Augustinus
Mutlu Hayat Üzerine
De beata vita
1Ey son derece insancıl ve yüce Theodorus, felsefenin limanına — ki oradan artık mutlu hayatın diyarına ve toprağına geçilir — aklın çizdiği bir rota ve iradenin kendisi götürseydi, oraya çok daha az sayıda insanın varacağını söylesem pervasızlık eder miyim, bilmiyorum; gerçi şimdi de, gördüğümüz gibi, oraya pek seyrek ve pek az kişi varıyor. Bizi bu dünyaya ister Tanrı, ister tabiat, ister zorunluluk, ister kendi irademiz, ister bunlardan bazılarının birleşimi, ister hepsi birden — mesele çok karanlıktır, ama sen onu aydınlatmayı üstlenmişsin — fırtınalı bir denize atar gibi gelişigüzel ve rastgele atmışken, istemeyen ve karşı koyan insanları bile, akılsızlara ters görünen bir fırtına bir gün, bilmeden ve yolunu şaşırmış hâlde, en çok arzulanan toprağa sürüklemeseydi, kaç kişi nereye doğru çabalaması ya da nereden geri dönmesi gerektiğini bilirdi?
Si ad philosophiae portum, e quo iam in beatae uitae regionem solumque proceditur, uir humanissime atque magne Theodore, ratione institutus cursus et uoluntas ipsa perduceret, nescio, utrum temere dixerim multo minoris numeri homines ad eum peruenturos fuisse, quamuis nunc quoque, ut uidemus, rari admodum paucique perueniant. cum enim in hunc mundum siue deus siue natura siue necessitas siue uoluntas nostra siue coniuncta horum aliqua siue simul omnia — res enim multum obscura est, sed tamen a te iam inlustranda suscepta — uelut in quoddam procellosum salum nos quasi temere passimque proiecerit, quotusquisque cognosceret, quo sibi nitendum esset quaue redeundum, nisi aliquando et inuitos contraque obnitentes aliqua tempestas, quae stultis uidetur aduersa, in optatissimam terram nescientes errantesque conpingeret?
2Felsefenin kabul edebileceği insanlar arasında, adeta denize açılanlardan üç tür görür gibiyim. Birinci tür şunlardır: akıl çağına erince küçük bir hamle ve birkaç kürek darbesiyle yakından kaçıp o huzura sığınırlar; oradan da öteki vatandaşlara, uyarılıp kendilerine ulaşmaya çalışsınlar diye, ellerinden geldiğince, bir eserlerinin pek parlak bir işaretini dikerler. İkinci tür birincinin tersidir: denizin pek aldatıcı yüzüne kanıp açığa çıkmayı seçmiş, vatanlarından uzaklarda gurbete düşmeye cesaret etmiş ve onu çoğu zaman unutmuşlardır. Bunların ardından, bilmem nasıl ve pek gizli bir şekilde, elverişli sandıkları bir rüzgâr kıçtan eserse, coşkuyla ve sevinerek sefaletlerin en derinlerine dalarlar; çünkü hazların ve makamların o pek aldatıcı durgunluğu onları her yerde okşar. Bunlar için, sevinçle karşılandıkları o şeylerde bir aksilikten, bu da yetmezse büsbütün azgın bir fırtınadan ve ters esen bir rüzgârdan başka ne dilenebilir ki onları ağlaya inleye de olsa kesin ve sağlam sevinçlere götürsün? Yine de bu türden olanların çoğu, henüz pek uzağa sapmadan, o kadar da ağır olmayan bazı sıkıntılarla geri döndürülür. Bunlar öyle insanlardır ki ya talihlerinin gözyaşı döktüren trajedileri ya da boş işlerin kaygı veren zorlukları onları, sanki yapacak başka işleri yokmuş gibi, bilgin ve son derece bilge insanların kitaplarına itince, adeta limanın tam içinde uyanırlar; pek yalancı bir şekilde gülümseyen o denizin hiçbir vaadi onları artık oradan çıkaramaz. Bunların arasında bir de üçüncü tür vardır: ya daha gençliğin eşiğindeyken ya da uzun süre çok çalkalandıktan sonra bazı işaretlere dönüp bakarlar ve dalgaların ortasında bile en tatlı vatanlarını hatırlarlar. Bunlar ya hiçbir şeye aldanmadan, hiç oyalanmadan, dosdoğru bir rotayla ona geri dönerler; ya da çoğu zaman, kimi bulutlar arasında yollarını şaşırarak, kimi batan yıldızlara bakarak, kimi de bazı cazibelere kapılıp iyi yolculuk zamanlarını erteleyerek uzun süre dolaşır, sık sık da tehlikeye düşerler. Bunları da çoğu zaman, değişken talihlerinde başlarına gelen bir felaket — çabalarına ters düşen bir fırtına gibi — en çok arzulanan, sakin hayata sürükler.
Igitur hominum, quos philosophia potest accipere, tria quasi nauigantium genera mihi uideor uidere. unum est eorum, quos ubi aetas compos rationis adsumpserit, paruo impetu pulsuque remorum de proximo fugiunt seseque condunt in illa tranquillitate, unde ceteris ciuibus, quibus possunt, quo admoniti conentur ad se, lucidissimum signum sui alicuius operis erigunt. alterum uero est eorum superiorique contrarium, qui fallacissima facie maris decepti elegerunt in medium progredi longeque a sua patria peregrinari audeant et eius saepe obliuiscuntur. hos si nescio quo et nimis latente modo a puppi uentus, quem prosperum putant, fuerit prosecutus, penetrant in altissima miseriarum elati atque gaudentes, quod eis usque quaque fallacissima serenitas uoluptatum honorumque blanditur. his profecto quid aliud optandum est quam quaedam in illis rebus, a quibus laeti excipiuntur, inprospera et, si parum est, saeuiens omnino tempestas contrarieque flans uentus, qui eos ad certa et solida gaudia uel flentes gementesque perducat? huius generis tamen plerique nondum longius euagati quibusdam non ita grauibus molestiis reducuntur. hi sunt homines, quos cum uel lacrimabiles tragoediae fortunarum suarum uel inanium negotiorum anxiae difficultates quasi nihil aliud habentes, quod agant, in libros doctorum sapientissimorumque hominum truserint, in ipso quodam modo portu euigilant, unde illos nulla maris illius promissa nimium falso ridentis excludant. est autem genus inter haec tertium eorum, qui uel in ipso adulescentiae limine uel iam diu multumque iactati tamen quaedam signa respiciunt et suae dulcissimae patriae quamuis in ipsis fluctibus recordantur et aut recto cursu in nullo falsi et nihil morati eam repetunt aut plerumque uel inter nubila deuiantes uel mergentia contuentes sidera uel nonnullis inlecebris capti bonae nauigationis tempora differentes errant diutius, saepe etiam periclitantur. quos item saepe nonnulla in fluxis fortunis calamitas, quasi conatibus eorum aduersa tempestas, in optatissimam uitam quietamque compellit.
3Ama hangi yolla olursa olsun mutlu hayatın diyarına yönelen bütün bu insanlar için, limanın tam önünde dikilmiş, girenlere de büyük darlıklar yaşatan pek heybetli bir dağ vardır; ondan şiddetle korkmalı ve son derece dikkatle kaçınmalıdır. Çünkü öyle parıldar, o yalancı ışığa öyle bürünür ki yalnızca varmakta olan ve henüz limana girmemiş olanlara yerleşilecek yer olarak kendini sunup mutlu toprak yerine onların arzusunu tatmin edeceğini vaat etmekle kalmaz; çoğu zaman insanları limanın içinden bile kendine çağırır ve kimi zaman, başkalarına tepeden bakmanın hoşlarına gittiği o yükseklikten zevk alanları orada alıkoyar. Yine de bunlar gelenleri çoğu zaman, altta gizli kayalıklara aldanmasınlar ya da kendilerine çıkmanın kolay olduğunu sanmasınlar diye uyarırlar; o toprağa yakın oldukları için nereden tehlikesizce girilebileceğini de büyük bir iyi niyetle öğretirler. Böylece en boş şanı onlardan esirgedikleri hâlde onlara güvenli yeri gösterirler. Çünkü akıl, felsefeye yaklaşanlar ya da ona girmiş olanlar için korkulması gereken bu dağla, en boş şana duyulan kibirli tutkudan başka hangi dağın anlaşılmasını ister? Bu tutkunun içinde dolu ve sağlam hiçbir şey yoktur; öyle ki üzerinde böbürlenerek gezinenleri, kırılgan zemin altlarında çatırdayınca batırıp yutar ve karanlıklara yuvarlanan bu insanların elinden, neredeyse görmüş oldukları o parlak evi kapar.
His autem omnibus, qui quocumque modo ad beatae uitae regionem feruntur, unus inmanissimus mons ante ipsum portum constitutus, quo etiam magnas ingredientibus gignit angustias, uehementissime formidandus cautissimeque uitandus est. nam ita fulget, ita mentiente illa luce uestitur, ut non solum peruenientibus nondumque ingressis incolendum se offerat et eorum uoluntati pro ipsa beata terra satisfacturum polliceatur sed plerumque de ipso portu ad sese homines inuitet, eosque nonnumquam detinet ipsa altitudine delectatos, unde ceteros despicere libeat. hi tamen admonent saepe uenientes, ne aut occultis subter scopulis decipiantur aut ad se ascendere facile putent, et qua sine periculo ingrediantur propter illius terrae uicinitatem, beniuolentissime docent. ita cum eis inuident uanissimam gloriam, locum securitatis ostendunt. nam quem montem alium uult intellegi ratio propinquantibus ad philosophiam ingressisue metuendum nisi superbum studium inanissimae gloriae, quod ita nihil intus plenum atque solidum habet, ut inflatos sibi superambulantes subcrepante fragili solo demergat ac sorbeat eisque in tenebras reuolutis eripiat luculentam domum, quam paene iam uiderant?
4Durum böyle olduğuna göre, Theodorus'um — çünkü arzuladığım şey için yalnız sana bakıyorum ve seni her zaman bunun için en uygun kişi sayıp sana hayranlık duyuyorum —, kabul et, diyorum: o üç insan türünden hangisinin beni sana verdiğini, kendimi nerede gördüğümü ve senden nasıl bir yardımı kesinlikle beklediğimi. Ben on dokuz yaşımdan beri, retorik okulunda Cicero'nun Hortensius adlı o kitabını elime aldıktan sonra, felsefe aşkıyla öyle tutuştum ki hemen kendimi ona vermeyi tasarladım. Ama rotamı karıştıran sisler de eksik olmadı ve itiraf ederim, uzun süre beni yoldan çıkaran, Okyanus'a batan yıldızlara baktım. Çünkü bir tür çocukça batıl inanç beni araştırmanın kendisinden korkutuyordu. Kendimi toparlayıp o karanlığı dağıttığımda ve emredenlere değil öğretenlere boyun eğmek gerektiğine kendimi inandırdığımda ise, gözle görülen şu ışığı en yüce ilâhî şeyler arasında tapılacak bir şey sayan adamlara düştüm. Onlara onay vermiyordum, ama o örtülerin altında bir gün açacakları büyük bir şey gizlediklerini sanıyordum. Onları sarsıp ellerinden kurtulduğumda, hele şu denizi geçtikten sonra, uzun süre dalgaların ortasında bütün rüzgârlara karşı koyan dümenimi Akademikler tuttu. Sonra bu topraklara geldim; burada hangi kutup yıldızına kendimi emanet edeceğimi öğrendim. Çünkü sık sık rahibimizin, bazen de senin konuşmalarında fark ettim ki Tanrı düşünülürken hiçbir şekilde cisme ait bir şey düşünülmemeli; ruh düşünülürken de, çünkü ruh, varlıklar arasında Tanrı'ya en yakın olan tek şeydir. Ama felsefenin kucağına çabucak uçmaktan, itiraf ederim, bir eşin ve makamın cazibesi beni alıkoyuyordu: bunları elde edince, ancak o zaman, pek az mutlu insana nasip olduğu gibi, bütün yelkenlerle, bütün küreklerle o koya atılıp orada dinlenecektim. Ama senin ona çok düşkün olduğunu işittiğim Plotinos'un pek az kitabını okuyup, elimden geldiğince ilâhî sırları aktaranların otoritesiyle de karşılaştırınca öyle tutuştum ki, bazı insanların hakkımdaki düşüncesi beni sarsmasaydı, bütün o demirleri koparmak istedim. Öyleyse gereksiz şeyler arasında oyalanan bana, ters sanılan bir fırtınanın yardıma yetişmesinden başka ne kalıyordu? Böylece öyle bir göğüs ağrısı yakaladı ki, belki de Sirenlere doğru yelken açtığım o mesleğin yükünü taşıyamaz hâle gelip her şeyi attım ve hırpalanmış, yorgun da olsa gemimi arzuladığım sükûnete getirdim.
Quae cum ita sint, accipe, mi Theodore — namque ad id, quod desidero, te unum intueor teque aptissimum semper admiror — accipe, inquam, et quod illorum trium genus hominum me tibi dederit et quo loco mihi esse uidear et abs te cuius modi auxilium certus expectem. ego ab usque undeuicensimo anno aetatis meae, postquam in schola rhetoris librum illum Ciceronis, qui Hortensius uocatur, accepi, tanto amore philosophiae succensus sum, ut statim ad eam me ferre meditarer. sed neque mihi nebulae defuerunt, quibus confunderetur cursus meus, et diu, fateor, quibus in errorem ducerer, labentia in Oceanum astra suspexi. nam et superstitio quaedam puerilis me ab ipsa inquisitione terrebat et, ubi factus erectior illam caliginem dispuli mihique persuasi docentibus potius quam iubentibus esse cedendum, incidi in homines, quibus lux ista, quae oculis cernitur, inter summe diuina colenda uideretur. non adsentiebar sed putabam eos magnum aliquid tegere illis inuolucris, quod essent aliquando aperturi. at ubi discussos eos euasi maxime traiecto isto mari, diu gubernacula mea repugnantia omnibus uentis in mediis fluctibus Academici tenuerunt. deinde ueni in has terras; hic septentrionem cui me crederem didici. animaduerti enim et saepe in sacerdotis nostri et aliquando in sermonibus tuis, cum de deo cogitaretur, nihil omnino corporis esse cogitandum, neque cum de anima; nam id est unum in rebus proximum deo. sed ne in philosophiae gremium celeriter aduolarem, fateor, uxoris honorisque inlecebra detinebar, ut, cum haec essem consecutus, tum demum me, quod paucis felicissimis licuit, totis uelis, omnibus remis in illum sinum raperem ibique conquiescerem. lectis autem Plotini paucissimis libris, cuius te esse studiosissimum accepi, conlataque cum eis, quantum potui, etiam illorum auctoritate, qui diuina mysteria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas uellem ancoras rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoueret. quid ergo restabat aliud, nisi ut inmoranti mihi superfluis tempestas, quae putatur aduersa, succurreret? itaque tantum me arripuit pectoris dolor, ut illius professionis onus sustinere non ualens, qua mihi uelificabam fortasse ad Sirenas, abicerem omnia et optatae tranquillitati uel quassatam nauem fessamque perducerem.
5Görüyorsun ya, felsefenin adeta hangi limanında yol alıyorum. Ama bu liman da geniştir; büyüklüğü, artık daha az tehlikeli olsa da, yanılgıyı büsbütün dışarıda bırakmıyor. Çünkü tek mutlu toprak olan karanın hangi kıyısına yanaşıp ona değeceğimi hiç bilmiyorum. Ruh hakkındaki soru hâlâ zihnimde sallanıp çalkalanırken, sağlam ne tutmuş olabilirim? Bu yüzden faziletin adına, insanlığın adına, ruhlar arasındaki bağ ve alışveriş adına sana yalvarıyorum: elini uzat; yani beni sev ve benim de seni sevdiğime, seni değerli tuttuğuma inan. Bunu elde edersem, senin artık sıkıca bağlandığını sandığım mutlu hayatın kendisine az bir çabayla pek kolay yaklaşırım.
Ne yaptığımı ve yakınlarımı o limanda nasıl bir araya topladığımı bilesin, bundan da gönlümü daha iyi anlayasın diye — çünkü kendimi gösterecek başka işaretler bulamıyorum —, tartışmalarımdan bana en dindarca sonuçlanmış ve senin adına en layık görüneni sana yazmayı ve senin adına ithaf etmeyi uygun buldum. Bu pek yerinde; çünkü aramızda mutlu hayatı araştırdık ve Tanrı'nın armağanı denmeye bundan daha layık bir şey görmüyorum. Belagatinden korkmadım; çünkü sevdiğim hiçbir şeyden, ona erişemesem de, korkamam. Talihinin yüceliğinden ise çok daha az korktum; çünkü senin yanında talih, büyük olsa da, gerçekten ikinci plandadır; zira hükmettiği kimseleri de ikinci plana iter. Ama şimdi, rica ederim, ne sunduğuma dikkat et.
Ergo uides, in qua philosophia quasi in portu nauigem. sed etiam ipse late patet; eius magnitudo quamuis iam minus periculosum non tamen penitus excludit errorem. nam cui parti terrae, quae profecto una beata est, me admoueam eamque contingam, prorsus ignoro. quid enim solidum tenui, cui adhuc de anima quaestio nutat et fluctuat? quare obsecro te per uirtutem tuam, per humanitatem, per animarum inter se uinculum atque conmercium, ut dexteram porrigas, hoc autem est, ut me ames et a me uicissim te amari credas carumque haberi. quod si inpetrauero, ad ipsam beatam uitam, cui te iam haerere praesumo, paruo conatu facillime accedam. quid autem agam quoue modo ad istum portum necessarios meos congregem ut cognoscas et ex eo animum meum — neque enim alia signa inuenio, quibus me ostendam — plenius intellegas, disputationum mearum quod mihi uidetur religiosius euasisse atque tuo titulo dignius, ad te scribendum putaui et ipso tuo nomine dedicandum. aptissime sane; nam de beata uita quaesiuimus inter nos nihilque aliud uideo, quod magis dei donum uocandum sit. eloquentia tua territus non sum. quidquid enim amo, quamuis non adsequar, timere non possum; fortunae uero sublimitatem multo minus. apud te enim uere, quamuis sit magna, secunda est; nam quibus dominatur, eosdem ipsos secundos facit. sed iam quid adferam, quaeso adtende.
613 Kasım benim doğum günümdü. Zekâları hiç ağırlaştırmayacak kadar hafif bir öğle yemeğinden sonra, yalnız o gün değil her gün birlikte yemek yediğimiz herkesi oturup konuşmak üzere hamama çağırdım; çünkü mevsime uygun, kuytu bir yer olarak orası aklıma gelmişti. Orada bulunanlar — eşsiz iyiliğine onları şimdilik adlarıyla tanıtmaktan çekinmiyorum — her şeyden önce annemizdi; yaşadığım her şeyin onun sayesinde olduğuna inanıyorum. Sonra kardeşim Navigius; hemşehrilerim ve öğrencilerim Trygetius ile Licentius. Kuzenlerim Lartidianus ile Rusticus'un da, hiçbir gramer hocasının elinden geçmemiş olsalar bile, eksik olmasını istemedim; onların sağduyusunun giriştiğim iş için gerekli olduğunu düşündüm. Ayrıca yaşça hepimizin en küçüğü olan, ama zekâsı — sevgi beni yanıltmıyorsa — büyük bir şey vaat eden oğlum Adeodatus da yanımızdaydı. Onlar dikkat kesilince şöyle başladım.
Idibus Nouembribus mihi natalis dies erat. post tam tenue prandium, ut ab eo nihil ingeniorum inpediretur, omnes, qui simul non modo illo die sed cottidie conuiuabamur, in balneas ad consedendum uocaui; nam is tempori aptus locus secretus occurrerat. erant autem — non enim uereor eos singulari benignitati tuae notos interim nominibus facere — in primis nostra mater, cuius meriti credo esse omne, quod uiuo, Nauigius frater meus, Trygetius et Licentius ciues et discipuli mei; nec Lartidianum et Rusticum consobrinos meos, quamuis nullum uel grammaticum passi sint, deesse uolui ipsumque eorum sensum communem ad rem, quam moliebar, necessarium putaui. erat etiam nobiscum aetate minimus omnium, sed cuius ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur, Adeodatus filius meus. quibus adtentis sic coepi.
7— Ruhtan ve bedenden oluştuğumuz size açık görünüyor mu? dedim. Herkes onaylarken Navigius bilmediğini söyledi. Ona: — Hiçbir şey bilmiyor musun, dedim, yoksa bu da bilmediğin bazı şeyler arasında mı sayılmalı?
— Her şeyi bilmediğimi sanmıyorum, dedi.
— Bildiklerinden birini bize söyleyebilir misin?
— Söyleyebilirim, dedi.
— Zahmet olmazsa, dedim, bir tanesini söyle.
Tereddüt edince: — Hiç değilse yaşadığını biliyor musun? dedim.
— Biliyorum, dedi.
— Öyleyse bir hayatın olduğunu da biliyorsun; çünkü hayat olmadan kimse yaşayamaz.
— Bunu da biliyorum, dedi.
— Bir bedenin olduğunu da biliyor musun?
Onayladı.
— Öyleyse artık bedenden ve hayattan oluştuğunu biliyorsun.
— Şimdilik biliyorum; ama yalnız bunlardan mı oluştuğumdan emin değilim.
— Demek, dedim, bu iki şeyin, yani bedenin ve ruhun var olduğundan şüphe etmiyorsun; ama insanı tamamlamaya ve kusursuz kılmaya yarayan başka bir şey olup olmadığından emin değilsin.
— Evet, dedi.
— Bunun nasıl bir şey olduğunu, elimizden gelirse, başka zaman araştırırız, dedim. Şimdi hepinize şunu soruyorum: insanın ne bedensiz ne ruhsuz olabileceğini hepimiz kabul ettiğimize göre, yiyecekleri bunlardan hangisi için isteriz?
— Beden için, dedi Licentius.
Ötekiler ise duraksıyor, aralarında türlü türlü konuşuyorlardı: Yiyecek hayat için istendiğine ve hayat da yalnızca ruha ait olduğuna göre, yiyecek nasıl beden için gerekli görünebilir? O zaman ben: — Size göre yiyecek, yiyecekle büyüdüğünü ve güçlendiğini gördüğümüz kısma mı ait? dedim.
Trygetius dışında hepsi onayladı. O ise: — Ben neden oburluğum ölçüsünde büyümedim? dedi.
— Bütün bedenlerin tabiatça konmuş bir ölçüsü vardır, dedim; o ölçünün ötesine geçemezler. Yine de besinleri eksik olsaydı o ölçüden küçük kalırlardı. Bunu hayvanlarda daha kolay fark ederiz; yiyecekleri kesilince bütün canlıların bedenlerinin zayıfladığından da kimse şüphe etmez.
— Zayıflar, dedi Licentius, ama küçülmez.
— İstediğim için bu kadarı bana yeter, dedim. Çünkü soru, yiyeceğin bedene ait olup olmadığıdır. Yiyecek kesilince beden zayıfladığına göre, yiyecek bedene aittir.
Herkes böyle olduğunu kabul etti.
Manifestum uobis uidetur ex anima et corpore nos esse compositos? — Cum omnes consentirent. Nauigius se ignorare respondit. — Cui ego: Nihilne omnino scis, inquam, an inter aliqua, quae ignoras, etiam hoc numerandum est? — Non puto me, inquit, omnia nescire. — Potesne nobis dicere aliquid eorum, quae nosti? — Possum, inquit. — Nisi molestum est, inquam, profer aliquid. — Et cum dubitaret: Scisne, inquam, saltem te uiuere? — Scio, inquit. — Scis ergo habere te uitam, si quidem uiuere nemo nisi uita potest. — Et hoc, inquit, scio. — Scis etiam corpus te habere? — Adsentiebatur. — Ergo iam scis te constare ex corpore et uita. — Scio interim, sed utrum haec sola sint incertus sum. — Ergo duo ista, inquam, esse non dubitas, corpus et animam, sed incertus es, utrum sit aliud, quod ad conplendum ac perficiendum hominem ualet. — Ita, inquit. — Hoc quale sit, alias, si possumus, quaeremus, inquam. nunc illud iam ex omnibus quaero, cum fateamur cuncti neque sine corpore neque sine anima esse posse hominem, cibos propter quid horum appetamus. - Propter corpus, inquit Licentius.— Ceteri autem cunctabantur uarioque sermone inter se agebant, quomodo possit propter corpus cibus necessarius uideri, cum appeteretur propter uitam et uita non nisi ad animam pertineret. — Tum ego: Uidetur, inquam, uobis ad eam partem cibum pertinere, quam cibo crescere robustioremque fieri uidemus? —Adsentiebantur praeter Trygetium. ait enim: Cur ego non pro edacitate mea creui? — Modum, inquam, suum a natura constitutum habent omnia corpora, ultra quam mensuram progredi nequeant. tamen ea mensura minora essent, si eis alimenta defuissent; quod et in pecoribus facilius animaduertimus et nemo dubitat cibis subtractis omnium animantium corpora macescere. — Macescere, inquit Licentius, non decrescere. — Satis est mihi, inquam, ad id quod uolo. etenim quaestio est, utrum ad corpus cibus pertineat. pertinet autem, cum eo subducto ad maciem deducitur. — Omnes ita esse censuerunt.
8— Peki ruh? dedim. Onun kendine özgü hiçbir besini yok mu? Yoksa size göre onun yiyeceği ilim mi?
— Elbette, dedi annem, ruhun şeyleri anlamaktan ve ilimden başka hiçbir şeyle beslenmediğine inanıyorum.
Trygetius bu görüşe şüpheyle bakınca annem şöyle dedi: — Ruhun nereden ya da nerede beslendiğini bugün sen kendin göstermedin mi? Yemeğin bir kısmı geçtikten sonra, başka bir şey düşündüğün için hangi kabı kullandığımızı fark etmediğini söyledin; oysa o sırada yemekten elini de dişini de çekmemiştin. Peki sen yerken buna dikkat etmeyen ruhun o sırada neredeydi? İnan bana, ruh böyle ziyafetlerle, yani kendi kaygıları ve düşünceleriyle beslenir; yeter ki onlar aracılığıyla bir şey kavrayabilsin.
Bu konuda tereddütle mırıldanınca: — En bilgili insanların ruhlarının, bilgisizlerinkinden, kendi türlerinde adeta çok daha dolu ve daha büyük olduğunu kabul etmiyor musunuz? dedim.
Bunun açık olduğunu söylediler.
— Öyleyse hiçbir bilgiyle yetişmemiş ve iyi sanatlardan hiçbir şey almamış olanların ruhlarına aç, hatta adeta açlıktan kıvranan ruhlar dememiz doğrudur.
— Bence onların ruhları da dolu, dedi Trygetius, ama kusurlarla ve kötülükle.
— İnan bana, dedim, bu tam da ruhların bir tür kısırlığı ve adeta açlığıdır. Nasıl ki beden yiyecekten yoksun kalınca çoğu zaman hastalıklarla ve uyuzla dolar ve bu kusurlar onda açlığı gösterir, onların ruhları da açlıklarını ele veren hastalıklarla doludur. Gerçekten de eskiler, bütün kusurların anası olan nequitia'ya (kötülük) bu adın nequicquam'dan, yani "boşuna", hiçbir şey olmamaktan geldiğini söylemişlerdir. Bu kusura karşıt olan fazilete ise frugalitas (kanaatkârlık) denir. Bu kelime nasıl frux'tan, yani ruhların bir tür verimliliği yüzünden "ürün"den geliyorsa, öteki de, yani nequitia, kısırlıktan, yani hiçlikten adını almıştır. Çünkü akan, çözülen, eriyen ve adeta hep yok olup giden her şey hiçtir; bu yüzden böyle insanlara "yitik" de deriz. Ama kalıcıysa, sabitse, hep olduğu gibiyse, bir şeydir; fazilet de böyledir. Faziletin büyük ve en güzel kısmı da itidal ve kanaatkârlık denen şeydir. Ama bu, sizin şimdi göremeyeceğiniz kadar karanlıksa, hiç değilse şunu kabul edersiniz: bilgisizlerin ruhları da dolu olduğuna göre, bedenlerde olduğu gibi ruhlarda da iki tür besin bulunur: biri sağlıklı ve faydalı, öbürü hastalıklı ve öldürücü.
Quid ergo anima? inquam; nullane habet alimenta propria? an eius esca scientia uobis uidetur? — Plane, inquit mater, nulla re alia credo ali animam quam intellectu rerum atque scientia. — De qua sententia cum Trygetius dubium se ostenderet: Hodie, inquit illa, tu ipse nonne docuisti, unde aut ubi anima pascatur? nam post aliquantam prandii partem te dixisti aduertisse, quo uasculo uteremur, quod alia nescio qua cogitasses, nec tamen ab ipsa ciborum parte abstinueras manus atque morsus. ubi igitur erat animus tuus, quo tempore illud te uescente non adtendebat? inde, mihi crede, et talibus epulis animus pascitur, id est curis et cogitationibus suis, si per eas aliquid percipere possit. — De qua re cum dubitanter streperent: Nonne, inquam, conceditis hominum doctissimorum animos multo esse quam inperitorum quasi in suo genere pleniores atque maiores? — Manifestum esse dixerunt. — Recte igitur dicimus eorum animos, qui nullis disciplinis eruditi sunt nihilque bonarum artium hauserunt, ieiunos et quasi famelicos esse. — Plenos, inquit Trygetius, et illorum animos esse arbitror, sed uitiis atque nequitia. — Ista ipsa est, inquam, mihi crede, quaedam sterilitas et quasi fames animorum. nam quem ad modum corpus detracto cibo plerumque morbis atque scabie repletur, quae in eo uitia indicant famem, ita et illorum animi pleni sunt morbis, quibus sua ieiunia confitentur. etenim ipsam nequitiam matrem omnium uitiorum ex eo, quod nequicquam sit, id est ex eo, quod nihil sit, ueteres dictam esse uoluerunt. cui uitio quae contraria uirtus est, frugalitas nominatur. ut igitur haec a fruge, id est a fructu propter quandam animorum fecunditatem, ita illa ab sterilitate, hoc est a nihilo nequitia nominata est; nihil est enim omne, quod fluit, quod soluitur, quod liquescit et quasi semper perit. ideo tales homines etiam perditos dicimus. est autem aliquid, si manet, si constat, si semper tale est, ut est uirtus. huius magna pars est atque pulcherrima, quae temperantia et frugalitas dicitur. sed si hoc obscurum est, quam ut id iam uos uidere possitis, certe illud conceditis, quia, si animi inperitorum etiam ipsi pleni sunt, ut corporum, ita animorum duo alimentorum genera inueniuntur, unum salubre atque utile, alterum morbidum atque pestiferum.
9— Durum böyle olduğuna ve insanda iki şey, yani beden ve ruh bulunduğunda anlaştığımıza göre, doğum günümde yalnız bedenlerimize değil, ruhlarımıza da biraz daha bol bir yemek sunmam gerektiğini düşünüyorum. Bu yemeğin ne olduğunu, açsanız, ortaya koyacağım. Çünkü sizi istemediğiniz ve iştahınız olmadığı hâlde beslemeye kalkarsam boşuna emek harcarım; asıl, beden yemeklerinden çok böyle ziyafetleri arzulamanız için dua etmek gerekir. Ruhlarınız sağlıklıysa bu olur; çünkü hasta ruhlar, bedenin hastalıklarında gördüğümüz gibi, kendi yiyeceklerini reddeder ve geri tükürürler.
Hepsi yüzlerinin ifadesiyle ve hep bir ağızdan, hazırladığım ne varsa hemen alıp yutmak istediklerini söylediler.
Quae cum ita sint, arbitror die natali meo, quoniam duo quaedam esse in homine conuenit inter nos, id est corpus atque animam, non me prandium paulo lautius corporibus nostris solum sed animis etiam exhibere debere. quod autem hoc sit prandium, si esuritis, proferam. nam si uos inuitos et fastidientes alere conabor, frustra operam insumam magisque uota facienda sunt, ut tales epulas potius quam illas corporis desideretis. quod eueniet, si sani animi uestri fuerint; aegri enim, sicut in morbis ipsius corporis uidemus, cibos suos recusant et respuunt. — Omnes se uultu ipso et consentiente uoce quidquid praeparassem iam sumere ac uorare uelle dixerunt.
10Yeniden başlayarak: — Mutlu olmak istiyoruz, dedim.
Bunu ağzımdan çıkarır çıkarmaz hep bir ağızdan onayladılar.
— İstediğine sahip olmayan biri size mesut görünüyor mu? dedim.
Hayır dediler.
— Peki istediğine sahip olan herkes mesut mudur?
O zaman annem: — İyi şeyler ister ve onlara sahip olursa mesuttur, dedi; kötü şeyler isterse, onlara sahip olsa bile bedbahttır.
Gülümseyerek ve sevinçle: — Anne, dedim, felsefenin kalesini büsbütün ele geçirdin. Çünkü sana eksik olan yalnızca, bu görüş hakkındaki şu sözler kendisine ait olan Tullius gibi düşünceni açmaya yetecek kelimelerdi. O, felsefeyi övmek ve savunmak için yazdığı Hortensius adlı kitabında şöyle der: "Ama işte, filozoflar değil ama tartışmaya hazır olan herkes, istedikleri gibi yaşayanların mesut olduğunu söylüyor. Bu elbette yanlıştır; çünkü yakışmayanı istemek, en bedbaht hâlin ta kendisidir. İstediğini elde edememek, elde edilmemesi gerekeni elde etmek istemek kadar bedbahtlık değildir. Çünkü iradenin bozukluğu, talihin birine getireceği iyilikten daha çok kötülük getirir."
Annem bu sözler karşısında öyle coşkuyla haykırdı ki, onun bir kadın olduğunu büsbütün unutup yanımızda büyük bir adamın oturduğunu sandık; bu arada ben de elimden geldiğince bunların nereden ve ne kadar ilâhî bir kaynaktan aktığını anlıyordum.
Licentius da: — Ama sen bize, herkesin mesut olmak için ne istemesi gerektiğini ve hangi şeyleri arzulaması gerektiğini söylemelisin, dedi.
— Doğum gününde, tenezzül ettiğinde, beni davet et, dedim; ne sunarsan seve seve yerim. Bugün de bu şartla benim soframa buyurmanı ve belki hazır olmayan bir şeyi istememeni rica ediyorum.
Licentius, ölçülü ve utangaç bir uyarı olan sözünden pişman olunca: — Demek, dedim, aramızda şu konuda anlaştık: istediğine sahip olmayan kimse mesut olamaz, ama istediğine sahip olan herkes de mesut değildir.
Bunu kabul ettiler.
Atque ego rursus exordiens: Beatos nos esse uolumus, inquam. — Uix hoc effuderam, occurrerunt una uoce consentientes. — Uideturne uobis, inquam, beatus esse, qui quod uult non habet? — Negauerunt. — Quid? omnis, qui quod uult habet, beatus est? — Tum mater: Si bona, inquit, uelit et habeat, beatus est, si autem mala uelit, quamuis habeat, miser est. — Cui ego arridens atque gestiens: Ipsam, inquam, prorsus, mater, arcem philosophiae tenuisti. nam tibi procul dubio uerba defuerunt, ut non sicut Tullius te modo panderes, cuius de hac sententia uerba ista sunt. nam in Hortensio, quem de laude ac defensione philosophiae librum fecit: ecce autem, ait, non philosophi quidem, sed promti tamen ad disputandum omnes aiunt esse beatos, qui uiuant ut ipsi uelint. falsum id quidem; uelle enim quod non deceat, id est ipsum miserrimum. nec tam miserum est non adipisci quod uelis, quam adipisci uelle quod non oporteat. plus enim mali prauitas uoluntatis adfert quam fortuna cuiquam boni. — In quibus uerbis illa sic exclamabat, ut obliti penitus sexus eius magnum aliquem uirum considere nobiscum crederemus me interim, quantum poteram, intellegente, ex quo illa et quam diuino fonte manarent. — Et Licentius: Sed dicendum, inquit, tibi est, ut beatus sit quisque, quid uelle debeat et quarum rerum eum oporteat habere desiderium. — Inuita me, inquam, natali tuo, quando dignaberis; quidquid apposueris libenter sumam. qua conditione hodie apud me ut epuleris, peto nec flagites, quod fortasse non est paratum. — Quem cum modestae ac uerecundae commonitionis suae paeniteret: Ergo illud, inquam, conuenit inter nos, neque quemquam beatum esse posse, qui quod uult non habet, neque omnem, qui quod uult habet, beatum esse? — Dederunt.
11— Peki şunu da kabul ediyor musunuz, dedim: mesut olmayan herkes bedbahttır?
Şüphe etmediler.
— Öyleyse, dedim, istediğine sahip olmayan herkes bedbahttır.
Hepsi bunu kabul etti.
— Öyleyse insan mesut olmak için kendine ne edinmelidir? dedim. Belki bu da şu ziyafetimize ikram edilir ki Licentius'un iştahı ihmal edilmesin. Çünkü sanırım insan, istediği zaman sahip olabileceği şeyi edinmelidir.
Bunun açık olduğunu söylediler.
— Öyleyse o şey, dedim, hep kalıcı olmalı, talihe bağlı olmamalı ve hiçbir rastlantıya tabi bulunmamalıdır. Çünkü ölümlü ve gelip geçici olan hiçbir şeye istediğimiz zaman ve istediğimiz kadar sahip olamayız.
Hepsi onaylıyordu. Ama Trygetius şöyle dedi: — Pek çok talihli insan var ki bu kırılgan ve rastlantılara tabi, ama bu hayat için hoş olan şeylere bol bol sahiptir ve istediklerinden hiçbiri onlara eksik değildir.
Ona: — Korkan biri sana mesut görünüyor mu? dedim.
— Görünmüyor, dedi.
— Peki insan sevdiği şeyi kaybedebiliyorsa korkmayabilir mi?
— Korkmadan edemez, dedi.
— O talihe bağlı şeyler ise kaybedilebilir. Demek ki bunları seven ve onlara sahip olan hiçbir şekilde mesut olamaz.
Hiç itiraz etmedi. Burada annem: — Bütün bunları kaybetmeyeceğinden emin olsa bile, böyle şeylerle doyamayacaktır, dedi; demek ki hep yoksun olduğu için de bedbahttır.
Ona: — Peki, dedim, bütün bu şeylere bolca sahip olup onların içinde yüzen biri arzusuna bir ölçü koyar, onlarla yetinir ve yakışır, hoş bir şekilde tadını çıkarırsa, sana mesut görünmez mi?
— O zaman o şeyler sayesinde değil, kendi ruhunun ölçülülüğü sayesinde mesuttur, dedi.
— Çok güzel, dedim; bu soruya başka bir cevap verilmemeliydi, senden de başka bir cevap beklenmezdi. Öyleyse hiç şüphe etmiyoruz: Mesut olmaya karar veren, hep kalıcı olanı, hiçbir azgın talihin elinden alamayacağı şeyi edinmelidir.
— Biz buna çoktan razı olduk, dedi Trygetius.
— Tanrı size ebedî ve hep kalıcı görünüyor mu? dedim.
— Bu o kadar kesin ki soruya bile gerek yok, dedi Licentius; ötekiler de dindar bir bağlılıkla hep bir ağızdan ona katıldılar.
— Öyleyse, dedim, Tanrı'ya sahip olan mesuttur.
Quid illud? inquam, conceditis omnem, qui beatus non sit, miserum esse? — Non dubitauerunt. — Omnis igitur, inquam, qui quod uult non habet, miser est. — Placuit omnibus. — Quid ergo sibi homo conparare debet, ut beatus sit? inquam; forte enim etiam hoc isti nostro conuiuio subministrabitur, ne Licenti auiditas neglegatur; nam id, opinor, ei conparandum est, quod cum uult habet. — Manifestum esse dixerunt. — Id ergo, inquam, semper manens nec ex fortuna pendulum nec ullis subiectum casibus esse debet. nam quidquid mortale et caducum est, non potest a nobis, quando uolumus et quamdiu uolumus, haberi. — Adsentiebantur omnes. sed Trygetius: Sunt, inquit, multi fortunati, qui eas ipsas res fragiles casibusque subiectas tamen iucundas pro hac uita cumulate largeque possideant nec quicquam illis eorum quae uolunt desit. — Cui ego: Qui timet, inquam, uideturne tibi beatus esse? — Non uidetur, inquit. — Ergo quod amat quisque si amittere potest, potestne non timere? — Non potest, inquit. — Amitti autem possunt illa fortuita. non igitur hoc qui amat et possidet, potest ullo modo beatus esse. — Nihil repugnauit. hoc loco autem mater: Etiamsi securus sit, inquit, ea se omnia non esse amissurum, tamen talibus satiari non poterit. ergo et eo miser, quo semper est indigus. — Cui ego: Quid, si, inquam, his omnibus abundans rebus atque circumfluens cupiendi modum sibi statuat eisque contentus decenter iucundeque perfruatur, nonne tibi uidetur beatus? — Non ergo, inquit, illis rebus, sed animi sui moderatione beatus est. — Optime, inquam, nec huic interrogationi aliud nec abs te aliud debuit responderi. ergo nullo modo dubitamus, si quis beatus esse statuit, id eum sibi conparare debere, quod semper manet nec ulla saeuiente fortuna eripi potest. — Hoc, inquit Trygetius, iam dudum consensimus. - Deus, inquam, uobis aeternus esse semper manens uidetur? — Hoc quidem, inquit Licentius, ita certum est, ut interrogatione non egeat, ceterique omnes pia deuotione concinuerunt. — Deum igitur, inquam, qui habet, beatus est.
12Bunu sevinçle ve büyük bir gönül hoşluğuyla kabul edince: — Öyleyse artık araştırmamız gereken tek şey, sanırım, insanlardan kimin Tanrı'ya sahip olduğudur, dedim; çünkü mesut olan elbette o olacaktır. Bu konuda ne düşündüğünüzü soruyorum.
Burada Licentius: — İyi yaşayan Tanrı'ya sahiptir, dedi.
Trygetius: — Tanrı'nın olmasını istediği şeyleri yapan Tanrı'ya sahiptir, dedi. Lartidianus da onun görüşüne katıldı.
Hepimizin en küçüğü olan o çocuk ise: — Murdar bir ruhu olmayan Tanrı'ya sahiptir, dedi.
Annem hepsini, ama en çok bunu onayladı. Navigius susuyordu; ona ne düşündüğünü sorduğumda, en son görüşün hoşuna gittiğini söyledi. Bu kadar önemli bir konuda Rusticus'un görüşünü sormayı da ihmal etmemek gerektiğini düşündüm; bana kalırsa düşünüp taşınmaktan çok utangaçlığından susuyordu. O da Trygetius'a katıldı.
Quod cum gaudentes libentissime acciperent: Nihil ergo, inquam, nobis iam quaerendum arbitror esse nisi, quis hominum habeat deum; beatus enim profecto is erit. de quo quaero, quid uobis uideatur. - Hic Licentius: Deum habet, qui bene uiuit. — Trygetius: Deum habet, inquit, qui facit quae deus uult fieri. — In cuius sententiam Lartidianus concessit. puer autem ille minimus omnium: Is habet deum, ait, qui spiritum inmundum non habet. — Mater uero omnia, sed hoc maxime adprobauit. Nauigius tacebat. quem cum interrogassem quid sentiret, illud ultimum sibi placere respondit. nec Rusticum percontari uisum est neglegendum, quaenam esset de re tanta eius sententia; qui mihi uidebatur non deliberatione magis quam pudore inpeditus silere. Trygetio consensit.
13Bunun üzerine: — Hepinizin görüşlerini aldım, dedim; hem de gerçekten büyük bir konuda; öyle bir konu ki ötesinde ne bir şey aramak gerekir ne de bir şey bulunabilir. Yeter ki başladığımız gibi onu iyice sakin ve içten bir şekilde araştıralım. Ama bu bugün uzun sürer. Hem ruhların da kendi sofralarında bir tür oburluğu vardır: Ölçüyü aşıp yemeklere hırsla saldırırlarsa bir bakıma kötü sindirirler; bu yüzden zihinlerin sağlığı için bundan, açlığın kendisinden daha az korkmamak gerekir. Öyleyse, uygun görürseniz, bu soru bizi yarın aç karnına karşılasın, daha iyi olur. Şimdilik yalnız şunu zevkle tatmanızı istiyorum: Size hizmet eden benim aklıma birden, sofraya getirilmesi gereken bir şey olarak düştü; yanılmıyorsam — en sona konan yemekler genellikle böyledir — okul balıyla hazırlanmış ve tatlandırılmış bir şey gibidir. — Bunu duyunca hepsi, sanki önlerine yüksekçe bir tabak getiriliyormuş gibi uzandılar ve bunun ne olduğunu çabucak söylemem için beni sıkıştırdılar. — Ne sanıyorsunuz, dedim; Akademiklerle üstlendiğimiz bütün işin bitirilmiş olmasından başka ne olabilir? — Bu adı duyunca konuyu bilen o üç kişi daha bir şevkle doğruldular ve, böyle durumlarda olduğu gibi, sanki ellerini uzatarak, yemeği getiren hizmetkâra ellerinden gelen sözlerle yardım ettiler; bundan daha hoş bir şey duymayacaklarını belli ediyorlardı.
Tum ego: Teneo, inquam, omnium placita de re magna sane et ultra quam nec quaeri quicquam oportet nec inueniri potest. si modo eam, ut coepimus, serenissime ac sincerissime inuestigemus. quod hodie quia longum est et habent in epulis suis et animi quandam luxuriem, si ultra modum in eas et uoraciter inruant — ita enim male quodam modo digerunt; unde ualetudini mentium non minus quam ab illa ipsa fame metuendum est — melius nos haec quaestio cras esurientes, si uidetur, accipiet. illud modo libenter ligurriatis uolo, quod subito mihi ministratori uestro in mentem suggestum est inferendum, et est, ni fallor — qualia solent ultima adponi — quasi scholastico melle confectum atque conditum. — Quo. audito sese omnes quasi in elatum ferculum tetenderunt coagitaueruntque, ut dicere properarem, quidnam id esset. — Quid, inquam, putatis nisi cum Academicis totum, quod susceperamus, confectum esse negotium? — Quo accepto nomine tres illi, quibus res nota erat, sese erexerunt alacrius et uelut porrectis, ut fit, manibus inferentem ministrum adiuuerunt quibus potuerunt uerbis, nihil se iucundius audituros esse monstrantes.
14O zaman meseleyi şöyle ortaya koydum: — İstediğine sahip olmayanın mesut olmadığı açıksa, dedim — biraz önce akıl bunu ispat etti —; hiç kimse de bulmak istemediği şeyi aramazsa; onlar da hep hakikati arıyorlarsa — demek ki bulmak istiyorlar, demek ki hakikati bulmuş olmak istiyorlar —; ama bulamıyorlarsa, istediklerine sahip olmadıkları sonucu çıkar; bundan da mesut olmadıkları sonucu çıkar. Oysa mesut olmayan hiç kimse bilge değildir; öyleyse Akademik bilge değildir. — Bunun üzerine hepsi birden, sanki bütün tabağı kapıyorlarmış gibi haykırdılar. Ama Licentius daha dikkatli ve temkinli davranarak onay vermekten çekindi ve şunu ekledi: — Ben de sizinle birlikte kaptım gerçi, çünkü o sonuca kapılıp ben de haykırdım. Ama bundan hiçbir şeyi mideme indirmeyeceğim; payımı Alypius'a saklayacağım. Ya benimle birlikte yalar ya da neden dokunmamak gerektiğini bana hatırlatır. — Tatlılardan, dedim, asıl dalağı hasta olan Navigius'un korkması gerekirdi. — O da gülümseyerek: — Bu tür şeyler beni iyileştirir elbette, dedi. Senin ortaya koyduğun bu dolambaçlı ve iğneli şey, nasılsa, şairin Hymettos balı için dediği gibi, keskin bir tatlılıktadır ve mideyi hiç şişirmez. Bu yüzden damağımı biraz yaksa da hepsini elimden geldiğince, büyük bir zevkle iliklerime kadar indiriyorum. Çünkü bu sonucun nasıl çürütülebileceğini görmüyorum. — Hiçbir şekilde çürütülemez, dedi Trygetius; bu yüzden onlarla çoktan düşman olduğuma seviniyorum. Çünkü bilmediğim bir tabiatın, daha doğrusu Tanrı'nın itmesiyle, onları nasıl çürüteceğimi bilmediğim hâlde bile onlara şiddetle karşı çıkıyordum.
Tum ego ita rem posui: Si manifestum est, inquam, beatum non esse, qui quod uult non habet — quod paulo ante ratio demonstrauit — nemo autem quaerit, quod inuenire non uult, et quaerunt illi semper ueritatem — uolunt ergo inuenire, uolunt igitur habere inuentionem ueritatis — at non inueniunt, sequitur eos non habere quod uolunt, et ex eo sequitur etiam beatos non esse. at nemo sapiens nisi beatus: sapiens igitur Academicus non est. - Hic repente illi quasi totum rapientes exclamauerunt. sed Licentius adtentius et cautius aduertens timuit adsensionem atque subiecit: Rapui quidem uobiscum, si quidem exclamaui illa conclusione commotus. sed nihil hinc admittam in uiscera et partem meam seruabo Alypio; nam aut simul eam mecum lambet aut admonebit, cur non oporteat adtingere. — Dulcia, inquam, magis metuere Nauigius deberet splene uitioso. — Hic ille arridens: Plane me, inquit, talia sanabunt. nam nescio quo modo contortum hoc et aculeatum, quod posuisti, ut ait ille de melle Hymetio, acriter dulce est nihilque inflat uiscera. quare totum etiam palato aliquantum remorso tamen, ut possum, libentissime in medullas traicio. non enim uideo, quomodo redargui possit ista conclusio. — Prorsus nullo modo potest, inquit Trygetius; quare gaudeo iam diu cum illis me inimicitias suscepisse. nam qua nescio inpellente natura uel, ut uerius dicam, deo etiam nesciens, quomodo refellendi essent, tamen eis nimis aduersabar.
15Burada Licentius: — Ben onları henüz bırakmıyorum, dedi. — Demek bizden ayrı düşünüyorsun? dedi Trygetius. — Yoksa siz, dedi o, Alypius'tan ayrı mı düşünüyorsunuz? — Ona şöyle dedim: — Alypius burada olsaydı bu küçük akıl yürütmeye boyun eğeceğinden hiç şüphem yok. Çünkü şu kadar saçma bir şey düşünemezdi: Ne en hararetle sahip olmak isteyeceği o büyük ruh iyiliğine sahip olmayanın mesut olduğunu, ne onların hakikati bulmak istemediklerini, ne de mesut olmayanın bilge olduğunu. Tatmaktan korktuğun şey, sanki bal, un ve cevizden yapılmış gibi, bu üç şeyden yapılmıştır. — O mu, Akademiklerin o kadar zengin bolluğunu bırakıp çocukların bu kadar bozuk bir yemine kanacak? O bolluk taştığında bu kısa şey, her neyse, ya altında kalıp boğulur ya da sürüklenip gider. — Sanki biz, dedim, uzun bir şey arıyoruz, hele de Alypius'a karşı! Çünkü küçük şeylerin de son derece güçlü ve faydalı olabileceğini, senin bedenine bakarak kendisi yeterince çıkarır. Peki sen, orada olmayan birinin otoritesine bağlı kalmayı seçen sen, bunlardan hangisini kabul etmiyorsun? İstediğine sahip olmayanın mesut olmadığını mı? Yoksa onların, büyük bir şevkle araştırdıkları hakikati bulup ona sahip olmak istediklerini mi inkâr ediyorsun? Yoksa sana mesut olmayan bilge biri varmış gibi mi geliyor? — İstediğine sahip olmayan elbette mesuttur, dedi, öfkeyle karışık bir gülümsemeyle. Bunun yazılmasını emredince: — Ben bunu demedim! diye bağırdı. Yazılsın diye yine başımla işaret edince: — Dedim, dedi. Oysa söylenen her sözün yazıya geçirilmesini bir kez buyurmuştum. Böylece genç adamı utançla inat arasında bocalarken tutuyordum.
Hic Licentius: Ego, inquit, illos nondum desero. — Ergo, ait Trygetius, dissentis a nobis? — Numquidnam, ille inquit, uos ab Alypio dissentitis? — Cui ego: Non dubito, inquam, quin, si adesset Alypius, huic ratiunculae cederet. non enim tam absurde sentire poterat, ut aut beatus illi uideretur, qui tantum bonum animi, quod ardentissime habere uellet, non haberet, aut illos nolle inuenire ueritatem aut cum, qui beatus non sit, esse sapientem; nam his tribus quasi melle farre atque nuculeis illud quod metuis gustare confectum est. — Illene huic tam prauae puerorum inlecebrae cederet Academicorum tanta ubertate deserta, qua inundante hoc nescio quid breue aut obruetur aut pertrahetur? — Quasi uero, inquam, longum aliquid nos quaeramus praesertim aduersus Alypium; nam non mediocriter parua ista esse fortia et utilia satis sibi ipse de tuo corpore argumentatur. tu autem, qui elegisti de absentis auctoritate pendere, quid horum non probas? utrum beatum non esse, qui quod uult non habet? an illos negas uelle habere inuentam ueritatem, quam uehementer inquirunt? an uidetur tibi quisquam sapiens non beatus? — Prorsus beatus est, inquit, qui quod uult non habet, quasi stomachanter arridens. quod cum iuberem ut scriberetur: Non dixi, inquit exclamans. quod item cum annuerem scribi: Dixi, inquit. atque ego semel praeceperam, ut nullum uerbum praeter litteras funderet. ita adulescentem inter uerecundiam atque constantiam exagitatum tenebam.
16Onu bu sözlerle, payını yemeye çağırır gibi şakayla kışkırtırken, ötekilerin bütün meseleden habersiz olduklarını, yalnız ikimizin arasında bu kadar hoşça ne olup bittiğini öğrenmek istediklerini ve bize gülmeden baktıklarını fark ettim. Bana tam da — çoğu zaman olduğu gibi — çok açgözlü ve kapışan sofra arkadaşları arasında yemek yerken ağırbaşlılıklarından kapışmaya katılmayan ya da utançtan çekinen kimseler gibi göründüler. Davet eden bendim; sen de bana, büyük bir insanın, hatta her şeyi açıkça söyleyeyim, gerçek bir insanın rolünü üstlenmeyi, bu sofralarda da davet sahibi olmayı öğretmiştin; bu yüzden sofradaki bu eşitsizlik ve uyumsuzluk beni rahatsız etti. Anneme gülümsedim. O da, eksik olanın kendi kilerinden çıkarılmasını emreder gibi, büyük bir rahatlıkla: — Şimdi anlat onlara, dedi, şu Akademikler kimdir, ne isterler, söyle. — Ona bunu kısaca ve açıkça, hiçbiri habersiz kalmayacak şekilde açıklayınca: — Bu adamlar tutarıklıdır, dedi — bizde halk arasında sara nöbetinin yere yıktığı kimselere bu ad verilir —; ve aynı anda gitmek için ayağa kalktı. Bunun üzerine hepimiz sevinç ve kahkaha içinde konuşmaya son verip dağıldık.
Sed cum his uerbis eum iocantes quasi ad uescendam particulam suam prouocamus, animaduerti ceteros rei totius ignaros et scire cupientes, quid inter nos solos tam iucunde ageretur, sine risu nos intueri. qui mihi prorsus similes uisi sunt — quod plerumque solethis, qui cum epulantur inter auidissimos rapacissimosque conuiuas, a rapiendo uel grauitate sese abstinent uel pudore terrentur. et quia ego inuitaueram et magni cuiusdam hominis personam atque, ut totum explicem, ueri hominis etiam in illis epulis inuitatorem sustinere docuisti, commouit me illa inaequalitas mensae nostrae et discrepantia. adrisi matri. atque illa liberrime, quod minus habebant, quasi de suo cellario promendum imperans: Iam dic uobis, inquit, et redde, qui sint isti Academici et quid sibi uelint. — Cui breuiter cum exposuissem aperteque ita, ut nemo illorum ignarus abscederet: Isti homines, inquit, caducarii sunt — quo nomine uulgo apud nos uocantur, quos comitialis morbus subuertit — et simul surrexit, ut abiret. atque hic omnes laeti ac ridentes interposito fine discessimus.
17Ertesi gün yine öğle yemeğinden sonra, ama önceki günden biraz daha geç, aynı kişiler aynı yerde oturunca: — Ziyafete geç geldiniz, dedim. Bunun size hazımsızlıktan değil, yemeklerin azlığına güvenmenizden geldiğini sanıyorum: Çabucak bitireceğinizi düşündüğünüz için erkenden işe girişmeye gerek görmediniz. Bayram gününün kendisinde bile az şey bulunduğuna göre, geriye pek artık kalmadığını düşünmek gerekiyordu. Belki de haklısınız. Ama size ne hazırlandığını ben de sizin kadar bilmiyorum. Çünkü herkese her türlü yemeği, özellikle de bu türden yemekleri sunmaktan hiç geri durmayan başkasıdır; biz ise çoğu zaman ya güçsüzlükten ya tokluktan ya da işlerimizden dolayı yemeyi bırakırız. Dün, yanılmıyorsam, aramızda saygıyla ve kararlılıkla uzlaşmıştık ki O, insanlarda kalıcı olarak bulununca onları mesut kılar. Akıl, Tanrı'ya sahip olanın mesut olduğunu ispat edip hiçbiriniz de bu görüşe karşı çıkmayınca, Tanrı'ya kimin sahip olduğunu düşündüğünüz sorulmuştu. Bu konuda, iyi hatırlıyorsam, üç görüş söylendi. Bazılarınıza göre Tanrı'ya, Tanrı'nın istediği şeyleri yapan sahiptir; bazılarınız iyi yaşayanın Tanrı'ya sahip olduğunu söyledi; geri kalanlara göre ise Tanrı, murdar ruh denen şeyin bulunmadığı kimselerdedir.
Postridie autem, cum item post prandium sed aliquanto quam pridie serius idem ibidemque consedissemus: Tarde, inquam, uenistis ad conuiuium; quod uobis non cruditate accidisse arbitror, sed paucitatis ferculorum securitate, quod non tam mature adgrediendum uisum est, quod cito uos peresuros putastis. non multum enim reliquiarum credendum erat remansisse, ubi die ipso atque sollemnitate exiguum repertum erat. fortasse recte. sed quid uobis praeparatum sit, ego quoque uobiscum nescio. alius est enim, qui omnibus cum omnes tum maxime tales epulas praebere non cessat, sed nos ab edendo uel inbecillitate uel saturitate uel negotio plerumque cessamus; quem manentem in hominibus beatos eos facere inter nos heri, nisi fallor, pie constanterque conuenerat. nam cum ratio demonstrasset eum beatum esse, qui deum haberet, nec huic quisquam uestrum sententiae restitisset, quaesitum est, quid uobis uideretur deum habere. de qua re, si bene memini, tres sententiae dictae sunt. nam partim placuit deum habere illum, qui ea faceret quae deus uellet; quidam autem dixerunt quod is deum haberet, qui bene uiueret; reliquis uero in eis deus esse uisus est, in quibus inmundus qui appellatur spiritus non est.
18Ama belki hepiniz farklı sözlerle bir ve aynı şeyi düşündünüz. Çünkü ilk ikisini ele alırsak, iyi yaşayan herkes Tanrı'nın istediği şeyleri yapar, Tanrı'nın istediği şeyleri yapan herkes de iyi yaşar; iyi yaşamak, Tanrı'nın hoşuna giden şeyleri yapmaktan başka bir şey değildir — size başka türlü görünmüyorsa. — Onayladılar. — Üçüncüsünü ise biraz daha dikkatle ele almak gerekir; çünkü en kutsal ayinlerin dilinde, anladığım kadarıyla, murdar ruh iki anlamda kullanılır. Birincisi, dışarıdan ruha saldıran, hislerini altüst eden ve insanlara bir tür delilik getiren ruhtur; onu kovmakla görevli olanların el koydukları ya da efsun okudukları, yani onu ilahî şeyler adına yemin verdirerek dışarı attıkları söylenir. İkinci anlamda ise murdar ruh, her türlü murdar insan ruhudur; bu da kusurlarla ve yanılgılarla kirlenmiş ruhtan başka bir şey değildir. Öyleyse sana soruyorum çocuk, sen ki bu görüşü belki biraz daha duru ve arınmış bir ruhla ortaya koydun: Sence murdar ruhu olmayan kimdir? İnsanları çıldırtan cine tutulmamış olan mı, yoksa ruhunu bütün kusurlardan ve günahlardan artık arındırmış olan mı? — Bana öyle geliyor ki, dedi, iffetle yaşayanın murdar ruhu yoktur. — Peki, dedim, kime iffetli diyorsun? Hiç günah işlemeyene mi, yoksa yalnız meşru olmayan birleşmeden uzak durana mı? — Yalnız meşru olmayan birleşmeden uzak durup öteki günahlarla kirlenmeye devam eden nasıl iffetli olabilir? dedi. Gerçekten iffetli olan, Tanrı'ya yönelen ve yalnız O'na bağlanandır. — Çocuğun bu sözlerinin söylendiği gibi yazılmasını uygun gördükten sonra: — Öyleyse böyle biri, dedim, zorunlu olarak iyi yaşar; iyi yaşayan da zorunlu olarak böyledir — sana başka türlü görünmüyorsa. — O da ötekilerle birlikte kabul etti. — Demek ki, dedim, burada söylenen tek bir görüştür.
Sed fortasse omnes diuersis uerbis unum idemque sensistis. nam, si duo prima consideremus, et omnis, qui bene uiuit, ea facit, quae uult deus, et omnis, qui ea facit, quae uult deus, bene uiuit nec quicquam est aliud bene uiuere quam ea facere, quae deo placeant, nisi quid uobis aliud uidetur. — Adsentiebantur. — Tertium uero illud paulo diligentius considerandum est propterea, quod ritu castissimorum sacrorum spiritus inmundus, quantum intellego, duobus modis appellari solet, uel ille, qui extrinsecus animam inuadit sensusque conturbat et quendam hominibus infert furorem, cui excludendo qui praesunt, manum inponere uel exorcizare dicuntur, hoc est per diuina eum adiurando expellere; aliter autem dicitur spiritus inmundus omnis omnino anima inmunda, quod nihil est aliud quam uitiis et erroribus inquinata. itaque ex te quaero, tu puer, qui fortasse aliquanto sereniore ac purgatiore spiritu istam sententiam protulisti, qui tibi uideatur inmundum spiritum non habere, illene, qui daemonem non habet, quo uesani homines fieri solent, an ille, qui animam suam iam a uitiis omnibus peccatisque mundauit? — Is mihi uidetur, inquit, spiritum inmundum non habere, qui caste uiuit. — Sed castum, inquam, quem uocas? eumne, qui nihil peccat, an eum tantum, qui ab inlicito concubitu temperat? — Quomodo, inquit, castus potest esse, si ab inlicito tantum concubitu sese abstinens ceteris peccatis non desinit inquinari? ille est uere castus, qui deum adtendit et ad ipsum solum se tenet. — Quae uerba pueri sicut dicta erant cum conscribi mihi placuisset: Is ergo, inquam, necesse est bene uiuat et qui bene uiuit, necessario talis est, nisi quid tibi aliud uidetur. — Concessit cum ceteris. —Ergo una est hic, inquam, dicta sententia.
19Ama sizden şunu da biraz soracağım: Tanrı, insanın Tanrı'yı aramasını ister mi? — Kabul ettiler. — Yine soruyorum: Tanrı'yı arayan birinin kötü yaşadığını söyleyebilir miyiz? — Hiçbir şekilde, dediler. — Şu üçüncü soruyu da cevaplayın: Murdar ruh Tanrı'yı arayabilir mi? — Hayır diyorlardı; yalnız Navigius biraz tereddüt etti, sonra o da ötekilerin sesine uydu. — Öyleyse, dedim, Tanrı'yı arayan Tanrı'nın istediğini yapıyor, iyi yaşıyor ve murdar ruhu da yoksa; ama Tanrı'yı arayan henüz Tanrı'ya sahip değilse; o hâlde iyi yaşayan, Tanrı'nın istediğini yapan ya da murdar ruhu olmayan herkesin hemen Tanrı'ya sahip olduğunu söyleyemeyiz. — Burada ötekiler kendi verdikleri cevaplarla aldatıldıklarına gülerken, uzun süre şaşkın kalan annem, sonucun zorlamasıyla dolambaçlı söylediğim bu şeyi açıklayıp çözmemi istedi. Bu yapılınca: — Ama kimse Tanrı'yı aramadıkça Tanrı'ya ulaşamaz, dedi. — Çok güzel, dedim; yine de hâlâ arayan henüz Tanrı'ya ulaşmamıştır, ama şimdiden iyi yaşamaktadır. Öyleyse iyi yaşayan herkes Tanrı'ya sahip değildir. — Bana öyle geliyor ki, dedi, Tanrı'ya sahip olmayan kimse yoktur; ama iyi yaşayanlar O'na lütufkâr olarak, kötü yaşayanlar ise düşman olarak sahiptir. — Öyleyse, dedim, dün Tanrı'ya sahip olanın mesut olduğunu kabul etmekle yanlış yapmışız; çünkü her insan Tanrı'ya sahiptir, ama her insan mesut değildir. — Öyleyse "lütufkâr" kelimesini ekle, dedi.
Sed illud a uobis paululum quaero, uelitne deus, ut homo deum quaerat. — Dederunt. — Item quaero: numquidnam possumus dicere illum, qui deum quaerit, male uiuere? — Nullo modo, dixerunt. - Etiam hoc tertium respondete: spiritus inmundus potestne deum quaerere? — Negabant aliquantum dubitante Nauigio, qui postea ceterorum uocibus cessit. — Si igitur, inquam, qui deum quaerit, id facit, quod deus uult, et bene uiuit et spiritum inmundum non habet, qui autem quaerit deum, nondum habet deum, non igitur quisquis aut bene uiuit aut quod uult deus facit aut spiritum inmundum non habet, continuo deum habere dicendus est. — Hic cum se ceteri concessionibus suis deceptos riderent, postulauit mater, cum diu stupida fuisset, ut ei hoc ipsum, quod conclusionis necessitate intorte dixeram, explicando relaxarem atque soluerem. quod cum factum esset: Sed nemo, inquit, potest peruenire ad deum, nisi deum quaesierit. — Optime, inquam; tamen qui adhuc quaerit, nondum ad deum peruenit et iam bene uiuit. non igitur quisquis bene uiuit, deum habet. — Mihi, inquit, uidetur deum nemo non habere, sed eum qui bene uiuunt, habent propitium, qui male, infestum. — Male igitur, inquam, hesterno die concessimus eum beatum esse, qui deum habet, si quidem omnis homo habet deum nec tamen omnis homo beatus est. — Adde ergo, inquit, propitium.
20— Hiç değilse şu konuda aramızda yeterince uzlaştık mı, dedim: Lütufkâr bir Tanrı'ya sahip olan mesuttur? — Kabul etmek isterdim, dedi Navigius; ama hâlâ arayan o adamdan korkuyorum; özellikle de dünkü konuşmada halk ağzından ve kötü bir Latinceyle, ama bence pek yerinde bir kelimeyle "tutarıklı" diye adlandırılan Akademiğin mesut olduğu sonucunu çıkarmandan. Çünkü Tanrı'yı arayan bir insana Tanrı'nın düşman olduğunu söyleyemem. Bunu söylemek günahsa, O lütufkâr olacaktır; lütufkâr bir Tanrı'ya sahip olan da mesuttur. Öyleyse arayan mesut olacaktır. Ama arayan herkes henüz istediğine sahip değildir; demek ki istediğine sahip olmayan insan mesut olacaktır. Bu ise dün hepimize saçma gelmişti ve bu sayede Akademiklerin karanlığının dağıtıldığına inanmıştık. Bu yüzden artık Licentius bize karşı zafer kazanacak; sağlığıma aykırı olduğu hâlde düşüncesizce aldığım o tatlılar da, ihtiyatlı bir hekim gibi, bu cezayı benden aldıklarını bana hatırlatacaklar.
Saltem, inquam, hoc inter nos satis constat, cum beatum esse, qui habet propitium deum? — Uellem, inquit Nauigius, consentire, sed illum uereor, qui adhuc quaerit, praesertim ne concludas beatum esse Academicum, qui hesterno sermone uulgari quidem et male Latino, sed aptissimo sane, ut mihi uidetur, uerbo caducarius nominatus est. non enim possum dicere homini deum quaerenti aduersum deum esse. quod si dici nefas est, propitius erit, et qui propitium deum habet, beatus est. beatus ergo erit ille, qui quaerit; omnis autem quaerens nondum habet quod uult: erit igitur beatus homo, qui quod uult non habet, quod heri omnibus nobis uidebatur absurdum, unde credebamus Academicorum tenebras esse discussas. quare iam de nobis Licentius triumphabit mihique illa dulcia, quae contra ualitudinem meam temere accepi, has de me poenas exigere quasi prudens medicus admonebit.
21Annem de buna gülümseyince Trygetius: — Ben, dedi, kime lütufkâr değilse Tanrı'nın ona hemen düşman olduğunu kabul etmiyorum; bence arada bir şey vardır. — Ona: — Peki, dedim, Tanrı'nın ne lütufkâr ne de düşman olduğu bu aradaki insanın Tanrı'ya bir şekilde sahip olduğunu kabul ediyor musun? — O tereddüt edince annem: — Tanrı'ya sahip olmak başka, Tanrı'sız olmamak başka, dedi. — Peki, dedim, hangisi daha iyidir: Tanrı'ya sahip olmak mı, Tanrı'sız olmamak mı? — Anlayabildiğim kadarıyla, dedi, benim görüşüm şudur: İyi yaşayan Tanrı'ya sahiptir, ama lütufkâr olarak; kötü yaşayan Tanrı'ya sahiptir, ama düşman olarak; hâlâ arayıp henüz bulamamış olan ise O'na ne lütufkâr ne de düşman olarak sahiptir, ama Tanrı'sız da değildir. — Sizin görüşünüz de bu mu? dedim. — Bu olduğunu söylediler. — Söyleyin bana lütfen, dedim: Tanrı'nın kayırdığı insana lütufkâr olduğunu düşünmüyor musunuz? — Düşündüklerini söylediler. — Öyleyse, dedim, Tanrı kendisini arayan insanı kayırmaz mı? — Kayırır, diye cevap verdiler. — Demek ki, dedim, Tanrı'yı arayan lütufkâr bir Tanrı'ya sahiptir; lütufkâr bir Tanrı'ya sahip olan herkes de mesuttur. Öyleyse arayan da mesuttur. Ama arayan henüz istediğine sahip değildir. Öyleyse istediğine sahip olmayan mesut olacaktır. — Bence, dedi annem, istediğine sahip olmayan kesinlikle mesut değildir. — Öyleyse, dedim, lütufkâr bir Tanrı'ya sahip olan herkes mesut değildir. — Akıl bunu zorunlu kılıyorsa, dedi, inkâr edemem. — O hâlde, dedim, ayrım şöyle olacak: Tanrı'yı bulmuş olan herkes hem lütufkâr bir Tanrı'ya sahiptir hem de mesuttur; Tanrı'yı arayan herkes lütufkâr bir Tanrı'ya sahiptir, ama henüz mesut değildir; kusurlarla ve günahlarla kendini Tanrı'dan uzaklaştıran ise yalnız mesut olmamakla kalmaz, Tanrı'nın lütfundan da yoksun yaşar.
Hic, cum etiam mater adrisisset: Ego, inquit Trygetius, non concedo continuo deum aduersari, cui non sit propitius, sed esse aliquid medium puto. — Cui ego: Istum tamen hominem, inquam, medium, cui nec propitius deus est nec infestus, deum quoquo modo habere concedis? — Hic cum ille cunctaretur: Aliud est, inquit mater, deum habere, aliud non esse sine deo. — Quid ergo, inquam, melius est, utrum habere deum an non esse sine deo? — Quantum possum, inquit, intellegere, ista est sententia mea: qui bene uiuit, habet deum, sed propitium, qui male, habet deum, sed aduersum, qui autem adhuc quaerit nondumque inuenit, neque propitium neque aduersum, sed non est sine deo. — Haecine, inquam, uestra etiam sententia est? — Hanc esse dixerunt. — Dicite mihi, quaeso, inquam, non uobis uidetur esse homini deus propitius, cui fauet? —Esse confessi sunt. — Non ergo, inquam, fauet deus quaerenti sese homini? — Responderunt fauere. — Habet igitur, inquam, qui deum quaerit, deum propitium et omnis, qui habet deum propitium, beatus est. beatus est ergo et ille, qui quaerit. qui autem quaerit, nondum habet quod uult. erit igitur beatus, qui quod uult non habet. — Prorsus, inquit mater, non mihi uidetur beatus esse, qui quod uult non habet. - Ergo, inquam, non omnis, qui habet deum propitium, beatus est. - Si hoc cogit ratio, inquit, non possum negare. — Ista igitur, inquam, distributio erit, ut omnis, qui iam deum inuenit, et propitium deum habeat et beatus sit, omnis autem, qui deum quaerit, propitium deum habeat sed nondum sit beatus, iam uero quisquis uitiis atque peccatis a deo se alienat, non modo beatus non sit sed ne deo quidem uiuat propitio.
22Bu herkesin hoşuna gidince: — Pekâlâ, dedim; ama daha önce kabul ettiğimiz, mesut olmayan herkesin bedbaht olduğu sözünün sizi rahatsız etmesinden hâlâ korkuyorum. Bundan şu sonuç çıkacaktır: ⟦Lütufkâr bir Tanrı'ya sahip olduğu hâlde henüz mesut olmayan⟧ insan bedbahttır. Yoksa, Tullius'un dediği gibi, birçok arazinin sahiplerine zengin der de bütün faziletlere sahip olanlara yoksul mu diyeceğiz? Ama şuna bakın: Her yoksun olanın bedbaht olduğu nasıl doğruysa, her bedbahtın yoksun olduğu da öyle doğru mudur? Öyleyse bedbahtlığın yoksunluktan başka bir şey olmadığı doğru olacaktır; bu söylendiğinde benim de onu övdüğümü fark etmiştiniz. Ama bunu bugün araştırmak uzun sürer; bu yüzden yarın da bu sofraya gelmekten bıkmamanızı rica ediyorum. — Hepsi bunu seve seve yapacaklarını söyleyince kalktık.
Quod cum placuit omnibus: Bene habet, inquam, sed adhuc illud uereor, ne uos moueat quod iam superius concesseramus, miserum esse quisquis beatus non esset; cui consequens erit esse miserum hominem, qui ⟦…⟧ aliquem beatum. an uero, quod ait Tullius, multorum in terris praediorum dominos diuites appellamus, omnium uirtutum poss'essores pauperes nominabimus? sed illud uidete, utrum, quomodo uerum est, quod omnis egens miser sit, ita sit uerum, quod omnis miser egeat. ita enim erit uerum nihil esse aliud miseriam quam egestatem, quod me nunc, cum diceretur, laudare sensistis. hoc autem hodie longum, ut quaeramus; quare peto, ne fastidio uobis sit ad istam mensam cras etiam conuenire. — Quod cum omnes se libentissime habere dixissent, surreximus.
23Tartışmamızın üçüncü günü sabah, bizi hamama sığınmaya zorlayan bulutlar dağıldı ve öğleden sonrası pırıl pırıl oldu. Bu yüzden yakındaki küçük çayırlığa inmeye karar verdik; hepimiz uygun bulduğumuz yerlere oturunca konuşmanın geri kalanı şöyle tamamlandı: — Size soru sorarken kabul etmenizi istediğim şeylerin hemen hepsini elde etmiş bulunuyorum, dedim; bu yüzden bugün, yani nihayet bu ziyafetimize birkaç günlük bir ara verebileceğimiz gün, sanırım bana cevap vermeniz gereken ya hiçbir şey ya da pek az şey kalacak. Annem bedbahtlığın yoksunluktan başka bir şey olmadığını söylemişti; yoksun olanların bedbaht olduğu konusunda da aramızda uzlaşmıştık. Ama bütün bedbahtların da yoksun olup olmadığı ayrı bir sorudur ve dün bunu açıklayamadık. Akıl bunun da böyle olduğunu ispat ederse, kimin mesut olduğu en mükemmel şekilde bulunmuş olur: Yoksun olmayan mesut olacaktır. Çünkü bedbaht olmayan herkes mesuttur; öyleyse, yoksunluk dediğimiz şeyin bedbahtlıkla aynı olduğu kesinleşirse, yoksunluğu olmayan mesuttur.
Tertius autem dies disputationis nostrae matutinus nubes, quae nos cogebant in balneas, dissipauit tempusque pomeridianum candidissimum reddidit. placuit ergo in pratuli propinqua descendere atque omnibus nobis, ubi commodum uisum est, considentibus reliquus ita sermo peractus est: Omnia paene, inquam, quae interroganti mihi concedi a uobis uolui, habeo ac teneo; quare hodierno die, quo possumus tandem hoc nostrum conuiuium aliquo interuallo dierum distinguere, aut nihil aut non multum erit, ut opinor, quod mihi uos respondere necesse sit. dictum enim erat a matre nihil esse aliud miseriam quam egestatem conuenitque inter nos, qui egeant miseros esse. sed utrum omnes etiam miseri egeant, nonnulla quaestio est, quam hesterno die non potuimus explicare. hoc autem ita se habere si ratio demonstrauerit, perfectissime inuentum est, qui sit beatus; erit enim ille, qui non eget. omnis enim non miser beatus est; ergo beatus est, qui egestate caret, si quam dicimus egestatem eandem miseriam esse constiterit.
24— Ne yani? dedi Trygetius; yoksun olan herkesin bedbaht olduğu açık olduğuna göre, yoksun olmayan herkesin mesut olduğu bundan çıkarılamaz mı? Çünkü bedbahtla mesut arasında orta bir şey olmadığını kabul ettiğimizi hatırlıyorum. — Peki, dedim, sence ölüyle diri arasında orta bir şey var mı? Her insan ya diri ya ölü değil midir? — Burada da orta bir şey olmadığını kabul ediyorum, dedi; ama bununla nereye varmak istiyorsun? — Şuraya, dedim: Bir yıl önce gömülen herkesin ölü olduğunu da kabul edeceğine inanıyorum. — İnkâr etmedi. — Peki, bir yıl önce gömülmemiş olan herkes diri midir? — Bu çıkmaz, dedi. — Öyleyse, dedim, yoksun olan herkes bedbahtsa, yoksun olmayan herkesin mesut olduğu da çıkmaz; bedbahtla mesut arasında, diriyle ölü arasında olduğu gibi, orta bir şey bulunamasa bile.
Quid enim? ait Trygetius, non potest ex eo iam confici omnem non egentem beatum esse, quo manifestum est omnem, qui egeat, esse miserum? nam concessisse nos memini nihil esse medium inter miserum et beatum. — Aliquidne, inquam, inter mortuum et uiuum tibi medium uidetur esse? nonne omnis homo aut uiuus aut mortuus est? — Fateor, inquit, neque hic esse aliquid medium; sed quorsum istuc?- Quia, inquam, etiam illud te fateri credo, omnem, qui ante annum sepultus est, esse mortuum. — Non negabat. — Quid? omnis, qui ante annum sepultus non est, uiuit? — Non, ait, sequitur. — Ergo, inquam, non sequitur, ut, si omnis qui eget miser est, omnis qui non eget sit beatus, quamuis inter miserum et beatum ut inter uiuum et mortuum medium nihil inueniri queat.
25Bazıları bunu biraz geç anlayınca, onların anlayışına uygun düşen sözlerle elimden geldiğince açıklayıp evirip çevirdim ve şöyle dedim: — Demek ki yoksun olan herkesin bedbaht olduğundan kimse şüphe etmiyor. Bilgelerin bedenleri için gerekli bazı şeyler de bizi korkutmasın. Mutlu hayatın içinde bulunduğu ruhun kendisi bunlara muhtaç değildir. Çünkü o mükemmeldir; mükemmel olan da hiçbir şeye muhtaç olmaz. Bedene gerekli görüneni, eline geçerse alır; geçmezse, bunların eksikliği onu yıkmaz. Çünkü her bilge cesurdur, hiçbir cesur insan da hiçbir şeyden korkmaz; öyleyse bilge ne bedenin ölümünden ne de acılardan korkar. O gerekli şeyler, bunları savuşturmak, onlardan kaçınmak ya da onları ertelemek içindir ve bilgenin bunlardan yoksun kalması mümkündür. Yine de bu şeyler eksik değilse onları iyi kullanmaktan geri durmaz. Çünkü şu söz pek doğrudur: "Kaçınabileceğin şeyi başına getirmek akılsızlıktır." Öyleyse bilge, ölümden ve acıdan elinden geldiği ve yakıştığı kadar kaçınacaktır. Hiç kaçınmazsa bedbaht olur; ama bu şeyler başına geldiği için değil, kaçınabilecekken kaçınmak istemediği için; bu da apaçık akılsızlığın işaretidir. Demek ki onlardan kaçınmayan, onlara katlandığı için değil, akılsızlığı yüzünden bedbaht olacaktır. Ama titizlikle ve yakışır şekilde uğraştığı hâlde kaçınamazsa, bunlar üstüne çullansa da onu bedbaht etmezler. Çünkü aynı komedi şairinin şu sözü de daha az doğru değildir: "İstediğin olamadığına göre, olabilecek olanı iste." İradesinin dışında başına hiçbir şey gelmeyen nasıl bedbaht olabilir? Olamayacağını gördüğü şeyi zaten isteyemez. Onun iradesi en kesin şeylere yöneliktir: Ne yaparsa ancak faziletin bir buyruğuyla ve bilgeliğin ilahî kanunuyla yapar; bunlar da hiçbir şekilde ondan alınamaz.
Quod cum aliqui eorum paulo tardius intellexissent me id quibus potui uerbis ad eorum sensum adcommodatis aperiente atque uersante: Ergo, inquam, miserum esse omnem, qui egeat, dubitat nemo nec nos terrent quaedam sapientium corpori necessaria. non eis eget ipse animus, in quo posita est beata uita. ipse enim perfectus est; nullus autem perfectus aliquo eget et, quod uidetur corpori necessarium, sumet, si adfuerit, si non adfuerit, non eum istarum rerum franget inopia. omnis namque sapiens fortis est, nullus autem fortis aliquid metuit: non igitur metuit sapiens aut mortem corporis aut dolores, quibus pellendis uel uitandis uel differendis sunt necessaria illa, quorum ei potest contingere inopia. sed tamen non desinit eis bene uti, si ipsa non desunt. uerissima est enim illa sententia: nam tu quod uitare possis, stultum admittere est. uitabit ergo mortem ac dolorem, quantum potest et quantum decet, ne, si minime uitauerit, non ex eo miser sit, quia haec accidunt, sed quia uitare cum posset, noluit, quod manifestum stultitiae signum est. erit ergo ista non uitans non earum rerum perpessione, sed stultitia miser. si autem non ualuerit euitare, cum id sedulo ac decenter egerit, non cum ista inruentia miserum facient. etenim et illa eiusdem comici sententia non minus uera est: quoniam non potest id fieri, quod uis, id uelis, quod possis. quomodo erit miser, cui nihil accidit praeter uoluntatem, quia, quod sibi uidet non posse prouenire, non potest uelle? habet enim rerum certissimarum uoluntatem, id est ut quidquid agit non agat nisi ex uirtutis quodam praescripto et diuina lege sapientiae, quae nullo ab eo pacto eripi possunt.
26Şimdi de bedbaht olan herkesin yoksun olup olmadığına bakın. Bu görüşü kabul etmeyi zorlaştıran şudur: Rastlantıya bağlı şeylerin büyük bolluğu içinde yaşayan, her şey kendilerine o kadar kolay gelen ki arzularının istediği her şey bir işaretleriyle hazır olan birçok insan vardır; gerçi böyle bir hayata pek rastlanmaz. Yine de birini, Tullius'un Orata'yı anlattığı gibi biri olarak düşünelim. Son derece zengin, son derece hoş, keyfine son derece düşkün, ne haz için ne itibar için ne de iyi ve sağlam bir sağlık için hiçbir şeyi eksik olmayan Orata'nın yoksunluk çektiğini kim kolayca söyleyebilir? Hem çok kazançlı arazilere hem çok hoş dostlara dilediği kadar bol bol sahipti ve bunların hepsini bedeninin sağlığı için pek yerinde kullandı; kısacası, her tasarısı ve her isteği başarıyla sonuçlandı. Belki biriniz, sahip olduğundan fazlasını istediğini söyleyecek. Bunu bilmiyoruz. Ama soru için bu kadarı yeter: Elindekinden fazlasını arzulamadığını varsayalım. Sizce yoksun muydu? — Hiçbir şeyi daha fazla arzulamadığını kabul etsem bile, dedi Licentius — ki bilge olmayan bir insan için bunu nasıl kabul edeceğimi bilmiyorum —, yine de korkuyordu; çünkü söylendiğine göre fena olmayan bir zekâsı vardı; bütün bunların bir tek ters darbeyle elinden alınabileceğinden korkuyordu. Bu türden her şeyin, ne kadar büyük olursa olsun, rastlantılara tabi olduğunu anlamak zor değildi. — O zaman gülümseyerek: — Görüyorsun ya Licentius, dedim, son derece talihli olan bu adamın mutlu hayata ermesine zekâsının iyiliği engel olmuş. Zekâsı ne kadar keskinse, bütün bunları kaybedebileceğini o kadar iyi görüyordu; bu korku onu yıkıyor ve şu halk sözünü fazlasıyla doğruluyordu: "Güvensiz adam kendi zararına akıllıdır."
Iam nunc uidete, utrum etiam omnis, qui miser est, egeat. nam huic sententiae concedendae difficultatem illa res facit, quod multis in magna fortuitarum rerum copia constitutis, quibus ita facilia sunt omnia, ut ad eorum nutum praesto sit quidquid cupiditas poscit, difficilis quidem ista uita est. sed fingamus aliquem tamen, qualem Tullius fuisse dicit Oratam. quis enim facile dicat Oratam egestate laborasse, hominem ditissimum amoenissimum deliciosissimum, cui neque ad uoluptatem quicquam defuit neque ad gratiam neque ad bonam integramque ualetudinem? nam et praediis quaestuosissimis et amicis iucundissimis, quantum libuit, abundauit et illis omnibus aptissime ad salutem corporis usus est eiusque, ut breuiter totum explicem, omne institutum uoluntatemque omnem successio prospera consecuta est. sed fortasse inquiet aliquis uestrum plus illum, quam habebat, habere uoluisse. hoc ignoramus. sed, quod satis est quaestioni, faciamus eum non desiderasse amplius, quam tenebat; uideturne uobis eguisse? — Etiamsi concedam, inquit Licentius, nihil eum plus desiderasse, quod in homine non sapiente nescio quomodo accipiam, metuebat tamen — erat enim, ut dicitur, ingenii non mali — ne illa omnia sibi uel uno aduerso impetu raperentur. non enim magnum erat intellegere talia cuncta, quantacumque essent, esse sub casibus constituta. — Tum ego arridens: Uides, inquam, Licenti, fortunatissimum istum hominem a beata uita ingenii bonitate inpeditum. quo enim erat acutior, eo uidebat illa omnia se posse amittere; quo metu frangebatur illudque uulgare satis adserebat infidum hominem malo suo esse cordatum.
27Buna o da ötekiler de gülünce: — Yine de şuna daha dikkatle bakalım, dedim: Bu adam korkmuş olsa da yoksun değildi; soru da buradadır. Çünkü yoksunluk sahip olmamaktadır, sahip olduğunu kaybetme korkusunda değil. Bu adam ise yoksun olmasa da korktuğu için bedbahttı. Öyleyse bedbaht olan herkes yoksun değildir. — Görüşünü savunduğum annem de bunu ötekilerle birlikte onayladı, ama biraz tereddütle: — Yine de bilmiyorum, dedi; bedbahtlığın yoksunluktan ya da yoksunluğun bedbahtlıktan nasıl ayrılabileceğini henüz tam anlamıyorum. Zengin ve varlıklı olan ve sizin dediğinize göre daha fazlasını arzulamayan bu adam da kaybetmekten korktuğu için bilgelikten yoksundu. Gümüşten ve paradan yoksun olsaydı ona yoksun diyecektik de, bilgelikten yoksunken demeyecek miyiz? — Bunun üzerine herkes hayranlıkla haykırdı; ben de az buz değil sevinip coştum, çünkü felsefecilerin kitaplarından büyük bir şey olarak ortaya koymaya ve en sona saklamaya hazırlandığım şeyi tam da o söylemişti: — Görüyor musunuz, dedim, çok sayıda ve çeşit çeşit öğreti başka şeydir, bütün dikkatiyle Tanrı'ya yönelmiş bir ruh başka şey? Hayran olduğumuz bu sözler başka nereden gelir? — Burada Licentius sevinçle haykırdı: — Gerçekten de, dedi, bundan daha doğru, daha ilahî bir şey söylenemezdi. Çünkü bilgelikten yoksun olmaktan daha büyük ve daha acınası bir yoksunluk yoktur; bilgelikten yoksun olmayan da hiçbir şeyden yoksun olamaz.
Hic cum et ille et ceteri adrisissent: Illud tamen, inquam, diligentius adtendamus, quia, etsi timuit iste, non eguit, unde quaestio est. egere est enim in non habendo, non in timore amittendi quae habeas. erat autem iste miser, quia metuebat, quamuis non egeret. non igitur omnis, qui miser est, eget. — Quod cum adprobauisset cum ceteris etiam ipsa, cuius sententiam defendebam, aliquantum tamen addubitans: Nescio, inquit, tamen et nondum plane intellego, quomodo ab egestate possit miseria aut egestas a miseria separari. nam et iste, qui diues et locuples erat et nihil, ut dicitis, amplius desiderabat, tamen, quia metuebat ne amitteret, egebat sapientia. ergone hunc egentem diceremus, si egeret argento et pecunia, cum egeret sapientia, non dicemus? — Illi cum omnes mirando exclamassent me ipso etiam non mediocriter alacri atque laeto, quod ab ea potissimum dictum esset, quod pro magno de philosophorum libris atque ultimum proferre paraueram: Uidetisne, inquam, aliud esse multas uariasque doctrinas, aliud animum adtentissimum in deum? nam unde ista, quae miramur, nisi inde procedunt? — Hic Licentius laetus exclamans: Prorsus, inquit, nihil uerius, nihil diuinius dici potuit. nam et maior ac miserabilior egestas nulla est quam egere sapientia et, qui sapientia non eget, nulla re omnino egere potest.
28— Öyleyse ruhun yoksunluğu, dedim, akılsızlıktan başka bir şey değildir. Çünkü akılsızlık bilgeliğin zıddıdır; hem de ölümün hayatın, mutlu hayatın bedbaht hayatın zıddı olduğu gibi, yani arada hiçbir orta şey bulunmaksızın. Mesut olmayan her insan nasıl bedbahtsa ve ölü olmayan her insan nasıl yaşıyorsa, akılsız olmayan herkesin de bilge olduğu öyle açıktır. Buradan şunu da görebiliriz: Sergius Orata yalnızca talihin bu armağanlarını kaybetmekten korktuğu için değil, akılsız olduğu için bedbahttı. Bu yüzden, iyi sandığı bu kadar sallantılı ve oynak şeyler için hiç korkmasaydı daha da bedbaht olurdu. Çünkü o zaman, cesaretin nöbet tutmasıyla değil zihnin uyuşukluğuyla kaygısız olur, daha derin bir akılsızlığa batarak daha da bedbaht olurdu. Ama bilgelikten yoksun olan herkes büyük bir yoksunluk çekiyorsa ve bilgeliğe sahip olan hiç kimse hiçbir şeyden yoksun değilse, akılsızlığın yoksunluk olduğu sonucu çıkar. Her akılsız nasıl bedbahtsa, her bedbaht da akılsızdır. Öyleyse her yoksunluk nasıl bedbahtlıksa, her bedbahtlığın da yoksunluk olduğu kesin olarak ispat edilmiş olur.
Est ergo animi egestas, inquam, nihil aliud quam stultitia. haec est enim contraria sapientiae et ita contraria, ut mors uitae, ut beata uita miserae, hoc est sine aliquo medio. nam ut omnis non beatus homo miser est omnisque homo non mortuus uiuit, sic omnem non stultum manifestum est esse sapientem. ex quo et illud iam licet uidere, non ex eo tantum Sergium Oratam fuisse miserum, quod timebat, ne fortunae illa munera amitteret, sed quia stultus erat. quo fit, ut miserior esset, si tam pendulis nutantibusque his, quae bona putabat, nihil omnino metuisset. esset enim non fortitudinis excubiis sed mentis sopore securior et altiore stultitia demersius miser. at si omnis, qui caret sapientia, magnam patitur egestatem omnisque compos sapientiae nihilo eget, sequitur, ut stultitia sit egestas. ut autem omnis stultus miser, ita omnis miser stultus est. ergo ut omnis egestas miseria, ita omnis miseria egestas esse conuincitur.
29Trygetius bu sonucu pek anlamadığını söyleyince: — Akıl yürüterek aramızda neyde uzlaştık? dedim. — Bilgeliğe sahip olmayanın yoksun olduğunda, dedi. — Peki, dedim, yoksun olmak nedir? — Bilgeliğe sahip olmamaktır. — Bilgeliğe sahip olmamak nedir? dedim. O susunca: — Akılsızlığa sahip olmak değil midir? dedim. — Odur, dedi. — Öyleyse, dedim, yoksunluğa sahip olmak akılsızlığa sahip olmaktan başka bir şey değildir; bundan da zorunlu olarak şu çıkar: Akılsızlık dediğimizde yoksunluğu başka bir kelimeyle adlandırmış oluruz. Gerçi "yoksunluğa sahiptir" ya da "akılsızlığa sahiptir" demenin doğru olup olmadığını pek bilmiyorum. Bu, ışıktan yoksun bir yer için "karanlığa sahiptir" demeye benzer; oysa bu, ışığa sahip olmamaktan başka bir şey değildir. Çünkü karanlık gelip gitmez; ışıktan yoksun olmak, karanlık olmanın ta kendisidir; tıpkı elbiseden yoksun olmanın çıplak olmak olduğu gibi. Elbise gelince çıplaklık, hareket eden bir şey gibi kaçıp gitmez. Bunun gibi, birinin yoksunluğa sahip olduğunu söylediğimizde, sanki çıplaklığa sahip olduğunu söylemiş oluruz. Çünkü yoksunluk, sahip olmamayı anlatan bir kelimedir. Bu yüzden, demek istediğimi elimden geldiğince açıklayayım: "Yoksunluğa sahiptir" demek, "sahip olmamaya sahiptir" demek gibidir. Böylece akılsızlığın kendisinin gerçek ve kesin yoksunluk olduğu gösterildiyse, ele aldığımız sorunun çözülüp çözülmediğine bak artık. Çünkü bedbahtlık derken yoksunluktan başka bir şeyi adlandırıp adlandırmadığımızdan şüphe ediyorduk. Akılsızlığa haklı olarak yoksunluk dendiğinin gerekçesini verdik. Öyleyse her akılsız bedbaht ve her bedbaht akılsız olduğu gibi, yalnız yoksun olan herkesin bedbaht olduğunu değil, bedbaht olan herkesin de yoksun olduğunu zorunlu olarak kabul etmeliyiz. Her akılsızın bedbaht ve her bedbahtın akılsız olmasından akılsızlığın bedbahtlık olduğu çıkarılıyorsa, yoksun olan herkesin bedbaht ve bedbaht olan herkesin yoksun olmasından da bedbahtlığın yoksunluktan başka bir şey olmadığı neden çıkarılmasın?
Quam conclusionem Trygetius cum se parum intellexisse diceret: Quid, inquam, inter nos ratione conuenit? — Eum egere, inquit, qui sapientiam non habeat. — Quid est ergo, inquam, egere? — Sapientiam non habere. — Quid est, inquam, sapientiam non habere? hic cum taceret: Nonne hoc est, inquam, habere stultitiam? — Hoc, inquit. — Nihil est ergo aliud, inquam, habere egestatem quam habere stultitiam; ex quo iam necesse est egestatem alio uerbo nominari, quando stultitia nominatur; quamquam nescio quomodo dicamus: 'habet egestatem' aut 'habet stultitiam'. tale est enim, ac si locum aliquem, qui lumine careat, dicamus habere tenebras, quod nihil est aliud quam lumen non habere. non enim tenebrae quasi ueniunt aut recedunt, sed carere lumine, hoc ipsum est iam tenebrosum esse, ut carere ueste, hoc est esse nudum. non enim ueste accedente ueluti aliqua res mobilis nuditas fugit. sic ergo dicimus aliquem habere egestatem, quasi dicamus habere nuditatem. egestas enim uerbum est non habendi. quam ob rem, ut quod uolo explicem, sicut possum, ita dicitur 'habet egestatem', quasi dicatur 'habet non habere'. itaque si stultitiam ipsam ueram certam egestatem esse monstratum est, uide iam quaestionem quam susceperamus, utrum soluta sit. dubitabatur enim inter nos, utrum, cum appellamus miseriam, nihil aliud quam egestatem nominaremus. dedimus autem rationem recte stultitiam uocari egestatem. sicut ergo et omnis stultus miser et omnis miser stultus est, ita necesse est non solum omnem, qui egeat, miserum, sed etiam omnem, qui miser sit, egentem esse fateamur. at si ex eo, quod et omnis stultus miser est et omnis miser stultus est, conficitur stultitiam esse miseriam, cur non ex eo, quod et quisquis eget miser et quisquis miser est eget, nihil aliud miseriam quam egestatem esse conficimus?
30Herkes bunun böyle olduğunu kabul edince: — Şimdi sıra, dedim, kimin yoksun olmadığını görmeye geldi; çünkü bilge ve mesut olan o olacaktır. Yoksunluk akılsızlıktır, akılsızlığın adıdır; bu kelime de genellikle bir tür kısırlığı ve darlığı anlatır. Öyleyse daha derinden dikkat edin: Eski insanlar ya bütün kelimeleri ya da — bu kadarı açıktır — bazı kelimeleri, özellikle bilinmesi çok gerekli şeyler için ne büyük bir özenle yaratmışlardır. Artık her akılsızın yoksun olduğunu ve her yoksunun akılsız olduğunu kabul ediyorsunuz; akılsız ruhun kusurlu olduğunu ve ruhun bütün kusurlarının akılsızlık adı altında toplandığını da kabul ettiğinize inanıyorum. Bu tartışmanın ilk gününde de nequitia'nın (kötülük) adını nequicquam'dan, yani "hiçbir şey olmayan"dan aldığını, onun zıddı olan frugalitas'ın (kanaatkârlık) ise frux'tan (ürün) adlandırıldığını söylemiştik. Böylece bu iki zıtta, yani kanaatkârlıkla kötülükte, şu iki şey öne çıkıyor: var olmak ve var olmamak. Peki üzerinde durduğumuz yoksunluğun zıddı sizce nedir? — Burada biraz tereddüt ettiler; sonra Trygetius: — Zenginlik desem, dedi, onun zıddının yoksulluk olduğunu görüyorum. — Yakın sayılır, dedim; çünkü yoksulluk ve yoksunluk genellikle bir ve aynı şey sayılır. Yine de başka bir kelime bulmalıyız ki daha iyi olan tarafa bir kelime eksik kalmasın; öteki taraf hem yoksulluk hem yoksunluk adlarıyla zenginken bu tarafa yalnız zenginlik adı karşı konmasın. Çünkü yoksunluğun zıddı olan tarafta kelime yoksunluğu olmasından daha saçma bir şey olamaz. — Licentius: — Doluluk, dedi, böyle denebilirse, bana yoksunluğun karşısına doğru şekilde konmuş gibi görünüyor.
Quod cum omnes ita esse faterentur: Illud iam, inquam, sequitur, ut uideamus, quis non egeat; is enim erit sapiens et beatus. egestas autem stultitia est egestatisque nomen; hoc autem uerbum sterilitatem quandam et inopiam solet significare. adtendite ergo altius, quanta cura priscorum hominum siue omnia siue, quod manifestum est, quaedam uerba creata sunt earum rerum maxime, quarum erat notitia pernecessaria. iam enim conceditis omnem stultum egere et omnem qui egeat stultum esse; credo uos etiam concedere animum stultum esse uitiosum omniaque animi uitia uno stultitiae nomine includi. primo autem die huius disputationis nostrae nequitiam dixeramus esse ab eo dictam, quod necquicquam sit, cui contrariam frugalitatem a fruge fuisse nominatam. ergo in his duobus contrariis, hoc est frugalitate atque nequitia, illa duo uidentur eminere, esse et non esse. egestati autem, de qua quaestio est, quid putamus esse contrarium? - Hic, cum aliquantum cunctarentur: Si dicam, inquit Trygetius, diuitias, uideo his paupertatem esse contrariam. — Est quidem, inquam, uicinum; nam paupertas et egestas unum atque idem accipi solet. tamen aliud uerbum inueniendum est, ne meliori parti desit unum uocabulum, ut, cum illa pars paupertatis et egestatis nomine abundet, ex hac parte solum opponatur diuitiarum nomen. nihil enim absurdius, quam ut hic sit egestas uocabuli, ubi est contraria pars egestati. — Plenitudo, inquit Licentius, si dici potest, uidetur mihi recte opponi egestati.
31— Kelime üzerinde belki sonra daha dikkatle dururuz, dedim; çünkü hakikati ararken buna takılmamak gerekir. Kelimeleri en titizlikle tartan Sallustius yoksunluğun karşısına opulentia'yı (varlıklılık) koymuş olsa da ben bu doluluğu kabul ediyorum. Gramercilerden de korkmamıza gerek yok; kelimeleri özensizce kullanıyoruz diye bizi azarlamalarından çekinmeye de lüzum yok; ne de olsa kendi mallarını kullanalım diye bize verenler onlardır. — Buna gülüşünce: — Tanrı'ya yöneldiğiniz zaman zihinlerinizi bir tür kehanet sözü gibi küçümsememeye karar verdiğim için, dedim, bu kelimenin ne anlama geldiğine bakalım; çünkü hakikate bundan daha uygun bir kelime olmadığını düşünüyorum. Doluluk ile yoksunluk zıttır; ama burada da, kötülük ile kanaatkârlıkta olduğu gibi, şu iki şey görünür: var olmak ve var olmamak. Yoksunluk akılsızlığın kendisiyse, doluluk da bilgelik olacaktır. Pek çok kişinin kanaatkârlığa bütün faziletlerin anası demesi de boşuna değildir. Tullius da onlara katılarak halka hitap ettiği bir konuşmasında şöyle der: "Herkes dilediği gibi anlasın; ama ben kanaatkârlığı, yani ölçülülüğü ve itidali, en büyük fazilet sayarım." Pek bilgece ve pek yerinde bir söz; çünkü frux'u, yani var dediğimiz ve zıddı var olmamak olan şeyi göz önüne almıştır. Ama halkın konuşma alışkanlığında kanaatkârlık neredeyse tutumluluk anlamında kullanıldığı için, ardından iki kelime, ölçülülüğü ve itidali ekleyerek ne düşündüğünü aydınlatmıştır. Bu iki kelimeye de daha dikkatle bakalım.
Postea, inquam, de uerbo quaeremus fortasse diligentius; non enim hoc curandum est in conquisitione ueritatis. quamuis enim Sallustius, lectissimus pensator uerborum, egestati opposuerit opulentiam, tamen accipio istam plenitudinem. non enim nec hic grammaticorum formidine liberabimur aut metuendum est, ne ab eis castigemur, quod incuriose utimur uerbis, qui res suas nobis ad utendum dederunt. - Ubi cum adrisissent: Ergo quia mentes uestras, inquam, cum intenti estis in deum, uelut quaedam oracula non contemnere statui, uideamus, quid sibi uelit hoc nomen; nam nullum adcommodatius esse arbitror ueritati. plenitudo igitur et egestas contraria sunt; at etiam hic similiter, ut in nequitia et frugalitate, apparent illa duo, esse et non esse, et, si egestas est ipsa stultitia, plenitudo erit sapientia. merito etiam uirtutum omnium matrem multi frugalitatem esse dixerunt. quibus consentiens Tullius etiam in populari oratione ait: ut uolet quisque accipiat; ego tamen frugalitatem, id est modestiam et temperantiam, uirtutem maximam iudico: prorsus doctissime ac decentissime; considerauit enim frugem, id est illud, quod esse dicimus, cui est non esse contrarium. sed propter uulgarem loquendi consuetudinem, qua frugalitas quasi parsimonia dici solet, duobus consequentibus quid senserit inlustrauit subiciendo modestiam et temperantiam; et haec duo uerba diligentius adtendamus.
32Ölçülülük (modestia) elbette ölçüden (modus), itidal (temperantia) ise kıvamdan (temperies) adını almıştır. Ölçünün ve kıvamın bulunduğu yerde ne fazla ne eksik bir şey vardır. Demek ki yoksunluğun karşısına koyduğumuz doluluk budur; bolluğu koymamızdan çok daha iyidir. Çünkü bollukta bir taşkınlık, aşırı kabaran bir şeyin dökülüp saçılması anlaşılır. Bu, yeterli olanın ötesine geçince orada da ölçü aranır ve aşırı olan şey ölçüden yoksun kalır. Demek ki yoksunluk taşkınlığın kendisine de yabancı değildir; ama fazla da eksik de ölçüye yabancıdır. Varlıklılığın kendisini de incelersen, onun da ölçüden başka bir şey içermediğini görürsün; çünkü opulentia adını ancak ops'tan (yardım) almıştır. Peki aşırı olan şey, çoğu zaman azdan daha çok sıkıntı verirken nasıl yardım eder? Öyleyse az ya da aşırı olan her şey, ölçüden yoksun olduğu için yoksunluğa tabidir. O hâlde ruhun ölçüsü bilgeliktir. Çünkü bilgeliğin akılsızlığın zıddı olduğu inkâr edilmez; akılsızlık yoksunluktur, yoksunluğun zıddı da doluluktur; öyleyse bilgelik doluluktur. Dolulukta ise ölçü vardır; öyleyse ruhun ölçüsü bilgeliktedir. Haklı olarak dilden dile dolaşan şu güzel söz de buradan gelir: "Hayatta en faydalı şey, hiçbir şeyde aşırıya kaçmamaktır."
Modestia utique dicta est a modo et a temperie temperantia. ubi autem modus est atque temperies, nec plus est quicquam nec minus. ipsa est igitur plenitudo, quam egestati contrariam posueramus, multo melius, quam si abundantiam poneremus. in abundantia enim intellegitur affluentia et quasi rei nimium exuberantis effusio. quod cum euenit ultra quam satis est, etiam ibi desideratur modus et res, quae nimia est, modo eget. ergo nec ab ipsa redundantia egestas aliena est, a modo autem et plus et minus aliena sunt. ipsam etiam opulentiam si discutias, inuenies eam nihil aliud tenere quam modum. nam non nisi ab ope dicta est opulentia. quomodo autem opitulatur, quod nimium est, cum incommodius sit saepe quam parum? quidquid igitur uel parum uel nimium est, quia modo eget, obnoxium est egestati. modus ergo animi sapientia est. etenim sapientia contraria stultitiae non negatur et stultitia egestas, egestati autem contraria plenitudo: sapientia igitur plenitudo. in plenitudine autem modus: modus igitur animo in sapientia est. unde illud praeclarum est et non inmerito diffamatum: hoc primum in uita esse utile, ut ne quid nimis.
33Bugünkü tartışmamızın başında şunu söylemiştik: Bedbahtlığın yoksunluktan başka bir şey olmadığını bulursak, yoksun olmayanın mesut olduğunu kabul edecektik. Bu bulundu. Öyleyse mesut olmak, yoksun olmamaktan, yani bilge olmaktan başka bir şey değildir. Bilgeliğin ne olduğunu soruyorsanız, onu da akıl şimdilik gücü yettiğince açıp ortaya çıkardı: Bilgelik ruhun ölçüsünden başka bir şey değildir; yani ruhun kendini dengede tuttuğu, aşırılığa taşmadığı ve dolu olanın altına da daralmadığı şeydir. Ruh, ölçüsüz ve bedbaht insanların kendilerine sevinç ve güç sağladığını sandıkları sefahate, tahakküme, kibre ve bu türden başka şeylere taşar. Pintilikle, korkularla, kederle, arzuyla ve bedbaht insanların bile bedbaht olduklarını itiraf ettikleri başka ne varsa onlarla daralır. Ama ruh bulduğu bilgeliği seyrettiğinde ve, şu çocuğun sözünü kullanayım, ona bağlanıp hiçbir boşluğa kapılmadan hayallerin aldatıcılığına dönmediğinde — ki o hayallerin ağırlığına sarılan ruh, Tanrı'sından düşüp batar —, artık hiçbir ölçüsüzlükten, dolayısıyla hiçbir yoksunluktan, dolayısıyla hiçbir bedbahtlıktan korkmaz. Öyleyse mesut olan herkes kendi ölçüsüne, yani bilgeliğe sahiptir.
Dixeramus autem in exordio hodiernae disputationis nostrae, quod, si inueniremus nihil esse aliud miseriam quam egestatem, eum beatum esse fateremur, qui non egeret. est autem inuentum. ergo beatum esse nihil est aliud quam non egere, hoc est esse sapientem. si autem quaeritis, quid sit sapientia, iam et ipsam ratio, quantum in praesentia potuit, euoluit atque eruit; nihil est enim aliud quam modus animi, hoc est quo sese animus librat, ut neque excurrat in nimium neque infra quam plenum est coartetur. excurrit autem in luxurias dominationes superbias ceteraque id genus, quibus inmoderatorum miserorumque animi sibi laetitias atque potentias conparari putant. coartatur autem sordibus timoribus maerore cupiditate atque aliis, quaecumque sunt, quibus homines miseros etiam miseri confitentur. cum uero sapientiam contemplatur inuentam cumque, ut huius pueri uerbo utar, ad ipsam se tenet nec se ad simulacrorum fallaciam, quorum pondus amplexus a deo suo cadere atque demergi solet, ulla commotus inanitate conuertit, nihil inmoderationis et ideo nihil egestatis, nihil igitur miseriae pertimescit. habet ergo modum suum, id est sapientiam, quisquis beatus est.
34Peki bilgelik denmesi gereken, Tanrı'nın bilgeliğinden başka nedir? İlahî otoriteden de öğrendik ki Tanrı'nın Oğlu, Tanrı'nın bilgeliğinden başka bir şey değildir; Tanrı'nın Oğlu da elbette Tanrı'dır. Öyleyse mesut olan herkes Tanrı'ya sahiptir; bu ziyafete başladığımızda hepimiz bunu zaten kabul etmiştik. Ama bilgeliği hakikatten başka bir şey mi sanıyorsunuz? Çünkü şu da söylenmiştir: "Hakikat benim." Hakikatin var olması ise bir en yüksek ölçü sayesindedir; hakikat ondan çıkar ve mükemmelleşince ona döner. O en yüksek ölçüye ise başka hiçbir ölçü konmaz; çünkü en yüksek ölçü, en yüksek ölçü sayesinde ölçüyse, kendi sayesinde ölçüdür. Ama en yüksek ölçünün gerçek ölçü olması da zorunludur. Öyleyse hakikat nasıl ölçüden doğuyorsa, ölçü de hakikatle bilinir. Demek ki ne hakikat ölçüsüz ne de ölçü hakikatsiz hiçbir zaman var olmamıştır. Tanrı'nın Oğlu kimdir? Söylenmiştir: Hakikat. Babası olmayan kimdir? En yüksek ölçüden başka kim olabilir? Öyleyse hakikat yoluyla en yüksek ölçüye ulaşan herkes mesuttur. Ruhlarla Tanrı'ya sahip olmak, yani Tanrı'nın tadına doyasıya varmak budur. Öteki şeyler Tanrı'nın elinde olsa da, kendileri Tanrı'ya sahip değildir.
Quae est autem dicenda sapientia nisi quae dei sapientia est? accepimus autem etiam auctoritate diuina dei filium nihil esse aliud quam dei sapientiam, et est dei filius profecto deus. deum habet igitur quisquis beatus est; quod omnibus nobis iam ante placuit, cum hoc conuiuium ingressi sumus. sed quid putatis esse sapientiam nisi ueritatem? etiam hoc enim dictum est: ego sum ueritas. ueritas autem ut sit, fit per aliquem summum modum, a quo procedit et in quem se perfecta conuertit. ipsi autem summo modo nullus alius modus inponitur; si enim summus modus per summum modum modus est, per se ipsum modus est. sed etiam summus modus necesse est, ut uerus modus sit. ut igitur ueritas modo gignitur, ita modus ueritate cognoscitur. neque igitur ueritas sine modo neque modus sine ueritate umquam fuit. quis est dei filius? dictum est: ueritas. quis est, qui non habet patrem? quis alius quam summus modus? quisquis igitur ad summum modum per ueritatem uenerit, beatus est. hoc est animis deum habere, id est deo perfrui. cetera enim quamuis a deo habeantur, non habent deum.
35Bizi Tanrı'yı hatırlamaya, O'nu aramaya, her bıkkınlığı atıp O'na susamaya yönelten bir tür uyarı ise hakikatin kaynağının kendisinden bize akar. Bu ışını iç gözlerimize o gizli güneş saçar. Söylediğimiz her doğru ondandır; gözlerimiz hâlâ pek sağlıklı olmadığı ya da birden açıldığı için cesaretle dönüp bütünü seyretmekten ürktüğümüz zaman bile. Bu güneşin de, hiçbir bozulmanın engellemediği mükemmel Tanrı'dan başkası olmadığı görülür. Çünkü orada bütün ve her şey mükemmeldir ve orada aynı zamanda her şeye kadir Tanrı vardır. Ama aradığımız sürece, henüz o kaynağın kendisiyle, şu kelimeyi kullanayım, o dolulukla doymadığımız için, kendi ölçümüze henüz ulaşmadığımızı itiraf edelim; bu yüzden, Tanrı'nın yardımı şimdiden bizimle olsa da, henüz bilge ve mesut değiliz. Öyleyse ruhların tam doyumu, yani mutlu hayat şudur: Seni hakikate kimin götürdüğünü, hangi hakikatin tadına doyasıya vardığını, en yüksek ölçüye neyin aracılığıyla bağlandığını saygıyla ve eksiksizce bilmek. Bu üç şey, anlayanlara, çeşit çeşit batıl inancın boş şeylerini dışarıda bırakarak, bir tek Tanrı'yı ve bir tek cevheri gösterir. — Burada annem, hafızasına derinden yerleşmiş sözleri tanıdı ve sanki uyanıp imanına dönerek rahibimizin şu dizesini sevinçle söyledi: "Ey Teslis, dua edenleri koru." Sonra ekledi: — Hiç şüphesiz mutlu hayat budur, yani mükemmel hayat; ona doğru koşan bizler, sağlam bir imanla, şevkli bir umutla ve yanan bir sevgiyle oraya ulaştırılabileceğimize güvenmeliyiz.
Admonitio autem quaedam, quae nobiscum agit, ut deum recordemur, ut eum quaeramus, ut eum pulso omni fastidio sitiamus, de ipso ad nos fonte ueritatis emanat. hoc interioribus luminibus nostris iubar sol ille secretus infundit. huius est uerum omne, quod loquimur, etiam quando adhuc uel minus sanis uel repente apertis oculis audacter conuerti et totum intueri trepidamus, nihilque aliud etiam hoc apparet esse quam deum nulla degeneratione inpediente perfectum. nam ibi totum atque omne perfectum est simulque est omnipotentissimus deus. sed tamen quamdiu quaerimus, nondum ipso fonte atque, ut illo uerbo utar, plenitudine saturati nondum ad nostrum modum nos peruenisse fateamur et ideo quamuis iam deo adiuuante nondum tamen sapientes ac beati sumus. illa est igitur plena satietas animorum, hoc est beata uita, pie perfecteque cognoscere, a quo inducaris in ueritatem, qua ueritate perfruaris, per quid conectaris summo modo. quae tria unum deum intellegentibus unamque substantiam exclusis uanitatibus uariae superstitionis ostendunt. — Hic mater recognitis uerbis, quae suae memoriae penitus inhaerebant, et quasi euigilans in fidem suam uersum illum sacerdotis nostri: foue precantes, trinitas, laeta effudit atque subiecit: Haec est nullo ambigente beata uita, quae uita perfecta est, ad quam nos festinantes posse perduci solida fide alacri spe flagranti caritate praesumendum est.
36— Öyleyse, dedim, ölçünün kendisi de bize bu ziyafete birkaç günlük bir ara vermemizi hatırlattığına göre, gücüm yettiğince en yüksek ve gerçek Tanrı'ya, Baba'ya, ruhları kurtaran Rab'be şükrediyorum; sonra da size: Uyum içinde davetime geldiniz ve beni pek çok armağanla da donattınız. Konuşmamıza o kadar çok şey kattınız ki davetlilerim tarafından doyurulduğumu inkâr edemem. — Burada herkes sevinip Tanrı'yı överken Trygetius: — Keşke bizi her gün böyle doyursan! dedi. — O ölçü, dedim, her yerde korunmalı, her yerde sevilmelidir; Tanrı'ya dönüşümüz sizin için önemliyse. — Bu sözlerle tartışmaya son verip dağıldık.
Ergo, inquam, quoniam modus ipse nos admonet et conuiuium aliquo interuallo dierum distinguere, quantas pro uiribus possum, gratias ago summo et uero deo patri, domino liberatori animarum, deinde uobis, qui concorditer inuitati multis etiam me cumulastis muneribus. nam tantum in nostrum sermonem contulistis, ut me negare non possim ab inuitatis meis esse satiatum.— Hic omnibus gaudentibus et laudantibus deum: Quam uellem, inquit Trygetius, hoc modo nos cotidie pasceres. — Modus, inquam, ille ubique seruandus est, ubique amandus, si uobis cordi est ad deum reditus noster. — His dictis facto disputationis fine discessimus.
Kaynak dosyanın sonunda CSEL baskısının eklediği Retractationes I 2 (Augustinus'un bu esere dair sonraki düzeltmeleri), kuyruktaki Retractationes çevirisinde yer alacağı için burada çevrilmedi.