Kavram
Sensus
- Yunanca
- αἴσθησις (aisthēsis)
- Latince
- sensus; sentire (fiil), sensilis / sensibilis
- Almanca
- Sinn, Empfindung, Wahrnehmung
- Fransızca
- sens, sensation
- İngilizce
- sense
- Türkçe
- his; hissetmek, duymak
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte sensus "fark etme, duygu, düşünce"dir. Epikurosçu bilgi kuramında hisler yanılmaz: yanılgı hislerin bize verdiğine zihnin eklediği kanaattedir. Lucretius, şüpheciye karşı "hislere güvenilmezse akıl da çöker, çünkü akıl hislerden doğar" der (4.483–499). Stoacılarda ve Akademide sensus'un güvenilirliği visum ve assensio tartışmasına bağlanır (Cicero, Academica, Lucullus).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4.–3. yy | Epikuros | hisler hakikatin ölçütü; hepsi doğrudur | aisthesis |
| MÖ 1. yy | Lucretius | ruh ile bedenin birlikte ürettiği his; hayallerle görme, işitme, tat, koku; hislerin yanılmazlığı | Lucretius, De rerum natura III–IV |
| MÖ 1. yy | Cicero | Akademik şüphecilikte hislerin güvenilirliği | Cicero, Lucullus |
| 387–388 | Augustinus | his: "bedenin, ruhtan kendisi yoluyla gizli kalmayan etkilenmesi"; tarifin döndürmeyle sınanması; his ile ilmin ayrımı; gözün bulunmadığı yerde etkilenmesinden ruhun yer kaplamadığı sonucu | Augustinus, De quantitate animae 23–30 |
Dönüşüm: gündelik "fark etme"den, Epikurosçulukta bilginin temeline; Ortaçağda sensus communis ve "iç duyular" kuramına.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | αἴσθησις | Bkz. aisthesis. Epikuros'ta hakikatin ölçütlerinden (kritēria) ilki: "bütün hisler doğrudur". |
| Latince | sensus, -us | sentire "hissetmek, fark etmek, düşünmek" fiilinden. Hem duyu organını ya da yetisini (sensus videndi), hem tek tek duyumu, hem de genel olarak "his, farkına varma"yı karşılar; mecazen "kanaat, düşünce" (sensus communis) ve "anlam" (sensus verbi). Lucretius'ta ruhun ve bedenin birlikte ürettiği yeti (DRN III), hakikatin son ölçütü (DRN 4.478–521). |
| Almanca / Fransızca | Sinn, Empfindung / sens, sensation | |
| İngilizce | sense |
Türkçe karşılığı
his. duyu: organ/yeti anlamına kayar ("beş duyu"); duyum: Platon notunda aisthēsis'in tek bir olay olarak duyumsanması için seçildi, Latince sensus'un geniş kullanımını (yeti, duyum, farkına varma) karşılamaz; algı: modern psikolojinin yorum katmanını taşır. Tercih: projenin çekirdek tablosu uyarınca his; fiil "hissetmek, duymak"; sensus organı açıkça kastediyorsa bağlama göre "duyu" da denebilir.
Türkçede "his" bugün daha çok "duygu, sezgi" anlamına kayar. Lucretius'ta ise sensus önce bedensel bir olaydır: hayallerin göze, seslerin kulağa çarpması. "His" kelimesi okura bu bedensel temeli hatırlatmalıdır ("hissetmek" = dokunarak ya da başka bir duyuyla fark etmek).
Atıf ve kaynak notu
Latince kelime gündelik dildendir; teknik kullanımı Yunanca aisthēsis'in çevirisi olarak Lucretius ve Cicero'yla yerleşir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: his, hissiyle, hisseden, hisleri, hissin, hisle
Metinlerde işaretlendiği yerler
59 yer · 59 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Lucretius, Şeylerin Tabiatı Üzerine4.106
- Seneca, İnayet Üzerine6.9
- Seneca, Bilgenin Sarsılmazlığı Üzerine5.5
- Seneca, Öfke Üzerine1.16.7
- Seneca, Marcia'ya Teselli7.2
- Seneca, Mutlu Hayat Üzerine2.4
- Seneca, Ruh Huzuru Üzerine8.3
- Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine12.9
- Seneca, Polybius'a Teselli5
- Seneca, İyilikler Üzerine4.27.3
- Seneca, Tabiat Meseleleri2.1.4
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları4.30.6
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi5.10.12
- Augustinus, Akademikler'e Karşı1.3
- Augustinus, Mutlu Hayat Üzerine18
- Augustinus, Düzen Üzerine1.3
- Augustinus, İç Konuşmalar1_2
- Augustinus, Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine6
- Augustinus, Diyalektik Üzerine5
- Augustinus, Ruhun Büyüklüğü Üzerine1
- Augustinus, Musiki Üzerine4
- Augustinus, Öğretmen Üzerine3
- Augustinus, Hür İrade Üzerine7_2
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine12
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine4
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine3
- Augustinus, İnanmanın Faydası Üzerine1
- Augustinus, İki Ruh Üzerine2
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_2
- Augustinus, İman ve İnanç Formülü Üzerine17
- Augustinus, Yalan Üzerine19
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_20
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine7
- Augustinus, İtiraflar1.8
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine13
- Augustinus, Teslis Üzerine1
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri1.1
- Augustinus, Tanrı Devleti1.11
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)57
- Augustinus, Ruh ve Harf Üzerine30
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine3
- Augustinus, Azizlerin Takdiri ÜzerinePL44.969_2
- Augustinus, Tashihler1.1.4
- Boethius, Felsefenin Tesellisi5.P4_2
- Boethius, Eutykhes'e ve Nestorius'a Karşı2
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.9_3
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.181_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.403_2
- Boethius, Kategorik Kıyaslara GirişPL64.765
- Boethius, Bölme ÜzerinePL64.883
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1195_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1091_2
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1167
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs079
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler7.8_2
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.17
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.13
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1_7
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.397