İçeriğe geç

Kavram

Sensus

Yunanca
αἴσθησις (aisthēsis)
Latince
sensus; sentire (fiil), sensilis / sensibilis
Almanca
Sinn, Empfindung, Wahrnehmung
Fransızca
sens, sensation
İngilizce
sense
Türkçe
his; hissetmek, duymak

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte sensus "fark etme, duygu, düşünce"dir. Epikurosçu bilgi kuramında hisler yanılmaz: yanılgı hislerin bize verdiğine zihnin eklediği kanaattedir. Lucretius, şüpheciye karşı "hislere güvenilmezse akıl da çöker, çünkü akıl hislerden doğar" der (4.483–499). Stoacılarda ve Akademide sensus'un güvenilirliği visum ve assensio tartışmasına bağlanır (Cicero, Academica, Lucullus).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4.–3. yy Epikuros hisler hakikatin ölçütü; hepsi doğrudur aisthesis
MÖ 1. yy Lucretius ruh ile bedenin birlikte ürettiği his; hayallerle görme, işitme, tat, koku; hislerin yanılmazlığı Lucretius, De rerum natura III–IV
MÖ 1. yy Cicero Akademik şüphecilikte hislerin güvenilirliği Cicero, Lucullus
387–388 Augustinus his: "bedenin, ruhtan kendisi yoluyla gizli kalmayan etkilenmesi"; tarifin döndürmeyle sınanması; his ile ilmin ayrımı; gözün bulunmadığı yerde etkilenmesinden ruhun yer kaplamadığı sonucu Augustinus, De quantitate animae 23–30

Dönüşüm: gündelik "fark etme"den, Epikurosçulukta bilginin temeline; Ortaçağda sensus communis ve "iç duyular" kuramına.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca αἴσθησις Bkz. aisthesis. Epikuros'ta hakikatin ölçütlerinden (kritēria) ilki: "bütün hisler doğrudur".
Latince sensus, -us sentire "hissetmek, fark etmek, düşünmek" fiilinden. Hem duyu organını ya da yetisini (sensus videndi), hem tek tek duyumu, hem de genel olarak "his, farkına varma"yı karşılar; mecazen "kanaat, düşünce" (sensus communis) ve "anlam" (sensus verbi). Lucretius'ta ruhun ve bedenin birlikte ürettiği yeti (DRN III), hakikatin son ölçütü (DRN 4.478–521).
Almanca / Fransızca Sinn, Empfindung / sens, sensation
İngilizce sense

Türkçe karşılığı

his. duyu: organ/yeti anlamına kayar ("beş duyu"); duyum: Platon notunda aisthēsis'in tek bir olay olarak duyumsanması için seçildi, Latince sensus'un geniş kullanımını (yeti, duyum, farkına varma) karşılamaz; algı: modern psikolojinin yorum katmanını taşır. Tercih: projenin çekirdek tablosu uyarınca his; fiil "hissetmek, duymak"; sensus organı açıkça kastediyorsa bağlama göre "duyu" da denebilir.

Türkçede "his" bugün daha çok "duygu, sezgi" anlamına kayar. Lucretius'ta ise sensus önce bedensel bir olaydır: hayallerin göze, seslerin kulağa çarpması. "His" kelimesi okura bu bedensel temeli hatırlatmalıdır ("hissetmek" = dokunarak ya da başka bir duyuyla fark etmek).

Atıf ve kaynak notu

Latince kelime gündelik dildendir; teknik kullanımı Yunanca aisthēsis'in çevirisi olarak Lucretius ve Cicero'yla yerleşir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: his, hissiyle, hisseden, hisleri, hissin, hisle

Metinlerde işaretlendiği yerler

59 yer · 59 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.