öngördü ki bizsiz kemale ermesinler. Böylece öncekiler daha az bekletildikleri için bir anlamda küçük sayılırlar; Müjde'deki dinar benzetmesinde de bağa sonra gelenler ücreti önce alırlar. Ya da küçüklerle büyüklerin şu anda belki aklıma gelmeyen başka bir şekilde anlaşılması gerekir.

41

Sicut ergo lex factorum scripta in tabulis lapideis mercesque eius terra illa promissionis, quam carnalis domus Israhel, cum ex Aegypto liberata esset, accepit, pertinet ad testamentum uetus, ita lex fidei scripta in cordibus mercesque eius species contemplationis, quam spiritalis domus Israhel ab hoc mundo liberata percipiet, pertinet ad testamentum nouum. tunc fiet quod apostolus dicit: siue prophetiae, euacuabuntur, siue linguae, cessabunt, siue scientia, euacuabitur, illa scilicet paruulorum scientia, in qua hic uiuitur, quae ex parte est per speculum in enigmate. propter hanc enim necessaria est prophetia, cum adhuc praeteritis futura succedunt; propter hanc linguae, id est multiplicitas significationum, cum ex alio atque alio aliud atque aliud admonetur, qui nondum aeternam lucem perspicuae ueritatis mente purgatissima contemplatur. cum autem uenerit quod perfectum est et totum hoc quod ex parte est fuerit euacuatum, tunc uerbum, quod adsumpta carne carni apparuit, ostendet se ipsum dilectoribus suis; tunc erit uita aeterna. ut cognoscamus unum uerum deum; tunc similes ei erimus, quoniam tunc cognoscemus sicut et cogniti sumus; tunc non docebit unusquisque ciuem suum aut fratrem suum dicens: cognosce dominum; omnes enim cognoscent eum a minore usque ad maiorem eorum. quod multis modis intellegi potest: siue quia et illic quisque sanctorum tamquam stella ab stella differt in gloria — nec ad rem quicquam interest, utrum a minore usque ad maiorem, sicut dictum est, an si a maiore usque ad minorem diceretur; quod similiter nihil interest, etiamsi minores intellexerimus, qui tantummodo credere, maiores autem, qui etiam intellegere, quantum in hac uita potest, lumen incorporeum atque incommutabile ualuerunt —, siue minores tempore posteriores, maiores autem tempore priores intellegi uoluit — simul enim promissam dei contemplationem accepturi sunt omnes, quia et illi pro nobis meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur, et ideo uelut priores repperiuntur minores, quia minus dilati sunt, sicut in illo euangelico denario per similitudinem dicitur, quem prius accipiunt qui posterius uenerunt ad uineam —, siue quolibet alio modo, qui ⟦me⟧ in praesentia forsitan fugit, minores maioresque accipiendi sunt.

42Yine de bütün bu çabamla göstermek istediğim şeye, elinden geldiğince dikkat et: Peygamber, Mısır'dan kurtarılan İsrail halkıyla önceden yapılan ahit gibi olmayan yeni ahdi vaat ederken, kurbanların ya da herhangi bir sırrın değişmesinden hiç söz etmedi. Oysa bu değişmenin de geleceği şüphesizdi, nitekim geldiğini görüyoruz ve aynı peygamber Kitabı başka birçok yerde buna tanıklık eder. Yalnız şu farkı vurguladı: Tanrı kanunlarını bu ahde ait olanların zihinlerine verecek, yüreklerine yazacak (Elçi "mürekkeple değil diri Tanrı'nın Ruhu'yla, taş levhalara değil yüreğin etten levhalarına" sözünü buradan almıştır). Bu aklanmanın ebedî ücreti de Amorluların, Hititlerin ve orada anılan öteki milletlerin sürüldüğü toprak değil, yapışmanın iyi olduğu Tanrı'nın kendisidir; öyle ki sevdikleri Tanrı'nın iyiliği, sevdikleri Tanrı'nın ta kendisi olsun. Tanrı ile insanlar arasını günahtan başka bir şey ayırmaz; günahlar da ancak aynı lütufla bağışlanır. Bu yüzden "Çünkü küçüğünden büyüğüne hepsi beni tanıyacak" dedikten sonra hemen ekledi: "Çünkü haksızlıklarını bağışlayacağım, günahlarını artık anmayacağım." Şu hâlde işler kanunuyla Rab "Arzulamayacaksın" der, iman kanunuyla Rab "Bensiz hiçbir şey yapamazsınız" der. Çünkü iyi işlerden, yani asma dallarının meyvelerinden söz ediyordu. Eski ve yeni ahdin farkı böylece ortaya çıkıyor: Birinde kanun levhalara, ötekinde yüreklere yazılır; birinde dışarıdan korkutan şey, ötekinde içeriden zevk verir; orada öldüren harfle çiğneyici, burada hayat veren Ruh'la seven olunur. Demek ki Tanrı'nın adaleti gerçekleştirmemize yardım etmesi, bizde iyi niyetle hem istemeyi hem yapmayı işlemesi, adalet buyruklarını dışarıdan hislerimize duyurmasıyla değil, bize verilmiş Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize sevgiyi dökerek içeriden büyüme vermesiyledir.

42

Illud tamen, quantum potes, diligenter adtende, quod tanto molimine conor ostendere, cum testamentum nouum propheta promitteret non secundum testamentum quod prius factum est populo Israhel ex Aegypto liberato, nihil eum de sacrificiorum uel quorumcumque sacramentorum commutatione dixisse, quamuis et ipsa sine dubio fuerat secutura, sicut secutam uidemus, quod multis aliis locis eadem prophetica scriptura testatur, sed tantummodo istam commendasse distantiam, quod leges suas daturus esset deus in mentem eorum, qui pertinerent ad hoc testamentum, et eorum scripturus in cordibus — unde apostolus sumpsit non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus — sempiternamque mercedem iustificationis huius non terram de qua pulsi sunt Amorrei et Cethei et aliae gentes, quae ibi commemorantur, sed ipsum deum, cui adhaerere bonum est, ut bonum dei, quod diligunt, deus sit ipse quem diligunt, inter quem et homines nisi peccata non separant, quae non nisi per eandem gratiam dimittuntur. unde cum dixisset: omnes enim cognoscent me a minore usque ad maiorem eorum, mox addidit: quia propitius ero iniquitati eorum et peccata eorum non memorabor ultra. per legem ergo factorum dicit dominus: non concupisces, per legem fidei dicit dominus: sine me nihil potestis facere; agebat enim de bonis operibus, hoc est de palmitum fructibus. cum igitur haec appareat distantia ueteris et noui testamenti, quod lex ibi in tabulis, hic in cordibus scribitur, ut quod ibi forinsecus terret, hic delectet intrinsecus, ibique fiat praeuaricator per occidentem litteram, hic dilector per uiuificantem spiritum, non ideo dicendum est, quod deus adiuuet nos ad operandam iustitiam atque operetur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate, quia praeceptis iustitiae forinsecus insonat sensibus nostris, sed quia intrinsecus incrementum dat diffundendo caritatem in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis.

43Şimdi Elçi'nin şu sözünü nasıl söylediğine bakalım: "Kanunu olmayan milletler kanunun gerektirdiğini tabiatça yaptıklarında, kanunları olmadığı hâlde kendi kendilerinin kanunu olurlar; kanunun işinin yüreklerine yazılı olduğunu gösterirler." Yoksa yeni ahdin ayırt edici farkı, yani Rabbin kanunlarını halkının yüreklerine yazacağını vaat etmesi kesin değilmiş gibi görünebilir, çünkü milletler buna tabiatça sahip görünüyor. Öyleyse küçük olmayan bu soruyu ele almak gerekiyor. Biri şöyle diyebilir: "Tanrı yeni ahdi eskisinden şuna göre ayırıyorsa, eskisinde kanununu levhalara, yenisinde yüreklere yazmışsa, yeni ahdin imanlıları, kanunun işi yüreklerine yazılı olan ve bu yüzden kanunun gerektirdiğini tabiatça yapan milletlerden nasıl ayrılır? Bu milletler, kanunu levhalarda alan eski halktan daha üstün, yeni ahitle kendisine bahşedilen şeyi tabiatın çoktan bahşettiği için yeni halktan da önde olmaz mı?"

43

Videndum est autem quomodo dicat apostolus: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, ne uideatur non esse certa distantia noui testamenti, quod leges suas dominus in cordibus populi sui se scripturum esse promisit, quando quidem hoc gentes naturaliter habeant. pertractanda igitur haec quaestio, quae non mediocris exorta est. dicet enim aliquis: 'si deus hinc discernit a uetere testamento nouum. quod in uetere legem suam scripsit in tabulis, in nouo autem scripsit in cordibus, fideles noui testamenti unde discernuntur a gentibus, quae habent opus legis scriptum in cordibus suis, quo naturaliter quae legis sunt faciunt, quasi iam illo populo uetere potiores, qui legem accepit in tabulis, et nouo populo priores, cui hoc praestatur per testamentum nouum. quod his natura iam praestitit?'

44Yoksa Elçi, yüreklerinde kanun yazılı olan milletler derken yeni ahde ait milletleri mi kastetti? Bunun için nereden geldiğine bakmak gerekir. Önce Müjde'yi överek şöyle der: "O, önce Yahudi'nin, sonra Yunanlının, inanan herkesin kurtuluşu için Tanrı'nın gücüdür. Tanrı'nın adaleti onda imandan imana açığa çıkar. Yazıldığı gibi: Adil olan imanla yaşar." Sonra Tanrı'yı Tanrı olarak yüceltmedikleri, şükretmedikleri için kibirleri yüzünden Tanrı bilgisinin bile fayda sağlamadığı dinsizlerden söz eder. Oradan, kınadıkları şeyleri yargılayıp yapanlara geçer. Tanrı'nın kanunuyla övünen Yahudileri kastettiği açıktır, ama onları henüz adlarıyla söylemez. Bu arada şöyle der: "Gazap ve öfke, sıkıntı ve daralma, kötülük yapan her insanın ruhu üzerine olacaktır; önce Yahudi'nin, sonra Yunanlının. Yücelik, onur ve barış ise iyilik yapan herkese; önce Yahudi'ye, sonra Yunanlıya. Çünkü Tanrı katında kişi ayrımı yoktur. Kanunsuz günah işleyenler kanunsuz helâk olacak, kanun altında günah işleyenler kanunla yargılanacaktır. Çünkü Tanrı katında kanunu dinleyenler adil değildir, kanunu yapanlar aklanacaktır." Bu sözlerden sonra ele aldığımız sözü ekler: "Kanunu olmayan milletler kanunun gerektirdiğini tabiatça yaptıklarında" ve yukarıda andığım öteki sözleri. Demek ki burada milletler adıyla, daha önce "önce Yahudi, sonra Yunanlı" derken Yunanlı adıyla işaret ettiklerinden başkasını kastediyor görünmüyor. Şimdi, Müjde önce Yahudi'nin, sonra Yunanlının, inanan herkesin kurtuluşu için Tanrı'nın gücüyse; gazap ve öfke, sıkıntı ve daralma kötülük yapan her insanın ruhu üzerine, önce Yahudi'nin, sonra Yunanlının üzerine; yücelik, onur ve barış iyilik yapan herkese, önce Yahudi'ye, sonra Yunanlıya olacaksa; ve bu Yunanlı, kanunun gerektirdiğini tabiatça yapan ve kanunun işi yüreklerine yazılı olan milletler adıyla işaret edilmişse, kanun yüreklerine yazılı olan milletler elbette Müjde'ye aittir. Çünkü inanan bu insanlara Müjde kurtuluş için Tanrı'nın gücüdür. İyilik yapan hangi milletlere, Müjde'nin lütfunun dışında kalsalardı, yücelik, onur ve barış vaat edilebilirdi? Tanrı katında kişi ayrımı olmadığı ve kanunu dinleyenler değil yapanlar aklandığı için, ister Yahudi olsun ister Yunanlı, yani hangi millettense, inanan herkes Müjde'de eşit kurtuluşa sahip olacaktır. Sonra da dediği gibi ayrım yoktur: "Herkes günah işledi ve Tanrı'nın yüceliğinden yoksun kaldı; O'nun lütfuyla karşılıksız olarak aklanırlar." O hâlde kanunu yapan Yunanlının Kurtarıcı'nın lütfu olmadan aklandığını nasıl söyleyebilirdi?

44

An forte eas gentes commemorauit apostolus scriptam habere in cordibus legem, quae ad nouum pertinent testamentum? ad hoc enim unde uenerit, intuendum est. primo euangelium commendans ait: uirtus enim dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: iustus autem ex fide uiuit. deinde loquitur de illis impiis, quibus propter superbiam nec cognitio dei profuit, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. inde transit ad eos, qui iudicant et agunt talia, qualia condemnant, nimirum propter Iudaeos, qui de lege dei gloriabantur, quamuis adhuc eos nominatim non exprimat, et in eo dicit: ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci; gloria autem et honor et pax omni operanti bonum, Iudaeo primum et Graeco. non est enim personarum acceptio apud deum. quicumque enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. non enim auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. his uerbis hoc unde agitur subiungit et dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic significasse sub nomine gentium quam eos, quos nomine Graeci supra significabat. cum diceret: Iudaeo primum et Graeco. porro si euangelium uirtus dei est in salutem omni credenti. Iudaeo primum et Graeco, et ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci, gloria autem et honor et pax omni operanti bonum, Iudaeo primum et Graeco, iste autem Graecus nomine gentium significatus est naturaliter quae legis sunt facientium et quae scriptum habent opus legis in cordibus suis, profecto ad euangelium pertinent gentes, quibus lex in cordibus scripta est; eis quippe credentibus uirtus dei est in salutem. quibus autem gentibus bene operantibus gloriam, honorem pacemque promitteret extra euangelii gratiam constitutis? quia enim personarum acceptio non est apud deum et non auditores legis, sed factores iustificantur, ideo siue Iudaeus siue Graecus, hoc est quilibet ex gentibus crediderit, salutem in euangelio pariter habebit; non enim est distinctio, sicut postea dicit. omnes enim peccauerunt et egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius unde autem factorem legis Graecum iustificari diceret sine gratia saluatoris?

45Çünkü "Kanunu yapanlar aklanacaktır" derken kendisiyle çelişmez, sanki insan lütufla değil işlerle aklanıyormuş gibi. Oysa insanın kanun işleri olmadan iman aracılığıyla karşılıksız olarak aklandığını söyler; "karşılıksız" derken de işlerin aklanmadan önce gelmediğinden başka bir şey anlaşılmasını istemez. Başka yerde açıkça der ki: "Lütufsa işlerden değildir; yoksa lütuf lütuf olmaktan çıkar." "Kanunu yapanlar aklanacaktır" sözü şöyle anlaşılmalıdır: Bilelim ki aklanmadıkça kanunu yapan olamazlar; yani aklanma kanunu yapanlara sonradan eklenmez, kanunu yapanlardan önce gelir. Çünkü "aklanmış" (iustificati) "adil yapılmış" (iusti facti) demektir; dinsizi aklayan, dinsizden adil yapan tarafından. Şöyle konuşsaydık: "İnsanlar kurtarılacak", bu elbette kurtuluşun zaten insan olanlara ekleneceği diye anlaşılırdı. Ama "İnsanlar yaratılacak" deseydik, zaten insan olanların yaratılacağı değil, yaratılmayla insan olacakları anlaşılırdı. Aynı şekilde "Kanunu yapanlar onurlandırılacak" denseydi, bunu doğru olarak ancak, zaten kanunu yapmış olanlara onurun ekleneceği diye anlardık. Ama "Kanunu yapanlar aklanacaktır" dendiğinde, bu "Adiller adil kılınacaktır" demek olur; çünkü kanunu yapanlar elbette adildir. Bu yüzden "Kanunu yapanlar yaratılacaktır" denmesiyle aynı şeydir: zaten oldukları için değil, olsunlar diye. Böylece kanunu dinleyen Yahudiler de kanunu yapan olabilmek için aklayanın lütfuna ihtiyaç duyduklarını anlasınlar. Ya da "aklanacaklar" sözü "adil sayılacaklar", "adil hesap edilecekler" anlamındadır; nitekim biri için denir: "O, kendini aklamak isteyerek", yani adil sayılmak ve hesap edilmek isteyerek. Bu yüzden "Tanrı azizlerini kutsar" sözünü ayrı, "Adın kutsansın" sözünü ayrı anlarız. Birincisi, kutsal olmayanları kutsal kıldığı için söylenir. İkincisi, kendisi nezdinde hep kutsal olan şey insanlarca da kutsal sayılsın, yani kutsal korkuyla saygı görsün diye söylenir.

45

Neque enim contra se ipsum diceret, quod ait: factores legis iustificabuntur, tamquam per opera, non per gratiam iustificentur, cum dicat gratis iustificari hominem per fidem sine operibus legis nihilque aliud uelit intellegi in eo quod dicit 'gratis', nisi quia iustificationem opera non praecedunt. aperte quippe alibi dicit: si gratia, non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. sed sic intellegendum est factores legis iustificabuntur, ut sciamus aliter eos non esse factores legis, nisi iustificentur, ut non iustificatio factoribus accedat, sed ut factores iustificatio praecedat. quid est enim aliud 'iustificati' quam 'iusti facti', ab illo scilicet qui iustificat impium, ut ex impio fiat iustus? si enim ita loqueremur, ut diceremus 'homines liberabuntur', hoc utique intellegeretur eis, qui iam homines essent, accedere liberationem; si autem diceremus 'homines creabuntur', non utique intellegeretur eos creari qui iam homines erant, sed ipsa creatione homines fieri. ita si dictum esset 'factores legis honorabuntur', recte non acciperemus nisi honorem illis qui iam essent factores legis accedere; cum uero dictum est factores legis iustificabuntur, quid aliud dictum est quam 'iusti iustificabuntur'? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur 'factores legis creabuntur', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditores indigere se gratia iustificatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est 'iustificabuntur', ac si diceretur 'iusti habebuntur', 'iusti deputabuntur', sicut dictum est de quodam: ille autem uolens se iustificare, id est ut iustus haberetur et deputaretur. unde aliter dicimus 'deus sanctificat sanctos suos', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam illud ideo, quia ipse illos facit esse sanctos, qui non erant sancti, hoc autem ideo, ut quod semper apud se sanctum est sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur..

46Şu hâlde Elçi, kanunun gerektirdiğini tabiatça yapan ve kanunun işi yüreklerinde yazılı olan milletleri anarken, Yahudiler gibi önceden verilmiş bir kanun olmadan imana gelen, Mesih'e inananları kastetmek istemişse, onları Rabbin peygamber aracılığıyla yeni ahdi vaat ederken kanunlarını yüreklerine yazacağını söylediklerinden ayırmaya çalışmamız için sebep yoktur. Çünkü onlar da, yabanî zeytine bahşedildiğini söylediği aşılama sayesinde aynı zeytine, yani Tanrı'nın aynı halkına aittir. Elçi'nin bu tanıklığı peygamberin sözüyle de daha iyi uyuşur: Yeni ahde ait olmak, Tanrı'nın kanununu levhalarda değil yüreklerde yazılı olarak taşımak, yani kanunun adaletine en derin duyguyla sarılmaktır; orada iman sevgiyle işler. Çünkü "Tanrı milletleri imandan aklar". Kitap bunu önceden görerek İbrahim'e şöyle müjdelemiştir: "Bütün milletler senin soyunda kutsanacak." Öyle ki vaadin bu lütfu sayesinde yabanî zeytin aşılansın ve milletlerin imanlıları, Mesih olan İbrahim'in soyunda İbrahim'in çocukları olsunlar; levhalarda kanun almadan, henüz sünnet de olmadan Tanrı'ya inanan ve bu kendisine adalet sayılan kişinin imanını izlesinler. Böylece Elçi'nin bu milletler hakkında, kanunun işi yüreklerinde yazılıdır demesi, Korintlilere dediği şu sözle aynı olur: "Taş levhalara değil yüreğin etten levhalarına." Çünkü onlar sünnetsizlikleri sünnet sayılınca İsrail evinden olurlar, zira kanunun adaletini tenin kesilmesiyle göstermez, yüreğin sevgisiyle korurlar. "Sünnetsiz kişi kanunun adalet buyruklarını korursa, sünnetsizliği sünnet sayılmaz mı?" der. Bu yüzden hilesiz gerçek İsrail'in evinde yeni ahde ortak olurlar; çünkü Tanrı kanunlarını zihinlerine verir, parmağı olan Kutsal Ruh'la yüreklerine yazar. Kanunun doluluğu olan sevgi de O'nunla oraya dökülür.

46

Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere ab his quibus dominus per prophetam promittens testamentum nouum dixit leges suas se scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium. ut hoc sit pertinere ad testamentum nouum legem dei habere non in tabulis. sed in cordibus scriptam, hoc est intimo affectu iustitiam legis amplecti, ubi fides per dilectionem operatur, quia ex fide iustificat gentes deus, quod scriptura praeuidens praenuntiauit Abrahae dicens: in semine tuo benedicentur omnes gentes, ut per hanc promissionis gratiam oliuae insereretur oleaster et fierent fideles gentes filii Abrahae in semine Abrahae, quod est Christus, sectantes eius fidem, qui non accepta in tabulis lege nondumque habens ipsam circumcisionem credidit deo et deputatum est illi ad iustitiam. ac sic tale erit hoc quod de eiusmodi gentibus dixit apostolus, quod opus legis scriptum habeant in cordibus suis, quale est illud ad Corinthios: non in tabulis lapideis, sed i n tabulis cordis carnalibus. ita enim fiunt de domo Israhel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo quod iustitiam legis non praecisione carnis ostendunt, sed cordis caritate custodiunt, quoniam si praeputium iustitiam legis custodiat, nonne praeputium eius, inquit, in circumcisionem deputabitur? et propterea in domo ueri Israhel, in quo dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus eorum scribit eas digito suo, spiritu sancto, quo ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo.

47Elçi'nin onların kanunun gerektirdiğini Tanrı'nın Ruhu'yla, imanla, lütufla değil de tabiatça yaptığını söylemesi kimseyi şaşırtmasın. Çünkü lütuf Ruhu'nun yaptığı şudur: Tabiatça içinde yaratıldığımız Tanrı suretini bizde yenilemek. Kusur tabiata aykırıdır, lütuf da onu iyileştirir. Bu yüzden Tanrı'ya denir ki: "Bana merhamet et, ruhumu iyileştir, çünkü sana karşı günah işledim." Şu hâlde insanlar kanunun gerektirdiğini tabiatça yaparlar; yapmayanlar kendi kusurları yüzünden yapmazlar. Bu kusur yüzünden Tanrı'nın kanunu yüreklerden silinmiştir; kusur iyileşince, kanun oraya yazılınca, kanunun gerektirdiği şeyler tabiatça yapılır. Bu, lütfun tabiatla reddedilmesi değil, tabiatın lütufla onarılmasıdır. Çünkü "günah bir insan aracılığıyla dünyaya girdi, günah aracılığıyla da ölüm; böylece herkese geçti, hepsi onda günah işledi." Ayrım olmadığı için "Tanrı'nın yüceliğinden yoksundurlar, O'nun lütfuyla karşılıksız olarak aklanırlar." Bu lütufla yenilenmiş iç insanda, suçun silmiş olduğu adalet yazılır. İnsan soyu üzerindeki bu merhamet Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyladır. "Çünkü Tanrı birdir, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı da birdir: İnsan Mesih İsa."

47

Nec moueat, quod naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. uitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, propter quam deo dicitur: miserere mei, sana animam meam, quoniam peccaui tibi. proinde naturaliter homines quae legis sunt faciunt; qui enim hoc non faciunt, uitio suo non faciunt. quo uitio lex dei est deleta de cordibus ac per hoc uitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter, non quod per naturam negata sit gratia, sed potius per gratiam reparata natura. per unum quippe hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccauerunt. et ideo quia non est distinctio, egent gloria dei iustificati gratis per gratiam ipsius. qua gratia in interiore homine renouato iustitia scribitur, quam culpa deleuerat, et haec misericordia super genus humanum per Iesum Christum dominum nostrum. unus enim deus, unus et mediator dei et hominum homo Christus Iesus.

48Kanunun gerektirdiğini tabiatça yapanlar henüz Mesih'in lütfunun akladıkları arasında sayılmayacak olsun; dinsizliklerine ve gerçek Tanrı'ya gerçekten ve adilce ibadet etmemelerine rağmen bazı işlerini okuduğumuz, bildiğimiz ya da duyduğumuz, bu işleri adaletin ölçüsüne göre kınayamadığımız, üstelik haklı olarak övdüğümüz kimseler arasında sayılsınlar. Gerçi hangi gayeyle yapıldıklarına bakılırsa, adaletin borçlu olduğu övgüyü ya da savunmayı hak eden işler güçlükle bulunur.

Yine de insan ruhunda Tanrı'nın sureti dünyevî duyguların lekesiyle, hiç silik izi kalmayacak kadar aşınmış değildir. Bu yüzden ruhun, hayatındaki dinsizliğe rağmen kanunun gerektirdiği bazı şeyleri yaptığı ya da anladığı söylenebilir. Eğer "Kanunu", yani Tanrı'nın kanununu "olmayan milletler kanunun gerektirdiğini tabiatça yaparlar", böyle insanlar "kendi kendilerinin kanunu olurlar" ve "kanunun işi yüreklerinde yazılıdır" sözlerinin anlamı buysa, yani yaratılırlarken Tanrı'nın sureti yoluyla oraya basılmış olan şey tamamen silinmemişse, o zaman da yeni ahdin eskisinden farkı bozulmaz. Bu fark şudur: Eskide levhalara yazılmış olan Tanrı kanunu, yenide imanlının yüreğine yazılır. Çünkü eskilik yüzünden tamamen silinmemiş olan şey, yenilenmeyle oraya yazılır. Dinsizliğin tamamen ortadan kaldırmadığı Tanrı sureti (çünkü insan ruhunun akıllı olmadan var olamaması kalmıştır) yeni ahitle inananların zihninde nasıl yenileniyorsa, adaletsizliğin bütünüyle silmediği Tanrı kanunu da orada lütufla yenilenerek yazılır. Levhalara yazılmış kanun Yahudilerde aklanma olan bu yazılmayı yapamazdı; yapabildiği yalnız çiğnemeydi. Çünkü onlar da insandı ve akıllı canlının kanuna uygun bir şeyi hissedip yapmasını sağlayan tabiat gücü onlarda da vardı. Ama insanı öteki mesut ve ebedî hayata götüren dindarlığın kanunu lekesizdir, ruhları döndürür. Böylece o ışıkla yenilenirler ve onlarda şu söz gerçekleşir: "Yüzünün ışığı üzerimize işlendi, ey Rab." Bu ışıktan yüz çevirerek eskimeyi hak etmişlerdir; ama Hıristiyan lütfu olmadan, yani aracının şefaati olmadan yenilenemezler. "Çünkü Tanrı birdir, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı da birdir: Herkes için kendini fidye olarak veren insan Mesih İsa." Ele aldığımız insanlar, yani yukarıda yeterince anlattığımız anlamda kanunun gerektirdiğini tabiatça yapanlar, bu lütuftan uzaksalar, "Tanrı'nın insanların gizli şeylerini yargılayacağı gün" mazeret bulan düşünceleri onlara ne fayda sağlar? Belki daha hafif cezalandırılmalarından başka? Çünkü bu hayatın onlarsız geçmediği bazı bağışlanabilir günahlar adil insanı ebedî hayattan alıkoymadığı gibi, en kötü insanın hayatında bile güçlükle yokluğu görülen bazı iyi işler de dinsize ebedî kurtuluş için hiçbir fayda sağlamaz. Yine de Tanrı'nın krallığında azizler yıldızın yıldızdan farklı olması gibi yücelikte farklı olduğu gibi, ebedî cezanın mahkûmiyetinde de Sodom'un hâli başka bir şehrinkinden daha katlanılır olacak, kimi insanlar da kimilerinden iki kat daha cehennem evladı olacaktır. Aynı şekilde mahkûm edilmiş dinsizlik içinde birinin ötekinden daha çok ya da daha az günah işlemesi de Tanrı'nın yargısında boşa gitmeyecektir.

48

Si autem hi, qui naturaliter quae legis sunt faciunt, nondum sunt habendi in numero eorum, quos Christi iustificat gratia, sed in eorum potius, quorum etiam impiorum nec deum uerum ueraciter iusteque colentium quaedam tamen facta uel legimus uel nouimus uel audiuimus, quae secundum iustitiae regulam non solum uituperare non possumus, uerum etiam merito recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix inueniuntur quae iustitiae debitam laudem defensionemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dictum est, quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae legis sunt faciunt et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex et scriptum opus legis habent in cordibus suis, id est non omni modo deletum est, quod ibi per imaginem dei cum crearentur inpressum est —, etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a uetere testamentum nouum, eo quod per nouum scribitur lex dei in corde fidelium, quae per uetus in tabulis scripta est. hoc enim illic scribitur per renouationem, quod non omni modo deletum est per uetustatem. nam sicut ipsa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non penitus impietas aboleuerat — nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest — ita etiam ibi lex dei non ex omni parte deleta per iniustitiam profecto scribitur renouata per gratiam. nec istam scriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solam praeuaricationem. nam et ipsi homines erant et uis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid animal rationale sentit et facit; sed pietas, quae in aliam uitam transfert beatam et aeternam, legem habet inmaculatam, conuertentem animas. ut ex illo lumine renouentur fiatque in eis: signatum est super nos lumen uultus tui, domine. unde auersi obsolescere meruerunt; renouari autem nisi gratia christiana, hoc est nisi mediatoris intercessione, non possunt. unus enim deus, unus et mediator dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit semet ipsum redemptionem pro omnibus. a cuius gratia si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundum illum modum, de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt, quid eis proderunt excusantes cogitationes in die, qua iudicabit deus occulta hominum. nisi forte ut mitius puniantur? sicut enim non inpediunt a uita aeterna iustum quaedam peccata uenialia, sine quibus haec uita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime uita cuiuslibet pessimi hominis inuenitur. uerum tamen sicut in regno dei uelut stella ab stella in gloria differunt sancti, sic et in damnatione poenae sempiternae tolerabilius erit Sodomae quam alteri ciuitati et erunt quidam duplo amplius quibusdam gehennae filii. ita nec illud in iudicio dei uacabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusue peccauerit.

49Peki Elçi, Yahudilerin böbürlenmesini dizginlerken, "Tanrı katında kanunu dinleyenler adil değildir, kanunu yapanlar aklanacaktır" der demez, kanunu olmadığı hâlde kanunun gerektirdiğini tabiatça yapanlardan söz etmekle ne sonuç elde etmek istedi; eğer bunlar aracının lütfuna ait olanlar değil de, gerçek Tanrı'ya gerçek dindarlıkla ibadet etmedikleri hâlde dinsiz hayatlarında bazı iyi işleri olanlarsa? Yoksa yukarıda dediği "Tanrı katında kişi ayrımı yoktur" sözünü ve sonra dediği "Yalnız Yahudilerin değil milletlerin de Tanrısıdır" sözünü, tam da bununla ispatlamak gerektiğine mi inandı? Yani kanun almayanlarda tabiatça yerleşik olan az çok kanun işleri, Tanrı'nın suretinin kalıntılarından başka bir yerden gelmemiş olamaz. Kişi ayrımı yapmayan Tanrı da, O'na inandıklarında bu kalıntıları hor görmez. Hangisi kabul edilirse edilsin, şu sabittir: Tanrı'nın lütfu peygamber aracılığıyla da yeni ahit için vaat edilmiştir ve bu lütuf şöyle tarif edilmiştir: Tanrı'nın kanunları insanların yüreklerine yazılacak, insanlar öyle bir Tanrı bilgisine ulaşacaklar ki kimse vatandaşına ya da kardeşine "Tanrı'yı tanı" diye öğretmeyecek, çünkü küçüğünden büyüğüne hepsi O'nu tanıyacak. Bu, Kutsal Ruh'un armağanıdır. Onunla yüreklerimize sevgi dökülür; herhangi bir sevgi değil, temiz yürekten, iyi vicdandan ve samimi imandan gelen Tanrı sevgisi. Adil kişi bu gurbette yaşarken bu imandan yaşar ve aynadan, bilmeceden, kısmî olan her şeyden sonra görmeye ulaştırılır; öyle ki bilindiği gibi yüz yüze bilsin. Çünkü Rabden tek bir şey diler ve onu arar: Hayatının bütün günleri Rabbin evinde oturmak, Rabbin tatlılığını seyretmek.

49

Quid ergo hinc apostolus efficere uoluit, quod iactantiam cohibens Iudaeorum, cum dixisset: non auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur, continuo subiecit de his, qui legem non habentes naturaliter quae legis sunt faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed illi potius, qui cum deum uerum uera pietate non colant, habent tamen quaedam opera bona in uita impia? an forte hoc ipso probandum credidit, quod supra dixerat, quia non est personarum acceptio apud deum, et quod postea dixit, quia non Iudaeorum deus est tantum, sed etiam gentium, quod quantulacumque legis opera naturaliter insita non inuenirentur in eis, qui legem non acceperunt, nisi ex reliquiis imaginis dei, quam non contemnit, cum in eum credunt, apud quem non est acceptio personarum? sed quodlibet horum accipiatur, constat gratiam dei promissam esse testamento nouo etiam per prophetam eandemque gratiam in eo definitam, ut scribantur leges dei in cordibus hominum perueniantque ad eam cognitionem dei, ubi non docebit unusquisque ciuem suum uel fratrem suum dicens: cognosce deum, quia omnes cognoscent eum a minore usque ad maiorem eorum. hoc donum spiritus sancti est, quo diffunditur caritas in cordibus nostris, caritas non quaelibet, sed caritas dei de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, ex qua iustus in hac peregrinatione uiuens ad speciem quoque perducitur post speculum et enigma et quicquid erat ex parte, ut facie ad faciem cognoscat, sicut et cognitus est. unam enim petit a domino et hanc requirit, ut habitet in domo domini per omnes dies uitae suae ad hoc. ut contempletur delectationem domini.

50Öyleyse kimse, sahip görünmesinden ötürü almamış gibi övünmesin; harf dışarıdan okunmak üzere göründü ya da duyulmak üzere yankılandı diye almış olduğunu da sanmasın. "Çünkü adalet kanunla geliyorsa, Mesih boşuna ölmüştür." Ama boşuna ölmediyse, "yükseğe çıkıp esirliği esir aldı ve insanlara armağanlar verdi." Kim sahipse oradan sahiptir; oradan sahip olduğunu inkâr edense ya sahip değildir ya da sahip olduğu elinden alınacaktır. "Çünkü sünneti imandan, sünnetsizliği iman aracılığıyla aklayan Tanrı birdir." Bu, "imandan" ile "iman aracılığıyla" arasında bir fark varmış gibi değil, anlatım çeşitliliği için söylenmiştir. Çünkü başka bir yerde milletlerden, yani sünnetsizlerden söz ederken şöyle der: "Kitap, Tanrı'nın milletleri imandan aklayacağını önceden görerek." Kendisinin de ait olduğu sünnetlilerden söz ederken de şöyle der: "Biz tabiatça Yahudi olanlar, milletlerden gelen günahkârlar olmayanlar, insanın kanun işleriyle değil ancak İsa Mesih'e iman aracılığıyla aklandığını bilerek Mesih İsa'ya inandık." Bak, sünnetsizliğin imandan, sünnetin iman aracılığıyla aklandığını söyledi; yeter ki sünnet imanın adaletini tutsun. "Çünkü adaletin peşinde koşmayan milletler adalete eriştiler, ama imandan gelen adalete", yani onu kendilerinden ummayıp Tanrı'dan elde ederek. "İsrail ise adalet kanununun peşinde koştuğu hâlde kanuna ulaşmadı. Neden? Çünkü imandan değil, işlerden olduğunu sanarak"; yani bunu kendi başlarına işlediklerini sanarak, Tanrı'nın onlarda işlediğine inanmayarak. "Çünkü bizde iyi niyetle hem istemeyi hem yapmayı işleyen Tanrı'dır." Bu yüzden "tökezleme taşına tökezlediler." "Çünkü imandan değil, işlerden olduğunu sanarak" sözünün ne demek olduğunu en açık biçimde açıkladı: "Tanrı'nın adaletini bilmeyip kendi adaletlerini kurmak isteyerek Tanrı'nın adaletine boyun eğmediler. Çünkü kanunun gayesi, adalet için inanan herkese Mesih'tir." Hâlâ mı şüphe ediyoruz: İnsanın aklanmadığı kanun işleri hangileridir? Onları Tanrı'nın yardımı ve İsa Mesih'e imandan gelen armağanı olmadan kendi işleri sanırsa aklanmaz. Sünnet ve benzerlerini mi düşünüyoruz, çünkü başka yerlerde bu sırlar için de bazı şeyler okunuyor? Ama burada kendi adaletleri olarak kurmak istedikleri şey elbette sünnet değildir, çünkü sünneti de Tanrı buyurarak koymuştur. Bu söz, Rabbin kendilerine "Kendi geleneklerinizi kurmak için Tanrı'nın buyruğunu reddediyorsunuz" dediği işler için de anlaşılamaz. Çünkü Elçi, "İsrail adalet kanununun peşinde koştuğu hâlde kanuna ulaşmadı" diyor; "geleneklerinin peşinde koştuğu hâlde" demiyor. Şu hâlde fark yalnız şudur: "Arzulamayacaksın" sözünü ve öteki kutsal ve adil buyrukları kendilerine mal ediyorlardı. Oysa insan bunları yapabilsin diye Tanrı, adalet için inanan herkesin gayesi olan İsa Mesih'e iman aracılığıyla insanda işler. Yani Ruh aracılığıyla O'nun bedenine katılıp üyesi olan kimse, O içeriden büyüme verdikçe adaleti işleyebilir. Mesih'in kendisi de bu işler hakkında "Bensiz hiçbir şey yapamazsınız" demiştir.

50

Nemo itaque glorietur ex eo quod uidetur habere, tamquam non acceperit, aut ideo se putet accepisse, quia littera extrinsecus uel ut legeretur apparuit uel ut audiretur insonuit. nam si per legem iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. porro autem si non gratis mortuus est, ascendit in altum. captiuauit captiuitatem et dedit dona hominibus. inde habet quicumque habet: quisquis autem inde se habere negat aut non habet aut id quod habet auferetur ab eo. unus enim deus qui iustificat circumcisionem ex fide et praeputium per fidem; quod non ad aliquam differentiam dictum est, tamquam aliud sit 'ex fide' et aliud 'per fidem'. sed ad uarietatem locutionis. alio quippe loco cum de gentibus diceret, hoc est de praeputio: praeuidens, inquit, scriptura. quia ex fide iustificat gentes deus. itemque cum de circumcisione loqueretur. unde erat ipse. nos. inquit. natura Iudaei et non ex gentibus peccatores scientes quia non iustificatur homo ex operibus legis nisi per fidem Iesu Christi. et nos in Christo Iesu credimus. ecce et praeputium dixit iustificari ex fide et circumcisionem per fidem. si tamen circumcisio iustitiam fidei teneat. sic enim gentes, quae non sectabantur iustitiam. adprehenderunt iustitiam, iustitiam autem quae ex fide est — inpetrando eam ex deo, non ex se ipsis praesumendo --; Israhel uero persequens legem iustitiae in legem non peruenit. quare? quia non ex fide, sed tamquam ex operibus, idest tamquam eam per semet ipsos operantes, non in se credentes operari deum. deus est enim qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. ac per hoc offenderunt in lapidem offensionis. nam quid dixerit: quia non ex fide. sed tamquam ex operibus, apertissime exposuit dicens: ignorantes enim dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti. finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti. et adhuc dubitamus, quae sint opera legis, quibus homo non iustificatur, si ea tamquam sua crediderit sine adiutorio et dono dei, quod est ex fide Iesu Christi? et circumcisionem ceteraque talia suspicamur, quia etiam de his sacramentis aliis in locis talia quaedam leguntur? sed hic utique non circumcisionem tamquam suam iustitiam uolebant constituere, quia et ipsam deus praecipiendo constituit. nec de illis operibus hoc intellegi potest, de quibus dominus eis dicit: reicitis mandatum dei, ut traditiones uestras statuatis, quia persequens, inquit, legem iustitiae in legem non peruenit Israhel; non dixit 'persequens traditiones suas', id est 'consectans'. haec ergo sola distantia est, quia ipsum non concupisces et cetera mandata sancta et iusta sibi tribuebant. quae ut possit homo facere, deus operatur in homine per fidem Iesu Christi, qui finis est ad iustitiam omni credenti, id est cui per spiritum incorporatus factusque membrum eius potest quisque illo incrementum intrinsecus dante operari iustitiam. de cuius operibus etiam ipse dixit, quia sine me nihil potestis facere.

51Kanunun adaleti, "Onu yapan onda yaşayacaktır" sözüyle önümüze bu yüzden konur: Herkes zayıflığını bilsin ve kendi gücüyle ya da kanunun harfiyle değil, ki bu olamaz, aklayıcıyı kazanan imanla ulaşsın, yapsın ve onda yaşasın. Çünkü yapanın onda yaşayacağı iş ancak aklanmış kişi tarafından yapılır. Aklanma ise imandan elde edilir. Bu iman hakkında yazılıdır: "Yüreğinde 'Göğe kim çıkacak?' deme", yani Mesih'i indirmek için; ya da "'Dipsiz derinliğe kim inecek?' deme", yani Mesih'i ölülerden geri getirmek için. "Peki ne diyor? Söz sana yakındır, ağzında ve yüreğindedir. Bu, vaaz ettiğimiz iman sözüdür: İsa'nın Rab olduğunu ağzınla itiraf eder, Tanrı'nın O'nu ölülerden dirilttiğine yüreğinde inanırsan kurtulursun." İnsan kurtulduğu ölçüde adildir. Çünkü bu imanla inanırız ki Tanrı bizi de ölülerden diriltir: şimdilik ruhta, öyle ki O'nun lütfunun yeniliğinde bu dünyada itidal, adalet ve dindarlıkla yaşayalım; sonra tenimizle de, ki ten ölümsüzlüğe dirilecektir. Bunu tene, ona uygun bir dirilişte, yani aklanmada önden giden ruhun liyakati sağlar. "Çünkü ölüme vaftiz yoluyla Mesih'le birlikte gömüldük ki Mesih Baba'nın yüceliğiyle ölülerden dirildiği gibi, biz de yeni bir hayat içinde yürüyelim." Şu hâlde İsa Mesih'e imanla kurtuluşu elde ederiz: gerçekte bizde başlayan kadarını da, ümitle tamamlanması beklenen kadarını da. "Çünkü Rabbin adına yakaran herkes kurtulacaktır." Mezmur der ki: "Ya Rab, senden korkanlardan gizlediğin, sana ümit bağlayanlar için tamamladığın tatlılığının çokluğu ne büyüktür!" Kanundan Tanrı'dan korkarız, imandan Tanrı'ya ümit bağlarız; ama cezadan korkanlardan lütuf gizlenir. Bu korku altında çırpınan ruh, kötü arzuyu yenemediğinde ve o korku sert bir bekçi gibi yanından ayrılmadığında, iman aracılığıyla Tanrı'nın merhametine sığınsın ki Tanrı buyurduğunu versin, Kutsal Ruh aracılığıyla lütfun tatlılığını üfleyerek buyurduğu şeyi, engelleyen şeyin zevk verdiğinden daha çok zevk verir kılsın. Böylece tatlılığının o büyük çokluğu, yani iman kanunu, O'nun yüreklere yazılmış ve dökülmüş sevgisi, O'na ümit bağlayanlarda tamamlanır; öyle ki iyileşen ruh iyiliği ceza korkusuyla değil, adalet sevgisiyle işlesin.

51

Ideo quippe proponitur iustitia legis, quod qui fecerit eam, uiuet in illa, ut cum quisque infirmitatem suam cognouerit, non per suas uires neque per litteram ipsius legis, quod fieri non potest, sed per fidem concilians iustificatorem perueniat et faciat et uiuat in ea. opus enim, quod qui fecerit uiuet in eo, non fit nisi a iustificato. iustificatio autem ex fide inpetratur, de qua scriptum est: ne dixeris in corde tuo: quis ascendit in caelum? hoc est Christum deducere, aut: quis descendit in abyssum? hoc est christum a mortuis reducere. sed quid dicit? prope te est uerbum, in ore tuo et in corde tuo. hoc est. inquit, uerbum fidei quod praedicamus, quia si confitearis in ore tuo, quia dominus est Iesus, et credideris in corde tuo, quia deus illum suscitauit a mortuis, saluus eris. in tantum iustus, in quantum saluus. per hanc enim fidem credimus, quod etiam nos deus a mortuis excitet: interim spiritu, ut in nouitate eius gratiae temperanter et iuste et pie uiuamus in hoc saeculo, post etiam carne nostra ad inmortalitatem resurrectura, quod ei meritum spiritus facit, qui eam in resurrectione sibi congrua, hoc est in iustificatione, praecedit. consepulti enim sumus Christo per baptismum in mortem, ut quemadmodum Christus resurrexit a mortuis per gloriam patris, sic et nos in nouitate uitae ambulemus. fide igitur Iesu Christi inpetramus salutem et quantulum nobis inchoatur in re et quantum perficienda expectatur in spe. omnis enim qui inuocauerit nomen domini. saluus erit. quam multa multitudo, ait psalmus, dulcedinis tuae, domine, quam abscondisti timentibus te, perfecisti autem sperantibus in te! ex lege timemus deum, ex fide speramus in deum; sed timentibus poenam absconditur gratia. sub quo timore anima laborans, quando concupiscentiam malam non uicerit nec timor ille quasi custos seuerus abscesserit, per fidem confugiat ad misericordiam dei, ut det quod iubet atque inspirata gratiae suauitate per spiritum sanctum faciat plus delectare quod praecipit quam delectat quod inpedit. ita multa multitudo dulcedinis eius, hoc est lex fidei, caritas eius conscripta in cordibus atque diffusa perficitur sperantibus in eum, ut anima sanata non timore poenae, sed amore iustitiae operetur bonum.

52Öyleyse lütufla hür iradeyi geçersiz mi kılıyoruz? Asla! Tersine, hür iradeyi yerine oturtuyoruz. Kanun imanla nasıl geçersiz kılınmaz, yerine oturtulursa, hür irade de lütufla geçersiz kılınmaz, yerine oturtulur. Çünkü kanun ancak hür iradeyle yerine gelir. Ama kanunla günahın bilgisi gelir; imanla günaha karşı lütfun elde edilmesi; lütufla ruhun günah kusurundan iyileşmesi; ruhun sağlığıyla iradenin özgürlüğü; hür iradeyle adalet sevgisi; adalet sevgisiyle kanunun işlenmesi. Bu yüzden kanun nasıl imanla geçersiz kılınmaz, yerine oturtulursa, çünkü iman kanunun yerine geleceği lütfu elde eder; hür irade de lütufla geçersiz kılınmaz, yerine oturtulur, çünkü lütuf iradeyi iyileştirir ve adalet özgürce sevilir. Zincir gibi birbirine bağladığım bütün bunların kutsal Yazılar'da kendi sesleri vardır. Kanun der: "Arzulamayacaksın." İman der: "Ruhumu iyileştir, çünkü sana karşı günah işledim." Lütuf der: "İşte iyileştin; artık günah işleme ki başına daha kötüsü gelmesin." Sağlık der: "Ya Rab Tanrım, sana haykırdım ve beni iyileştirdin." Hür irade der: "Sana isteyerek kurban sunacağım." Adalet sevgisi der: "Adaletsizler bana zevklerini anlattılar, ama senin kanunun gibi değil, ya Rab." Öyleyse zavallı insanlar ne diye henüz kurtulmadan hür iradeyle, kurtulduktan sonra da kendi güçleriyle böbürlenmeye cesaret ederler? Hür irade adında özgürlüğün sesi işitildiğini fark etmezler; oysa "Rabbin Ruhu neredeyse özgürlük oradadır." Günahın köleleriyseler, neden hür iradeyle böbürlenirler? Çünkü "kişi kime yenildiyse onun kölesi olur." Kurtulmuşlarsa neden kendi işleriymiş gibi böbürlenir, almamış gibi övünürler? Yoksa "Bensiz hiçbir şey yapamazsınız" ve "Oğul sizi özgür kılarsa o zaman gerçekten özgür olursunuz" diyeni efendi edinmek istemeyecek kadar mı özgürler?

52

Liberum ergo arbitrium euacuamus per gratiam? absit, sed magis liberum arbitrium statuimus. sicut enim lex per fidem, sic liberum arbitrium per gratiam non euacuatur, sed statuitur. neque enim lex inpletur nisi libero arbitrio. sed per legem cognitio peccati, per fidem inpetratio gratiae contra peccatum, per gratiam sanatio animae a uitio peccati, per animae sanitatem libertas arbitrii, per liberum arbitrium iustitiae dilectio, per iustitiae dilectionem legis operatio. ac per hoc, sicut lex non euacuatur. sed statuitur per fidem, quia fides inpetrat gratiam, qua lex inpleatur, ita liberum arbitrium non euacuatur per gratiam, sed statuitur, quia gratia sanat uoluntatem, qua iustitia libere diligatur. omnia haec, quae uelut catenatim conexui, habent uoces suas in scripturis sanctis. lex dicit: non concupisces; fides dicit: sana animam meam, quoniam peccaui tibi; gratia dicit: ecce sanus factus es; iam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat; sanitas dicit: domine deus meus, exclamaui ad te et sanasti me; liberum arbitrium dicit: uoluntarie sacrificabo tibi; dilectio iustitiae dicit: narrauerunt mihi iniusti delectationes, sed non sicut lex tua, domine. ut quid ergo miseri homines aut de libero arbitrio audent superbire. antequam liberentur, aut de suis uiribus, si iam liberati sunt? nec adtendunt in ipso nomine liberi arbitrii utique libertatem sonare; ubi autem spiritus domini, ibi libertas. si ergo serui sunt peccati, quid se iactant de libero arbitrio? a quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est. si autem liberati sunt, quid se iactant uelut de opere proprio et gloriantur, quasi non acceperint? an ita sunt liberi, ut nec illum uelint habere dominum, qui eis dicit: sine me nihil potestis facere, et: si uos filius liberauerit. tunc uere liberi eritis?

53Biri, andığım bu zincirde kurtuluşun ya da kurtuluşa giden yolun başlangıcı görünen imanın kendisinin bizim elimizde olup olmadığını sorabilir. Önce gücün (potestas) ne olduğuna biraz daha dikkatle bakarsak bunu daha kolay görürüz. İstemek ve yapabilmek iki ayrı şeydir. Bu yüzden isteyen hemen yapabilir olmadığı gibi, yapabilen de hemen istemez. Çünkü yapamayacağımız şeyi kimi zaman istediğimiz gibi, istemediğimiz şeyi de kimi zaman yapabiliriz. Kelimelerin kendisinden bile yeterince anlaşılır: İrade (voluntas) adını istemekten (velle), güç (potestas) adını yapabilmekten (posse) almıştır. Bu yüzden isteyen iradeye, yapabilen de güce sahiptir. Ama bir şeyin güçle yapılması için irade de bulunmalıdır. Çünkü istemeyerek yapılan bir şey için kimsenin onu gücüyle yaptığı söylenmez. Gerçi daha ince bakarsak, kişi istemeden yapmaya zorlandığı şeyi yaparsa, onu yine iradeyle yapar. Ama başka bir şeyi tercih edeceği için isteksizce, yani istemeyerek yaptığı söylenir. Çünkü bir kötülük onu buna zorlamaktadır; bu kötülükten kaçınmak ya da onu kendinden uzaklaştırmak istediği için zorlandığı şeyi yapar. İradesi o kadar büyük olsaydı ki bunu yapmamayı öteki kötülüğe katlanmamaktan daha çok tercih etseydi, zorlayana şüphesiz karşı koyar, yapmazdı. Bu yüzden yapıyorsa tam ve özgür iradeyle yapmıyor olsa da ancak iradeyle yapıyordur. Bu iradenin sonucu da geldiğine göre, yapanın gücünün eksik olduğunu söyleyemeyiz. Çünkü zorlayana boyun eğip yapmak isteyip de yapamasaydı, iradesi vardı, zorla alınmış da olsa, ama gücü yetmedi derdik. Yapmamasının sebebi istememekse, gücü vardı ama iradesi yoktu; zorlayana direnip yapmadığı sürece böyledir. Bu yüzden zorlayanlar ya da kandırmaya çalışanlar da şöyle demeyi âdet edinmişlerdir: "Elinde olan şeyi bu kötülükten kurtulmak için neden yapmıyorsun?" Yapabilecekleri sanıldığı için yapmaya zorlanan ama asla yapamayanlar da özür dileyerek "Elimde olsa yapardım" diye cevap verirler. Öyleyse başka ne arıyoruz? Güç dediğimiz şey, iradenin yanında yapma imkânının bulunmasıdır. Bu yüzden kişinin elinde olan, isterse yaptığı, istemezse yapmadığı şeydir.

53

Quaeret aliquis, utrum fides ipsa, in qua salutis uel ad salutem conexionis huius, quam commemoraui, esse uidetur exordium, in nostra constituta sit potestate. quod facilius uidebimus, si prius quid sit potestas aliquanto diligentius perspexerimus. cum enim duo quaedam sint uelle et posse — unde nec qui uult continuo potest nec qui potest continuo uult, quia sicut uolumus aliquando quod non possumus, sic etiam possumus aliquando quod nolumus —, satis elucet et ipsis etiam uocabulis resonat, quod ab eo quod est uelle uoluntas, ab eo autem quod est posse potestas nomen accepit. quapropter sicut qui uult habet uoluntatem, ita potestatem qui potest. sed ut potestate aliquid fiat, uoluntas aderit. neque enim dici solet quispiam potestate fecisse, si quid fecit inuitus. quamquam, si subtilius aduertamus, etiam quod quisque inuitus facere cogitur, si facit, uoluntate facit; sed quia mallet aliud. ideo inuitus, hoc est nolens facere dicitur. malo quippe aliquo facere conpellitur, quod nolens euitare uel a se remouere facit quod cogitur. nam si tanta uoluntas sit, ut malit hoc non facere quam illud non pati, cogenti procul dubio resistit nec facit. ac per hoc, si facit, non quidem plena et libera uoluntate, sed tamen non facit nisi uoluntate; quam uoluntatem quia effectus consequitur, non possumus dicere potestatem defuisse facienti. si enim cogenti cedens uellet facere nec posset. ei uoluntatem affuisse licet extortam, sed potestatem defuisse diceremus. cum uero ideo non faciebat, quia nolebat, erat utique potestas, sed uoluntas deerat, quamdiu cogenti reluctando non fecit. hinc est, quod etiam illi, qui cogunt uel qui suadent, solent dicere: 'quod habes in potestate, quare non facis, ut hoc malo careas?' et qui omnino facere non possunt, quod ideo coguntur ut faciant. quia posse creduntur, solent excusando respondere et dicere: 'facerem, si esset in potestate'. quid igitur ultra quaerimus, quando quidem hanc dicimus potestatem, ubi uoluntati adiacet facultas faciendi? unde hoc quisque in potestate habere dicitur, quod, si uult, facit, si non uult, non facit.

54Şimdi incelemek üzere ortaya koyduğumuz şeye dikkat et: İman elimizde midir? Çünkü şimdi bir şeye inandığımızda gösterdiğimiz imandan söz ediyoruz, bir şey vaat ettiğimizde verdiğimiz sözden değil; ona da fides denir. "Bana inanmadı" (non mihi habuit fidem) ile "Bana sözünü tutmadı" (non mihi seruauit fidem) aynı değildir. Biri "Söylediğime inanmadı", öteki "Söylediğini yapmadı" demektir. İnandığımız iman yönünden Tanrı'ya sadığız; vaat edilenin yapılmasını sağlayan sadakat yönünden ise Tanrı'nın kendisi bize sadıktır. Elçi'nin dediği budur: "Tanrı sadıktır; gücünüzün üstünde denenmenize izin vermeyecektir." Şu hâlde Tanrı'ya inandığımız ya da Tanrı'ya bağlanarak inandığımız imanın elimizde olup olmadığını araştırıyoruz. Çünkü yazılı olan budur: "İbrahim Tanrı'ya inandı ve bu ona adalet sayıldı"; "Dinsizi aklayana inanan kişinin imanı adalet sayılır." Şimdi bak: Kimse istemezse inanır mı, isterse inanmaz mı? Bu saçmaysa (çünkü inanmak, söylenenin doğru olduğuna rıza göstermekten başka nedir? Rıza da elbette isteyenindir), o zaman iman şüphesiz elimizdedir. Ama Elçi'nin dediği gibi, "Tanrı'dan olmayan hiçbir yetki yoktur." Öyleyse neden bize iman için de "Almadığın neyin var?" denmesin? Çünkü inanmamızı da Tanrı vermiştir. Oysa kutsal Yazılar'da hiçbir yerde "Tanrı'dan olmayan irade yoktur" diye okumayız. Yazılmaması da doğrudur, çünkü doğru değildir. Yoksa, asla, Tanrı günahların da kaynağı olurdu; irade ancak O'ndan gelseydi. Çünkü kötü irade, sonucu olmasa da, yani elinde olanak bulunmasa da, tek başına günahtır. Kötü irade yöneldiği şeyi gerçekleştirme imkânı aldığında, bu, katında haksızlık bulunmayan Tanrı'nın yargısından gelir. Çünkü Tanrı böyle de cezalandırır; gizli olması bunu adaletsiz yapmaz. Yoksa haksız kişi cezalandırıldığını bilmez, ta ki apaçık bir azapla, isteyerek işlediği şeyin ne büyük kötülük olduğunu istemeyerek hissedene kadar. Elçi'nin bazıları hakkında dediği budur: "Tanrı onları, yakışmayan şeyler yapsınlar diye yüreklerinin arzularına teslim etti." Rab de buradan Pilatus'a der ki: "Yukarıdan sana verilmeseydi benim üzerimde yetkin olmazdı." Ama yetki verilmesi elbette zorunluluk getirmez. Bu yüzden Davut, Saul'u öldürme imkânını aldığında, vurmaktansa bağışlamayı tercih etti. Bundan anlıyoruz ki kötüler yetkiyi kötü iradelerinin mahkûmiyeti için, iyiler ise iyi iradelerinin sınanması için alırlar.

54

Adtende iam illud quod excutiendum posuimus, utrum fides in potestate sit. de hac enim fide nunc loquimur, quam adhibemus, cum aliquid credimus. non quam damus, cum aliquid pollicemur; nam et ipsa dicitur fides. sed aliter dicimus: 'non mihi habuit fidem', aliter autem: 'non mihi seruauit fidem'. nam illud est 'non credidit quod dixi', illud 'non fecit quod dixit'. secundum fidem, qua credimus, fideles sumus deo; secundum illam uero, qua fit quod promittitur, etiam deus ipse fidelis est nobis. hoc enim dicit apostolus: fidelis deus, qui non uos permittat temptari super id quod potestis. de illa itaque fide quaerimus, utrum in potestate sit, qua credimus deo uel credimus in deum. hinc enim scriptum est: credidit Abraham et deputatum est illi ad iustitiam, et: credenti in eum qui iustificat impium deputatur fides eius ad iustitiam. uide nunc utrum quisque credat, si noluerit, aut non credat, si uoluerit. quod si absurdum est quid est enim credere nisi consentire uerum esse quod dicitur? consensio autem utique uolentis est —, profecto fides in potestate est. sed, sicut apostolus dicit, non est potestas nisi a deo quid igitur causae est cur non et de ista nobis dicatur: quid enim habes quod non accepisti? nam et ut credamus. deus dedit. nusquam autem legimus in sanctis scripturis: non est uoluntas nisi a deo'. et recte non scriptum est, quia uerum non est; alioquin etiam peccatorum — quod absit! — auctor est deus, si non est uoluntas nisi ab illo, quoniam mala uoluntas iam sola peccatum est, etiam si desit effectus, id est si non habeat potestatem. porro cum uoluntas mala potestatem accipit inplere quo intenditur, ex iudicio dei uenit, apud quem non est iniquitas. punit enim etiam isto modo nec ideo iniuste, quia occulte. ceterum iniquus puniri se ignorat. nisi cum manifesto supplicio senserit nolens, quantum mali sit quod perpetrauit uolens. hoc est quod de quibusdam apostolus ait: tradidit illos deus in concupiscentias cordis illorum, ut faciant quae non conueniunt. hinc et dominus Pilato: non haberes, inquit, in me potestatem, nisi data tibi esset desuper. sed cum potestas datur, non necessitas utique inponitur. unde cum Dauid Saulis occidendi potestatem accepisset, maluit parcere quam ferire. unde intellegimus malos accipere potestatem ad damnationem malae uoluntatis suae, bonos autem ad probationem bonae uoluntatis suae.

55Şu hâlde iman elimizdedir, çünkü kişi istediğinde inanır, inandığında da isteyerek inanır. Sırada şunu araştırmak, daha doğrusu hatırlamak var: Elçi bu kadar çekişmeyle hangi imanı övüyor? Çünkü her şeye inanmak iyi değildir. "Kardeşler, her ruha inanmayın, Tanrı'dan olan ruhu sınayın" sözü buradandır. Sevgiye övgüler arasında söylenen "Her şeye inanır" sözünü de, biri duyduğuna hemen inanmazsa onun sevgisini küçümseyeceğimiz şeklinde anlamamak gerekir. Dahası, aynı sevgi kardeş hakkında kötü bir şeye kolayca inanılmaması gerektiğini hatırlatır; böyle bir şey söylendiğinde buna inanmamayı kendi vazifesi sayar. Sonuç olarak her şeye inanan sevginin kendisi her ruha inanmaz. Demek ki her şeye inanır, ama Tanrı'ya; çünkü "herkese inanır" denmemiştir. Şu hâlde Elçi'nin övdüğü imanın, kendisiyle Tanrı'ya inanılan iman olduğundan kimse şüphe etmez.

55

Cum ergo fides in potestate sit, quoniam cum uult quisque credit et. cum credit, uolens credit, deinde quaerendum est, immo recolendum, quam fidem tanta conflictatione commendet apostolus. non enim quodlibet credere bonum est; nam unde est illud: fratres. nolite omni spiritui credere, sed probate spiritum qui ex deo est? nec in laudibus caritatis quod dictum est: omnia credit, sic accipiendum est, ut caritati cuiuspiam derogemus, si non quod audierit statim crediderit. quid quod eadem caritas admonet non facile de fratre mali aliquid esse credendum et, cum tale aliquid dicitur, hoc ad se magis iudicat pertinere ne credat? postremo ipsa caritas, quae omnia credit, non omni spiritui credit ac per hoc omnia quidem credit, sed deo, quia non dictum est: 'omnibus credit'. nulli itaque dubium est eam fidem ab apostolo commendari, qua creditur deo.

56Ama ayırt edilmesi gereken bir şey daha var. Kanun altında olup ceza korkusuyla kendi adaletlerini yapmaya çalışanlar, Tanrı'nın adaletini yapmazlar. Çünkü Tanrı'nın adaletini sevgi yapar, ki ona yalnız helal olan hoş gelir; korku değil, ki o helal olanı işinde tutmak zorunda kalır, ama iradesinde başka bir şey vardır: Olabilse helal olmayanın helal olmasını tercih ederdi. Böyleleri de Tanrı'ya inanırlar; hiç inanmasalardı kanunun cezasından da korkmazlardı. Ama Elçi'nin övdüğü iman bu değildir. O şöyle der: "Çünkü yeniden korkuya götüren kölelik ruhunu almadınız, oğulluk ruhunu aldınız; onunla 'Abba, Baba' diye haykırıyoruz." Şu korku köle korkusudur; bu yüzden onda Rabbe inanılsa da adalet sevilmez, yalnız mahkûmiyetten korkulur. Oğullar ise "Abba, Baba" diye haykırırlar. Bu iki sesten biri sünnetlilerden, öteki sünnetsizlerden gelir; önce Yahudi, sonra Yunanlı. Çünkü sünneti imandan, sünnetsizliği iman aracılığıyla aklayan Tanrı birdir. Haykırdıklarında bir şey dilerler; aç ve susuz oldukları şeyden başka ne dilerler? Bu da, onlar hakkında söylenen şeyden başka nedir: "Adalete aç olanlar mesuttur, çünkü doyurulacaklar." Kanun altında olanlar buraya geçsinler ki kölelikten oğulluğa gelsinler. Bununla birlikte kul olmaktan çıkmasınlar, oğullar olarak Rablerine ve Babalarına özgürce kulluk etsinler, çünkü bunu da aldılar. Çünkü o Biricik Oğul, adına inananlara Tanrı'nın oğulları olma yetkisini verdi; alsınlar, bulsunlar, kendilerine açılsın diye onlara dilemelerini, aramalarını, kapıyı çalmalarını öğütledi. Azarlayarak da ekledi: "Siz kötü olduğunuz hâlde çocuklarınıza iyi bağışlar vermeyi biliyorsanız, göklerdeki Babanız kendisinden dileyenlere ne kadar çok iyilik verecektir!" Günahın gücü olan kanun, ölümün dikenini alevlendirip günah buyruktan fırsat bularak her türlü arzuyu meydana getirdiğinde, perhizkârlık, çocuklarına iyi bağışlar vermeyi bilen Tanrı'dan başka kimden dilenmeli? Yoksa akılsız kişi, Tanrı vermedikçe kimsenin perhizkâr olamayacağını bilmiyor mu? Bunu bilmek için bilgeliğe muhtaçtır. Öyleyse neden Babası'nın Ruhu'nu, Mesih'in Elçisi aracılığıyla konuşanı, ya da Müjde'sinde "Dileyin, alacaksınız" diyen Mesih'in kendisini dinlemez? Elçisi aracılığıyla da şöyle konuşur: "Biriniz bilgeliğe muhtaçsa, herkese bol bol veren ve azarlamayan Tanrı'dan dilesin, kendisine verilecektir. Yalnız hiç şüphe etmeden, imanla dilesin." Adilin kendisiyle yaşadığı iman işte budur. Dinsizi aklayana inanılan iman budur. Övüncün kendisiyle dışarıda bırakıldığı iman budur: Ya bizde şişiren övünç uzaklaşsın diye, ya Rabde övündüğümüz övünç öne çıksın diye. Ruh'un bolluğunun elde edildiği iman budur; bu Ruh hakkında denir ki: "Çünkü biz Ruh'la imandan adaletin ümidini bekliyoruz." Burada şu sorulabilir: Adaletin ümidi derken adaletin ümit ettiği şeyi mi söylüyor, yoksa adaletin kendisinin ümit edilmesini mi? Çünkü imandan yaşayan adil, elbette ebedî hayatı ümit eder; adalete aç ve susuz olan iman da iç insanın günden güne yenilenmesiyle onda ilerler ve ebedî hayatta ona doymayı ümit eder. Orada mezmurda Tanrı için söylenen şey gerçekleşir: "Arzunu iyiliklerle doyuran." Kendilerine şöyle denenlerin kurtulduğu iman budur: "Lütufla, iman aracılığıyla kurtuldunuz. Bu sizden değildir, Tanrı'nın armağanıdır; kimse böbürlenmesin diye işlerden değildir. Çünkü biz O'nun eseriyiz, Tanrı'nın içinde yürüyelim diye önceden hazırladığı iyi işler için Mesih İsa'da yaratıldık." Son olarak, sevgiyle işleyen iman budur: korkuyla değil, cezadan ürkerek değil, adaleti severek. Peki imanın işlediği bu sevgi (dilectio, yani caritas) nereden gelir? İmanın kendisinin onu elde ettiği yerden. Çünkü bizde ne kadar varsa o kadar bile olmazdı, bize verilmiş Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmeseydi. Yüreklerimize Tanrı'nın sevgisinin döküldüğü söylenirken, Tanrı'nın bizi sevdiği sevgi değil, bizi kendisini sever kıldığı sevgi kastedilir. Tanrı'nın adaleti gibi: armağanıyla adil kılındığımız adalet; Rabbin kurtuluşu gibi: bizi kurtardığı kurtuluş; İsa Mesih'in imanı gibi: bizi imanlı kıldığı iman. Yalnız kanun buyruğuyla öğretmekle kalmayıp Ruh'un armağanıyla da verdiği Tanrı adaleti budur.

56

Sed adhuc est aliquid discernendum, quoniam et illi qui sub lege sunt et timore poenae iustitiam suam facere conantur et ideo non faciunt dei iustitiam, quia caritas eam facit, quam non libet nisi quod licet, non timor, qui cogitur in opere habere quod licet. cum aliud habeat in uoluntate qua mallet, si fieri posset, licere quod non licet. et illi ergo credunt deo; nam si omnino non crederent, nec poenam legis utique formidarent. sed non hanc fidem commendat apostolus, qui dicit: non enim accepistis spiritum seruitutis iterum in timorem, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: abba pater. timor ergo ille seruilis est et ideo in illo quamuis domino credatur. non tamen iustitia diligitur. sed damnatio timetur. filii uero clamant: abba pater. quarum duarum uocum una est ex circumcisione, altera ex praeputio, Iudaei primum et Graeci. quoniam unus est deus, qui iustificat circumcisionem ex fide et praeputium per fidem. cum autem clamant, aliquid petunt et quid petunt nisi quod esuriunt et sitiunt? et hoc quid est, nisi quod de illis dictum est: beati qui esuriunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur? huc ergo transeant qui sub lege sunt, ut ex seruis filii fiant, nec sic tamen, ut serui esse desistant, sed ut tamquam filii domino et patri liberaliter seruiant, quia et hoc acceperunt; dedit enim potestatem ille unicus filios dei fieri credentibus in nomine eius eosque admonuit petere, quaerere, pulsare, ut accipiant et inueniant et aperiatur eis, addens increpationem et dicens: si uos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis uestris, quanto magis pater uester, qui est in caelis, dabit bona petentibus se! cum ergo uirtus peccati lex inflammauerit aculeum mortis. ut occasione accepta peccatum per mandatum operetur omnem concupiscentiam, a quo petenda est continentia nisi ab illo, qui nouit bona data dare filiis suis? an forte nescit insipiens, quod nemo esse possit continens, nisi deus det? hoc ergo ut sciat, ipsa indiget sapientia. cur itaque non audit patris sui spiritum dicentem per apostolum Christi uel ipsum Christum, qui dicit in euangelio suo: petite. et accipietis? loquentem etiam in apostolo suo et dicentem: si quis uestrum indiget sapientia., postulet a deo, qui dat omnibus afluenter et non inproperat, et dabitur illi, postulet autem in fide nihil haesitans? haec est fides, ex qua iustus uiuit; haec est fides. qua creditur in eum qui iustificat impium; haec est fides. per quam excluditur gloriatio, siue ut abscedat qua in nobis inflamur siue ut emineat qua in domino gloriamur; haec est fides, qua inpetratur largitas spiritus, de quo dicitur: nos enim spiritu ex fide spem iustitiae expectamus. ubi quidem quaeri adhuc potest, utrum spem iustitiae dixerit, quam sperat iustitia an qua speratur ipsa iustitia, quoniam iustus ex fide uiuens sperat utique uitam aeternam itemque fides esuriens sitiensque iustitiam renouatione de die in diem interioris hominis proficit in ea et sperat in ea satiari in uita aeterna, ubi fiet quod in psalmo de deo dicitur: qui satiat in bonis desiderium tuum. haec est fides, qua salui fiunt, quibus dicitur: gratia salui facti estis per fidem et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus. ne forte quis extollatur; ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparauit deus ut in illis ambulemus. postremo haec est fides, quae per dilectionem operatur, non per timorem, non formidando poenam, sed amando iustitiam. unde ergo ista dilectio, id est caritas, per quam fides operatur. nisi unde illam fides ipsa inpetrauit? neque enim esset in nobis, quantacumque sit in nobis, nisi diffunderetur in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. caritas quippe dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos, sicut iustitia dei, qua iusti eius munere efficimur, et domini salus, qua nos saluos facit, et fides Iesu Christi, qua nos fideles facit. haec est iustitia dei, quam non solum docet per legis praeceptum, uerum etiam dat per spiritus donum.

57Ama şunu da biraz araştırmak gerekir: İnandığımız irade de Tanrı'nın armağanı mıdır, yoksa içimize tabiatça yerleştirilmiş o hür iradeyle mi kullanılır? Tanrı'nın armağanı değildir dersek, "Almadığın neyin var? Aldıysan almamış gibi neden övünüyorsun?" diye azarlayan Elçi'ye şöyle cevap verecek bir şey bulduğumuzu sanmaktan korkmalıyız: "İşte almadığımız bir inanma iradesine sahibiz; işte almadığımız şeyle övünüyoruz." Bu tür irade de Tanrı'nın armağanından başka bir şey değildir dersek, bu kez de inanmayanlar ve dinsizler, Tanrı bu iradeyi kendilerine vermek istemediği için inanmadıklarını söyleyerek haklı bir mazeret bulmuş gibi görünmesinden korkmalıyız. Çünkü "Bizde iyi niyetle hem istemeyi hem yapmayı işleyen Tanrı'dır" sözü, imanın elde ettiği lütfa aittir; öyle ki yürekte, bize verilmiş Kutsal Ruh aracılığıyla dökülen sevgiyle iman tarafından işlenen iyi işler insanın olabilsin. Ama bu lütfu elde etmek için inanırız, elbette iradeyle inanırız. Soru, bu iradenin bize nereden geldiğidir. Tabiattan geliyorsa, Tanrı herkesin aynı Yaratıcısı iken neden herkeste yok? Tanrı'nın armağanıysa, Tanrı bütün insanların kurtulup hakikatin bilgisine ulaşmasını istediği hâlde bu neden herkeste yok?

57

Sed consequens est paululum quaerere, utrum uoluntas illa qua credimus etiam ipsa dei donum sit an ex illo naturaliter insito libero adhibeatur arbitrio. si enim dixerimus eam non esse donum dei, metuendum est ne existimemus inuenisse nos aliquid, quod apostolo increpanti et dicenti: quid enim habes quod non accepisti? si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? respondere possimus: ecce habemus uoluntatem credendi. quam non accepimus, ecce ubi gloriamur, quod non acceperimus. si autem dixerimus etiam huiusmodi uoluntatem non esse nisi donum dei, rursus metuendum est, ne infideles atque impii non inmerito se ueluti iuste excusare uideantur ideo non credidisse, quod dare illis deus istam noluit uoluntatem. nam illud, quod dictum est: deus est enim qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate, iam gratiae est, quam fides inpetrat, ut possint esse hominis opera bona, quae operatur fides per dilectionem, quae diffunditur in corde per spiritum sanctum qui datus est nobis. sed credimus, ut inpetremus hanc gratiam, et utique uoluntate credimus: de hac quaeritur unde sit nobis. si natura, quare non omnibus, cum sit idem deus omnium creator? si dono dei, etiam hoc quare non omnibus, cum omnes homines uelit saluos fieri et in agnitionem ueritatis uenire?

58Önce şunu söyleyelim ve bu soruyu tatmin edip etmediğini görelim: Yaratıcı'nın akıllı ruha tabiatça verdiği hür irade, imana yönelebilen ya da inançsızlığa eğilebilen ortada bir güçtür. Bu yüzden insanın Tanrı'ya inandığı bu iradeye de almamış olarak sahip olduğu söylenemez, çünkü o Tanrı'nın çağrısıyla, yaratıldığında tabiatça aldığı hür iradeden doğar. Tanrı bütün insanların kurtulup hakikatin bilgisine ulaşmasını ister; ama iyi ya da kötü kullanmalarına göre en adil biçimde yargılanacakları hür iradeyi ellerinden alacak şekilde değil. Bu olunca inanmayanlar Müjde'sine inanmadıklarında Tanrı'nın iradesine aykırı davranırlar, ama bununla onu yenmezler; kendilerini büyük ve en yüksek iyiden mahrum eder, ceza olan kötülüklere dolanırlar ve armağanlarındaki merhametini hor gördükleri Tanrı'nın gücünü azaplarda deneyecekler. Böylece Tanrı'nın iradesi hep yenilmezdir. Yenilmiş olurdu, hor görenlere ne yapacağını bulamasaydı ya da böyleleri hakkında koyduğu hükümden bir şekilde kaçabilselerdi. Örneğin biri şöyle derse: "Bütün kölelerimin bağda çalışmasını, emekten sonra dinlenip ziyafet çekmesini istiyorum; bunu istemeyen kim olursa değirmende ömür boyu öğütsün", kim bunu hor görürse efendisinin iradesine aykırı davranmış görünür; ama onu ancak değirmeni de hor görüp kaçarsa yenmiş olur, oysa bu Tanrı'nın gücü altında hiçbir şekilde olamaz. Bu yüzden yazılıdır: "Tanrı bir kez konuştu", yani değişmez biçimde; gerçi bu tek Söz için de anlaşılabilir. Sonra değişmez biçimde neyi söylediğini ekler: "Şu iki şeyi duydum: Güç Tanrı'nındır, ya Rab, merhamet de senindir; sen herkese işine göre karşılık verirsin." Şu hâlde O'nun merhametini inanmak için hor gören, O'nun gücü altında mahkûmiyetle suçlu olacaktır. Kim inanır, bütün günahlardan bağışlanmak, bütün kusurlardan iyileşmek, O'nun sıcaklığı ve ışığıyla tutuşup aydınlanmak için kendini O'na emanet ederse, O'nun lütfundan iyi işlere sahip olur. Bu işlerle bedence de ölümün bozulmasından kurtarılır, taç giydirilir ve geçici değil ebedî iyiliklerle, dilediğimizden ve anladığımızdan öte doyurulur.

58

Prius igitur illud dicamus et uideamus utrum huic satisfaciat quaestioni, quod liberum arbitrium naturaliter adtributum a creatore animae rationali illa media uis est, quae uel intendi ad fidem uel inclinari ad infidelitatem potest et ideo nec istam uoluntatem, qua credit deo, dici potest homo habere quam non acceperit, quando quidem uocante deo surgit de libero arbitrio, quod naturaliter cum crearetur accepit. uult autem deus omnes homines saluos fieri et in agnitionem ueritatis uenire, non sic tamen, ut eis adimat liberum arbitrium, quo uel bene uel male utentes iustissime iudicentur. quod cum fit, infideles quidem contra uoluntatem dei faciunt, cum eius euangelio non credunt, nec ideo tamen eam uincunt, uerum se ipsos fraudant magno et summo bono malisque poenalibus implicant experturi in suppliciis potestatem eius, cuius in donis misericordiam contempserunt. ita uoluntas dei semper inuicta est; uinceretur autem, si non inueniret quid de contemptoribus faceret aut ullo modo possent euadere quod de talibus ille constituit. qui enim dicit uerbi gratia: 'uolo ut hi omnes serui mei operentur in uinea et post laborem requiescentes epulentur, ita ut quisquis eorum hoc noluerit, in pistrino semper molat', uidetur quidem quicumque contempserit contra uoluntatem domini sui facere, sed tunc eam uincet, si et pistrinum contemnens effugerit, quod nullo modo fieri potest sub dei potestate. unde scriptum est: semel locutus est deus, hoc est incommutabiliter, quamquam et de unico uerbo possit intellegi. deinde subiungens quid incommutabiliter sit locutus: duo haec, inquit, audiui, quoniam potestas dei est, et tibi, domine, misericordia. qui reddes unicuique secundum opera sua. ille igitur reus erit ad damnationem sub potestate eius, qui contempserit ad credendum misericordiam eius. quisquis autem crediderit eique se a peccatis omnibus absoluendum et ab omnibus uitiis sanandum et calore ac lumine eius accendendum inluminandumque commiserit, habebit ex eius gratia opera bona, ex quibus etiam secundum corpus a mortis corruptione redimatur, coronetur bonisque satietur non temporalibus, sed aeternis, supra quam petimus et intellegimus.

59Mezmur bu sırayı izledi: "Ey ruhum, Rabbe övgü ver ve O'nun bütün karşılıklarını unutma. O bütün haksızlıklarını bağışlar, bütün hastalıklarını iyileştirir, hayatını bozulmadan kurtarır, seni merhamet ve şefkatle taçlandırır, arzunu iyiliklerle doyurur." Bu eskiliğin, yani ölümlülüğün çirkinliği, belki bu büyük iyilikleri ümitsizlikle karşılamasın diye şöyle der: "Gençliğin kartal gibi yenilenecek." Sanki şöyle diyor: "Duyduğun bunlar yeni insana ve yeni ahde aittir." Rica ederim, bunları benimle biraz hatırla ve merhametin, yani Tanrı lütfunun bu övgüsüne zevkle bak. "Ey ruhum, Rabbe övgü ver, O'nun bütün karşılıklarını unutma" diyor; "bağışlarını" demiyor, "karşılıklarını" diyor, çünkü kötülüğe karşı iyilikle karşılık verir. "O bütün haksızlıklarını bağışlar": Bu vaftiz sırrında gerçekleşir. "Bütün hastalıklarını iyileştirir": Bu, ten Ruh'a, Ruh tene karşı istek duyup istediğimizi yapamadığımız, üyelerdeki başka kanun zihnin kanununa karşı koyduğu, istemek elimizin altında olup iyiliği yapmak olmadığı sürece imanlı insanın bu hayatında gerçekleşir. Eskiliğin bu hastalıkları, kararlılıkla ilerlersek, yenilik günden güne büyüdükçe sevgiyle işleyen imandan iyileşir. "Hayatını bozulmadan kurtarır": Bu ölülerin son dirilişinde gerçekleşir. "Seni merhamet ve şefkatle taçlandırır": Bu yargıda gerçekleşir. Orada adil kral herkese işine göre karşılık vermek üzere tahta oturduğunda, kim yüreğinin temiz olduğuyla övünebilir, kim günahtan arınmış olduğuyla övünebilir? Bu yüzden orada Rabbin merhamet ve şefkatini anmak gerekliydi; çünkü orada borçlar istenecek, liyakatler karşılığını bulacak, öyle ki merhamete yer kalmayacakmış gibi görünebilirdi. Demek ki merhamet ve şefkatle taçlandırır, ama yine de işlere göre. Sağa ayrılacak olana şöyle denir: "Acıktım, bana yiyecek verdiniz." Çünkü "merhamet etmeyene merhametsiz yargı" vardır, "merhametliler mesuttur, çünkü onlara merhamet edilecektir." Solda olanlar ebedî ateşe, adiller ebedî hayata gittiğinde, çünkü "Ebedî hayat şudur: Seni, tek gerçek Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i tanımaları", ruhun arzusu bu bilgiyle, bu görüyle, bu seyirle iyiliklere doyacaktır. Çünkü ona yalnız bu yeter; artık isteyecek, özleyecek, arayacak bir şey kalmaz. Rab Mesih'e "Bize Baba'yı göster, bu bize yeter" diyen kişi, bu doyuma duyduğu arzuyla yanıyordu. Ona şöyle cevap verildi: "Beni gören Baba'yı da görmüştür"; çünkü "Ebedî hayat şudur: Tek gerçek Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i tanımaları." Ama Oğul'u gören Baba'yı da görmüşse, Baba'yı ve Oğul'u gören elbette Baba'nın ve Oğul'un Kutsal Ruhu'nu da görür. Böylece hür iradeyi ortadan kaldırmayız; ruhumuz Rabbe övgü verir, O'nun bütün karşılıklarını unutmaz, Tanrı'nın adaletini bilmezlikten gelip kendi adaletini kurmak istemez; dinsizi aklayana inanır ve görmeye ulaştırılana kadar imanla, yani sevgiyle işleyen imanla yaşar. Bu sevgi yüreklerimize ne kendi irademizin yeterliğiyle ne kanunun harfiyle, bize verilmiş Kutsal Ruh aracılığıyla dökülür.

59

Hunc ordinem tenuit psalmus, ubi dicitur: benedic. anima mea, dominum et noli obliuisci omnes retributiones eius, qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes languores tuos, qui redimit de corruptione uitam tuam, qui coronat te in miseratione et misericordia, qui satiat in bonis desiderium tuum. et ne forte haec tanta bona huius uetustatis, hoc est mortalitatis. deformitas desperaret: renouabitur, inquit, sicut aquilae iuuentus tua, tamquam diceret: 'haec, quae audisti, ad nouum hominem et ad nouum pertinent testamentum'. recole mecum eadem ipsa paululum, obsecro te, et inspice delectabiliter laudem misericordiae, hoc est gratiae dei. benedic, inquit, anima mea. dominum et noli obliuisci omnes retributiones eius: noli 'adtributiones', sed retributiones, quia retribuit bona pro malis. qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis: hoc agitur in baptismatis sacramento. qui sanat omnes languores tuos: hoc agitur in hac uita fidelis hominis, dum caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, ut non quae uolumus faciamus, dum alia lex in membris repugnat legi mentis, dum uelle adiacet, perficere autem bonum non; qui languores uetustatis, si perseuerante intentione proficimus, de die in diem crescente nouitate sanantur ex fide, quae per dilectionem operatur. qui redimit de corruptione uitam tuam: hoc fit in ultima resurrectione mortuorum. qui coronat te in miseratione et misericordia: hoc fit in iudicio, ubi cum rex iustus sederit in throno redditurus unicuique secundum opera eius, quis gloriabitur castum se habere cor? aut quis gloriabitur mundum se esse a peccato? ideo illic necessarium fuit commemorare miserationem et misericordiam domini, ubi iam exigi debita et reddi merita sic possint uideri, ut nullus esset misericordiae locus. coronat ergo in miseratione et misericordia, sed etiam sic secundum opera. segregabitur enim ad dexteram, cui dicatur: esuriui et dedistis mihi manducare, quoniam iudicium sine misericordia, sed illi qui non fecit misericordiam, beati autem misericordes, quia ipsorum miserebitur. iam uero cum sinistri ierint in ambustionem aeternam, iusti autem in uitam aeternam, quia haec est, inquit. uita aeterna, ut cognoscant te unum uerum deum et quem misisti Iesum Christum, illa cognitione. illa uisione, illa contemplatione satiabitur in bonis animae desiderium. hoc enim solum ei sat est, ultra non habet quod adpetat, quod inhiet, quod requirat. nam desiderio huius satietatis ardebat, qui domino Christo ait: ostende nobis patrem et sufficit nobis. cui responsum est: qui me uidit. uidit et patrem, quia ipsa est uita aeterna. ut cognoscant unum uerum deum et quem misisti Iesum Christum. sed si ille, qui uidit filium. uidit et patrem. profecto qui uidet patrem et filium, uidet et spiritum sanctum patris et filii. ita nec arbitrium liberum tollimus et benedicit anima nostra dominum non obliuiscens omnes retributiones eius nec ignorans dei iustitiam suam uolet constituere, sed credit in eum qui iustificat impium et uiuit ex fide, donec ad speciem perducatur, fide scilicet quae per dilectionem operatur. quae dilectio diffunditur in cordibus nostris nec per sufficientiam propriae uoluntatis nec per litteram legis, sed per spiritum sanctum qui datus est nobis.

60Bu tartışma o soruyu çözmeye yetiyorsa, yetsin. Ama "Almadığın neyin var?" sözü yüzünden inandığımız irade de Tanrı'nın armağanına verilirse, çünkü yaratılırken aldığımız hür iradeden doğar, o zaman hür iradeyle işlenen günahın da Tanrı'ya verildiğini sanmamak için dikkat etmek gerektiği cevabı verilirse, şuna dikkat etsin ve görsün: Bu irade yalnız tabiatça bizimle birlikte yaratılmış hür iradeden geldiği için Tanrı'nın armağanına verilmez. Tanrı, gördüğümüz şeylerin ikna gücüyle de istememizi ve inanmamızı sağladığı için verilir. Bu ya dışarıdandır, Müjde çağrılarıyla; kanunun buyrukları da insana zayıflığını hatırlatıp inanarak aklayan lütfa sığınmaya yöneltiyorsa bir şey yapar. Ya da içeridendir; orada kimsenin aklına ne geleceği elinde değildir, ama rıza göstermek ya da göstermemek kendi iradesine aittir. Tanrı akıllı ruhla böyle davranıp ruh O'na inansın diye iş gördüğünde (çünkü inanılacak bir ikna ya da çağrı yoksa hür irade herhangi bir şeye inanamaz), inanma isteğini de insanda elbette Tanrı işler ve her şeyde merhameti bizden önce gelir. Ama Tanrı'nın çağrısına rıza göstermek ya da göstermemek, dediğim gibi, kişinin kendi iradesine aittir. Bu, "Almadığın neyin var?" sözünü zayıflatmaz, tersine pekiştirir. Çünkü ruh, bu sözü duyduğu armağanları ancak rıza göstererek alabilir ve onlara sahip olabilir. Bu yüzden neye sahip olduğu ve ne aldığı Tanrı'dandır, almak ve sahip olmak ise elbette alanın ve sahip olanındır. Biri beni şu derinliği incelemeye zorlarsa: Neden birine ikna olacak şekilde söylenir, ötekine söylenmez? Şimdilik cevap vermek istediğim yalnız iki söz aklıma geliyor: "Ey zenginliklerin derinliği!" ve "Tanrı katında haksızlık mı var?" Bu cevabı beğenmeyen daha bilgili birilerini arasın; ama küstah kimseler bulmaktan sakınsın.

60

Haec disputatio, si quaestioni illi soluendae sufficit, sufficiat. si autem respondetur cauendum esse, ne quisquam deo tribuendum putet peccatum, quod admittitur per liberum arbitrium, si in eo, quod dicitur: quid habes quod non accepisti? propterea etiam uoluntas, qua credimus, dono dei tribuitur, quia de libero existit arbitrio, quod cum crearemur accepimus, adtendat et uideat non ideo tantum istam uoluntatem diuino muneri tribuendam, quia ex libero arbitrio est, quod nobis naturaliter concreatum est, uerum etiam quod uisorum suasionibus agit deus, ut uelimus et ut credamus, siue extrinsecus per euangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonent hominem infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat, siue intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei ueniat in mentem, sed consentire uel dissentire propriae uoluntatis est. his ergo modis quando deus agit cum anima rationali, ut ei credat — neque enim credere potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio uel uocatio cui credat —, profecto et ipsum uelle credere deus operatur in homine et in omnibus misericordia eius praeuenit nos, consentire autem uocationi dei uel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae uoluntatis est. quae res non solum non infirmat quod dictum est: quid enim habes quod non accepisti? uerum etiam confirmat accipere quippe et habere anima non potest dona, de quibus hoc audit, nisi consentiendo ac per hoc quid habeat et quid accipiat dei est, accipere autem et habere utique accipientis et habentis est. iam si ad illam profunditatem scrutandam quisquam nos coartet, cur illi ita suadeatur ut persuadeatur. illi autem non ita. duo sola occurrunt interim quae respondere mihi placeat: o altitudo diuitiarum! et: numquid iniquitas apud deum? cui responsio ista displicet quaerat doctiores. sed caueat, ne inueniat praesumptores.

61Artık kitabı bitirelim. Bu kadar uzatarak bir şey başarıp başaramadığımı bilmiyorum. Sana değil, çünkü imanını biliyorum; ama uğruna yazmamı istediğin kimselerin zihinlerinde. Onlar bizim sözümüze karşı değil, daha yumuşak konuşmak için elçilerinde konuşan Kişi'ye karşı demeyeyim, en azından o büyük Elçi Pavlus'un tek bir sözüne değil, o kadar hararetli, gergin ve uyanık mücadelesine karşı kendi görüşlerini savunmayı tercih ediyorlar. Onun Tanrı'nın merhameti adına yalvarışını, kendisine verilen Tanrı lütfuyla şöyle diyişini dinlemek istemiyorlar: "Gerektiğinden fazla bilmeye kalkmayın, itidalle bilin; Tanrı herkese hangi ölçüde iman paylaştırdıysa ona göre."

61

Concludamus igitur librum aliquando. cuius tanta prolixitate utrum aliquid egerimus nescio; non apud te, cuius fidem scio. sed apud animos eorum. propter quos me scribere uoluisti, qui non contra nostram, sed — ut mitius loquar et non dicam illius qui in suis apostolis est locutus — certe contra tanti apostoli Pauli non unam sententiam, sed tam uehementem, tam intentam uigilemque conflictationem malunt suam defensitare sententiam quam eum audire obsecrantem per miserationem dei et dicentem per gratiam dei quae data est illi: non plus sapere praeter quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, unicuique sicut deus partitus est mensuram fidei.

62Sen de bana ne sorduğuna ve bu uzun tartışma eseriyle ne yaptığımıza dikkat et. Şu söz seni şaşırtmıştı: İnsanın iradesi eksik olmazsa, Tanrı'nın yardımıyla, günahsız olması mümkündür; oysa bu hayatta hiç kimse o kadar kemalli bir adalete sahip olmamış, olmuyor, olmayacaktır. Sana önce yazdığım kitaplarda bunu şöyle koymuştum: "Bana insanın bu hayatta günahsız olup olamayacağı sorulsa, Tanrı'nın lütfu ve kendi hür iradesiyle olabileceğini kabul ederim. Hür iradenin kendisinin de Tanrı'nın lütfuna, yani Tanrı'nın armağanlarına ait olduğundan şüphe etmem: Yalnız var olmasının değil, iyi olmasının da; yani Rabbin buyruklarını yapmaya yönelmesinin. Böylece Tanrı'nın lütfu yalnız neyin yapılması gerektiğini göstermekle kalmaz, gösterdiğinin yapılabilmesine de yardım eder." Sana ise mümkün olan bir şeyin örneğinin bulunmaması saçma göründü. Bu kitabın sorusu buradan doğdu. Bu yüzden bize düşen, örneği olmayan bir şeyin de mümkün olduğunu göstermekti. Bu sebeple sözün başında Müjde'den ve kanundan bazı şeyler koyduk: devenin iğne deliğinden geçmesi, istese kendisi için savaşabilecek on iki bin lejyon melek, Tanrı'nın halkının önünden bir anda yok edebileceğini söylediği milletler. Bunların hiçbiri olmamıştır. Hikmet Kitabı'nda okunanlar da eklenebilir: Buyruğuna hizmet eden yaratılış aracılığıyla Tanrı dinsizlere ne kadar çok yeni işkence çıkarabilirdi, ama çıkarmadı. İmanın denize taşıyacağı dağ da eklenebilir; ama bunun yapıldığını hiçbir yerde okumadık, duymadık. Bunlardan birinin Tanrı için imkânsız olduğunu söyleyen kişinin nasıl saçmaladığını ve Kitabının inandırıcılığına karşı nasıl konuştuğunu görüyorsun. Okuyanın ya da düşünenin aklına bu türden başka birçok şey gelebilir; örnekleri yoksa da Tanrı için mümkün olduklarını inkâr edemeyiz.

62

Tu autem quid mihi proposueris et quid tam longo disputationis huius opere effecerimus aduerte. mouit te certe. quemadmodum dictum fuerit fieri posse, ut sit homo sine peccato. si uoluntas eius non desit ope adiuuante diuina, quamuis nemo tam perfectae iustitiae in hac uita fuerit uel sit uel futurus sit. sic enim hoc ipsum in illis prius ad te conscriptis libris proposui: 'si a me quaeratur', inquam, 'utrum homo sine peccato possit esse in hac uita. confitebor posse per dei gratiam et liberum eius arbitrium, ipsum quoque liberum arbitrium ad dei gratiam, hoc est ad dei dona, pertinere non ambigens. nec tantum ut sit, uerum ut bonum sit, id est ad facienda mandata domini conuertatur atque ita dei gratia non solum ostendat quid faciendum sit, sed adiuuet etiam, ut possit fieri quod ostenderit'. tibi autem absurdum uisum est sine exemplo esse rem, quae fieri potest. hinc exorta est huius libri quaestio ac per hoc ad nos pertinebat ostendere fieri posse aliquid quamuis desit exemplum. hinc ex euangelio et ex lege quaedam posuimus in sermonis huius exordio, sicut de cameli transitu per foramen acus et de duodecim milibus legionum angelorum, qui potuerunt, si uellet, pugnare pro Christo, et de illis gentibus, quas deus dicit potuisse se a facie populi sui semel exterminare, quae omnia facta non sunt. his addi possunt etiam illa quae leguntur in libro Sapientiae, quam multa posset noua tormenta deus exerere in impios ad nutum sibi seruiente creatura, quae tamen non exeruit; potest et de monte illo, quem fides in mare transferret, quod tamen nusquam factum uel legimus uel audiuimus. quisquis enim horum aliquid deo dixerit esse inpossibile, uides quam desipiat quamque aduersus fidem scripturae eius loquatur. multa alia huiusmodi possunt occurrere uel legenti uel cogitanti, quae possibilia deo negare non possumus, quamuis eorum desit exemplum.

63Ama şöyle denebilir: O işler Tanrı'nın işleridir, adilce yaşamak ise bizim işlerimize aittir. Ben de bunun da Tanrı'nın işi olduğunu göstermeyi üstlendim ve bu kitapta bunu belki gereğinden fazla konuşarak yaptım. Yine de Tanrı'nın lütfunun düşmanlarına karşı bana az söylemişim gibi geliyor; bana Kitabının en çok destek verdiği ve şu gayenin güdüldüğü yerde söylemekten daha çok zevk aldığım bir şey yoktur: Övünen Rabde övünsün, yüreklerimizi yukarıda, her güzel bağışın ve her kusursuz armağanın kendisinden geldiği ışıkların Babası'nın katında tutarak Tanrımız Rabbe her şeyde şükredelim. Bir iş bizim aracılığımızla yapıldığı ya da O bağışladığı için bizim yaptığımız şey olduğu için Tanrı'nın işi değilse, dağın denize taşınması da Tanrı'nın işi değildir. Çünkü Rab bunun insanların imanıyla olabileceğini söylemiş, onların işine vermiştir: "Hardal tanesi kadar imanınız olsa şu dağa 'Kalk, denize atıl' dersiniz, olur; size imkânsız hiçbir şey olmaz." Elbette "size" dedi, "bana" ya da "Baba'ya" demedi. Yine de insan bunu O bağışlamadan ve işlemeden hiçbir şekilde yapamaz. İşte kemalli adalet böyle: İnsanlarda örneği yoktur, ama imkânsız da değildir. Bu kadar büyük bir iş için yeterli irade gösterilirse olur. Bu irade de şu durumda o kadar büyük olurdu: Adalete ilişkin hiçbir şey bizden gizli kalmasaydı ve bunlar ruha öyle zevk verseydi ki bu zevk, engel olan her türlü hazzı ya da acıyı yenseydi. Bunun olmaması imkânsızlığa değil, Tanrı'nın yargısına aittir. Çünkü kim bilmez ki insan bileceği şeyi kendi elinde tutmaz ve istenmesi gerektiği bilinen şeyin istenmesi, sevilmesi gereken kadar zevk vermedikçe sonuç vermez? Bu da ruhun sağlığına aittir.

63

Sed quia dici potest illa opera esse diuina, iuste autem uiuere ad nostra opera pertinere, suscepi ostendere etiam hoc opus esse diuinum et hoc egi libro isto loquacius forte quam sat est. sed contra inimicos gratiae dei etiam parum mihi dixisse uideor nihilque me tam multum dicere delectat quam ubi mihi et scriptura eius plurimum suffragatur et id agitur, ut qui gloriatur in domino glorietur et in omnibus gratias agamus domino deo nostro sursum cor habentes, unde a patre luminum omne datum optimum et omne donum perfectum est. nam si propterea non est opus dei, quia per nos agitur uel quia illo donante nos agimus, nec illud est opus dei, ut mons transferatur in mare, quia per fidem hominum fieri posse dominus dixit et hoc ipsorum operi adtribuit dicens: si habueritis in uobis fidem tamquam granum sinapis, dicetis monti huic: tollere et mittere in mare, et fiet et nihil inpossibile erit uobis. certe 'uobis' dixit, non 'mihi' aut 'patri'; et tamen hoc nullo modo facit homo nisi illo donante et operante. ecce quemadmodum sine exemplo est in hominibus perfecta iustitia et tamen inpossibilis non est. fieret enim, si tanta uoluntas adhiberetur, quanta sufficit tantae rei. esset autem tanta, si et nihil eorum quae pertinent ad iustitiam nos lateret et ea sic delectarent animum, ut quicquid aliud uoluptatis dolorisue inpedit, delectatio illa superaret: quod ut non sit, non ad inpossibilitatem, sed ad iudicium dei pertinet. quis enim nesciat non esse in hominis potestate quid sciat nec esse consequens ut quod adpetendum cognitum fuerit adpetatur, nisi tantum delectet quantum diligendum est? hoc autem sanitatis est animae.

64Biri belki adalet bilgisinde hiçbir eksiğimiz olmadığını düşünebilir, çünkü sözü yeryüzünde tamamlayıp kısaltan Rab, bütün kanunun ve peygamberlerin iki buyruğa bağlı olduğunu söyledi ve bunları gizli tutmadı, en açık sözlerle dile getirdi: "Rab Tanrını bütün yüreğinle, bütün ruhunla, bütün zihninle seveceksin" ve "Komşunu kendin gibi seveceksin." Bunlar yerine gelince adaletin tamamen yerine geldiğinden daha doğru ne olabilir? Yine de buna dikkat eden şuna da dikkat etsin: Hepimiz ne çok tökezliyoruz! Yaptığımız şeyin sevdiğimiz Tanrı'nın hoşuna gittiğini ya da onu incitmediğini sanırız; sonra Kitabıyla ya da kesin ve açık bir akıl yürütmeyle uyarılıp O'nun hoşuna gitmediğini öğrenince, tövbe ederek bağışlaması için yalvarırız. İnsan hayatı bu tür belgelerle doludur. O'nun neyi sevdiğini daha az bilmemiz, O'nun bize daha az bilinmesinden başka nereden gelir? "Çünkü şimdi aynada bilmece gibi görüyoruz, o zaman ise yüz yüze." "Bilindiğim gibi bileyim" sözündeki hâle gelindiğinde, O'nu seyredenlerin Tanrı sevgisinin bugün imanlıların sevgisi kadar olacağını, ya da bu sevginin komşu sevgisine benzer olacağını kim düşünmeye cesaret eder? Bilgi ne kadar büyükse sevgi de o kadar büyük olacaksa, şimdi sevgide ne kadar eksik varsa kemale erecek adalette de o kadar eksik olduğuna inanmalıyız. Çünkü bir şey bilinip ya da inanılıp yine de sevilmeyebilir; ama ne bilinen ne inanılan şey sevilemez. Azizler inanarak öyle büyük bir sevgiye ulaşabildilerse ki Rabbin kendisinin bu hayatta daha büyüğü olamayacağına tanıklık ettiği sevgiyle imanları ya da kardeşleri uğruna canlarını verdilerse, şimdi imanla yürüdüğümüz bu gurbetten henüz görmediğimiz ümit ettiğimiz ve sabırla beklediğimiz görmeye ulaşıldığında, sevginin kendisi şüphesiz burada sahip olduğumuzun ötesinde, dilediğimizden ve anladığımızdan da çok öte olacaktır. Yine de "bütün yürekten, bütün ruhtan, bütün zihinden" daha fazla olamaz. Çünkü bizde bütüne eklenebilecek bir şey kalmaz; bir şey kalsaydı o bütün olmazdı. Bu yüzden Tanrı'yı bütün yüreğimizle, bütün ruhumuzla, bütün zihnimizle sevmeyi buyuran adaletin bu ilk buyruğunu ve ona bağlı komşu sevgisi buyruğunu, o hayatta, yüz yüze gördüğümüzde tamamlayacağız. Ama bize şimdi de bu yüzden buyrulmuştur: İmanla ne dilememiz, ümidi nereye göndermemiz, geride kalanları unutup hangi önümüzdeki şeylere uzanmamız gerektiği hatırlatılsın diye. Bu yüzden bana öyle geliyor ki, kemale erecek adalet yolunda bu hayatta çok ilerlemiş olan kişi, ilerledikçe adaletin kemalinden ne kadar uzak olduğunu anlamış olandır.

64

Sed fortasse quispiam putauerit nihil nobis deesse ad cognitionem iustitiae, quod dominus uerbum consummans et breuians super terram dixit in duobus praeceptis totam legem prophetasque pendere nec ea tacuit, sed uerbis apertissimis prompsit. diliges, inquit, dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota mente tua. et: diliges proximum tuum tamquam te ipsum. quid uerius his inpletis inpleri omnino iustitiam? uerum tamen qui hoc adtendit, etiam illud adtendat, quam in multis offendamus omnes, dum putamus deo quem diligimus placere uel non displicere quod facimus et postea per scripturam eius siue certa et perspicua ratione commoniti, cum didicerimus quod ei non placeat, paenitendo deprecamur, ut ignoscat. plena humana uita est documentis talibus. unde autem minus nouimus quid ei placeat, nisi quia et ipse minus notus est nobis? uidemus enim nunc per speculum in enigmate, tunc autem facie ad faciem. quis uero existimare audeat, cum eo uentum fuerit, quod ait: ut cognoscam sicut et cognitus sum, tantam dei dilectionem fore contemplatoribus eius, quanta fidelibus nunc est, aut ullo modo hanc illi tamquam de proximo conparandam? porro si quanto maior notitia tanto erit maior dilectio, profecto nunc quantum deest dilectioni tantum perficiendae iustitiae deesse credendum est. sciri enim aliquid uel credi et tamen non diligi potest; diligi autem quod neque scitur neque creditur non potest. at si credendo ad tantam dilectionem sancti peruenire potuerunt, qua certe maiorem in hac uita esse non posse dominus ipse testatus est, ut animam suam pro fide uel pro fratribus ponerent, cum ab hac peregrinatione. in qua per fidem nunc ambulatur, peruentum erit ad speciem, quam nondum uisam speramus et per patientiam expectamus, procul dubio et ipsa dilectio non solum supra quam hic habemus, sed longe supra quam petimus et intellegimus erit, nec ideo tamen plus esse poterit quam ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente. neque enim restat in nobis aliquid quod addi possit ad totum, quia si restabit aliquid, illud non erit totum. proinde hoc primum praeceptum iustitiae, quo iubemur diligere deum ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente, cui est de proximo diligendo alterum consequens, in illa uita inplebimus, cum uidebimus facie ad faciem. sed ideo nobis hoc etiam nunc praeceptum est, ut admoneremur, quid fide exposcere, quo spem praemittere et obliuiscendo quae retro sunt in quae anteriora nos extendere debeamus. ac per hoc, quantum mihi uidetur, in ea quae perficienda est iustitia multum in hac uita ille profecit, qui quam longe sit a perfectione iustitiae proficiendo cognouit.

65Ama bu hayata uygun daha küçük bir adalet söylenebiliyorsa, ki adil kişi onunla imandan yaşar, Rabden uzakta gurbette olup henüz görerek değil imanla yürür, günah işlememenin de bu adalete ait olduğu söylenebilir. Çünkü o tam ve kemalli bilgiye borçlu olan Tanrı sevgisi henüz bulunamıyorsa, bu daha şimdiden kusur sayılmaz. Sevgiye henüz bütünüyle ulaşmamak ayrı, hiçbir arzunun peşine düşmemek ayrıdır. Bu yüzden insan, görerek sevebileceği kadar sevmekten çok uzak olsa da yasak hiçbir şeyi istememelidir. Bedenin hislerine yakın şeylerde de göz, en parlak ışığa dikilmese bile hiçbir karanlıktan zevk almayabilir. İşte şimdi, bu çürüyen bedende bir insan ruhu düşünelim: Tanrı sevgisinin o yüce kemaliyle dünyevî şehvetin bütün hareketlerini henüz yutup yok etmemiş olsa da, bu daha küçük adalet içinde yasak bir şey yapmak için bu şehvete hiçbir eğilimle rıza göstermesin. Öyle ki, artık ölümsüz olan o hayata şu söz ait olsun: "Rab Tanrını bütün yüreğinle, bütün ruhunla, bütün gücünle seveceksin"; bu hayata ise şu: "Ölümlü bedeninizde günah hükmetmesin de onun isteklerine itaat etmeyin." O hayata "Arzulamayacaksın", bu hayata "Arzularının peşinden gitme." O hayata o kemalde kalmaktan öte hiçbir şey aramamak, bu hayata yaptığını işinde tutmak ve o hayatın kemalini ücret olarak ümit etmek. Böylece adil kişi o hayatta sonsuza dek, burada arzuladığı görmede yaşasın; bu hayatta ise imandan yaşasın ve o hayatı kesin gaye olarak arzulasın. Bunlar böyle kabul edilince, imandan yaşayan kişinin günahı, kimi zaman yasak bir zevke rıza göstermek olacaktır. Bu yalnız o korkunç cinayetlerin ve rezaletlerin işlenmesinde değil, daha hafiflerinde de geçerlidir: Duyulmaması gereken bir sese kulak vermek, söylenmemesi gereken bir şeye dil vermek, ya da yürekte bir şeyi öyle düşünmek ki, kötü zevk veren ve buyrukla yasak olduğu bilinen şeyin helal olmasını istesin. Bu da ceza korkutmasaydı işlenecek bir günaha rızadır. Bu tür imandan yaşayan adillerin "Bize borçlarımızı bağışla, biz de borçlularımızı bağışladığımız gibi" demeye ihtiyacı yok mu? Şu yazılanların yanlış olduğunu mu kanıtlıyorlar: "Senin önünde hiçbir canlı aklanmayacak"; "Günahımız yok dersek kendimizi aldatırız, hakikat de bizde değildir"; "Çünkü günah işlemeyecek insan yoktur"; "Çünkü yeryüzünde iyilik yapıp günah işlemeyecek adil yoktur" (bu tanıklıkların ikisi de geçmişten, yani "işledi" diye değil, gelecekten, yani "işleyecek" diye söylüyor) ve kutsal Kitabın bu anlamda andığı başka sözler? Bunlar yanlış olamayacağına göre şu sonuç çıkıyor: Bu hayatta nasıl ve ne kadar bir adalet tarif edebilirsek edelim, onda hiç günahı olmayan bir insan yoktur. Her insanın kendisine verilsin diye vermesi, kendisine bağışlansın diye bağışlaması gerekir. Adaletten bir şeyi varsa bunu kendinden bilmesin, aklayan Tanrı'nın lütfundan bilsin; hayat ekmeği olan ve katında hayat kaynağı bulunan Tanrı'dan yine de adalete acıksın, susasın. Tanrı bu hayatın sınavında çırpınan azizlerinde aklanmayı öyle işler ki, dileyenlere bol bol ekleyeceği, itiraf edenleri şefkatle bağışlayacağı bir şey hep olur.

65

Sed si dici potest quaedam iustitia minor huic uitae conpetens, qua iustus ex fide uiuit, quamuis peregrinus a domino et ideo per fidem ambulans, nondum per speciem, non absurde dicitur etiam ad istam pertinere ne peccet. neque enim si esse nondum potest tanta dilectio dei. quanta illi cognitioni plenae perfectaeque debetur, iam culpae deputandum est. aliud est enim totam nondum adsequi caritatem, aliud nullam sequi cupiditatem. quamobrem debet homo, quamuis longe minus amet deum quam eum potest amare conspectum, nihil tamen appetere inlicitum. sicut etiam in his quae adiacent sensibus corporis potest oculus nullis tenebris delectari, quamuis non possit in fulgentissima luce defigi. uerum ecce iam talem constituamus animam humanam in hoc corruptibili corpore, quae etsi nondum illa supereminentissima perfectione caritatis dei omnes motus terrenae libidinis absorbuerit atque consumpserit, tamen in ista minore iustitia ad inlicitum aliquid operandum eidem libidini nulla inclinatione consentiat, ut ad illam uitam iam inmortalem pertineat: diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota uirtute tua, ad hanc autem: non regnet peccatum in uestro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius, ad illam: non concupisces, ad istam: post concupiscentias tuas non eas, ad illam nihil amplius quaerere quam in ea perfectione persistere, ad istam hoc quod agit in opere habere et illius perfectionem pro mercede sperare, ut per illam iustus sine fine uiuat in specie, quam in ista desiderauit, per hanc autem iustus uiuat ex fide, in qua illam certo fine desiderat. his constitutis peccatum erit ex fide uiuentis aliquando alicui delectationi inlicitae consentire non tantum in illis horrendis facinoribus et flagitiis perpetrandis, uerum etiam in istis leuioribus, ut uel aurem alicui uoci, quae audienda non esset. uel linguam alicui, quae dicenda non esset. accommodet uel in ipso corde aliquid ita cogitet, ut mallet licitum quod male delectat et per praeceptum scitur inlicitum; etiam ista quippe consensio est ad peccatum, quae utique fieret, nisi poena terreret. tales iusti ex fide uiuentes non opus habent dicere: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris? falsumque esse conuincunt, quod scriptum est: non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens? et illud: si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus et ueritas in nobis non est? et illud: quia non est homo qui non peccabit? et illud: quia non est iustus in terra qui faciet bonum et non peccabit utrumque enim hoc testimonium non de praeterito dicit, id est 'peccauit', sed de futuro, id est 'peccabit' — et si qua alia in hanc sententiam sancta scriptura commemorat? sed quoniam haec falsa esse non possunt, illud esse consequens uideo, ut qualemlibet uel quantamlibet in hac uita potuerimus definire iustitiam, nullus in ea sit hominum qui nullum habeat omnino peccatum omnique homini sit necessarium dare ut detur illi, dimittere ut dimittatur illi et. si quid habet iustitiae, non de suo sibi esse praesumere, sed de gratia iustificantis dei et adhuc tamen ab illo esurire et sitire iustitiam, qui est panis uiuus et apud quem fons uitae, qui sic operatur iustificationem in sanctis suis in huius uitae temptatione laborantibus, ut tamen sit et quod petentibus largiter adiciat et quod confitentibus clementer ignoscat.

66Ama bu insanlar, bulabilirlerse, bu bozulmanın yükü altında yaşayan, Tanrı'nın kendisine bağışlayacak bir şeyi kalmamış birini bulsunlar. Böyle olması için kanun öğretisinin verilmesiyle değil, lütuf Ruhu'nun dökülmesiyle yardım gördüğünü itiraf etmezlerse, herhangi bir günahın değil, dinsizliğin kendisinin suçuna düşerler. Gerçi Tanrı'nın tanıklıklarını gereği gibi alırlarsa böyle birini asla bulamazlar. Yine de Tanrı'da, insan iradesine öyle yardım etme gücünün eksik olduğu kesinlikle söylenmemelidir ki, yalnız imandan olan bu adalet insanda bütünüyle kemale ermekle kalmasın, sonradan ebediyen O'nun seyrinde yaşanacak o adalet de ersin. Çünkü Tanrı isterse birisinde daha şimdiden bu çürüyen şeye çürümezliği giydirip ölümlü insanlar arasında onu asla ölmeyecek olarak yaşatabilir; eskilik tamamen tükenip üyelerinde hiçbir kanun zihnin kanununa karşı koymaz, her yerde hazır Tanrı'yı azizlerin sonradan tanıyacakları gibi tanır. Bunun olamayacağını kim söylemeye cesaret edecek kadar delidir? İnsanlar bunu neden yapmadığını soruyorlar; ama soranlar kendilerinin insan olduğuna dikkat etmiyorlar. Biliyorum ki Tanrı katında ne imkânsızlık ne haksızlık vardır. Biliyorum ki kibirlilere karşı durur, alçakgönüllülere lütuf verir. Biliyorum ki böbürlenmesin diye kendisine ten dikeni, kendisini tokatlayan bir Şeytan meleği verilen kişi bir, iki, üç kez yalvardığında kendisine şöyle denmiştir: "Lütfum sana yeter; çünkü güç zayıflıkta kemale erer." Demek ki Tanrı'nın yargılarının gizli ve derin yerinde bir şey var; öyle ki adillerin bile her ağzı kendi övgüsüne kapansın ve ancak Tanrı'nın övgüsüne açılsın. Bu şeyi kim inceleyebilir, kim araştırabilir, kim bilebilir? O'nun yargıları o kadar incelenemez, yolları o kadar izi bulunamazdır! "Çünkü Rabbin düşüncesini kim bildi? Ya da O'na kim danışman oldu? Ya da kim O'na önce verdi de karşılığı ödensin? Çünkü her şey O'ndan, O'nunla ve O'ndadır. Çağlar boyunca yücelik O'nadır. Amin."

66

Sed inueniant isti, si possunt, aliquem sub onere corruptionis huius uiuentem, cui iam non habeat quod ignoscat: nisi tamen eum fateantur non doctrina legis data, sed etiam infuso spiritu gratiae, ut talis esset, adiutum, non cuiuscemodi peccati crimen, sed ipsius impietatis incurrent. sane quamquam talem, si testimonia illa diuina conpetenter accipiant, prorsus inuenire non possunt, nullo modo tamen dicendum est deo deesse possibilitatem, qua uoluntas sic adiuuetur humana, ut non solum iustitia ista, quae ex fide est, omni ex parte modo perficiatur in homine, uerum etiam illa, secundum quam postea in aeternum in ipsa eius contemplatione uiuendum est. quando quidem si nunc uelit in quoquam etiam hoc corruptibile induere incorruptionem atque hic inter homines morituros eum iubere uiuere minime moriturum, ut tota penitus uetustate consumpta nulla lex in membris eius repugnet legi mentis deumque ubique praesentem ita cognoscat, sicut sancti postea cognituri sunt, quis demens audeat adfirmare non posse? sed quare non faciat, quaerunt homines nec qui quaerunt se adtendunt esse homines. scio quod sicut inpossibilitas ita et iniquitas non est apud deum; et scio quod superbis resistit, humilibus autem dat gratiam; et scio quod illi, cui ne extolleretur datus erat stimulus carnis, angelus satanae, qui eum colaphizaret, semel et iterum et tertio deprecanti dictum est: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur. aliquid ergo est in abdito et profundo iudiciorum dei, ut etiam iustorum omne os obstruatur in laude sua et non aperiatur nisi in laudem dei. hoc autem aliquid quis possit scrutari, quis uestigare, quis nosse? tam sunt inscrutabilia iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula saeculorum. amen.

retractationes.1Yazarın Düzeltmeleri (Retractationes II, 63)

De peccatorum meritis et remissione başlıklı üç kitabı, ki orada küçük çocukların vaftizi de dikkatle tartışılır, yazdığım kişi bana yeniden yazdı. İnsanın iradesi eksik olmazsa Tanrı'nın yardımıyla günahsız olmasının mümkün olduğunu, oysa bu hayatta hiç kimsenin o kadar kemalli bir adalete sahip olmadığını, olmayacağını söylememe şaşırdığını bildirdi. Örneği bulunmayan bir şeyin nasıl mümkün olduğunu söyleyebildiğimi soruyordu. Bu soruşturması üzerine, "Harf öldürür, Ruh hayat verir" Elçi sözünü ele alarak De spiritu et littera başlıklı kitabı yazdım.

retractationes.1

Ad quem scripseram tres libros, quorum titulus est De peccatorum meritis et remissione, ubi diligenter disputatur etiam de baptismo paruulorum, rescripsit mihi se fuisse permotum, quod dixerim fieri posse, ut sit homo sine peccato, si uoluntas eius non desit ope adiuuante diuina, quamuis nemo tam perfectae iustitiae in hac uita uel fuerit uel sit uel futurus sit. quaesiuit enim, quomodo dixerim posse fieri, cuius rei desit exemplum. propter hanc eius inquisitionem scripsi librum, cuius est titulus De spiritu et littera. pertractans apostolicam sententiam, ubi ait: littera occidit, spiritus autem uiuificat.

retractationes.2Bu kitapta, Tanrı'nın yardım ettiği ölçüde, dinsizi akladığı Tanrı lütfunun düşmanlarına karşı şiddetle tartıştım. Eski kanuna göre bazı yiyeceklerden uzak duran Yahudilerin riayetlerinden söz ederken "bazı yiyeceklerle ilgili törenler" dedim. Bu kelime (caerimoniae) kutsal Yazılar'ın kullandığı bir kelime değildir. Yine de bana uygun geldi, çünkü aklımda kaldığına göre törenlere carere'den ("yoksun kalmak") gelmiş gibi carimoniae denmişti; riayet edenler uzak durdukları şeylerden yoksun kalırlar. Bu kelimenin gerçek dinden uzak başka bir kökeni varsa, ben ona göre değil, yukarıda andığıma göre konuştum.

retractationes.2

In quo libro, quantum deus adiuuit, atrociter disputaui contra inimicos gratiae dei, qua iustificatur inpius. cum autem agerem de obseruationibus Iudaeorum a quibusdam escis secundum ueterem legem abstinentium, dixi: quarundam escarum ceremoniae. quod nomen non est in usu sanctarum litterarum. ideo tamen mihi congruens uisum est, quod a carendo appellatas ceremonias quasi carimonias memoria tenebam eo, quod obseruantes careant his rebus, a quibus se abstinent. quod si est origo huius nominis, quae abhorret a uera religione, secundum hanc ego non sum locutus, sed secundum istam, quam supra memoraui.

retractationes.3Bu kitap şöyle başlar: "Sana az önce hazırladığım küçük eserleri okuduktan sonra, sevgili oğlum Marcellinus."

retractationes.3

Hic liber sic incipit: Lectis opusculis, quae ad te nuper elaboraui, fili carissime Marcelline.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…