Augustinus
Düzen Üzerine
De ordine
1.1I. Kitap
Zenobius, şeylerin düzenini kavramak, yani hem her birine özgü düzeni izleyip tutmak, hem de, daha önemlisi, bu evrenin onunla bir arada tutulup yönetildiği bütünün düzenini görmek ya da açıklamak, insanlar için son derece zor ve son derece nadir bir iştir. Buna şu da eklenir: Biri bunu yapabilse bile, bu kadar ilahî ve karanlık konulara, hayatının değeri ya da eğitimden gelen bir melekesi bakımından layık bir dinleyici bulmayı başaramaz. Yine de en iyi zekâların daha hırsla peşine düştüğü, bu hayatın kayalıklarını ve fırtınalarını, elden geldiğince başlarını dik tutarak seyredenlerin duymak ve öğrenmek için daha çok can attığı hiçbir şey yoktur şundan: Nasıl oluyor da hem Tanrı insan işleriyle ilgileniyor, hem de insan işlerinde her yana yayılmış öyle büyük bir çarpıklık var ki bu, değil ilahî bir yönetime, eline bu kadar güç verilse bir kölenin yönetimine bile yakıştırılamaz gibi görünüyor? Bu yüzden bu tür şeylere kafa yoranlara, sanki zorunluymuş gibi, şu iki şeyden birine inanmak kalır: Ya ilahî takdir bu en uçtaki ve en dipteki şeylere kadar uzanmaz, ya da bütün kötülükler Tanrı'nın iradesiyle işlenir. İkisi de Tanrı'ya saygısızlıktır, ama ikincisi daha çok. Çünkü herhangi bir şeyin Tanrı tarafından terk edildiğine inanmak ruh için hem pek cahilce hem de pek tehlikeli olsa da, insanlar arasında bile kimse kimseyi bir şeye gücü yetmediği için suçlamaz; ihmalle kınanmak da kötülük ve zalimlikle kınanmaktan çok daha az lekelidir. Böylece akıl, saygıyı unutmadan, adeta şuna inanmaya zorlanır: Ya bu yeryüzü şeyleri ilahî olanlar tarafından yönetilemez, ya da Tanrı onları, kendisi hakkındaki her şikâyet yumuşak ve suçlamasız kalacak şekilde yönetmektense ihmal eder ve küçümser.
Ordinem rerum, Zenobi, cum sequi ac tenere cuique proprium tum uero uniuersitatis, quo cohercetur hic mundus et regitur, uel uidere uel pandere difficillimum hominibus atque rarissimum est. huc accedit, quod, etiamsi quis haec possit, non illud quoque ualet efficere, ut dignum auditorem tam diuinis obscurisque rebus uel uitae merito uel habitu quodam eruditionis inueniat. nec tamen quicquam est, quod magis auide expetant quaeque optima ingenia magisque audire ac discere studeant, qui scopulos uitae huius et procellas uelut erecto, quantum licet, capite inspiciunt, quam quomodo fiat, ut et deus humana curet et tanta in humanis rebus peruersitas usque quaque diffusa sit, ut non diuinae sed ne seruili quidem cuipiam procurationi, si ei tanta potestas daretur, tribuenda esse uideatur. quam ob rem illud quasi necessarium his, quibus talia curae sunt, credendum dimittitur, aut diuinam prouidentiam non usque in haec ultima et ima pertendi aut certe mala omnia dei uoluntate committi, utrumque impium, sed magis posterius. quamquam enim desertum deo quicquam credere cum imperitissimum tum etiam periculosissimum animo sit, tamen in ipsis hominibus nemo quemquam non potuisse aliquid criminatus est. neglegentiae uero uituperatio multo est quam malitiae crudelitatisque purgatior. itaque uelut conpellitur ratio tenere non inmemor pietatis aut ista terrena non posse a diuinis amministrari aut neglegi atque contemni potius quam ita gubernari, ut omnis de deo sit mitis atque inculpanda conquestio.
1.2Ama kimin zihni o kadar kördür ki, cisimlerin hareketinde insanın düzenlemesinin ve iradesinin dışında kalan her türlü akıllı düzeni ilahî güce ve idareye vermekte tereddüt etsin? Meğer ki en küçük hayvanların bile uzuvlarının bu kadar sabit ve ince bir ölçüyle biçimlenmesini tesadüfe bağlayalım; ya da tesadüfle olmadığını söyleyen biri, onun akılla yapıldığını kabul etmekten kaçınabilsin; ya da bütün tabiatta, insan sanatının hiç uğraşmadığı her bir şeyde düzenli bulup hayran kaldığımız şeyi boş kanaatin saçmalıklarıyla yüce kudretin en gizli hükmünden koparmaya cüret edelim. Ama işte asıl sorularla dolu olan da budur: Pirenin uzuvları şaşılacak bir incelikle ve ayrı ayrı düzenlenmiştir; insan hayatı ise bu arada sayısız tutkunun kararsızlığı içinde dönüp çalkalanır. Ama bu şekilde düşünürsek, mozaik bir döşemede gözü tek bir taşçığın boyutundan ötesini kuşatamayacak kadar dar gören biri de ustayı düzenlemeyi ve dizmeyi bilmiyor diye kınardı; bir tek güzelliğin yüzünde birleşen o süsleri bir arada görüp gözden geçiremediği için taşçıkların çeşitliliğini karmakarışık sanardı. Az eğitimli insanların başına gelen de bundan başkası değildir: Şeylerin bütün uyumunu ve bütünlüğünü zayıf zihinleriyle kucaklayıp seyredemedikleri için, onları rahatsız eden bir şey olunca, bu kendi düşüncelerine büyük geldiğinden, şeylerin kendisine büyük bir çirkinliğin yapıştığını sanırlar.
Sed quis tam caecus est mente, ut quicquam in mouendis corporibus rationis quod praeter humanam dispositionem ac uoluntatem est, diuinae potentiae moderationique dare dubitet? nisi forte aut casibus tam rata subtilique dimensione uel minutissimorum quorumque animalium membra figurantur aut, quod casu quis negat, possit nisi ratione factum fateri aut uero per uniuersam naturam, quod in singulis quibusque rebus nihil arte humana satagente ordinatum miramur, alienare a secretissimo maiestatis arbitrio ullis nugis uanae opinionis audebimus. at enim hoc ipsum est plenius quaestionum, quod membra pulicis disposita mire atque distincte sunt, cum interea humana uita innumerabilium perturbationum inconstantia uersetur et fluctuet. sed hoc pacto, si quis tam minutum cerneret, ut in uermiculato pauimento nihil ultra unius tessellae modulum acies eius ualeret ambire, uituperaret artificem uelut ordinationis et compositionis ignarum eo, quod uarietatem lapillorum perturbatam putaret, a quo illa emblemata in unius pulchritudinis faciem congruentia simul cerni conlustrarique non possent. nihil enim aliud minus eruditis hominibus accidit, qui uniuersam rerum coaptationem atque conceptum inbecilla mente conplecti et considerare non ualentes, si quid eos offenderit, quia suae cogitationi magnum est, magnam rebus putant inhaerere foeditatem.
1.3Bu yanılgının en büyük sebebi, insanın kendi kendini tanımamasıdır. Kendini tanıyabilmesi için de hislerden çekilmeye, ruhu kendi içine toplamaya ve kendi içinde tutmaya büyük bir alışkanlığı olması gerekir. Buna ancak gündelik hayatın akışının açtığı bazı kanaat yaralarını ya yalnızlıkla dağlayanlar ya da özgür sanatlarla tedavi edenler erişir.
Çünkü böylece kendine iade edilen ruh, bütünün güzelliğinin ne olduğunu anlar. Bütün (universitas) adını elbette birden (unum) almıştır; bu yüzden çokluğa dağılan ve açgözlülükle yoksulluğun peşinden koşan ruh onu göremez; çünkü bu yoksulluktan ancak çokluktan ayrılarak kaçınılabileceğini bilmez. Çokluk derken insanların değil, hislerin eriştiği her şeyin çokluğunu kastediyorum. Daha çok şeyi kucaklamak istedikçe daha çok yoksunluk çekmesine de şaşma. Ne kadar geniş olursa olsun bir dairede, her şeyin yöneldiği ve geometricilerin merkez dediği tek bir orta nokta vardır; bütün çevrenin parçaları sayısızca bölünebilse de, ötekilerin ona göre eşit olarak ölçüldüğü ve hepsine bir tür eşitlik hakkıyla hükmeden o tek noktadan başka bir şey yoktur; buradan herhangi bir yöne çıkmak istersen, ne kadar çok şeye doğru gidersen o kadar her şeyi kaybedersin. Bunun gibi, kendinden dışarı dağılan ruh bir tür sınırsızlıkla hırpalanır ve gerçek bir dilencilikle ezilir; çünkü tabiatı onu her yerde biri aramaya zorlar, çokluk ise bulmasına izin vermez.
Cuius erroris maxima causa est, quod homo sibi ipse est incognitus. qui tamen ut se noscat, magna opus habet consuetudine recedendi a sensibus et animum in se ipsum colligendi atque in se ipso retinendi. quod hi tantum adsecuntur, qui plagas quasdam opinionum, quas uitae cotidianae cursus infligit, aut solitudine inurunt aut liberalibus medicant disciplinis. Ita enim sibi animus redditus, quae sit pulchritudo uniuersitatis, intellegit, quae profecto ab uno cognominata est idcircoque illam uidere non licet animae, quae in multa procedit sectaturque auiditate pauperiem, quam nescit sola segregatione multitudinis posse uitari. multitudinem autem non hominum dico sed omnium, quae sensus attingit. nec mirere, quod eo egestatem patitur magis, quo magis appetit plura conplecti. ut enim in circulo quantumuis amplo unum est medium, quo cuncta conuergunt, quod geometrae uocant, et quamuis totius ambitus partes innumerabiliter secari queant, nihil tamen est praeter illud unum, quo cetera pariliter dimetiantur et quod omnibus quasi quodam aequalitatis iure dominetur, hinc uero in quamlibet partem si egredi uelis, eo amittuntur omnia, quo in plurima pergitur, sic animus a se ipse fusus inmensitate quadam diuerberatur et uera mendicitate conteritur, cum eum natura sua cogit ubique unum quaerere et multitudo inuenire non sinit.
1.4Ama söylediğim bu şeylerin ne olduğunu, ruhların yanılgısının sebebinin ne olduğunu, her şeyin nasıl bir'e uyup mükemmel olduğunu ve yine de günahlardan nasıl kaçınmak gerektiğini, sevgili Zenobius, elbette kavrayacaksın. Çünkü zekânı ve her türlü güzelliğin âşığı olan, şehvetin ölçüsüzlüğünden ve pisliğinden uzak ruhunu iyi tanıyorum; sende gelecekteki bilgeliğin işareti olan bu ruh, zararlı arzulara ilahî bir hakla yasak koyar ki sahte hazlara kapılıp davanı yüzüstü bırakmayasın; bundan daha çirkin ve daha tehlikeli bir ihanet bulunamaz. Evet, bana inan, bunları, ruhun arınıp işlendiği ve ondan önce ruhun ilahî tohumların emanet edilmesine hiçbir şekilde elverişli olmadığı eğitime emek verdiğinde kavrayacaksın. Bütün bunun nasıl bir şey olduğunu ve hangi sırayı gerektirdiğini, aklın gayretli ve iyi insanlara neyi vaat ettiğini, senin çok sevdiğin dostların olan bizlerin nasıl bir hayat yaşadığımızı ve özgür inzivadan hangi meyveyi topladığımızı, sanırım bu kitaplar sana yeterince öğretecek. Onlar bize kendi emeğimizden çok senin adını taşıdıkları için tatlıdır; hele daha iyi olanı seçerek kendini, sana yazdığım bu düzenin içine yerleştirip ona uydurmak istersen.
Sed et haec, quae dixi, qualia sint et quae causa extet erroris animarum quoque modo et in unum congruant atque perfecta sint cuncta et tamen peccata fugienda sint, assequeris profecto, mi Zenobi — sic enim mihi notum est ingenium tuum et pulchritudinis omnimodae amator animus sine libidinis inmoderatione atque sordibus, quod signum in te futurae sapientiae perniciosis cupiditatibus diuino iure praescribit, ne tuam causam deseras falsis uoluptatibus inlectus, qua praeuaricatione nihil turpius et periculosius inueniri potest — assequeris ergo ista, mihi crede, cum eruditioni operam dederis, qua purgatur et excolitur animus nullo modo ante idoneus, cui diuina semina committantur. quod totum cuius modi sit et quem flagitet ordinem quidue studiosis et bonis ratio promittat qualemque uitam nos uiuamus, carissimi tui, et quem fructum de liberali otio carpamus, hi te libri satis, ut opinor, edocebunt nomine tuo nobis quam nostra elaboratione dulciores, praesertim si te in ipsum ordinem, de quo ad te scribo, meliora eligens inserere atque coaptare uolueris.
1.5Mide ağrısı beni okulu bırakmaya zorlayınca — bildiğin gibi zaten böyle bir zorunluluk olmadan da felsefeye sığınmaya hazırlanıyordum —, hemen en yakın dostumuz Verecundus'un çiftliğine gittim. Onun bundan ne kadar memnun olduğunu söylememe gerek var mı? Bu adamın herkese, özellikle de bize karşı eşsiz iyilikseverliğini çok iyi bilirsin. Orada faydalı görünen her şeyi aramızda tartışıyorduk; her şey kaydedilsin diye kalemi de işin içine katmıştık; bunun sağlığıma iyi geldiğini görüyordum. Çünkü konuşurken sözlerime biraz özen göstermek zorunda kalınca tartışmanın arasına hiçbir ölçüsüz çekişme sızmıyordu; aynı zamanda söylediklerimizden bir şeyi yazıya geçirmek istersek, ne başka türlü söyleme zorunluluğu ne de hatırlama zahmeti kalıyordu. Bu konuşmaları benimle Alypius, kardeşim Navigius ve birden şaşılacak bir şekilde şiire kapılan Licentius yapıyordu; askerlik Trygetius'u da bize geri vermişti; o da emekli bir asker gibi tarihe gönül vermişti. Elimizde birkaç kitap da vardı.
Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui iam, ut scis, etiam sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar, statim me contuli ad uillam familiarissimi nostri Uerecundi. quid dicam eo libente? nosti optime hominis cum in omnes tum uero in nos beniuolentiam singularem. ibi disserebamus inter nos, quaecumque uidebantur utilia adhibito sane stilo, quo cuncta exciperentur, quod uidebam conducere ualetudini meae. cum enim nonnulla loquendi cura detinerer, nulla inter disputandum inrepebat immoderata contentio; simul etiam, ut, si quid nostrum litteris mandare placuisset, nec aliter dicendi necessitas nec labor recordationis esset. agebant autem ista mecum Alypius et Nauigius, frater meus, et Licentius repente admirabiliter poeticae deditus; Trygetium item nobis militia reddiderat, qui tamquam ueteranus adamauit historiam; etiam in libris nonnihil habebamus.
1.6Bir gece, her zamanki gibi uyanmış, aklıma nereden geldiğini bilmediğim şeyleri sessizce kendi kendime düşünüyordum. Çünkü hakikati bulma sevgisi yüzünden gecenin ya ilk yarısını, böyle kaygılarım varsa, ya da hiç değilse son yarısını, yani aşağı yukarı yarısını, ne düşünürsem düşüneyim uyanık geçirmek bende bir alışkanlık hâline gelmişti. Gençlerin gece çalışmalarının da beni kendimden uzaklaştırmasına izin vermiyordum; çünkü hem onlar bütün gün o kadar çok çalışıyorlardı ki gecelerin bir kısmını da çalışma zahmetine ayırmaları bana fazla görünüyordu, hem de kendileri benden şu öğüdü almışlardı: Kitapların dışında da kendi kendilerine bir şeyler düşünsünler ve ruhlarına kendi içlerinde oturmayı alıştırsınlar. İşte, dediğim gibi, uyanıktım; derken hamamların arkasından akan suyun sesi kulağımı çekti ve her zamankinden daha dikkatle dinledim. Aynı suyun çakıl taşlarına çarparken kâh daha açık kâh daha boğuk çağıldaması bana pek tuhaf geliyordu. Bunun sebebinin ne olabileceğini kendi kendime sormaya başladım. İtiraf edeyim, aklıma hiçbir şey gelmiyordu; tam o sırada Licentius yatağının yanındaki tahtaya vurarak can sıkıcı fareleri korkuttu ve böylece uyanık olduğunu belli etti. Ona: — Fark ediyor musun Licentius, dedim — çünkü görüyorum ki Musa'n sana gece çalışman için kandil yakmış —, şu su yolunun nasıl düzensiz ses çıkardığını? — Bu benim için yeni değil, dedi. Bir keresinde güzel hava isteğiyle uyanıp yağmur yağıyor mu diye kulak vermiştim; bu su o zaman da şimdi yaptığını yapıyordu. — Trygetius da onu doğruladı; o da aynı odada yatağında yatıyor, biz bilmeden uyanık duruyordu; çünkü karanlıktı; İtalya'da varlıklı insanlar için bile bu neredeyse kaçınılmazdır.
Sed nocte quadam, cum euigilassem de more mecumque ipse tacitus agitarem, quae in mentem nescio unde ueniebant — nam id mihi amore inueniendi ueri iam in consuetudinem uerterat, ut aut primam, si tales curae inerant, aut certe ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem peruigil quodcumque cogitarem, nec me patiebar adulescentium lucubrationibus a me ipso auocari, quia et illi per totum diem tantum agebant, ut nimium mihi uideretur, si aliquid etiam noctium in studiorum laborem usurparent, et id a me ipsi quoque praeceptum habebant, ut aliquid et praeter codices secum agerent et sese habitare consuefacerent animum — ergo, ut dixi, uigilabam, cum ecce aquae sonus pone balneas, quae praeterfluebat, eduxit me in aures et animaduersus est solito adtentius. mirum admodum mihi uidebatur, quod nunc clarius nunc pressius eadem aqua strepebat silicibus inruens. coepi a me quaerere, quaenam causa esset. fateor, nihil occurrebat, cum Licentius lecto suo inportunos percusso iuxta ligno sorices terruit seseque uigilantem hoc modo indicauit. cui ego: Animaduertis, inquam, Licenti — nam uideo tibi Musam tuam lumen ad lucubrandum accendisse — quomodo canalis iste inconstanter sonet? — Iam, inquit, mihi hoc non est nouum. nam desiderio serenitatis cum expergefactus aliquando aurem admouissem, ne imber ingrueret, hoc agebat aqua ista, quod nunc. — Approbauit Trygetius. nam et ipse in eodem conclaui lecto suo cubans uigilabat nobis nescientibus — erant enim tenebrae — quod in Italia etiam pecuniosis prope necesse est.
1.7Okulumuzun, burada olduğu kadarıyla — çünkü Alypius ile Navigius şehre gitmişlerdi —, o saatlerde bile uyumadığını görünce ve suların o akışı da bana kendisi hakkında bir şey söylememi hatırlatınca: — Bu sesin böyle değişip durmasının sebebi sizce nedir? dedim. Bu saatlerde birinin oradan geçerek ya da bir şey yıkayarak akıntıyı bu kadar sık kestiğini düşünmüyoruz herhalde. — Başka ne olabilir ki, dedi Licentius: Sonbaharda durmadan ve bol bol dökülen türden yapraklar bir yerde su yolunun dar kısmına sıkışıyor, zaman zaman yenilip boyun eğiyor; onları iten dalga geçip gidince yeniden toplanıp sıkışıyorlar; ya da yüzen yaprakların türlü rastlantılarıyla, akıntıyı kâh tutmaya kâh salıvermeye benzer şekilde yarayan başka bir şey oluyor. — Başka bir açıklamam olmadığı için bu bana inandırıcı göründü; zekâsını övdüm ve uzun süre aramama rağmen bunun neden böyle olduğunu bulamadığımı itiraf ettim.
Ergo ubi uidi scholam nostram, quantacumque aderat — nam et Alypius et Nauigius in urbem ierant — etiam illis horis non sopitam, et me cursus ille aquarum aliquid de se dicere admonebat: Quidnam nobis, inquam, uidetur esse causae, quod sic alternat hic sonus? non enim quemquam putamus his horis uel transitu uel re aliqua lauanda totiens illum meatum interpellare. — Quid putas, inquit Licentius, nisi alicubi folia cuiuscemodi, quae autumno perpetua copioseque decidunt, angustiis canalis intertrusa uinci aliquando atque cedere, ubi autem unda, quae urgebat, pertransierit, rursum colligi atque stipari aut aliquid aliud uario casu foliorum natantium fieri, quod ad illum fluxum nunc refrenandum nunc emittendum similiter ualeat? — Uisum est mihi probabile aliud non habenti confessusque sum laudans ingenium eius nihil me inuenisse, cum diu quaesissem, cur ita esset.
1.8Kısa bir sessizlikten sonra: — Haklısın, dedim, hiçbir şeye şaşmıyordun; içeride Kalliope'nin yanında oturuyordun. — Haklıyım, dedi; ama az önce sen bana büyük bir şaşkınlık verdin. — Nedir o? dedim. — Senin bunlara şaşman, dedi. — Şaşkınlık genellikle nereden doğar, dedim; bu kusurun anası, sebeplerin açık düzeninin dışında kalan alışılmamış bir şeyden başka nedir? — O da: — "Açık düzenin dışında" sözünü kabul ediyorum, dedi; çünkü bana göre hiçbir şey düzenin dışında olmaz. — Bunun üzerine, bu gençlerden bir şey istediğimde genellikle olduğundan daha canlı bir umutla doğruldum; çünkü bunlara daha dün neredeyse yeni dönmüş bir gencin ruhu, daha önce aramızda bu konuda hiçbir soru tartışılmamışken, bu kadar büyük bir şeyi birden kavramıştı: — Güzel, dedim, güzel; gerçekten çok güzel; çok derin bir şey sezdin, çok cesur davrandın. Bana inan, bu söz, zirvesine göğe çıkar gibi ulaşmaya çalıştığın Helikon'u fersah fersah aşıyor. Ama bu görüşü savunmanı isterdim; çünkü onu sarsmaya çalışacağım. — Lütfen beni şimdi kendi hâlime bırak, dedi; çünkü zihnimi başka bir şeye iyice vermiştim. — Bunun üzerine, şiir merakına iyice kapılıp felsefeden çok uzaklara sürüklenmesinden biraz korkarak: — Beni, dedim, her türlü vezinle söyleyip uluduğun o dizelerine saldırmaya kışkırtıyorsun. Çünkü onlar seninle hakikat arasına, senin âşıklarının arasındakinden daha korkunç bir duvar örmeye çalışıyorlar; o âşıklar hiç değilse kendiliğinden açılmış bir çatlaktan birbirlerine soluk veriyorlardı. — Çünkü o sırada Pyramus'u şiire dökmeye başlamıştı.
Tum interposito modico silentio: Merito, inquam, tu nihil mirabaris et apud Calliopam te intus tenebas. — Merito, inquit ille, sed modo plane dedisti mihi magnum mirari. — Quidnam hoc est? inquam. — Quod tu, inquit, ista miratus es. — Unde enim solet, inquam, oboriri admiratio aut quae huius uitii mater est nisi res insolita praeter manifestum causarum ordinem? - Et ille: 'Praeter manifestum' inquit, accipio; nam praeter ordinem nihil mihi fieri uidetur. — Hic ego erectior spe alacriore, quam soleo esse, cum aliquid ab his requiro, quod rem tantam et tam subito heri paene ad ista conuersus adulescentis animus concepisset nulla umquam de his rebus inter nos antea quaestione agitata: Bene, inquam, bene; sed prorsus bene multum sensisti, multum ausus es. hoc, mihi crede, longo interuallo transcendit Heliconem, ad cuius uerticem tamquam ad caelum peruenire conaris. sed peruellem adesses huic sententiae; nam eam labefactare temptabo. — Sine, inquit, modo me mihi, quaeso te; nam ualde in aliud intendi animum. — Hic ego nonnihil metuens, ne studio poeticae penitus prouolutus a philosophia longe raperetur: Inritor, inquam, abs te uersus istos tuos omni metrorum genere cantando et ululando insectari, qui inter te atque ueritatem inmaniorem murum quam inter amantes tuos conantur erigere; nam in se illi uel inolita rimula respirabant. Pyramum enim ille tum canere instituerat.
1.9Bunu onun beklediğinden daha sert bir sesle söyleyince bir süre sustu. Ben de başladığım düşünceyi bırakıp kendime dönmüştüm; zaten meşgul olan birini boş yere ve yersizce meşgul etmek istemiyordum. O zaman o: — Terentius'taki "kendi ihbarımla, tıpkı bir fare gibi" sözü, dedi, şimdi benim kendim hakkında söyleyebileceğimden daha yerinde söylenemezdi. Ama belki sonu tersine dönecek: Onun "bugün mahvoldum" dediği yerde ben belki bugün kendimi bulacağım. Çünkü batıl inançlıların yaptığı gibi farelerden bile alamet çıkarmayı küçümsemiyorsanız, beni sana uyanık olarak ele veren o fareyi ya da sıçanı, aklı varsa yuvasına dönüp kendi hâlinde dinlenmesi için gürültümle uyardıysam, ben de senin sesinin bu gürültüsüyle şarkı söylemektense felsefe yapmaya neden uyarılmayayım? Çünkü sen her gün bunu ispat ettikçe ben de inanmaya başladım ki asıl, sarsılmaz yurdumuz odur. Bu yüzden, sana zahmet değilse ve bunun yapılması gerektiğini düşünüyorsan, ne istersen sor; şeylerin düzenini elimden geldiğince savunacağım ve düzenin dışında hiçbir şeyin olamayacağını ileri süreceğim. Çünkü onu ruhuma öyle sindirdim ve öyle içime çektim ki, bu tartışmada biri beni yense bile bunu da hiçbir rastlantıya değil, şeylerin düzenine yükleyeceğim. Çünkü yenilen meselenin kendisi değil, Licentius olacaktır.
Quod cum seueriore quam putabat uoce dixissem, subticuit aliquantum. et ego iam reliqueram coeptam et ad me redieram, ne frustra occupare praeoccupatum atque inepte uellem; tum ille: Egomet meo indicio quasi sorex, inquit, non dictum est commodius apud Terentium quam nunc dici a me de me potest; sed sane illud ultimum fortasse in contrarium uertetur; quod enim ait ille: hodie perii, ego forte hodie inueniar. nam si non contemnitis, quod superstitiosi solent, etiam de muribus augurari, si ego illum murem uel soricem, qui me tibi uigilantem detulit, strepitu meo commonui, si quid sapit, redire in cubile suum secumque conquiescere, cur non ego ipse isto strepitu uocis tuae commonear philosophari potius quam cantare? nam illa est, ut tibi cotidie probanti iam coepi credere, uera et inconcussa nostra habitatio. quare, si tibi molestum non est atque id fieri debere arbitraris, roga quod uis; defendam, quantum possum, ordinem rerum nihilque praeter ordinem fieri posse asseram. tantum enim eum animo imbibi atque hausi, ut, etiamsi me quisquam in hac disputatione superarit, etiam hoc nulli temeritati sed rerum ordini tribuam. neque enim res ipsa, sed Licentius superabitur.
1.10Yeniden sevinerek onlara döndüm. Sonra Trygetius'a: — Sen ne düşünüyorsun? dedim. — Düzenden yanayım, hem de çok, dedi; ama yine de emin değilim ve bu kadar büyük bir meselenin büyük bir dikkatle tartışılmasını istiyorum. — Öyleyse, dedim, desteğin o tarafta kalsın; emin olmamana gelince, sanırım bu Licentius'la ve benimle de ortak noktandır. — Hiç de değil, dedi Licentius; ben bu görüşten eminim. Senin sözünü ettiğin duvarı tam yükselmeden yıkmakta neden tereddüt edeyim? Çünkü beni felsefeden şiir, hakikati bulabileceğinden ümidini kesmek kadar uzaklaştıramaz. — Bunun üzerine Trygetius sevinçle: — Elimizde artık, dedi, daha da önemlisi, Akademik olmayan bir Licentius var; çünkü onları büyük bir şevkle savunurdu. — Lütfen şimdi bunları bırak, dedi Licentius; yoksa bu kurnaz, tuzak kuran söz beni, kendini bana göstermeye başlayan ve ağzım açık ona takılıp kaldığım o bilmediğim ilahî şeyden koparıp ayırır. — Bunun üzerine sevincimin, bir zamanlar dilemeye bile cesaret edemediğimden çok daha bol taştığını görünce, coşkuyla şu dizeyi söyledim: "Öyle yapsın o baba, o tanrı!" Çünkü bize nereye gitmemizi ve nerede yurt kurmamızı buyuruyorsa, peşinden gidersek oraya kendisi götürecektir; şimdi bize alamet veren ve ruhlarımıza süzülen odur. Mağaralarda, dağlarda, korularda tütsü kokusuyla ve kurban hayvanlarının kıyımıyla coşup delilerin içini dolduran o yüce Apollon değildir bu; elbette başkadır, başkadır bu yüce olan, doğruyu söyleyen ve — neden sözü dolandırayım? — hakikatin ta kendisi olan; bilge olabilen herkes onun kâhinidir. Öyleyse girişelim Licentius; Tanrı'ya bağlılığımıza güvenerek, O'nun kulları olarak, dumanlı arzuların zararlı ateşini ayaklarımızla basıp söndürelim.
Ego rursum gaudens eis me restitui. tum Trygetio: Quid, inquam, tibi uidetur? — Faueo quidem, inquit, ordini plurimum, sed incertus sum tamen et rem tantam diligentissime discuti cupio. - Fauorem, inquam, tuum illa ergo pars habeat; nam quod incertus es, etiam cum Licentio ac me ipso tibi puto esse commune. — Prorsus, ait Licentius, ego huius sententiae certus sum. quid enim dubitem parietem, cuius mentionem fecisti, antequam plane se erexit, diruere? non enim uere poetica tantum me auertere a philosophia potest, quantum inueniendi ueri diffidentia. — Tum Trygetius gaudentibus uerbis: Habemus, inquit, iam, quod plus est, Licentium non Academicum. eos enim ille studiosissime defendere solebat. — Haec modo, inquit, omitte quaeso, ne me hoc uafrum quiddam et captatorium a nescio qua diuina re, quae mihi se ostentare coepit et cui me inhiantem suspendo, detorqueat atque disrumpat. — Hic ego multo uberius cernens abundare laetitias meas, quam uel optare aliquando ausus sum, uersum istum gestiens effudi: sic pater ille deus faciat! perducet enim ipse, si sequimur, quo nos ire iubet atque ubi ponere sedem, qui dat modo augurium nostrisque inlabitur animis. nec enim altus Apollo est, qui in speluncis in montibus in nemoribus nidore turis pecudumque calamitate concitatus inplet insanos, sed alius profecto est, alius ille altus ueridicus atque ipsa — quid enim uerbis ambiam? — ueritas, cuius uates sunt, quicumque possunt esse sapientes. ergo adgrediemur, Licenti; freti pietate cultores uestigiis nostris ignem perniciosum fumosarum cupiditatum opprimamus.
1.11— Sor artık, dedi, rica ederim; bakalım bu büyük şeyi, her neyse, açıklayabilecek miyim, hem de kendi sözlerimle. — Önce şunu cevapla, dedim: Bu suyun gelişigüzel değil de düzenle aktığını nereden çıkarıyorsun? Tahta oluklardan akıp kullanımımıza kadar getirilmesi düzene ait olabilir; çünkü bu, aklını kullanan insanlar tarafından, aynı yoldan gelen sudan hem içsinler hem yıkansınlar diye yapılmıştır; yerin elverişine göre de böyle yapılması gerekiyordu. Ama dediğin gibi yaprakların, hayret ettiğimiz şey olacak şekilde düşmesini, rastlantıyla değil de hangi şeyler düzeniyle olmuş sayacağız? — Sanki, dedi, hiçbir şeyin sebepsiz olamayacağını apaçık gören birine yaprakların düştüklerinden başka türlü düşmeleri gerektiği ya da düşebilecekleri görünebilirmiş gibi! Ne yani, şimdi ağaçların ve dalların yerini, tabiatın yapraklara verdiği ağırlığın kendisini mi tek tek anlatmamı istiyorsun? Peki, yaprakları uçuşturan havanın hareketliliğini ya da onları aşağı süzdüren yumuşaklığını, göğün durumuna, yüklerine, şekillerine ve sayısız, daha karanlık başka sebeplere göre değişen düşüşlerini araştırmak bana ne gerek? Bunlar hislerimizden gizlidir, derinden gizlidir; ama ele aldığımız soru için yeterli olan şu, nasılsa ruhtan gizli değildir: Hiçbir şey sebepsiz olmaz. Can sıkıcı bir soru soran sormayı sürdürebilir: Ağaçların oraya dikilmesinin sebebi neydi? İnsanların toprağın verimliliğinin peşinden gittiğini söylerim. Peki ya meyve vermeyen ve kendiliğinden bitmiş ağaçlarsa? Bu sefer de bizim pek göremediğimizi söylerim; çünkü onları doğuran tabiat hiç de gelişigüzel değildir. Daha ne diyeyim? Ya bana bir şeyin sebepsiz olduğunu öğretin, ya da hiçbir şeyin belli bir sebepler düzeni olmadan olmadığına inanın.
Iam, inquit, interroga, oro te, si possim hoc tantum nescio quid explicare et uerbis et meis. — Hoc ipsum, inquam, mihi responde, primo unde tibi uideatur aqua ista non temere sic sed ordine influere. nam quod ligneolis canalibus superlabitur et ducitur usque in usus nostros, potest ad ordinem pertinere. factum est enim ab hominibus ratione utentibus, ut uno eius itinere simul et biberent et lauarent, et pro locorum oportunitatibus consequens erat, ut ita fieret, quod uero illa, ut dicis, folia sic inciderunt, ut hoc, quod ammirati sumus, eueniret, quo tandem rerum ordine ac non casu potius factum putabimus? - Quasi uero, inquit ille, aliter, atque ceciderunt, debuisse aut potuisse cadere cuiquam uideri potest serenissime intuenti nihil posse fieri sine causa. quid? iam uis persequar situs arborum atque ramorum ipsumque pondus, quantum natura foliis imposuit? quid? aeris uel mobilitatem, qua uolitant, uel mollitiam, qua descendunt, uariosque lapsus pro affectione caeli pro onere pro figuris suis ceterisque innumerabilibus atque obscurioribus causis quid me attinet quaerere? latent ista sensus nostros, penitus latent; illud tamen, quod adgressae quaestioni satis est, nescio quo modo animum non latet, nihil fieri sine causa. potest enim odiosus percontator pergere quaerere: quae causa erat, ut ibi arbores ponerentur? respondebo secutos esse homines uber terrae. quid, si fructuosae arbores non sunt ac temere natae sunt? et hic respondebo nos parum uidere; nam temerariam quae illas genuit nequaquam esse naturam. quid plura? aut aliquid sine causa fieri docear aut nihil fieri nisi certo causarum ordine credite.
1.12Ona: — Bana can sıkıcı bir soru soran desen de, dedim — çünkü seni Pyramus ve Thisbe ile söyleşmekten alıkoyan ben, böyle olmaktan pek kaçınamam —, yine de sana sormaya devam edeceğim. Düzenli görünmesini istediğin bu tabiat — sayısız başka şeyden söz etmeyeyim — meyve vermeyen bu ağaçları ne işe yarasın diye yarattı? — O ne diyeceğini düşünürken Trygetius: — Ağaçların insanlara faydası yalnız meyvelerinden mi gelir? dedi. Gölgeden, odundan, hatta en sonunda dallardan ya da yapraklardan gelen daha ne kadar fayda var! — Lütfen, dedi Licentius, onun sorularına bunlarla karşılık verme. Çünkü insanlara hiçbir faydası olmayan, ya da faydası öyle gizli ya da öyle zayıf olan sayısız şey gösterilebilir ki bu fayda insanlar, hele bizler tarafından ortaya çıkarılamaz ya da savunulamaz. Bize kendisi öğretsin daha iyi: Önünde bir sebep bulunmadan bir şey nasıl olur? — Buna sonra bakarız, dedim. Artık öğretmen olmam gerekmiyor; çünkü sen bu kadar büyük bir şeyden emin olduğunu ilan ettin, ama öğrenmeye pek hevesli olan ve yalnız bunun için gece gündüz uyanık kalan bana henüz hiçbir şey öğretmedin.
Cui ego: Licet, inquam, me odiosum percontatorem uoces — uix enim possum non esse, qui expugnaui, ne cum Pyramo et Thisbe conloquereris — pergam tamen quaerere abs te. natura ista, quam uis uideri ordinatam, cui bono - ut de ceteris rebus innumerabilibus taceamistas ipsas arbores, quae fructus non afferunt, procreauit? — At illo cogitante, quid diceret, ait Trygetius: Numquidnam usus arbustorum in solis fructibus praebetur hominibus? quanta sunt alia, quae umbra, lignis, quamuis postremo, quae ipsis frondibus seu foliis fiant? — Noli obsecro, inquit ille, interrogationibus eius haec reddere. innumerabilia sunt enim, quae proferri possunt, ex quibus nulla est hominibus utilitas aut certe ita latet uel inbecilla est, ut ab hominibus, praesertim nobis, erui defendiue non possit. ipse potius nos doceat, quomodo aliquid fiat, quod non causa praecesserit. — Post, inquam, ista uidebimus. non enim iam me necesse est esse doctorem, cum tu, qui iam tantae rei te certum esse professus es, adhuc me nihil docueris nimium discere cupientem et propter hoc solum dies noctesque uigilantem.
1.13— Beni nereye itiyorsun? dedi. Yoksa ben seni, yaprakların kendilerini akıntıya atan rüzgârları izlediğinden daha kolay mı izliyorum, öyle ki onlara düşmek yetmiyor da bir de sürüklenmeleri mi gerekiyor? Licentius, Augustinus'a felsefenin göbeğindeki şeyleri öğretirse, bu başka ne olur? — Lütfen, dedim, ne kendini bu kadar küçült ne de beni yücelt. Çünkü ben de felsefede bir çocuğum; soru sorduğumda bana kimin aracılığıyla cevap verdiğini pek önemsemiyorum: Cevap veren, her gün sızlanmalarımı dinleyen O'dur ve sanırım sen bir gün O'nun kâhini olacaksın; bu "bir gün" de belki pek uzak değildir. Bununla birlikte, bu türden çalışmalardan çok uzak olan başkaları da, tartışanların topluluğunda sorularla adeta zincire vurulunca, bir şey öğretebilirler. Bir şey ise hiç demek değildir. Görmüyor musun — senin benzetmeni kullanmayı yeğlerim — rüzgârların taşıdığı, dalgaların üstünde yüzen o yapraklar bile kendini aşağı atan ırmağa biraz direnir ve insanlara şeylerin düzenini hatırlatır; tabii senin savunduğun şey doğruysa?
Quo me mittis? inquit; an quia te leuius sequor quam illa folia uentos, quibus in profluentem iaciuntur, ut eis cadere parum sit, nisi etiam trahantur? nam quid aliud erit, cum Licentius et Augustinum et ea quae sunt in media philosophia docet? — Noli obsecro, inquam, aut te tantum abicere aut me extollere. nam et ego in philosophia puer sum et non nimis curo, cum interrogo, per quem mihi ille respondeat, qui me cotidie querulum accipit, cuius quidem credo quandoque uatem futurum; neque hoc 'quandoque' forsitan longum est. sed tamen alii quoque multum sepositi ab huius modi studiis docere aliquid possunt, cum disserentium societati quasi uinculis interrogationum coartantur. idem autem aliquid non est nihil. an non uides — tuo enim simili utar libentius — illa ipsa folia, quae feruntur uentis, quae undis innatant, resistere aliquantum praecipitanti se flumini et de rerum ordine homines commonere, si tamen hoc, quod abs te defenditur, uerum est?
1.14Bunun üzerine o, sevinçten yatağından bile fırlayarak: — Kim inkâr edebilir, ey yüce Tanrı, dedi, her şeyi düzenle yönettiğini? Her şey birbirine nasıl da tutunuyor! Nasıl da sabit bir ardışıklıkla kendi düğümlerine doğru itiliyor! Bunları konuşalım diye ne kadar büyük ve ne kadar çok şey olmuş! Seni bulalım diye ne kadar şey oluyor! Uyanmamız, senin o sesi fark etmen, sebebini kendi kendine araman, bu kadar küçük bir şeyin sebebini bulamaman — bunlar şeylerin düzeninden değilse nereden akıp geliyor? Fare de ortaya çıkıyor ki ben uyanık olduğum ele verileyim. Sonunda senin kendi sözün de, belki sen bunu amaçlamadan — çünkü aklına ne geleceği kimsenin elinde değildir —, nasılsa öyle dönüyor ki sana ne cevap vermem gerektiğini bana kendisi öğretiyor. Söyle bana lütfen: Söylediğimiz bu şeyler, senin kararlaştırdığın gibi yazıya geçirilip insanlar arasında biraz daha geniş yayılırsa, bu, kendisine danışılsa büyük bir kâhinin ya da bir Keldani'nin, olmasından çok önce cevap vermesi gereken büyük bir şey gibi görünmez mi? Böyle bir cevap verseydi, öyle ilahî sayılır, herkes tarafından öyle övülürdü ki yine de hiç kimse ona bir yaprağın ağaçtan neden düştüğünü ya da dolaşan bir farenin yatan bir insanı rahatsız edip etmeyeceğini sormazdı. Onlardan biri böyle şeylerin olacağını hiç kendiliğinden söylemiş ya da danışan biri tarafından söylemeye zorlanmış mıdır? Oysa ileride ünsüz olmayacak bir kitap çıkacağını söylese ve bunun zorunlu olarak olacağını görse — çünkü başka türlü kehanette bulunamazdı —, tarlada yaprakların savrulması da, evde en değersiz küçük hayvanın yaptığı da, şeylerin düzeninde elbette o yazılar kadar zorunludur. Çünkü o yazılar sözlerden oluşur; bu sözler de, önce bu en değersiz şeyler olmasaydı ne akla gelebilir ne ağızdan çıkabilir ne de sonrakilere bırakılabilirdi. Bu yüzden, rica ederim, artık kimse bana bir şeyin neden olduğunu sormasın. Hiçbir şeyin, bir sebep onu doğurmadan ve harekete geçirmeden olmadığını, doğmadığını bilmek yeter.
Hic ille lecto etiam exiliens prae laetitia: Quis neget, deus magne, inquit, te cuncta ordine administrare? quam se omnia tenent! quam ratis successionibus in nodos suos urgentur! quanta et quam multa facta sunt, ut haec loqueremur! quanta fiunt, ut te inueniamus! unde enim hoc ipsum nisi ex rerum ordine manat et ducitur, quod euigilauimus, quod illum sonum aduertisti, quod quaesisti tecum causam, quod tu causam tantillae rei non inuenisti? sorex etiam prodit, ut ego uigilans prodar. postremo tuus etiam ipse sermo te fortasse id non agente — non enim cuiquam in potestate est, quid ueniat in mentem — sic nescio quo modo circumagitur, ut me ipse doceat, quid tibi debeam respondere. namque oro te, si haec, quae a nobis dicta sunt, litteris, ut instituisti, mandata peruagentur paulo latius ad hominum famam, nonne ita res magna uidetur, ut de illa consultus aliqui uates magnus aut Chaldeus respondere debuerit, multo antequam euenit? quodsi respondisset, ita diuinus diceretur, ita efferretur laudibus omnium, ut tamen ex eo nemo quaereret, cur folium ex arbore ceciderit aut utrum mus oberrans iacenti homini molestus fuerit. numquidnam enim talia futura quisquam illorum aut per se dixit aliquando aut a consultore coactus est dicere? atqui si futurum quendam librum non ignobilem diceret et id necessario euenturum uideret — non enim posset aliter diuinare — profecto quidquid uolutatio foliorum in agro, quidquid uilissima bestiola in domo facit, tam sunt in rerum ordine necessaria quam illae litterae. his enim uerbis fiunt, quae sine illis praecedentibus uilissimis rebus nec in mentem uenire possent nec ore procedere posterisque mandari. quare iam, rogo, nemo ex me quaerat, cur quidque fiat. satis est nihil fieri, nihil gigni, quod non aliqua causa genuerit ac mouerit.
1.15— Belli ki, delikanlı, dedim, kehanete karşı ne kadar çok şeyin, hem de ne kadar büyük adamlar tarafından söylendiğini bilmiyorsun. Ama şimdi cevap ver: Bir şeyin sebepsiz olup olmadığını değil — buna cevap vermek istemediğini görüyorum —, savunmayı üstlendiğin bu düzen sana iyi bir şey mi yoksa kötü bir şey mi görünüyor? — O biraz duraklayarak: — İkisinden birini cevap verebileceğim şekilde sormadın, dedi; çünkü burada bir tür orta görüyorum: Düzen bana ne iyi ne kötü görünüyor. — Hiç değilse, dedim, düzenin zıddı nedir sence? — Hiçbir şey, dedi; çünkü bütünü kaplamış, bütününe hâkim olmuş bir şeyin zıddı nasıl olabilir? Düzenin zıddı olacak şeyin düzenin dışında olması zorunludur; oysa düzenin dışında hiçbir şey görmüyorum; öyleyse düzenin zıddı olan bir şey bulunduğunu düşünmemek gerekir. — Yani, dedi Trygetius, yanılgı düzenin zıddı değil mi? — Hiçbir şekilde, dedi; çünkü kimsenin sebepsiz yanıldığını görmüyorum; sebeplerin dizisi ise düzenin içindedir; yanılgının kendisi de yalnız bir sebeple doğmakla kalmaz, kendisi de bir şey doğurur ve onun sebebi olur. Bu yüzden, düzenin dışında olmadığı için düzenin zıddı da olamaz.
Apparet te, inquam, nescire, adulescens, quam multa et a qualibus uiris contra diuinationem dicta sint. sed responde nunc, non utrum fiat aliquid sine causa — nam id iam uideo te nolle respondere — sed ordo iste susceptus tuus bonumne quicquam an malum tibi esse uideatur. — Et ille submorans: Non, inquit, sic rogasti, ut unum de duobus queam respondere. uideo hic enim quandam medietatem. nam ordo mihi nec bonum nec malum uidetur. — Quid saltem censes, inquam, ordini esse contrarium? — Nihil, ait ille; nam quomodo esse quicquam contrarium potest ei rei, quae totum occupauit, totum obtinuit? quod enim erit ordini contrarium, necesse erit esse praeter ordinem; nihil autem esse praeter ordinem uideo: nihil igitur ordini oportet putare esse contrarium. — Ergone, ait Trygetius, contrarius ordini error non est? — Nullo modo, inquit; nam neminem uideo errare sine causa; causarum autem series ordine includitur et error ipse non solum gignitur causa sed etiam gignit aliquid, cui causa fit. quam ob rem quo extra ordinem non est, eo non potest ordini esse contrarius.
1.16Trygetius sustu; ben ise sevinçten kendimi tutamıyordum. Çünkü çok sevgili bir dostumun oğlu olan bu gencin benim de oğlum olduğunu görüyordum; yalnız bu da değil, bana dost olarak da yükselip büyüdüğünü, sıradan edebiyata bile hevesinden ümidimi kestiğim bu gencin, sanki kendi mülküne dönüp bakmış gibi, bütün atılımıyla felsefenin ortasına geldiğini görüyordum. Ben buna sessizce hayran kalıp sevinçle coşarken, o birden bir tür esine kapılmış gibi haykırdı: — Ah, istediğimi söyleyebilseydim! Ey sözler, neredeyseniz, yardıma koşun! Hem iyiler hem kötüler düzenin içindedir. İsterseniz inanın; çünkü bunu nasıl açıklayacağımı bilmiyorum.
Et cum tacuisset Trygetius egoque me ipsum non caperem gaudio, quod uidebam adulescentem, carissimi amici filium, etiam meum fieri, nec solum, uerum in amicum quoque iam mihi surgere atque grandescere et, cuius studium uel in mediocres litteras desperaueram, quasi respecta possessione sua toto impetu in mediam uenire philosophiam — quod dum tacitus miror et exaestuo in gratulatione, subito ille quasi mente quadam correptus exclamat: O si possem dicere quod uolo! rogo, ubiubi estis, uerba, succurrite. et bona et mala in ordine sunt. credite, si uultis; nam quomodo id explicem nescio.
1.17Ben hayret ediyor ve susuyordum. Trygetius ise adamın, sarhoşluğunu biraz atmış gibi konuşulabilir hâle gelip sohbete döndüğünü görünce: — Söylediğin şey, Licentius, bana saçma ve hakikate büsbütün yabancı görünüyor, dedi; ama lütfen bana biraz katlan ve bağırıp çağırarak beni şaşırtma. — Ne istersen söyle, dedi o; çünkü gördüğüm ve neredeyse elimde tuttuğum şeyden beni koparacağından korkmuyorum. — Keşke, dedi, savunduğun düzenden sapmasaydın! Tanrı'ya karşı bu kadar büyük bir — yumuşak söyleyeyim — dikkatsizliğe kapılmasaydın! Kötülüklerin de düzenin içinde bulunduğunu söylemekten daha saygısızca ne söylenebilir? Çünkü Tanrı elbette düzeni sever. — Elbette sever, dedi o; düzen O'ndan akar, O'nunla beraberdir; böyle yüce bir konuda bundan daha uygun bir şey söylenebilirse, lütfen kendin düşün. Çünkü sana bunları şimdi öğretecek kudrette değilim. — Neyi düşüneyim? dedi Trygetius; söylediğini olduğu gibi kabul ediyorum, anladığım kadarı da bana yeter. Çünkü hem kötülüklerin düzenin içinde bulunduğunu hem de düzenin kendisinin en yüce Tanrı'dan aktığını ve O'nun tarafından sevildiğini söyledin. Bundan da hem kötülüklerin en yüce Tanrı'dan geldiği hem de Tanrı'nın kötülükleri sevdiği sonucu çıkar.
Ego mirabar et tacebam. Trygetius autem ubi uidit hominem paululum quasi digesta ebrietate affabilem factum redditumque conloquio: Absurdum, inquit, mihi uidetur, Licenti, et plane alienum a ueritate quod dicis; sed quaeso patiare me paululum nec proturbes clamitando. —Dic quod uis, ait ille; non enim metuo, ne me auferas ab eo, quod uideo ac paene teneo. — Utinam, inquit, ab eo quem defendis ordine deuius non sis! non tanta in deum feraris, ut mitius loquar, incuria. quid enim potuit dici magis impium quam etiam mala ordine contineri? certe enim deus amat ordinem. —Uero amat, ait ille; ab ipso manat, cum ipso est, et si quid potest de re tantum alta conuenientius dici, cogita quaeso ipse tecum. nec enim sum idoneus, qui te ista nunc doceam. — Quid cogitem? inquit Trygetius; accipio prorsus quod dicis satisque mihi est in eo, quod intellego. certe enim et mala dixisti ordine contineri et ipsum ordinem manare a summo deo atque ab eo diligi. ex quo sequitur, ut et mala sint a summo deo et mala deus diligat.
1.18Bu sonuç karşısında Licentius için korktum. Ama o, söz bulmanın güçlüğünden inleyerek, ne cevap vereceğini değil, vermesi gereken cevabı nasıl dile getireceğini arayarak: — Tanrı kötülükleri sevmez, dedi; bunun tek sebebi de, Tanrı'nın kötülükleri de sevmesinin düzene uygun olmamasıdır. Düzeni de bu yüzden çok sever, çünkü onun sayesinde kötülükleri sevmez. Ama Tanrı onları sevmediğine göre, kötülükler nasıl olur da düzenin içinde olmaz? Çünkü kötülüklerin düzeni de tam budur: Tanrı tarafından sevilmemek. Yoksa Tanrı'nın iyileri sevip kötüleri sevmemesi sana küçük bir şeyler düzeni mi görünüyor? Böylece Tanrı'nın sevmediği kötülükler de düzenin dışında değildir; O ise düzenin kendisini sever. Çünkü sevdiği şey tam da budur: iyileri sevmek ve kötüleri sevmemek; bu da büyük bir düzenin ve ilahî bir tertibin işidir. Bu düzen ve tertip, bütünün uyumunu tam bu ayrım sayesinde koruduğu için, kötülüklerin de var olması zorunlu olur. Böylece, konuşmada da hoşumuza giden karşıtlıklarda (antithesis) olduğu gibi, bir bakıma zıtlardan bütün şeylerin güzelliği birlikte biçimlenir.
In qua conclusione timui Licentio. at ille ingemescens difficultate uerborum nec omnino quaerens, quid responderet, sed quem ad modum quod respondendum erat promeret: Non diligit deus mala, inquit, nec ob aliud, nisi quia ordinis non est, ut et deus mala diligat; et ordinem ideo multum diligit, quia per eum non diligit mala. at uero ipsa mala qui possunt non esse in ordine, cum deus illa non diligat? nam iste ipse est malorum ordo, ut non diligantur a deo. an paruus rerum ordo tibi uidetur, ut et bona deus diligat et non diligat mala? ita nec praeter ordinem sunt mala, quae non diligit deus, et ipsum tamen ordinem diligit; hoc ipsum enim diligit, diligere bona et non diligere mala, quod est magni ordinis et diuinae dispositionis. qui ordo atque dispositio quia uniuersitatis congruentiam ipsa distinctione custodit, fit, ut mala etiam esse necesse sit. ita quasi ex antithetis quodam modo, quod nobis etiam in oratione iucundum est, ex contrariis, omnium simul rerum pulchritudo figuratur.
1.19Bundan sonra biraz sustu; sonra birden Trygetius'un yatağının bulunduğu yana doğrularak: — Sana soruyorum, lütfen söyle, dedi: Tanrı adil midir? — Öteki susuyordu; sonradan anlattığına göre, okul arkadaşının ve yakın dostunun yeni bir esinle birden coşan konuşmasına çok şaşırıyor ve ürperiyordu. O susunca Licentius şöyle devam etti: — Tanrı'nın adil olmadığını söylersen, ne yaptığına sen bak; az önce beni saygısızlıkla suçlayan sendin. Ama bize öğretildiği gibi ve düzenin kendi zorunluluğuyla hissettiğimiz gibi Tanrı adilse, elbette herkese hakkını dağıtarak adildir. Ama hiçbir ayrımın bulunmadığı yerde dağıtımdan söz edilebilir mi? Ya da her şey iyiyse ayrım nerede kalır? Tanrı'nın adaletiyle herkese, iyilerin ve kötülerin hak ettiğine göre hakkı veriliyorsa, düzenin dışında ne bulunabilir? Tanrı'nın adil olduğunu ise hepimiz kabul ediyoruz; öyleyse her şey düzenin içindedir. — Bunları söyleyince yatağına geri yaslandı ve kimse ona bir şey söylemeyince daha yumuşak bir sesle: — Hiç mi bir şey söylemiyorsun bana, dedi; hiç değilse sen, beni bunlara iten sen?
Post hoc intersiluit modice et repente sese erigens, qua Trygetius lectum habebat: Nam quaero ex te, quaeso, inquit, iustusne sit deus. — Tacebat ille nimis, ut postea retulit, ammirans et horrens subito condiscipuli et familiaris sui afflatum noua inspiratione sermonem. quo tacente ille ita secutus est: Si enim deum iustum non esse responderis, tu uideris quid agas, qui me dudum impietatis arguebas. si autem, ut nobis traditur nosque ipsius ordinis necessitate sentimus, iustus est deus, sua cuique distribuendo utique iustus est. quae autem distributio dici potest, ubi distinctio nulla est? aut quae distinctio, si bona sunt omnia? quidue praeter ordinem reperiri potest, si dei iustitia bonorum malorumque meritis sua cuique redduntur? iustum autem deum omnes fatemur: totum igitur ordine includitur. — Quibus dictis relisit se strato et iam lenior uoce, cum ei uerbum nemo faceret: Nihilne mihi, inquit, uel tu, qui conpulisti ad ista, respondes?
1.20Ona: — Söyle bakalım, dedim, sende bu yeni vicdan titizliği de nereden çıktı? Ama ne düşündüğümü gündüz cevaplayacağım; gün bana geri dönüyor gibi görünüyor, meğer pencerelere vuran o parıltı ayın olmasın. Hem susmak da gerekiyor ki senin bu büyük kazançlarını, Licentius, unutkanlık yutmasın. Yazılarımız bunların kendilerine emanet edilmesini ne zaman istemez ki? Sana ne düşündüğümü açıkça söyleyeyim: Elimden geldiğince sana karşı tartışacağım; çünkü beni yenersen bana bundan büyük bir zafer verilemez. Ama tarafını tutmaya çalışacağım insanların kurnazlığına ya da keskin bir yanılgısına, ilimlerin eğitimiyle pek beslenmediği için bu kadar büyük bir Tanrı'yı belki taşıyamayacak olan zayıflığın boyun eğerse, O'na daha sağlam dönebilmek için ne kadar güç toplaman gerektiğini meselenin kendisi sana hatırlatacaktır. Aynı zamanda bu tartışmamızın daha işlenmiş olmasını da istiyorum; çünkü onu kaba kulaklara borçlu değilim. Bizim Zenobius'umuz benimle şeylerin düzeni üzerine sık sık çok şey konuştu; ama derin sorular soran onu, ya konuların karanlığı ya da zamanın darlığı yüzünden hiçbir zaman tatmin edemedim. O ise sık sık ertelemelerime o kadar sabırsızlanırdı ki, daha dikkatli ve daha bol cevap vermeye zorlanayım diye beni bir şiirle bile kışkırttı; hem de güzel bir şiirle; onu daha çok sevmen için bu da bir sebep. Ama bu şiir o sırada bu tür çalışmalardan çok uzak olan sana okunamadı, şimdi de okunamaz. Çünkü onun yola çıkışı o kadar ani oldu ve o kargaşa yüzünden o kadar karışık geçti ki bunların hiçbiri aklımıza gelemedi; şiiri, cevap vereceğim zaman bana bırakmaya karar vermişti. Bu konuşmanın ona gönderilmesi için pek çok sebep bir araya geliyor. Birincisi, ona borçlu olmamızdır; ikincisi, şimdi nasıl bir hayat sürdüğümüzü bu yolla göstermek onun bize olan iyilikseverliğine yakışır; son olarak da, senin hakkındaki umutların sevincinde kimse onu geçemez. Çünkü burada iken de babanla, daha doğrusu hepimizle olan yakınlığı yüzünden, dikkatle fark ettiği zekâ kıvılcımlarının benim özenimle alevlenmektense senin özensizliğinle sönmesinden çok endişeleniyordu; şiire de meraklı olduğunu öğrenince öyle sevinecek ki onu şimdiden coşmuş hâlde görür gibiyim.
Cui ego: Noua nunc religio istaec in te incessit, cedo, inquam. sed quod uidebitur, per diem respondebo, qui mihi iam uidetur redire, nisi lunae est ille qui fenestris fulgor induitur. simul et tacendum est, ne tanta bona tua, Licenti, absorbeat obliuio. quando enim nostrae litterae non sibi haec mandari flagitent? dicam plane tibi quod sentio. disputabo aduersus te, quantum possum; non enim mihi, si me uiceris, maior triumphus dari potest. si autem uel calliditati uel acuto cuidam errori hominum, quorum partes suscipere temptabo, cesserit inbecillitas tua, quae minus pasta eruditione disciplinarum tantum deum fortasse sustinere non poterit, res te ipsa commonebit, quantae tibi uires, ut in eum firmior redeas, parandae sint, simul quia et istam disputationem nostram elimatius uolo prouenire; non enim grossis auribus eam debeo. nam Zenobius noster multa mecum saepe de rerum ordine contulit, cui alta percontanti numquam satisfacere potui seu propter obscuritatem rerum seu propter temporum angustias. crebrarum autem ille procrastinationum usque adeo fuit inpatiens, ut me, quo diligentius et copiosius respondere cogerer, etiam carmine prouocaret, et bono carmine, unde illum magis ames. sed neque tunc tibi legi potuit ab istarum rerum studio remotissimo neque nunc potest. nam profectio eius tam repentina et perturbata fuit tumultu illo, ut nihil istorum uenire nobis in mentem potuerit; nam id relinquere mihi responsuro statuerat et multa concurrunt, cur ei sermo iste mittatur. primum est, quia debetur, deinde, quia, cuius modi nunc uitam ducamus, etiam sic indicari eius in nos beniuolentiae decet, postremo, quod in gaudio de spe tua nemini cedit. nam et cum praesens esset, pro familiaritate patris tui uel potius omnium nostrum multum sollicitus erat, ne ingenii tui quaedam scintillae, quas diligenter animaduertebat, non tam conflarentur cura mea quam tua extinguerentur incuria; et cum te poeticae quoque studiosum esse cognouerit, sic gratulabitur, ut eum mihi gestientem uidere iam uidear.
1.21— Bana bundan daha hoş bir iyilik yapamazsın, dedi; ama ister benim kararsızlığıma ve çocukça hafifliğime gülün, ister bu bizde gerçekten ilahî bir işaretle ve düzenle olsun, size söylemekten çekinmeyeyim: O vezinlere karşı birden isteksizleştim; şimdi bana bambaşka, ne olduğunu bilmediğim bir şey ışıl ışıl parladı. Felsefe, itiraf ederim, Thisbe'den, Pyramus'tan, o Venüs'ten ve Cupido'dan ve bu türden her çeşit aşktan daha güzeldir. — Ve iç çekerek Mesih'e şükrediyordu. Ben bunu nasıl karşıladım — ne kadar memnuniyetle desem, ya da neyi söylemesem? Herkes dilediği gibi anlasın, umurumda değil; yalnız belki ölçüsüzce seviniyordum.
Nihil mihi quidem gratius facies, inquit; sed siue mobilitatem meam et puerilem leuitatem ridebitis siue aliquo uere diuino nutu et ordine fit in nobis, non uobis dubitem dicere: pigrior sum ad illa metra subito effectus; alia, longe alia nescio quid mihi nunc luce resplenduit. pulchrior est philosophia, fateor, quam Thisbe, quam Pyramus, quam illa Uenus et Cupido talesque omnimodi amores. — Et cum suspirio gratias Christo agebat. accepi ego haec, quid dicam libenter aut quid non dicam? accipiat quisque, ut uolet, nihil curo, nisi quod forte inmodice gaudebam.
1.22Bu arada biraz sonra gün ağardı. Onlar kalktılar; ben de gözyaşları içinde uzun uzun dua ettim; derken Licentius'un şu peygamber sözünü sevinçle ve şakıyarak tekrarladığını duydum: "Ey kudretlerin Tanrısı, bizi kendine döndür, yüzünü bize göster, kurtulalım." Bunu bir gün önce akşam yemeğinden sonra tabiatın gereğini görmek için dışarı çıktığında biraz yüksek sesle söylemişti; öyle ki annemiz o yerde böyle sözlerin durmadan tekrarlanmasına dayanamadı. Çünkü başka bir şey söylemiyordu; ezgiyi yeni öğrenmişti ve, olduğu gibi, alışılmamış nağmeyi seviyordu. Bildiğin gibi son derece dindar bir kadın olan annem, tam da yer ilahiye uygun olmadığı için onu azarlamıştı. O zaman o şaka yollu: — Sanki bir düşman beni buraya kapatsaydı Tanrı sesimi duymayacaktı! demişti.
Interea post paululum dies sese aperuit. surrexerunt illi et ego inlacrimans multa oraui, cum audio Licentium succinentem illud propheticum laete atque garrule: deus uirtutum, conuerte nos et ostende faciem tuam, et salui erimus. quod pridie post caenam cum ad requisita naturae foras exisset, paulo clarius cecinit, quam ut mater nostra ferre posset, quod illo loco talia continuo repetita canerentur. nihil enim aliud dicebat, quoniam ipsum cantilenae modum nuper hauserat et amabat, ut fit, melos inusitatum. obiurgauit eum religiosissima, ut scis, femina ob hoc ipsum, quod inconueniens locus cantico esset. tunc ille dixerat iocans: Quasi uero, si quis hic me inimicus includeret, non erat deus exauditurus uocem meam.
1.23Sabahleyin tek başına geri dönünce — çünkü ikisi de aynı sebeple dışarı çıkmıştı — yatağımın yanına geldi: — Bana doğruyu söyle, dedi — dilediğin olsun —, benim hakkımda ne düşünüyorsun? — Ben de gencin sağ elini tutarak: — Ne düşündüğümü, dedim, sen de seziyor, inanıyor, anlıyorsun. Dün kudretlerin Tanrısı kendisine dönen sana kendini göstersin diye o kadar uzun süre boşuna ilahi söylemediğini sanıyorum. — O hayretle hatırlayarak: — Büyük ve doğru bir şey söylüyorsun, dedi. Çünkü az önce şiirimin o saçmalıklarından o kadar zor koparıldığım hâlde şimdi onlara dönmekten bıkmam ve utanmam beni az etkilemiyor; o kadar bütünüyle büyük ve şaşılacak şeylere doğru yükseliyorum. Gerçekten Tanrı'ya dönmek bu değil mi? Aynı zamanda, böyle bir yerde böyle şeyler söylediğim için içime bir batıl inanç kuşkusunun boşuna düşürülmüş olmasına da seviniyorum. — Bu da bana kötü gelmiyor, dedim; hatta bunun hakkında da bir şey söylememizin o düzene ait olduğunu düşünüyorum. Çünkü annemin rahatsız olduğu o yerin de, gecenin de o ilahiye uygun düştüğünü görüyorum. Tanrı'ya dönmek ve O'nun yüzünü görmek için neyden kurtulmak üzere dua ettiğimizi sanıyorsun? Bedenin bir tür çamurundan ve pisliğinden ve aynı şekilde yanılgının bizi sardığı karanlıklardan değil mi? Ya da dönmek, kusurların ölçüsüzlüğünden faziletle ve itidalle kendi içine yükselmekten başka nedir? Tanrı'nın yüzü de, özlemini çektiğimiz ve sevdiğimiz için kendimizi onun için temiz ve güzel kıldığımız hakikatten başka nedir? — Bundan daha iyi söylenemez, diye haykırdı; sonra sesini alçaltıp kulağıma fısıldar gibi: — Bak lütfen, dedi, bizim için artık daha uğurlu bir düzenle bir şeyler olduğuna inanmam için ne kadar çok şey karşıma çıktı.
Ergo mane cum regressus esset solus — nam uterque ob eandem causam processerat — accessit ad lectulum meum: Uerum mihi dic, inquit, ita fiat nobis quod uis, quid de me existimes. — Atque ego adulescentis dexteram adprehendens: Quid, inquam, existimem, sentis credis intellegis. neque enim arbitror te frustra heri tam diu cecinisse, ut uirtutum deus conuerso tibi se ostendat. — At ille cum admiratione recordatus: Magnum, inquit, dicis et uerum. non enim me ipsum parum mouet, quod modo tam aegre auocabar a nugis illis carminis mei, et iam redire ad eas piget et pudet; ita totus in quaedam magna et mira subuehor. nonne hoc est uere in deum conuerti? simul et illud gaudeo, quod frustra mihi scrupulus superstitionis iniectus est, quod tali loco talia cantitabam. — Mihi, inquam, neque hoc displicet et ad illum ordinem puto pertinere, ut etiam hinc aliquid diceremus. nam illi cantico et locum ipsum, quo illa offensa est, et noctem congruere uideo. a quibus enim rebus putas nos orare ut conuertamur ad deum eiusque faciem uideamus, nisi a quodam ceno corporis atque sordibus et item tenebris, quibus nos error inuoluit? aut quid est aliud conuerti nisi ab inmoderatione uitiorum uirtute ac temperantia in sese adtolli? quidue aliud est dei facies quam ipsa, cui suspiramus et cui nos amatae mundos pulchrosque reddimus, ueritas? — Melius dici non potest, inquit exclamans; deinde suppressius quasi ad aurem: Uide quaeso, quanta occurrerunt, ut credam erga nos aliquid iam prosperiore ordine fieri.
1.24— Düzeni önemsiyorsan, dedim, o dizelerine dönmen gerekir. Çünkü özgür ilimlerde ölçülü ve derli toplu bir eğitim, hakikati kucaklamak için daha şevkli, daha sebatlı ve daha donanımlı âşıklar yetiştirir; öyle ki, Licentius, mutlu hayat denen şeyi daha ateşli isterler, daha kararlı izlerler ve sonunda ona daha tatlı bir şekilde bağlanırlar. Bu ad anılınca herkes doğrulur ve sanki elinde, yoksullara ve türlü hastalıklara tutulmuşlara verebileceğin bir şey olup olmadığına bakar. Ama bilgelik onlara hekime katlanmalarını ve biraz sabırla tedavi edilmeye razı olmalarını buyurmaya başlayınca, paçavralarına geri dönerler; onların sıcaklığında çürüyerek, hekimin biraz sert ve hastalıklara ağır gelen öğütlerine katlanıp boyun eğerek sağlıklıların sağlığına ve ışığa kavuşmaktansa, acı veren hazların uyuzunu kaşımayı yeğlerler. Böylece en yüce Tanrı'nın adıyla ve O'nu sezmekle, bir sadakayla yetinir gibi yetinerek bedbaht yaşarlar; ama yaşarlar. Başka insanları ise, daha doğrusu, bu bedeni taşırken bile gelin odasına layık olan başka ruhları, o en iyi ve en güzel güvey arar; onlar için yaşamak değil, mutlu yaşamak yeterlidir. Öyleyse şimdilik git o Musalara. Ama ne yapmanı istediğimi biliyor musun? — Ne istersen buyur, dedi. — Pyramus ile sevgilisi, şiirinde anlatacağın gibi birbirinin üzerinde kendilerini öldürdükleri zaman, dedim, şiirinin daha şiddetle alevlenmesi gereken o kederin içinde en uygun fırsatı bulursun. Bu acıklı olayların başlarına gelmesine yol açan o çirkin şehvete ve zehirli ateşlere lanet okuma fırsatını yakala; sonra da bütün gücünle, ilimlerle eğitilip faziletle güzelleşen ruhların felsefe aracılığıyla akla bağlandığı, yalnız ölümden kaçmakla kalmayıp en mutlu hayatın da tadına vardığı o saf ve içten aşkın övgüsüne yüksel. — Bunun üzerine o, uzun uzun düşünerek sessizce başını salladı ve yanımdan ayrıldı.
Si ordinem, inquam, curas, redeundum tibi est ad illos uersus. nam eruditio disciplinarum liberalium modesta sane atque succincta et alacriores et perseuerantiores et comtiores exhibet amatores amplectendae ueritati, ut ardentius appetant et constantius insequantur et inhaereant postremo dulcius, quae uocatur, Licenti, beata uita. qua nominata omnes sese erigunt et quasi adtendunt in manus, utrum habeas, quod dare possis egentibus uariisque morbis impeditis. quibus sapientia cum praecipere coeperit, ut medicum perferant seque cum aliqua patientia curari sinant, in pannos suos recidunt, quorum concalefactione tabificati scabiem uoluptatum aerumnosarum scalpunt libentius, quam ut monita medici paululum dura et morbis onerosa perpetiendo atque subeundo ualetudini sanorum lucique reddantur. itaque illo summi dei nomine ac sensu tamquam stipe contenti uiuunt miseri, uiuunt tamen. alios autem uiros uel, ut uerius loquamur, alias animas, dum hoc corpus agunt, iam thalamo suo dignas coniux ille optimus ac pulcherrimus quaerit, quibus non uiuere sed beate uiuere satis est. uade ergo interim ad illas Musas. uerum tamen scis, quid te facere uelim? — Iube, ait, quod placet. — Ubi se, inquam, Pyramus et illa eius super inuicem, ut cantaturus es, interemerint, in dolore ipso, quo tuum carmen uehementius inflammari decet, habes commodissimam oportunitatem. arripe illius foedae libidinis et incendiorum uenenatorum execrationem, quibus miseranda illa contingunt, deinde totus adtollere in laudem puri et sinceri amoris, quo animae doctae disciplinis et uirtute formonsae copulantur intellectui per philosophiam et non solum mortem fugiunt uerum etiam uita beatissima perfruuntur. - Hic ille tacitus ac diu consideratione nutans motato capite abscessit.
1.25Sonra ben de kalktım; Tanrı'ya her günkü dualarımızı sunduktan sonra hamama doğru yürümeye başlamıştık — çünkü hava kapalı olup tarlada oturamadığımız zamanlarda orası bizim için tartışmaya elverişli ve alışık olduğumuz bir yerdi —; derken kapının önünde horozların pek şiddetli bir kavgaya tutuştuğunu fark ettik. Seyretmek hoşumuza gitti. Âşıkların gözleri neyi dolaşmaz, nereyi gezmez ki, her şeyi ilim ile cehalet aracılığıyla ölçüye vurup yöneten aklın güzelliği bir yerden bir işaret versin diye? O güzellik kendisine ağzı açık bakan izleyicilerini nereye olursa sürükler ve her yerde aranmasını buyurur. Nereden ya da nerede işaret veremez ki? Nitekim o horozlarda da şunlar görülüyordu: öne doğru uzatılmış gergin başlar, kabarmış ibikler, şiddetli darbeler, son derece ihtiyatlı kaçışlar; akıldan yoksun hayvanların her hareketinde her şey yakışıktı, çünkü elbette her şeyi yukarıdan başka bir akıl ölçülendiriyordu. Sonunda da galibin kendi kanunu: mağrur ötüş ve tahakküm gururu içinde adeta bir daire gibi toplanmış uzuvlar; yenilenin işareti ise ensesinden kabarmış tüyler, sesinde ve hareketinde baştan sona çirkinlik; ve tam bu yüzden, tabiatın kanunlarıyla nasılsa uyumlu ve güzel.
Deinde ego quoque surrexi redditisque deo cotidianis uotis; ire cooperamus in balneas — ille enim locus nobis, cum caelo tristi in agro esse minime poteramus, aptus ad disputandum et familiaris fuit — cum ecce ante fores aduertimus gallos gallinatios ineuntes pugnam nimis acrem. libuit attendere. quid enim non ambiunt, qua non peragrant oculi amantum, ne quid undeunde innuat pulchritudo rationis cuncta scientia et nescientia modificantis et gubernantis, quae inhiantes sibi sectatores suos trahit quacumque atque ubique se quaeri iubet? nam unde aut ubi non potest signum dare? ut in eisdem ipsis gallis erat uidere intenta proiectius capita, inflatas comas, uehementes ictus, cautissimas euitationes et in omni motu animalium rationis expertium nihil non decorum quippe alia ratione desuper omnia moderante; postremo legem ipsam uictoris, superbum cantum et membra in unum quasi orbem collecta uelut in fastum dominationis; signum autem uicti, elatas a ceruice pinnulas et in uoce atque motu deforme totum et eo ipso naturae legibus nescio quo modo concinnum et pulchrum.
1.26Pek çok şey soruyorduk: Neden bütün horozlar böyle yapıyor, neden kendilerine tabi tavuklar üzerinde tahakküm için dövüşüyorlar; sonra neden kavganın görünüşünün kendisi, bu daha yüksek düşüncenin dışında da, bizi bir ölçüde seyretme hazzına çekiyordu; içimizde hislerden uzak pek çok şeyi arayan şey neydi, öte yandan hislerin kendi çağrısına kapılan şey neydi? Kendi kendimize diyorduk: Kanun nerede yok? Daha iyi olana borçlu olunan hâkimiyet nerede yok? Sebatın gölgesi nerede yok? O en gerçek güzelliğin taklidi nerede yok? Ölçü nerede yok? Bundan da seyretmenin de bir ölçüsü olması gerektiğini anlayıp gitmeye niyet ettiğimiz yere yürüdük. Orada, gücümüz yettiğince ve gerçekten büyük bir dikkatle — çünkü olaylar tazeydi, hem bu kadar dikkat çekici şeyler üç meraklı insanın hafızasından nasıl kaçabilirdi? — gece çalışmalarımızın bütün küçük ürünlerini kitabın bu kısmına topladık. O gün, sağlığımı korumak için, akşam yemeğinden önce onlarla birlikte her gün Vergilius'tan yarım kitap dinlemeyi âdet edinmiştim, ondan başka bir şey yapmadım. Her yerde yalnız şeylerin ölçüsünü düşünüyorduk; onu onaylamamak kimsenin elinde değildir, ama biri bir işi şevkle yaparken onu hissetmek son derece zor ve son derece nadirdir.
Multa quaerebamus, cur sic omnes, cur propter dominationem in subiectas sibi feminas, cur deinde nos ipsa pugnae facies aliquantum et praeter altiorem istam considerationem duceret in uoluptatem spectaculi, quid in nobis esset, quod a sensibus remota multa quaereret, quid rursum, quod ipsorum sensuum inuitatione caperetur. dicebamus nobis ipsis: ubi non lex? ubi non meliori debitum imperium? ubi non umbra constantiae? ubi non imitatio uerissimae illius pulchritudinis? ubi non modus? atque inde ammoniti, ut spectandi modus esset, perreximus, quo propositum erat, atque ibi, ut potuimus, sane diligenter — nam et recentes res erant et quando poterant tam insignita trium studiosorum memoriam effugere? — omnia nostrae lucubrationis opuscula in hanc libelli partem contulimus nihilque a me aliud factum est illo die, ut ualetudini parcerem, nisi quod ante caenam cum ipsis dimidium uolumen Uergili audire cotidie solitus eram, nihil nobis ubique aliud quam rerum modum considerantibus, quem non probare nemo potest, sentire autem, cum quisque aliquid studiose agit, difficillimum atque rarissimum.
1.27Ertesi gün sabah erkenden şevkle her zamanki yerde toplanıp oturduk. İkisinin de dikkati bende iken: — Elinden geldiğince burada ol Licentius, dedim, sen de Trygetius; çünkü küçük bir iş görmüyoruz: Düzeni araştırıyoruz. Şimdi, nasılsa kurtulduğuma sevindiğim o okuldaymışım gibi, düzeni size bol ve düzenli sözlerle neden öveyim? İsterseniz şunu alın — daha doğrusu istemeye bakın —; düzenin övgüsü olarak bundan ne daha kısa ne de bana göre daha doğru bir şey söylenebilir: Düzen, hayatta ona tutunursak bizi Tanrı'ya götürecek, hayatta ona tutunmazsak Tanrı'ya ulaşamayacağımız şeydir. Ruhum bizim hakkımızda beni aldatmıyorsa, oraya ulaşacağımızı şimdiden umuyor ve buna güveniyoruz. Bu yüzden bu soru aramızda büyük bir dikkatle evrilip çevrilmeli ve çözülmelidir. Bu işlerde genellikle bizimle bulunan ötekilerin de burada olmasını isterdim; mümkünse yalnız onları değil, zekâlarına her zaman hayran olduğum bütün yakın dostlarımızı şimdi sizin kadar dikkatli olarak yanımda görmek isterdim; hiç değilse yalnız Zenobius'u; bu konuda o kadar büyük bir çaba gösterdiği hâlde onu hiçbir zaman konunun büyüklüğüne yaraşır bir boş vakitle karşılayamadım. Ama bu olmadığına göre yazılarımızı okuyacaklar; çünkü bu konulardaki sözleri boşa harcamamaya, hafızadan kaçıp giden şeyleri yazının bir tür bağıyla bağlayıp geri getirmeye karar verdik. Belki de onların burada olmamasını sağlayan düzenin kendisi bunu istiyordu. Çünkü siz de bu kadar büyük bir işe, yalnız bize yüklendiği için, elbette daha dik bir ruhla atılıyorsunuz; en çok önem verdiğimiz o insanlar da okuduklarında, bir şey onları itiraz etmeye iterse, bu tartışma bize başka tartışmalar doğuracak ve konuşmaların ardı ardına gelişi kendiliğinden öğretimin düzenine yerleşecek. Ama şimdi, söz verdiğim gibi, meselenin elverdiği kadar Licentius'a karşı çıkacağım. O bütün davayı neredeyse bitirdi; yeter ki onu sağlam ve güçlü bir savunma duvarıyla çevirebilsin.
Deinde postridie bene mane alacres ad solitum locum conuenimus in eoque consedimus. et ego attentis in me ambobus: Hic esto, inquam, Licenti, quantum potes, et tu quidem, Trygeti; nec enim parua res agitur: de ordine quaerimus. quid ego nunc quasi in schola illa, unde me quoquo modo euasisse gaudeo, constitutus copiose atque ordinate nobis ordinem laudem? accipite, si uultis — immo facite ut uelitis — quo neque quicquam de huius laude breuius neque, ut mihi uidetur, uerius dici potest. ordo est, quem si tenuerimus in uita, perducet ad deum, et quem nisi tenuerimus in uita, non perueniemus ad deum. peruenturos autem nos iam, nisi me animus de nobis fallit, praesumimus et speramus. diligentissime igitur inter nos ista quaestio uersari debet atque dissolui. uellem adessent ceteri, qui nobiscum his negotiis solent interesse; uellem, si fieri potest, non istos tantum, sed omnes saltem familiares nostros, quorum semper admiror ingenium, nunc mecum habere quam uos estis intentos, aut certe ipsum tantum Zenobium, quem de hac re tanta molientem numquam pro eius magnitudine otiosus accepi. sed quia id non euenit, legent litteras nostras, quoniam instituimus iam de istis rebus uerba non perdere resque ipsas a memoria fugaces scriptorum quasi uinculo, quo reducantur, innectere. et sic fortasse ordo ipse poscebat, qui eorum procurauit absentiam. nam et uos profecto in rem tantam, quia solis perferenda inponitur nobis, erectiore animo insurgitis et cum illi legerint, qui nobis maxima cura sunt, si quid eos mouerit ad contradicendum, alias nobis disputationes disputatio ista procreabit seque ipsa successio sermonum in ordinem inseret disciplinae. sed nunc, ut promiseram, Licentio, quantum res patitur, aduersabor, qui totam causam iam paene confecit, si possit eam defensionis muro stabiliter firmeque uallare.
1.28Bunun üzerine onların sessizliklerinden, yüzlerinden, gözlerinden, merakla beklemelerinden ve kıpırtısız duruşlarından, konunun büyüklüğünden yeterince etkilendiklerini ve dinleme arzusuyla alevlendiklerini görünce: — Öyleyse Licentius, dedim, uygun görürsen bütün gücünü topla, ne kadar keskinliğin varsa bile ve bu düzenin ne olduğunu bir tarifle kuşat. — Tarif yapmaya zorlandığını duyunca, üzerine soğuk su serpilmiş gibi ürperdi; telaşlı bir yüzle bana bakıp, böyle durumlarda olduğu gibi, telaşının kendisinden gülümseyerek: — Bu da ne? dedi. Sana bunu üstlenecekmişim gibi mi görünüyorum? Beni dışarıdan gelen hangi esinle şişmiş sanıyorsun, bilmiyorum. — Ve hemen kendini yüreklendirerek: — Yoksa belki, dedi, benimle bir şey vardır? — Düzen hakkında zihninde ne kavram varsa onu bir tarife toplamak için biraz sustu, sonra doğrularak: — Düzen, dedi, Tanrı'nın kurduğu her şeyin onunla sevk edildiği şeydir.
Hic, ubi eos silentio uultu oculis suspensione atque immobilitate membrorum et rei magnitudine satis commotos et audiendi desiderio inflammatos esse conspexi: Ergo, inquam, Licenti, si tibi uidetur, collige in te quidquid uirium potes, elima quidquid habes acuminis et ordo iste quid sit definitione conplectere. — Tum ille ubi se ad definiendum cogi audiuit, quasi aqua frigida adspersus exhorruit et turbatiore uultu me intuens atque, ut fit, ipsa trepidatione subridens: Quid hoc est rei? quid quasi tibi uideor, inquit, annuere? nescio, quo aduenticio spiritu me credis inflatum. — Statimque sese animans: Aut fortasse, ait, aliquid mecum est? — Paululumque siluit, ut in definitionem, quidquid illi de ordine notionis erat, conduceretur, deinde erectior: Ordo est, inquit, per quem aguntur omnia, quae deus constituit.
1.29— Peki, dedim, Tanrı'nın kendisi de sana düzenle sevk ediliyor gibi görünmüyor mu? — Kesinlikle öyle görünüyor, dedi. — Yani Tanrı sevk mi ediliyor? dedi Trygetius. — O da: — Ne var bunda? dedi; hem düzenle bize gelen hem de baba Tanrı tarafından gönderildiğini söyleyen Mesih'in Tanrı olduğunu inkâr mı ediyorsun? Öyleyse Tanrı Mesih'i düzenle bize gönderdiyse ve Mesih'in Tanrı olduğunu inkâr etmiyorsak, Tanrı yalnız her şeyi sevk etmekle kalmaz, kendisi de düzenle sevk edilir. — Burada Trygetius tereddüt ederek: — Bunu nasıl anlayacağımı bilmiyorum, dedi; çünkü "Tanrı" dediğimizde zihnimize Mesih'in kendisi değil, Baba gelir; Mesih ise "Tanrı'nın Oğlu" dediğimizde aklımıza gelir. — Güzel iş yapıyorsun, dedi Licentius; öyleyse Tanrı'nın Oğlu'nun Tanrı olduğunu inkâr mı edeceğiz? — Bunun üzerine Trygetius, cevap vermek tehlikeli göründüğü hâlde kendini zorladı ve: — O da Tanrı'dır, dedi; ama yine de asıl anlamıyla Baba'ya Tanrı deriz. — Ona: — Sen asıl kendini tut, dedim; çünkü Oğul'a Tanrı denmesi asıl anlamın dışında değildir. — O ise din duygusuyla tedirgin olup söylediklerinin yazılmasını bile istemeyince, Licentius bunların kalması için ısrar ediyordu; elbette çocukların âdetince, daha doğrusu — ne yazık! — hemen hemen bütün insanların âdetince; sanki aramızda bu iş övünmek için yapılıyormuş gibi. Onun bu ruh hâlini daha ağır sözlerle azarlayınca kızardı. Onun bu telaşı karşısında Trygetius'un gülüp sevindiğini fark ettim ve ikisine birden: — Böyle mi yapıyorsunuz? dedim. Hangi kusur yığınlarının ve cehalet karanlıklarının altında ezilip örtüldüğümüz sizi hiç etkilemiyor mu? Az önce benim de budalaca sevindiğim o dikkatiniz, Tanrı'ya ve hakikate doğru o yükselişiniz bu muydu? Ah, benim bu çapaklı gözlerimle bile görebilseydiniz, ne tehlikeler içinde yattığımızı, bu gülüşün hangi hastalığın deliliğini gösterdiğini! Ah, görebilseydiniz! Onu ne kadar çabuk, ne kadar hemen ve ne kadar uzun bir ağlayışa çevirirdiniz! Zavallılar, nerede olduğumuzu bilmiyor musunuz? Bütün akılsızların ve cahillerin ruhlarının batmış olması ortak bir şeydir; ama bilgelik batmış olanların hepsine aynı şekilde yardım ve el uzatmaz. İnanın, kimileri yukarı çağrılır, kimileri derinlere salıverilir. Rica ederim, sefaletimi ikiye katlamayın. Kendi yaralarım bana yeter; onların iyileşmesi için neredeyse her gün gözyaşlarıyla Tanrı'ya yalvarırken, istediğim kadar çabuk iyileşmeye layık olmadığıma çoğu zaman kendim kanaat getiriyorum. Rica ederim, bana biraz sevgi, biraz yakınlık borçluysanız; sizi ne kadar sevdiğimi, size ne kadar değer verdiğimi, ahlâkınız için ne kadar kaygılandığımı anlıyorsanız; ihmal edilmemeye değer biriysem; son olarak, Tanrı tanığımdır ki yalan söylemiyorum, kendim için sizin için istediğimden fazlasını istemiyorsam, bana iyiliğimin karşılığını verin; beni seve seve hocanız diye çağırıyorsanız ücretimi ödeyin: İyi insanlar olun!
Quid? ipse deus, inquam, non tibi uidetur agi ordine? — Prorsus, inquit, uidetur. - Ergo agitur deus? ait Trygetius. — Et ille: Quid enim? inquit; Christum deum negas, qui et ordine ad nos uenit et a patre deo missum esse se dicit? si igitur deus Christum ordine ad nos misit et deum Christum esse non negamus, non solum agit omnia sed agitur etiam deus ordine. — Hic Trygetius addubitans: Nescio, inquit, quomodo istuc accipiam. deum enim quando nominamus, non quasi mentibus ipse Christus occurrit, sed pater. ille autem tunc occurrit, quando dei filium nominamus. — Bellam rem facis, inquit Licentius. negabimus ergo dei filium deum esse? — Hic ille, cum ei respondere periculosum uideretur, tamen se coegit atque ait: Et hic quidem deus est, sed tamen proprie patrem deum dicimus. — Cui ego: Cohibe te potius, inquam; non enim filius improprie deus dicitur. — At ille religione commotus cum etiam uerba sua scripta esse nollet, urguebat Licentius, ut manerent, puerorum scilicet more uel potius hominum — pro nefas! — paene omnium, quasi uero gloriandi causa inter nos illud ageretur. cuius motum animi cum obiurgarem grauioribus uerbis, erubuit. qua eius perturbatione animaduerti ridentem laetantemque Trygetium et ambobus: Itane agitis? inquam; nonne uos mouet, quibus uitiorum molibus atque imperitiae tenebris premamur et cooperiamur? haecine est illa paulo ante uestra, de qua ineptus laetabar, attentio et in deum ueritatemque surrectio? o si uideretis uel tam lippientibus oculis quam ego, in quibus periculosis iaceamus, cuius morbi dementiam risus iste indicet! o si uideretis! quam cito, quam statim quantoque productius eum uerteretis in fletus! miseri, nescitis ubi simus? demersos quidem esse animos omnium stultorum indoctorumque commune est, sed non uno atque eodem modo demersis opem sapientia et manum porrigit. alii sunt, credite, alii sunt, qui sursum uocantur, alii, qui in profunda laxantur. nolite, obsecro uos, geminare mihi miserias. satis mihi sint uulnera mea, quae ut sanentur, paene cotidianis fletibus deum rogans indigniorem tamen esse me, qui tam cito saner, quam uolo, saepe memet ipse conuinco. nolite, obsecro, si quid mihi amoris, si quid necessitudinis debetis, si intellegitis, quantum uos diligam, quanti faciam, quantum me cura exagitet morum uestrorum, si dignus sum, quem non neglegatis, si denique deo teste non mentior, nihil me plus mihi optare quam uobis, rependite mihi beneficium, et si me magistrum libenter uocatis, reddite mihi mercedem: boni estote!
1.30Daha fazla konuşmama gözyaşlarım bir ölçü koyunca, her şeyin yazılmasına çok canı sıkılan Licentius: — Ne yaptık ki, rica ederim? dedi. — Hâlâ, dedim, hiç değilse suçunu itiraf etmiyor musun? O okulda, çocukların ilimlerin faydasıyla ve yakışığıyla değil, en boş övgü sevgisiyle sürüklenmesine çok kızdığımı bilmiyor musun? Öyle ki bazıları başkalarının sözlerini okumaktan utanmıyor ve — ah, inlenecek kötülük! — okudukları sözlerin sahibi olan kişilerden alkış topluyorlardı. Siz de, sanırım hiçbir zaman böyle bir şey yapmamış olsanız da, hem felsefeye hem de nihayet kavuştuğuma sevindiğim bu hayata, çürütücü kıskançlığın ve boş övünmenin en son ama ötekilerin hepsinden daha zararlı vebasını sokmaya ve tohumunu ekmeye çalışıyorsunuz. Belki de sizi bu boşluktan ve hastalıktan caydırdığım için öğrenme çalışmalarına karşı daha üşengeç olacaksınız; rüzgârlı bir şöhretin ateşinden geri itilince tembelliğin uyuşukluğu içinde donacaksınız. Vay hâlime, eğer şimdi bile, kusurları ancak yerlerine başka kusurlar geçerek ayrılan böyle insanlara katlanmam gerekecekse! — Ne kadar daha arınmış olacağımızı göreceksin, dedi Licentius. Şimdi yalnız şunu, sevdiğin her şey adına yalvarıyoruz: Bizi bağışla ve bütün bunların silinmesini emret; hem zaten elimizde kalmamış olan yazı tabletlerine de acı. Çünkü tartıştığımız pek çok şeyden hiçbiri henüz kitaplara aktarılmadı. — Hayır, dedi Trygetius, cezamız kalsın; bizi çeken o şöhret kendi kırbacıyla bizi kendi sevgisinden caydırsın. Çünkü bu yazıların yalnız dostlarımız ve yakınlarımızca bilinmesi için az ter dökmeyeceğiz. — Licentius da buna razı oldu.
Hic ubi, ne plura dicerem, lacrimae mihi modum imposuerunt, Licentius molestissime ferens, quod omnia scribebantur: Quid enim, ait, fecimus, oro te? - Adhuc, inquam, nec fateris saltem peccatum tuum? tu nescis in illa schola grauiter me stomachari solitum, quod usque adeo pueri non utilitate ac decore disciplinarum sed inanissimae laudis amore ducerentur, ut quosdam etiam aliena uerba recitare non puderet exciperentque plausus — o ingemescendum malum! — ab eisdem ipsis, quorum erant illa, quae recitabant. ita uos, quamuis nihil umquam, ut opinor, tale feceritis, tamen et in philosophiam et in eam uitam, quam me tandem occupasse laetor, aemulationis tabificae atque inanis iactantiae ultimam sed nocentiorem ceteris omnibus pestem introducere ac proseminare conamini et fortasse, quia uos ab ista uanitate morboque deterreo, pigriores eritis ad studia doctrinae et ab ardore uentosae famae repercussi in torporem inertiae congelabitis. me miserum, si necesse erit tales etiam nunc perpeti, a quibus uitia decedere sine aliorum uitiorum successione non possint! — Probabis, ait Licentius, quam purgatiores futuri simus. modo illud obsecramus per omnia, quae diligis, ut ignotum nobis uelis atque illa omnia deleri iubeas, simul ut parcas etiam tabulis, quas iam non habemus. non enim aliquid in libros translatum est eorum, quae a nobis multa disserta sunt. — Prorsus, inquit Trygetius, maneat nostra poena, ut ea ipsa quae nos inlicit fama flagello proprio a suo amore deterreat. ut enim solis amicis et familiaribus nostris litterae istae innotescant, non parum desudabimus. — Assensus est ille.
1.31Bu arada annem içeri girdi ve bize ne kadar ilerlediğimizi sordu; çünkü soruyu o da biliyordu. Onun içeri girişinin ve sorusunun da âdetimiz üzere yazılmasını emredince: — Ne yapıyorsunuz? dedi; okuduğunuz o kitaplarda kadınların da bu tür tartışmalara katıldığını hiç duydum mu? — Ona şöyle dedim: — Kitap okumaya da insanları selamlamaya koştukları gibi koşan kibirli ve cahil insanların yargılarını pek önemsemem. Çünkü onlar kendilerinin nasıl insanlar olduğunu değil, nasıl elbiseler giydiklerini, mal mülkün ve talihin ne büyük gösterişiyle parladıklarını düşünürler. Yazılarda da sorunun nereden çıktığına, tartışanların nereye varmaya çalıştığına ya da neyi açıklayıp sonuca bağladıklarına pek dikkat etmezler. Ama aralarında ruhları küçümsenmeyecek bazı kimseler de bulunur — çünkü bunların üzerine bir tür insanlık tuzu serpilmiştir ve altın yaldızlı, süslü kapılardan felsefenin kutsal iç odalarına kolayca götürülebilirler —; bunlar için hem atalarımız, ki kitaplarını sana okurken tanıdığını görüyorum, yeterince şey yapmışlardır, hem de bu zamanlarda — ötekileri bir yana bırakayım — zekâsı, belagati, talihin verdiği nişanlar ve görevler bakımından, ama her şeyden önce zihin bakımından son derece seçkin bir adam olan, senin de iyi tanıdığın Theodorus, ne şimdi ne de sonrakiler arasında hiçbir insan türü zamanımızın edebiyatından haklı olarak şikâyet edemesin diye çalışmaktadır. Benim kitaplarım ise bazılarının eline geçer ve adımı okuyunca "Bu da kim?" deyip kitabı fırlatmaz da, ya meraktan ya da çok hevesli olduklarından eşiğin değersizliğini hiçe sayıp içeri girmeyi sürdürürlerse, benim seninle felsefe yapmama kızmayacak, sözleri yazılarıma karışan bu insanlardan hiçbirini de belki küçümsemeyeceklerdir. Çünkü bunlar yalnız özgür değildir — ki bu, herhangi bir özgür sanat için, felsefe için ise hayli hayli yeterlidir —, aynı zamanda kendi çevrelerinde en yüksek konumda doğmuşlardır. En bilgin adamların yazıları ise felsefe yapmış ayakkabıcıları ve talihin çok daha aşağı katlarından insanları da anlatır; bunlar yine de zekânın ve faziletin öyle büyük bir ışığıyla parlamışlardır ki, kendi iyiliklerini bu türden herhangi bir soylulukla, ellerinden gelse bile, hiçbir şartla değiştirmek istemezlerdi. Bana inan, senin benimle felsefe yapmanın, burada bulacakları her türlü hoşluktan ya da ciddiyetten daha çok hoşuna gideceği bir insan türü de eksik olmayacaktır. Çünkü eskiler arasında felsefe yapan kadınlar da vardır ve senin felsefen benim çok hoşuma gidiyor.
Atque interea mater ingressa est quaesiuitque a nobis, quid promouissemus; nam et ei quaestio nota erat. cuius et ingressum et rogationem cum scribi nostro more iussissem: Quid agitis? inquit; numquidnam in illis quos legitis libris etiam feminas umquam audiui in hoc genus disputationes inductas? — Cui ego: Non ualde curo, inquam, superborum imperitorumque iudicia, qui similiter in legendos libros atque in salutandos homines inruunt. non enim cogitant, quales ipsi, sed qualibus induti uestibus sint et quanta pompa rerum fortunaeque praefulgeant. isti enim in litteris non multum attendunt, aut unde sit quaestio aut quo peruenire disserentes moliantur quidue ab eis explicatum atque confectum sit. in quibus tamen quia nonnulli reperiuntur, quorum animi contemnendi non sunt — aspersi sunt enim quibusdam condimentis humanitatis et facile per aureas depictasque ianuas ad sacrosancta philosophiae penetralia perducuntur — satis eis fecerunt et maiores nostri, quorum libros tibi nobis legentibus notos esse uideo, et his temporibus — ut omittam ceteros — uir et ingenio et eloquentia et ipsis insignibus muneribusque fortunae et, quod ante omnia est, mente praestantissimus Theodorus, quem bene ipsa nosti, id agit, ut et nunc et apud posteros nullum genus hominum de litteris nostrorum temporum iure conqueratur. mei autem libri si quorum forte manus tetigerint lectoque meo nomine non dixerint: 'iste quis est?' codicemque proiecerint, sed uel curiosi uel nimium studiosi contemta uilitate liminis intrare perrexerint, me tecum philosophantem non moleste ferent nec quemquam istorum, quorum meis litteris sermo miscetur, fortasse contemnent. sunt enim non solum liberi, quod cuiuis disciplinae liberali, nedum philosophiae satis est, sed summo apud suos loco nati. doctissimorum autem hominum litterae etiam sutores philosophatos et multo uiliora fortunarum genera continent, qui tamen tanta ingenii uirtutisque luce fulserunt, ut bona sua cum qualibet huiusce modi nobilitate nullo modo uellent, etiamsi possent, ulla conditione mutare. nec deerit, mihi crede, tale hominum genus, cui plus placeat hoc ipsum, quia mecum philosopharis, quam si quid hic aliud aut iucunditatis aut grauitatis inuenerit. nam et feminae sunt apud ueteres philosophatae et philosophia tua mihi plurimum placet.
1.32Bilmediğin bir şey kalmasın anne: Felsefe denen bu Yunanca kelime Latincede "bilgelik sevgisi" demektir. Bu yüzden senin büyük bir sevgiyle bağlandığın ilahî Kitaplar da büsbütün filozoflardan değil, "bu dünyanın filozoflarından" kaçınılmasını ve onlarla alay edilmesini buyurur. Bu gözlerden çok uzak olan ve yalnız birkaç sağlam insanın aklının seyrettiği başka bir dünyanın varlığını Mesih'in kendisi yeterince gösterir; çünkü "Benim krallığım dünyadan değildir" demez, "Benim krallığım bu dünyadan değildir" der. Bütün felsefeden kaçınılması gerektiğini düşünen, bilgeliği sevmememizden başka bir şey istemiyordur. Öyleyse bilgeliği sevmeseydin seni bu yazılarımda küçümserdim; onu orta derecede sevseydin küçümsemezdim; benim kadar sevseydin hiç küçümsemezdim. Ama şimdi onu benden çok daha fazla sevdiğine göre — ki beni ne kadar sevdiğini bilirim —; onda o kadar ilerlediğine göre ki artık ne rastlantıyla gelebilecek herhangi bir sıkıntıdan ne de en bilgin adamlar için bile en zor şey olan ölümün dehşetinden korkuyorsun — herkes bunun felsefenin en yüksek kalesi olduğunu kabul eder —; ben kendimi sana seve seve bir öğrenci olarak da vermeyecek miyim?
Nam ne quid, mater, ignores, hoc Graecum uerbum, quo philosophia nominatur, Latine amor sapientiae dicitur. unde etiam diuinae scripturae, quas uehementer amplecteris, non omnino philosophos, sed philosophos huius mundi uitandos atque inridendos esse praecipiunt. esse autem alium mundum ab istis oculis remotissimum, quem paucorum sanorum intellectus intuetur, satis ipse Christus significat, qui non dicit: 'regnum meum non est de mundo', sed: regnum meum non est de hoc mundo. nam quisquis omnem philosophiam fugiendam putat, nihil nos uult aliud quam non amare sapientiam. contemnerem te igitur in his litteris meis, si sapientiam non amares, non autem contemnerem, si eam mediocriter amares, multo minus, si tantum, quantum ego, amares sapientiam. nunc uero cum eam multo plus quam me ipsum diligas et nouerim, quantum me diligas, cumque in ea tantum profeceris, ut iam nec cuiusuis incommodi fortuiti nec ipsius mortis, quod uiris doctissimis difficillimum est, horrore terrearis, quam summam philosophiae arcem omnes esse confitentur, egone me non libenter tibi etiam discipulum dabo?
1.33Bunun üzerine o, tatlılıkla ve dindarca, hiçbir zaman bu kadar büyük bir yalan söylemediğimi söyledi. Bu kadar çok söz döktüğümüzü gördüm: Bunları yazmamak olmazdı, kitap artık ölçüsünü bulmuştu, tablet de kalmamıştı; bu yüzden soruyu ertelemeye karar verdik; aynı zamanda midemi de korumak istiyordum. Çünkü o gençlere karşı kusmam zorunlu görünen sözler onu istediğimden fazla rahatsız etmişti. Ama gitmeye başladığımızda Licentius: — Unutma, dedi, senden almamız gereken ne kadar çok ve ne kadar gerekli şeyin, o en gizli ve ilahî düzen sayesinde, sen bilmeden de bize sunulduğunu. — Görüyorum, dedim, Tanrı'ya nankör değilim; bunu fark eden sizlerin de tam bu yüzden daha iyi olacağınıza güveniyorum. — O gün yaptığım iş yalnız bu oldu.
Hic illa cum blande ac religiose numquam me tantum mentitum esse dixisset et uiderem tam multa nos uerba fudisse, ut neque scribenda non essent et iam libri modus esset neque tabulae reliquae forent, placuit quaestionem differri, simul ut meo stomacho parcerem. nam eum plus, quam uellem, commouerant ea, quae mihi euomenda in illos adulescentes necessario uisa sunt. sed cum abire coepissemus: Memento, inquit Licentius, quam multa et quam necessaria nobis abs te accipienda per occultissimum illum diuinumque ordinem etiam te nesciente subministrentur. — Uideo, inquam, et ingratus deo non sum uosque ipsos, qui haec aduertitis, ob id ipsum praesumo fore meliores. — Hoc fuit tantum illo die negotium meum.
2.1II. Kitap
Birkaç gün sonra Alypius geldi. Güneş pırıl pırıl doğunca göğün parlaklığı ve, o yerlerde kışın ne kadar mümkünse, tatlı bir ılıklık bizi sık sık ve rahatça kullandığımız çayıra inmeye çağırdı. Bizimle annemiz de vardı. Onun zekâsını ve ilahî şeylere karşı alevlenmiş ruhunu daha önce de uzun süre birlikte yaşayarak ve dikkatle gözlemleyerek fark etmiştim; ama özellikle doğum günümde konuklarımla yaptığım ve küçük bir kitaba geçirdiğim, hiç de küçük olmayan bir konu üzerindeki tartışmada zihni bana öyle büyük görünmüştü ki gerçek felsefeye ondan daha uygun bir şey olmadığını düşündüm. Bu yüzden, boş vakti bol olduğunda konuşmamızdan geri kalmamasını sağlamaya karar vermiştim. Bunu sen de bu eserin ilk kitabından öğrendin.
Interpositis deinde pauculis diebus uenit Alypius et exorto sole clarissimo inuitauit caeli nitor et, quantum in illis locis hieme poterat, blanda temperies in pratum descendere, quo saepius et familiarius utebamur. nobiscum erat etiam mater nostra, cuius ingenium atque in res diuinas inflammatum animum cum antea conuictu diuturno et diligenti consideratione perspexeram tum uero in quadam disputatione non paruae rei, quam die natali meo cum conuiuis habui atque in libellum contuli, tanta mihi mens eius apparuerat, ut nihil aptius uerae philosophiae uideretur. itaque institueram, cum abundaret otio, agere, ut conloquio nostro non deesset. quod et in primo etiam huius operis libro abs te cognitum est.
2.2Sözü edilen yerde rahatça oturunca o iki gence şöyle dedim: — Büyük konuları ele alırken çocukça davrandığınız için size kızmış olsam da, sizi bu hafiflikten çekip almaya çalıştığım konuşmada zamanın, bu kadar büyük bir mesele Alypius'un gelişine ertelenmiş olacak şekilde geçmesi, bana lütufkâr Tanrı'nın izniyle düzensiz olmamış gibi görünüyor. Bu yüzden, soruyu ona artık iyice anlattığıma ve onda ne kadar ilerlediğimizi gösterdiğime göre, Licentius, üstlendiğin davayı o tarifinden hareketle savunmaya hazır mısın? Çünkü hatırladığıma göre düzenin, Tanrı'nın her şeyi onunla sevk ettiği şey olduğunu söylemiştin. — Gücüm yettiğince hazırım, dedi. — Peki, dedim, Tanrı her şeyi düzenle nasıl sevk eder? Kendini de düzenle sevk edecek şekilde mi? Yoksa O'nun dışında kalan öteki şeyler mi O'nun tarafından düzenle yönetilir? — Her şeyin iyi olduğu yerde, dedi, düzen yoktur. Çünkü orada en yüksek eşitlik vardır ve o düzene hiç ihtiyaç duymaz. — Tanrı'nın katında her şeyin iyi olduğunu inkâr mı ediyorsun? dedim. — İnkâr etmiyorum, dedi. — Öyleyse, dedim, ne Tanrı'nın ne de Tanrı'nın katındaki şeylerin düzenle yönetildiği sonucu çıkar. — Kabul ediyordu. — Peki, dedim, iyi olan her şey sana hiçbir şey değilmiş gibi mi görünüyor? — Tam tersine, dedi, gerçekten var olanlar onlardır. — Öyleyse, dedim, var olan her şeyin düzenle yönetildiği ve düzenden ayrı hiçbir şeyin bulunmadığı yolundaki o sözün nerede kaldı? — Ama kötüler de vardır, dedi; onlar yüzünden düzen iyileri de kuşatır. Çünkü yalnız iyiler düzenle yönetilmez, iyilerle kötüler birlikte yönetilir. "Var olan her şey" dediğimizde ise elbette yalnız iyileri kastetmiyoruz. Bundan da Tanrı'nın yönettiği her şeyin, hepsi birlikte, düzenle yönetildiği sonucu çıkar.
Cum igitur memorato in loco, ut commode potuimus, consedissemus, ego illis duobus adulescentibus: Quamuis uobis, inquam, suscensuerim pueriliter de magnis rebus agentibus, tamen mihi uidetur non sine ordine propitio deo accidisse, quod in sermone, quo uos ab ista leuitate detrahebam, tempus ita consumptum est, ut res tanta ad Alypii aduentum dilata uideatur. quapropter quoniam ei iam quaestionem notissimam feci et quantum in ea processerimus ostendi, paratusne es, Licenti, causam, quam suscepisti, ex illa tua definitione defendere? nam meminisse me arbitror te ordinem esse dixisse, per quem deus ageret omnia. — Paratus sum, inquit, quantum ualeo. — Quomodo ergo, inquam, agit ordine omnia deus? itane, ut etiam se ordine agat? an praeter eum ordine ab eo cetera gubernantur? — Ubi omnia bona sunt, inquit, ordo non est. est enim summa aequalitas, quae ordinem nihil desiderat. — Negas, inquam, apud deum omnia bona esse? — Non nego, inquit. — Conficitur, inquam, neque deum neque illa, quae apud deum sunt, ordine administrari. — Concedebat. — Numquidnam, inquam, omnia bona nihil tibi uidentur esse? — Immo, ait, ipsa uere sunt. — Ubi ergo est, inquam, illud tuum, quod dixisti, omnia quae sunt ordine administrari nihilque omnino esse, quod ab ordine separatum sit? — Sed sunt, inquit, etiam mala, per quae factum est, ut et bona ordo concludat; nam sola bona non ordine reguntur sed simul bona et mala. cum autem dicimus: 'omnia quae sunt', non sola utique bona dicimus. ex quo fit, ut omnia simul, quae deus administrat, ordine administrentur.
2.3Ona: — Yönetilen ve sevk edilen şeyler sana hareket ediyormuş gibi mi görünüyor, yoksa hareketsiz mi sanıyorsun? dedim. — Bu dünyada olan şeylerin hareket ettiğini kabul ediyorum, dedi. — Ötekileri inkâr mı ediyorsun? dedim. — Tanrı'yla birlikte olanlar hareket etmez, dedi; geri kalan her şeyin hareket ettiğini düşünüyorum. — Öyleyse, dedim, Tanrı'yla birlikte olanların hareket etmediğini düşündüğüne, ötekilerin ise hareket ettiğini kabul ettiğine göre, hareket eden her şeyin Tanrı'yla birlikte olmadığını göstermiş oluyorsun. — Bunu biraz daha açık tekrarla, dedi. — Bana öyle geldi ki bunu anlamakta zorlandığı için değil, ne cevap vereceğini bulmak için düşünecek vakit kazanmak istediği için istemişti. — Tanrı'yla birlikte olanların hareket etmediğini, dedim, ötekilerin ise hareket ettiğini söyledin. Öyleyse bu hareket eden şeyler Tanrı'yla birlikte olsalardı hareket etmezlerdi, çünkü Tanrı'yla birlikte olan hiçbir şeyin hareket ettiğini kabul etmiyorsun; geriye, hareket edenlerin Tanrı'nın dışında olduğu kalıyor. — Bunu söyleyince hâlâ susuyordu; sonunda: — Bana öyle geliyor ki, dedi, bu dünyada da hareket etmeyen bir şey varsa o Tanrı'yla birliktedir. — Bunun benim söylediğimle bir ilgisi yok, dedim; çünkü sanırım bu dünyadaki her şeyin hareketsiz olmadığını kabul ediyorsun. Bundan da bu dünyadaki her şeyin Tanrı'yla birlikte olmadığı sonucu çıkar. — Kabul ediyorum, dedi; hepsi değil. — Öyleyse Tanrı'sız bir şey var mı? — Hayır, dedi. — Öyleyse her şey Tanrı'yla birliktedir. — Burada tereddüt ederek: — Lütfen, dedi, Tanrı'sız hiçbir şey olmadığını söylememiş olayım; çünkü hareket eden her şey bana kesinlikle Tanrı'yla birlikteymiş gibi görünmüyor. — Öyleyse, dedim, kimsenin hareket ettiğinden şüphe etmediği şu gök Tanrı'sızdır. — Gök Tanrı'sız değildir, dedi. — Öyleyse Tanrı'yla birlikte olup hareket eden bir şey var mı? — Düşündüğümü istediğim gibi açıklayamıyorum, dedi; yine de ne söylemeye çalıştığımı, rica ederim, sözlerimi beklemeden, yapabilirseniz keskin bir sezgiyle anlayın. Bana hem Tanrı'sız hiçbir şey yokmuş gibi görünüyor, hem de Tanrı'yla birlikte olan şey sarsılmadan kalıyormuş gibi görünüyor. Ama göğün Tanrı'sız olduğunu söyleyemem; yalnız Tanrı'sız hiçbir şey olmadığını düşündüğüm için değil, göğün hareket etmeyen ve ya Tanrı olan ya da Tanrı'yla birlikte olan bir şeye sahip olduğunu düşündüğüm için de; gerçi göğün kendisinin döndüğünden ve hareket ettiğinden şüphem yok.
Cui ego: Quae administrantur et aguntur, uidentur tibi moueri an immobilia putas esse? — Ista, inquit, quae in hoc mundo fiunt, fateor moueri. — Reliqua, inquam, negas? — Quae sunt cum deo, inquit, non mouentur; reliqua omnia moueri arbitror. — Cum igitur ea, quae cum deo sunt, inquam, non moueri putas, cetera autem concedis moueri, ostendis omnia, quae mouentur, non esse cum deo. — Repete hoc ipsum, inquit, paulo planius. — Quod non mihi uisus est difficultate intellegendi fieri uoluisse, sed quaerendi spatium, quo inueniret quid responderet. — Dixisti, inquam, ea quae cum deo sunt non moueri. cetera autem moueri. si ergo haec, quae mouentur, non mouerentur, si essent cum deo, quoniam omnia, quae sunt cum deo, negas moueri, restat, ut praeter deum sint quae mouentur. — Quibus dictis adhuc tacebat, cum tandem: Uidetur mihi, inquit, quod et in hoc mundo si qua non mouentur, cum deo sunt. — Nihil hoc ad me, inquam; fateris enim, ut opinor, non omnia, quae in hoc mundo sunt, non moueri. ex quo conficitur non omnia mundi huius esse cum deo. — Fateor, inquit, non omnia. — Ergo est aliquid sine deo? — Non, inquit. — Cum deo sunt igitur omnia. — Hic cunctabundus: Quaeso, inquit, illud non dixerim, quod sine deo nihil sit; nam prorsus omnia, quae mouentur, non mihi uidentur esse cum deo. — Sine deo est, inquam, igitur caelum hoc, quod moueri nemo ambigit. — Non est, inquit, sine deo caelum. — Ergo est aliquid cum deo, quod moueatur? — Non possum, inquit, ut uolo, explicare quod sentio; tamen quid moliar dicere, peto, ut non exspectatis uerbis meis sagacissime, si potestis, intellegatis. nam et sine deo mihi nihil uidetur esse et, quod cum deo est, rursum uidetur inconcussum manere; caelum autem dicere sine deo esse non possum, non solum quod nihil sine deo esse arbitror sed quod caelum putem habere aliquid, quod non mouetur, quod uero aut deus est aut cum deo, quamuis ipsum caelum non dubitem uerti ac moueri.
2.4— Öyleyse, dedim, uygun görürsen Tanrı'yla birlikte olmanın ne olduğunu ve Tanrı'sız olmamanın ne olduğunu tarif et. Çünkü aramızdaki anlaşmazlık kelimeler üzerineyse, zihninde kavradığın şeyin kendisini gördükten sonra bunu kolayca önemsemeyiz. — Ben tarif yapmaktan nefret ederim, dedi. — Öyleyse ne yapacağız? dedim. — Sen tarif et lütfen, dedi; çünkü başkasının tarifinde neyi onaylamadığımı görmek, iyi bir tarifle bir şeyi açıklamaktan bana daha kolay geliyor. — Hatırını kırmayayım, dedim. Sence Tanrı'yla birlikte olan, O'nun tarafından yönetilen ve idare edilen şey midir? — Hayır, dedi; hareket etmeyen şeylerin Tanrı'yla birlikte olduğunu söylerken zihnimde bunu kavramamıştım. — Öyleyse şu tarif hiç değilse hoşuna gidiyor mu, bak: Tanrı'yı anlayan her şey Tanrı'yla birliktedir. — Kabul ediyorum, dedi. — Peki, dedim, sence bilge Tanrı'yı anlamaz mı? — Anlar, dedi. — Öyleyse bilgeler yalnız bir evde ya da bir şehirde değil, uçsuz bucaksız ülkelerde yolculuk ederek ve denizlerde dolaşarak da hareket ettiklerine göre, Tanrı'yla birlikte olan her şeyin hareket etmediği nasıl doğru olacak? — Beni güldürdün, dedi; sanki ben bilgenin yaptığı şeyin Tanrı'yla birlikte olduğunu söylemişim gibi. Tanrı'yla birlikte olan, bilgenin bildiği şeydir. — Bilge, dedim, kitabını, pelerinini, gömleğini, varsa ev eşyasını ve akılsızların bile iyi bildiği bu türden başka şeyleri bilmez mi? — Kabul ediyorum, dedi; gömleği bilmek ve pelerini bilmek Tanrı'yla birlikte olmak değildir.
Defini ergo, inquam, si placet, quid sit esse cum deo et quid sit non esse sine deo. si enim de uerbis inter nos controuersia est, facile contemnetur, dummodo rem ipsam, quam concepisti mente, uideamus. — Odi ego, inquit, definire. — Quid ergo faciemus? inquam. — Tu, inquit, defini quaeso. nam facilius est mihi uidere in alterius definitione, quid non probem, quam quicquam bene definiendo explicare. — Geram tibi morem, inquam. uidetur tibi id esse cum deo, quod ab eo regitur atque administratur? — Non, ait ille, hoc animo conceperam, cum dicebam ea quae non mouentur esse cum deo. — Uide ergo, inquam, utrum haec tibi saltem definitio placeat: cum deo est quidquid intellegit deum. — Concedo, inquit. — Quid ergo? inquam; sapiens deum tibi intellegere non uidetur? — Uidetur, inquit. — Cum ergo sapientes non solum in una domo aut urbe sed etiam per inmensa regionum peregrinando nauigandoque moueantur, quomodo erit uerum quidquid cum deo est non moueri? — Risum mihi, inquit, mouisti, quasi ego quod sapiens facit dixerim esse cum deo. cum deo est, sed illud quod nouit. — Non nouit, inquam, sapiens codicem suum pallium tunicam supellectilem, si quam habet, ceteraque id genus, quae stulti etiam bene nouerunt? — Fateor, inquit, nosse tunicam et nosse pallium non esse cum deo.
2.5— Demek şunu söylüyorsun, dedim: Bilgenin bildiği her şey Tanrı'yla birlikte değildir; ama bilgede Tanrı'yla birlikte olan ne varsa, bilge onu bilir. — Çok güzel, dedi; çünkü bilgenin bu beden hissiyle bildiği şey Tanrı'yla birlikte değildir; ruhla kavradığı şey ise Tanrı'yla birliktedir. Belki daha fazlasını da söylemeye cüret ediyorum, ama yine de söyleyeceğim; çünkü siz yargıçlar karşısında ya görüşümü doğrularım ya da bir şey öğrenirim: Yalnız bedenin hislerinin eriştiği şeyleri bilen biri bana yalnız Tanrı'yla değil, kendisiyle bile birlikte değilmiş gibi görünüyor. — Burada Trygetius'un yüzünde bir şeye karşılık vermek istiyormuş gibi bir ifade olduğunu, ama başkasının yerine dalmış gibi görünmekten çekindiği için utancın onu tuttuğunu fark ettim; Licentius artık sustuğu için ona istediğini söyleme fırsatı verdim. O da: — Bedenin hislerine ait şeyleri, dedi, bana öyle geliyor ki hiç kimse bilmez. Çünkü hissetmek başka, bilmek başkadır. Bu yüzden bir şeyi biliyorsak, bunun yalnız akılla tutulduğunu ve yalnız onunla kavranabildiğini düşünüyorum. Bundan şu çıkar: Bilgenin anlayarak bildiği şey Tanrı'yla birlikteyse, bilgenin bildiği her şey Tanrı'yla birlikte olabilir. — Licentius bunu onayladı ve hiçbir şekilde küçümseyemeyeceğim bir şey daha ekledi: — Bilgenin kendisi elbette Tanrı'yla birliktedir, dedi; çünkü bilge kendini de anlar. Bu hem senden aldığım, Tanrı'yı anlayan şeyin Tanrı'yla birlikte olduğu tarifinden, hem de bizim söylediğimiz, bilgenin anladığı şeyin Tanrı'yla birlikte olduğu sözünden çıkar. Ama bilgenin bu hisleri kullandığı kısmına gelince — çünkü bilge dediğimizde onun da sayılması gerektiğini sanmıyorum —, onu bilmediğimi ve nasıl bir şey olduğunu hiç kestiremediğimi itiraf ediyorum.
Hoc ergo, inquam, dicis, non omne, quod nouit sapiens, esse cum deo, sed tamen quidquid sapientis cum deo est, id nosse sapientem. — Optime, inquit; nam quidquid sensu isto corporis nouit, non est cum deo, sed illud, quod animo percipit. plus etiam fortasse audeo dicere, sed tamen dicam; uobis enim existimatoribus aut confirmem aut discam. quisquis ea sola nouit, quae corporis sensus attingit, non solum cum deo esse non mihi uidetur sed ne secum quidem — Hic cum Trygetium animaduertissem in eo uultu, ut nescio quid uelle redicere uideretur, sed uerecundia eum, ne quasi in alienum locum inrueret, contineri, feci potestatem iam tacente Licentio ut promeret quid uellet. at ille: Ista, inquit, quae ad sensus corporis pertinent, prorsus nemo mihi uidetur nosse. aliud est enim sentire, aliud nosse. quare si quid nouimus, solo intellectu contineri puto et eo solo posse conprehendi. ex quo fit, ut, si illud est cum deo, quod intellegendo sapiens nouit, totum quod nouit sapiens possit esse cum deo. — Quod cum Licentius approbasset, subiecit aliud, quod nullo pacto possem contemnere. ait enim: Sapiens prorsus ipse cum deo est; nam et se ipsum intellegit sapiens. quod conficitur et ex eo, quod a te accepi, id esse cum deo, quod intellegit deum, et ex eo, quod a nobis dictum est, id esse cum deo, quod a sapiente intellegitur. sed hanc eius partem, per quam istis utitur sensibus — non enim puto connumerandam esse, cum sapientem uocamus — fateor me nescire nec omnino cuius modi sit suspicari.
2.6— Öyleyse, dedim, bilgenin yalnız beden ve ruhtan değil, bütün bir ruhtan da oluştuğunu inkâr ediyorsun; oysa hisleri kullandığı bu kısmın ruha ait olduğunu inkâr etmek delilik olur. Çünkü hisseden gözlerin ya da kulakların kendisi değil, gözler aracılığıyla hisseden başka bir şeydir. Hissetmenin kendisini akla vermezsek ruhun hiçbir kısmına vermiş olmayız. Geriye bedene yüklenmesi kalır; şimdilik bundan daha saçma bir şey söylenemezmiş gibi geliyor bana. — Bilgenin ruhu, dedi, faziletlerle iyice arınmış ve artık Tanrı'ya bağlanmış olarak bilge adına da layıktır; onun başka hiçbir şeyine bilge demek hoş olmaz. Ama yine de, deyim yerindeyse, bir tür pislikler ve kabuklar vardır ki bilge onlardan arınmış ve adeta kendi içine çekilmiştir; bunlar o ruha hizmet eder; ya da bunların hepsine ruh demek gerekirse, elbette ruhun, yalnız ona bilge denmesi uygun düşen kısmına hizmet eder ve onun buyruğu altındadır. Bu tabi kısımda hafızanın da oturduğunu düşünüyorum. Öyleyse bilge onu bir köle gibi kullanır: Ona emirler verir, artık evcilleşmiş ve boyun eğmiş olan bu kısmın önüne kanunun sınırlarını koyar; ta ki bu hisleri, artık bilge için değil kendisi için gerekli olan şeyler yüzünden kullanırken, kendini yükseltmeye, efendisine karşı kibirlenmeye ve kendisine ait olan şeyleri bile gelişigüzel ve ölçüsüzce kullanmaya cüret etmesin. Çünkü geçip giden şeyler o en değersiz kısma ait olabilir. Hafıza ise geçip giden ve adeta kaçan şeylerden başka neye gereklidir? Öyleyse o bilge, her zaman kalan, var olması beklenmeyen, yok olmasından korkulmayan, gerçekten var olduğu için de her zaman hazır bulunan Tanrı'yı kucaklar ve O'nun tadına doyasıya varır. Kendisi hareketsiz kalıp kendinde durarak, kölesinin bir bakıma kendine ait birikimine özen gösterir ki köle onu tutumlu ve gayretli bir hizmetkâr gibi iyi kullansın ve idareli korusun.
Negas ergo, inquam, non solum ex corpore et anima sed etiam ex anima tota constare sapientem, si quidem partem istam, qua utitur sensibus, animae esse negare dementis est. non enim ipsi oculi uel aures sed nescio quid aliud per oculos sentit. ipsum autem sentire si non damus intellectui, non damus alicui parti animae. restat, ut corpori tribuatur, quo absurdius dici nihil mihi interim uidetur. — Anima, inquit, sapientis perpurgata uirtutibus et iam cohaerens deo sapientis etiam nomine digna est nec quicquam eius aliud delectat appellare sapientem; sed tamen quasi quaedam, ut ita dicam, sordes atque exuuiae, quibus se ille mundauit et quasi subtraxit in se ipsum, ei animae seruiunt uel, si tota haec anima dicenda est, ei certe parti animae seruiunt atque subiectae sunt, quam solam sapientem nominari decet. in qua parte subiecta etiam ipsam memoriam puto habitare. utitur ergo hac sapiens quasi seruo, ut haec ei iubeat easque iam domito atque substrato metas legis inponat, ut dum istis sensibus utitur propter illa, quae iam non sapienti sed sibi sunt necessaria, non se audeat extollere nec superbire domino nec his ipsis, quae adpertinent, passim atque immoderate uti. ad illam enim uilissimam partem possunt ea pertinere, quae praetereunt. quibus autem est memoria necessaria nisi praetereuntibus et quasi fugientibus rebus? ille igitur sapiens amplectitur deum eoque perfruitur, qui semper manet nec expectatur, ut sit, nec metuitur, ne desit, sed eo ipso, quo uere est, semper est praesens. curat autem immobilis, et in se manens serui sui quodam modo peculium, ut eo tamquam frugi et diligens famulus bene utatur parceque custodiat.
2.7Onun bu görüşünü hayranlıkla düşünürken, aynı şeyi bir zamanlar o da dinlerken kısaca söylediğimi hatırladım. O zaman gülümseyerek: — Licentius, dedim, bu kölene teşekkür et; birikiminden sana bir şey vermeseydi, şimdi belki ortaya koyacak bir şeyin olmazdı. Çünkü hafıza, kendisini iyi bir zihne hizmetçi gibi yönetilmek üzere bırakan o kısma aitse, bana inan, bunu söylemen için şimdi sana o yardım etti. Öyleyse o düzene dönmeden önce sorayım: Sence bilge, hiç değilse böyle şeyler için, yani ahlâken güzel ve gerekli ilimler için hafızaya ihtiyaç duymaz mı? — Bütün şeylerini hazır tutan ve elinde bulunduran birinin hafızaya ne ihtiyacı var? dedi. His alanında bile gözümüzün önündeki şey için hafızayı yardıma çağırmayız. Öyleyse her şeyi o iç akıl gözlerinin önünde tutan, yani aklın gördüğü ve sahip olduğu her şeyin kendisiyle birlikte bulunduğu Tanrı'yı sabit ve kıpırtısız seyreden bilgenin, rica ederim, hafızaya ne ihtiyacı var? Bana gelince, senden duyduklarımı aklımda tutmak için ona ihtiyacım olduysa, bu, henüz o hizmetkârın efendisi olmadığım içindir. Ona kâh hizmet ediyorum, kâh hizmet etmemek için onunla dövüşüyorum ve adeta kendimi özgürlüğüme kavuşturmaya cüret ediyorum. Belki bazen emrediyorum, o da bana boyun eğiyor ve çoğu zaman yendiğimi sanmama yol açıyor; ama başka şeylerde yine öyle başkaldırıyor ki onun ayaklarının altında zavallı bir hâlde yatıyorum. Bu yüzden bilgeyi araştırırken benim adımı anmanı istemem. — Benimkini de anma, dedim; ama yine de bu bilge kendi yakınlarını bırakabilir mi? Ya da bu bedeni taşırken, ki o hizmetkârı onun içinde kendi kanunuyla bağlı tutar, elinden geldiğince iyilik yapma vazifesini, özellikle de kendisinden en şiddetle istenen şeyi, bilgeliği öğretmeyi bırakır mı? Bunu yaparken uygun bir şekilde öğretmek ve daha az beceriksiz olmak için, bir düzen içinde anlatıp tartışacağı bir şeyi çoğu zaman önceden hazırlar; bunu hafızaya emanet etmezse kaybolması kaçınılmazdır. Öyleyse ya iyilikseverlik vazifelerinin bilgeye ait olmadığını söyleyeceksin, ya da bilgenin bazı şeylerinin hafızada saklandığını kabul edeceksin. Yoksa belki bilge, kendi şeylerinden bir kısmını, kendisi için değil yakınları için, ama yine de kendisine gerekli bir şey olarak, saklanmak üzere o hizmetkâra emanet eder; öyle ki o hizmetkâr, ayık ve efendisinin en iyi terbiyesinden geçmiş biri olarak, yalnız akılsızları bilgeliğe götürmeye yarayan ve efendisinin saklamasını buyurduğu şeyleri saklar? — Bilgenin buna bir şey emanet ettiğini de hiç düşünmüyorum, dedi; çünkü o, ister susarken ister insanlarla konuşurken, her zaman Tanrı'ya bağlıdır. Ama artık iyi eğitilmiş olan o köle, tartışan efendisine zaman zaman hatırlatacağı şeyi titizlikle saklar ve gücü altında yaşadığını gördüğü bu en adil efendiye vazifesini hoş bir şekilde yerine getirir; bunu da akıl yürüterek değil, o en yüksek kanunun ve en yüksek düzenin buyruğuyla yapar. — Üstlendiğimiz iş tamamlansın diye, dedim, şimdi gerekçelerine hiç karşı çıkmıyorum. Ama bu konunun nasıl olduğunu — çünkü küçük bir şey değildir, bu kadar kısa bir konuşmayla da yetinmez — başka bir zaman, Tanrı'nın kendisi düzen içinde bize fırsat verdiğinde dikkatle göreceğiz.
Quam sententiam eius cum admiratione considerans recordatus sum id ipsum aliquando me breuiter illo audiente dixisse. tum arridens: Gratias age, inquam, Licenti, huic seruo tuo, qui tibi nisi aliquid de peculio suo ministraret, nunc fortasse quod promeres non haberes. nam si ad eam partem memoria pertinet, quae se uelut famulam bonae menti regendam concedit, ipsa nunc adiutus es, mihi crede, ut hoc diceres. ergo antequam ad illum ordinem redeam, nonne tibi uidetur uel propter talia, id est propter honestas ac necessarias disciplinas, memoria opus esse sapienti? — Quid, inquit, memoria opus est, cum omnes suas res praesentes habeat ac teneat? non enim uel in ipso sensu ad id, quod ante oculos nostros est, in auxilium uocamus memoriam. sapienti igitur ante illos interiores intellectus oculos habenti omnia, id est deum ipsum fixe immobiliterque intuenti, cum quo sunt omnia, quae intellectus uidet ac possidet, quid opus est quaeso memoria? mihi autem ut opus esset ad haec quae abs te audieram retinenda, nondum sum illius famuli dominus sed ei modo seruio, modo pugno, ut non seruiam, et quasi audeo me adserere in libertatem meam, et si forte aliquando impero atque obtemperat mihi facitque saepe putare, quod uicerim, in aliis rursus rebus ita sese erigit, ut eius sub pedibus miser iaceam. quam ob rem quando de sapiente quaerimus, me nolo nomines. — Nec me, inquam; sed tamen numquidnam sapiens iste suos potest deserere aut ullo pacto, cum hoc corpus agit, in quo istum famulum sua lege deuinctum tenet, relinquit officium beneficia tribuendi quibus potest et maxime, quod ab eo uehementissime flagitatur, sapientiam ipsam docendi? quod cum facit, ut congrue doceat minusque ineptus sit, praeparat saepe aliquid, quod ex dispositione eloquatur ac disputet, quod nisi memoriae commendauerit, pereat necesse est. ergo aut officia beniuolentiae negabis esse sapientis aut confiteberis res aliquas sapientis memoria custodiri. an fortasse aliquid suarum rerum non propter se quidem sed propter suos, sibi tamen necessarium commendat seruandum illi famulo, ut ille tamquam sobrius et ex optima domini disciplina non quidem custodiat, nisi quod propter stultos ad sapientiam perducendos sed quod ei tamen ille custodiendum imperarit? — Nec omnino huic, inquit, commendari quicquam arbitror a sapiente, si quidem ille deo semper infixus est siue tacitus siue cum hominibus loquens; sed ille seruus iam bene institutus diligenter seruat, quod interdum disputanti domino suggerat et ei tamquam iustissimo gratum faciat officium suum, sub cuius se uidet potestate uiuere, et hoc facit non quasi ratiocinando sed summa illa lege summoque ordine praescribente. — Nihil, inquam, nunc resisto rationibus tuis, ut quod suscepimus potius peragatur. de isto uero diligenter, quem ad modum sese habeat — non enim parua res est aut tam paruo sermone contenta — uidebimus alias, cum deus ipse oportunitatem ordine dederit.
2.8Tanrı'yla birlikte olmanın ne olduğu tarif edildi. Ben Tanrı'yı anlayan şeyin Tanrı'yla birlikte olduğunu söyleyince, siz bilgenin anladığı şeylerin de orada olduğunu eklediniz. Bu konuda beni çok rahatsız eden şu: Akılsızlığı birden Tanrı'nın yanına nasıl yerleştirdiniz? Çünkü bilgenin anladığı her şey Tanrı'yla birlikteyse ve bilge akılsızlıktan ancak onu anlayarak kaçabiliyorsa, söylemesi bile günah olan o veba da Tanrı'yla birlikte olacaktır. — Bu sonuçtan sarsılıp bir süre sessiz kalınca Trygetius: — Bu tartışmaya pek yerinde gelişine boşuna sevinmediğimizi düşündüğüm kişi de cevap versin, dedi. — O zaman Alypius: — Tanrı korusun! dedi; bu kadar uzun sessizliğim sonunda bunun için mi hazırlanıyormuş? Ama huzur artık bozuldu. Yine de şimdi bu soruyu nasıl olursa olsun cevaplamaya çalışacağım; yalnız önce ne olacağını göreyim ve bu cevaptan sonra benden başka bir şey istemeyeceğinize dair sizden söz alayım. — Alypius, dedim, hasretle beklenen sesini konuşmamızdan esirgemek senin iyilikseverliğine ve insanlığına hiç yakışmaz. Ama sen şimdi başladığını bitir; geri kalanı, o düzen nasıl gerektiriyorsa öyle gelecektir. — Bu düzenden, dedi, beni şimdilik onu savunmak için yerine koymak istediğiniz düzenden, ben de iyi şeyler umuyorum. Ama yanılmıyorsam, bunlar bilgenin anladığı her şeyin Tanrı'yla birlikte olduğunu söyledikleri için, bu sonucunla akılsızlığın onlar tarafından Tanrı'ya bağlandığını düşündün. Bunun ne ölçüde kabul edilmesi gerektiğini şimdilik bir yana bırakıyorum; ama o akıl yürütmene biraz dikkat et. Şöyle dedin: "Çünkü bilgenin anladığı her şey Tanrı'yla birlikteyse ve bilge akılsızlıktan ancak onu anlayarak kaçabiliyorsa" — sanki akılsızlıktan kaçmadan önce kimsenin bilge sayılmaması gerektiği karanlık bir şeymiş gibi! Bilgenin anladığı şeylerin Tanrı'yla birlikte olduğu söylendi; öyleyse biri akılsızlıktan kaçmak için akılsızlığı anladığında henüz bilge değildir; bilge olduğunda ise akılsızlık onun anladığı şeyler arasında sayılmamalıdır. Bu yüzden, Tanrı'ya bağlı olanlar artık bilge olanın anladığı şeyler olduğuna göre, akılsızlık haklı olarak Tanrı'dan ayrılacaktır.
Definitum est autem, quid sit esse cum deo, et cum a me dictum est id esse cum deo, quod intellegit deum, uos etiam plus adiecistis, ut ibi sint etiam illa, quae intelleguntur a sapiente. qua in re multum me mouet, quomodo subito cum deo stultitiam collocaueritis. nam si cum deo sunt, quaecumque intellegit sapiens, nec nisi intellectam stultitiam effugere potest, erit etiam, quod dictu nefas est, pestis illa cum deo. — Qua conclusione commoti cum in silentio se aliquantum tenuissent: Respondeat, inquit Trygetius, etiam ille, de cuius aduentu ad istam disputationem oportunissimo non nos puto temere gratulatos. — Tum Alypius: Deus meliora! inquit; hucine mihi tandem tantum meum silentium parabatur? sed inrupta iam quies est. uerum nunc enitar huic utcumque rogationi satisfacere, cum mihi prius uel futurum prospexero et a uobis impetrauero, ut a me amplius ista responsione nihil flagitetis. — Nullo modo, inquam, est, Alypi, beneuolentiae atque humanitatis tuae uocem tuam sermoni nostro etiam desideratam negare. sed perge modo, quod instituisti effice; cetera, ut iam sese habet ordo ille, prouenient. — Aeque mihi de ordine, inquit, sunt speranda meliora, in cuius adsertione interim me substituere uoluistis. sed, ni fallor, ob hoc stultitiam deo ista tua conclusione ab his copulatam putasti, quod uniuersa, quae intellegit sapiens, cum deo esse dixerunt. sed id quatenus accipiendum sit, nunc omitto; tuam illam ratiocinationem paululum aduerte. dixisti quippe: 'nam si cum deo sunt, quaecumque intellegit sapiens, nec nisi intellectam stultitiam effugere potest' — quasi uero illud obscurum sit, antequam stultitiam quisque uitet, sapientis eum nomine non esse censendum — et dictum est a sapiente intellecta esse cum deo: cum igitur euitandae stultitiae gratia eandem stultitiam quisque intellegit, nondum est sapiens. cum autem fuerit, non inter ea, quae ille intellegit, stultitia numeranda est. quam ob rem quoniam ea coniuncta sunt deo, quae iam sapiens intellegit, recte a deo stultitia secernetur.
2.9— Her zamanki gibi keskin bir cevap verdin Alypius, dedim, ama başkasının darboğazına itilmiş biri gibi. Yine de, sanırım hâlâ benimle birlikte akılsız olmaya tenezzül ettiğine göre, bizi bu büyük kötülükten öğreterek ve tartışarak seve seve kurtaracak bir bilgeye rastlarsak ne yapacağız? Çünkü ondan, sanırım, her şeyden önce akılsızlığın nerede olduğunu, ne olduğunu, nasıl bir şey olduğunu bana göstermesini isteyeceğim. Senin için kolayca bir şey söyleyemem; ama beni, onu ne ölçüde ve ne zamandır anlamıyorsam o ölçüde ve o zamandır elinde tutuyor. Öyleyse o bilge senin görüşüne dayanarak şöyle diyecektir: "Size bunu öğreteyim diye, ben akılsızken bana gelmeliydiniz; şimdi ise kendi kendinizin hocası olabilirsiniz; çünkü ben artık akılsızlığı anlamıyorum." Bunu ondan duysaydım, o adama bize yoldaş olmasını ve birlikte başka bir hoca aramamızı hatırlatmaktan çekinmezdim. Çünkü akılsızlığı tam olarak anlamasam da, bu cevaptan daha akılsızca bir şey olmadığını görüyorum. Ama belki bizi böyle bırakmaktan ya da bize böyle uymaktan utanacaktır. Öyleyse tartışacak ve akılsızlığın kötülüklerini bol bol büyütecektir. Biz ise kendi hesabımızı iyi gözeterek ya ne konuştuğunu bilmeyen bir adamı dikkatle dinleyeceğiz, ya anlamadığı şeyi bildiğine inanacağız, ya da senin savunduğun kişilerin akıl yürütmesine göre akılsızlık hâlâ Tanrı'ya bağlıdır. İlk ikisinden hiçbirinin savunulabileceğini görmüyorum; öyleyse istemediğiniz sonuncusu kalıyor. — Seni hiç kıskanç bulmamıştım, dedi. Dediğin gibi savunduğum bu kişilerden, âdet olduğu üzere, bir ücret almış olsaydım, sen bu akıl yürütmene bu kadar sıkı sarılırken şimdi onu onlara geri vermek zorunda kalırdım. Bu yüzden ya ben seninle uğraşırken düşünmeleri için onlara az zaman kazandırmadığıma razı olsunlar, ya da kendi kusuru olmadan yenilmiş avukatlarının öğüdünü seve seve dinliyorlarsa, bu konuda da sana boyun eğsinler ve başka konularda daha dikkatli olsunlar.
Acute quidem, inquam, ut soles, Alypi, respondisti, sed tamquam in alienas trusus angustias. tamen quia, ut arbitror, adhuc mecum stultus esse dignaris, quid faciemus, si aliquem nanciscamur sapientem, qui nos tanto malo docendo ac disputando libenter liberet? nam nihil eum prius, quantum arbitror, deprecaturus sum, nisi ut mihi ostendat, quae sit, quid sit, qualis sit omnino stultitia. de te enim non facile adfirmarim; me tamen tantum et tam diu detinet, quantum et quamdiu a me non intellegitur. dicturus est ergo ille te auctore: 'ut hoc uos docerem, quando stultus eram, ad me uenire debuistis; modo autem uos uestri magistri esse poteritis; nam ego iam stultitiam non intellego'. quod quidem ab eo si audirem, non uererer ammonere hominem, ut comes nobis fieret, simulque magistrum alium quaereremus. ut enim plene stultitiam non intellego, uideo tamen nihil responsione hac esse stultius. sed pudebit eum fortasse ita nos aut relinquere aut sequi. disputabit ergo et exaggerabit copiosissime stultitiae mala. nos autem bene nobis prouidentes aut audiemus attente hominem nescientem, quae loquatur, aut credemus eum id, quod non intellegit, scire aut adhuc deo susceptorum tuorum ratione stultitia copulata est. nihil autem superiorum est, quod uideo posse defendi: restat igitur, quod non uultis, extremum. — Numquam te, inquit, inuidum senseram. nam si ab istis, ut dicis, susceptis quicquam honorarii, ut solet, accepissem, dum ratiocinationis huius nimium tenax es, id eis modo reddere cogerer. quare uel hoc contenti sint, quod me tecum laborante non parum eis ad excogitandum temporis dedi, uel, si uicti patroni nulla quidem sua culpa consilio libenter auscultant, et in hoc iam tibi cedant et sint in ceteris cautiores.
2.10— Trygetius'un senin savunman sırasında bir şeyler mırıldanarak söylemek istediğini küçümsemeyeceğim, dedim; izninle bunu yapacağım. Çünkü bu işe yeni katıldığın için belki iyi hazırlanmış değilsin; bu yüzden avukatlığı bir yana bırakıp, başladığım gibi, davalarını bizzat görenleri sabırla dinleyeyim. — Bunun üzerine Trygetius, Licentius'un aklı büsbütün başka yerdeyken: — Nasıl isterseniz öyle alın ve akılsızlığıma gülün, dedi. Bana öyle geliyor ki, anlamamanın ya tek ya da en büyük sebebi olan akılsızlığın kendisini kavradığımız şeye anlama denmemelidir. — Bunu kabul etmekten kolay kolay kaçınmam, dedim. Alypius'un düşündüğü şey, yani bir kimse anlamadığı bir şeyin nasıl bir şey olduğunu ve zihinle görmediği şeyin zihne ne büyük bir zarar verdiğini nasıl doğru öğretebilir sorusu beni çok etkilese de — çünkü bu görüşü bilginlerin kitaplarından da bildiği hâlde, elbette senin söylediğine dikkat ederek bunu söylemekten çekindi —, yine de bedenin hissini düşününce — çünkü ruh onu da kullanır ve akılla bir ölçüde karşılaştırılabilecek tek şey odur — şunu söylemeye yöneliyorum: Kimse karanlığı göremez. Bu yüzden zihin için anlamak, his için görmek neyse, ve biri gözleri açık, sağlıklı ve temiz olsa da karanlığı göremiyorsa, akılsızlığın anlaşılamayacağını söylemek saçma değildir; çünkü zihnin başka bir karanlığından söz etmiyoruz. Akılsızlıktan anlaşılmadan nasıl kaçınılabileceği de artık rahatsız etmeyecektir. Çünkü gözlerle karanlıktan, tam da görmemeyi istemediğimiz için kaçınırız; bunun gibi, akılsızlıktan kaçınmak isteyen onu anlamaya çalışmasın; anlaşılabilecek şeyleri onun yüzünden anlamadığına üzülsün ve onun kendisinde bulunduğunu, onu daha çok anladığı için değil, başka şeyleri daha az anladığı için hissetsin.
Non contemnam, inquam, quod in tua defensione Trygetius nescio quid etiam perstrepens dicere cupiebat, faciamque bona tua uenia; nam fortasse non bene instructus es, qui recens huic negotio superuenisti, ut remoto patrocinio ipsos causam suam peragentes audiam patienter. ut coeperam. — Tum Trygetius Licentio prorsus absente: Quomodo uultis, inquit, accipite et ridete stultitiam meam. non mihi uidetur debere dici intellectus, quo intellegitur ipsa stultitia, quae non intellegendi uel sola uel maxima causa est. — Non facile, inquam, recuso istud accipere. quamuis enim me multum moueat, quod sentiat Alypius, quomodo recte possit quisque docere, qualis sit res, quam non intellegit, quantamque menti afferat perniciem, quod mente non uidet — nam id utique attendens, quod tu dixisti, dicere est ueritus, cum ei sit ista etiam de doctorum libris nota sententia — tamen sensum ipsum considerans corporis — nam et isto ipso anima utitur et ipsa sola est cum intellectu qualiscumque conlatio — addueor, ut dicam neminem posse uidere tenebras. quam ob rem si menti hoc est intellegere, quod sensui uidere, et licet quisque oculis apertis sanis purisque sit, uidere tamen tenebras non potest, non absurde dicitur intellegi non posse stultitiam; nam nullas alias mentis tenebras nominamus. nec iam illud mouebit, quomodo stultitia possit non intellecta uitari. ut enim oculis tenebras uitamus eo ipso, quo nolumus non uidere, sic quisquis uolet uitare stultitiam, non eam conetur intellegere, sed ea, quae possunt intellegi, per hanc se non intellegere doleat eamque sibi esse praesentem, non quo ipsam magis intellegit sed quo alia minus intellegit, sentiat.
2.11Ama düzene dönelim ki Licentius da sonunda bize geri dönsün. Şimdi sizden şunu soruyorum: Akılsız ne yaparsa düzenle yapıyormuş gibi mi görünüyor size? Bakın, sorunun ne tuzakları var. Düzenle derseniz, akılsız da yaptığını düzenle yapıyorsa, "Düzen, Tanrı'nın var olan her şeyi onunla sevk ettiği şeydir" tarifi nerede kalır? Ama akılsızın yaptıklarında düzen yoksa, düzenin kuşatmadığı bir şey olacak; oysa ikisini de istemiyorsunuz. Rica ederim, düzenin kendisini savunurken her şeyi karıştırmayın. — Burada yine Trygetius — çünkü öteki hâlâ büsbütün dalgındı —: Senin bu ikilemine cevap vermek kolay, dedi; ama şu anda görüşümü desteklemek ve aydınlatmak için gerektiğini gördüğüm benzetmeyi bulamıyorum. Yine de ne düşündüğümü söyleyeceğim; sen de az önce yaptığını yaparsın. Çünkü karanlığı anman, benim karıştırdığım şeye az ışık getirmedi. Akılsızların bütün hayatı, kendileri yüzünden hiç tutarlı ve hiç düzenli olmasa da, ilahî takdir sayesinde zorunlu olarak şeylerin düzenine dahildir; o söylenemez ve ebedî kanunun düzenlediği bazı yerlere adeta yerleştirilmiştir ve olmaması gereken yerde olmasına hiçbir şekilde izin verilmez. Böylece onu dar bir ruhla tek başına düşünen, büyük bir çirkinliğe çarpmış gibi ondan yüz çevirir. Ama zihninin gözlerini kaldırıp genişleterek her şeyi bir arada gözden geçirirse, düzensiz olan, her zaman kendi yerlerine ayrılıp yerleştirilmemiş hiçbir şey bulamaz.
Sed ad ordinem redeamus, ut nobis aliquando reddatur Licentius. illud enim ex uobis iam requiro, utrum quaecumque agit stultus ordine uobis agere uideatur. nam uidete, rogatio quos laqueos habeat. si ordine dixeritis, ubi erit illa definitio: ordo est, quo deus agit omnia, quae sunt, si etiam stultus, quae agit, agit ordine? si autem ordo non est in his, quae aguntur ab stulto, erit aliquid, quod ordo non teneat; neutrum autem uultis. uidete quaeso, ne cuncta ipsius ordinis defensione turbetis. — Hic item Trygetius — nam ille alter adhuc omnino absens erat —: Facile est, inquit, huic quidem respondere conplexioni tuae, sed me in praesentia similitudo deficit, qua sententiam meam uideo asseri inlustrarique debere. tamen dicam, quod sentio; facies enim tu, quod paulo ante fecisti. non enim illa commemoratio tenebrarum ad id, quod a me inuolutum erat, parum nobis attulit luminis. namque omnis uita stultorum quamuis per eos ipsos minime constans minimeque ordinata sit, per diuinam tamen prouidentiam necessario rerum ordine includitur et quasi quibusdam locis illa ineffabili et sempiterna lege dispositis nullo modo esse sinitur, ubi esse non debet. ita fit, ut angusto animo ipsam solam quisque considerans ueluti magna repercussus foeditate auersetur. si autem mentis oculos erigens atque diffundens simul uniuersa conlustret, nihil non ordinatum suisque semper ueluti sedibus distinctum dispositumque reperiet.
2.12— Bana sizin aracılığınızla o Tanrı ve, giderek daha çok inanmaya yöneldiğim gibi, şeylerin bilmediğim gizli bir düzeni ne kadar büyük, ne kadar şaşılacak cevaplar veriyor! dedim. Çünkü öyle şeyler söylüyorsunuz ki, görmeden nasıl söylenebileceklerini de, onları nasıl gördüğünüzü de anlamıyorum; bu yüzden hem doğru hem derin olduklarını seziyorum. Sen bu görüş için belki tek bir benzetme arıyordun; benim aklıma ise şimdi beni onaylamaya büsbütün sürükleyen sayısız benzetme geliyor. Celladdan daha korkunç ne vardır? Onun ruhundan daha vahşi ve daha zalim ne vardır? Ama o, kanunların arasında gerekli bir yer tutar ve iyi yönetilen bir devletin düzenine dahildir; kendi ruhuyla suçludur, ama başkasının düzeniyle suçluların cezasıdır. Fahişelerden, pezevenklerden ve bu türden öteki vebalardan daha pis, daha boş, daha rezalet ve çirkinlik dolu ne söylenebilir? Fahişeleri insan işlerinden çıkar, her şeyi şehvetlerle altüst edersin; onları evli kadınların yerine koy, her şeyi lekeyle ve rezaletle onursuz kılarsın. Demek ki bu insan türü kendi ahlâkıyla hayatça son derece kirli, düzenin kanunlarıyla ise konumca son derece aşağıdır. Canlıların bedenlerinde de, yalnız başına ele alsan bakamayacağın bazı uzuvlar yok mu? Yine de tabiatın düzeni onların, gerekli oldukları için eksik olmasını istemedi, yakışıksız oldukları için de göze çarpmalarına izin vermedi. Bu çirkin uzuvlar kendi yerlerini tutarak daha iyi yeri daha iyi uzuvlara bıraktılar. Önceki kitapta sözünü ettiğimiz o horoz kavgasından ve çarpışmasından daha hoş, bir tarlaya ve bir çiftliğe daha uygun hangi manzarayı gördük? Yine de yenilenin çirkinliğinden daha aşağılık ne gördük? Ama o kavganın daha mükemmel güzelliği tam da bu çirkinlik sayesinde ortaya çıkmıştı.
Quam magna, inquam, quam mira mihi per uos deus ille atque ipse, ut magis magisque credere adducor, rerum nescio quis occultus ordo respondet! nam ea dicitis, quae nec quomodo dicantur non uisa nec quomodo ea uideatis intellego; ita ea et uera et alta esse suspicor. simile autem aliquod in istam sententiam tu fortasse unum requirebas. at mihi iam occurrunt innumerabilia, quae me ad consentiendum prorsus trahunt. quid enim carnifice tetrius? quid illo animo truculentius atque dirius? at inter ipsas leges locum necessarium tenet et in bene moderatae ciuitatis ordinem inseritur estque suo animo nocens, ordine autem alieno poena nocentium. quid sordidius, quid inanius, dedecoris et turpitudinis plenius meretricibus lenonibus ceterisque hoc genus pestibus dici potest? aufer meretrices de rebus humanis, turbaueris omnia libidinibus; constitue matronarum loco, labe ac dedecore dehonestaueris. sic igitur hoc genus hominum per suos mores impurissimum uita, per ordinis leges condicione uilissimum. nonne in corporibus animantium quaedam membra, si sola adtendas, non possis adtendere? tamen ea naturae ordo nec, quia necessaria sunt, deesse uoluit nec, quia indecora, eminere permisit. quae tamen deformia suos locos tenendo meliorem locum concessere melioribus. quid nobis suauius, quod agro uillaeque spectaculum congruentius fuit pugna illa conflictuque gallinaciorum gallorum, cuius superiore libro fecimus mentionem? quid abiectius tamen deformitate subiecti uidimus? et per ipsam tamen eiusdem certaminis perfectior pulchritudo prouenerat.
2.13Sanırım her şey böyledir, ama göz ister. Şairler soloesizm ve barbarizm denen şeyleri sevmişlerdir; bunlara ad değiştirip figür ve metaplazm demeyi, apaçık kusurlar diye onlardan kaçmaya yeğlerler. Yine de bunları şiirlerden çıkar, en tatlı lezzetleri arayacağız. Çoğunu bir yere yığ, bütünü ekşi, kokuşmuş, bayat bulup tiksinirsin. Özgür ve mahkemeye yönelik bir söyleyişe aktar, kim ona kaçıp tiyatrolara sığınmasını söylemez? Öyleyse onları yöneten ve ölçüye vuran düzen ne kendi yerlerinde aşırı olmalarına ne de rastgele her yerde yersiz kalmalarına izin verir. Alçakgönüllü ve işlenmemişe çok benzeyen bir anlatım araya girerek güzel sıçrayışları ve zarif yerleri aydınlatır. O tek başına olsa onu değersiz diye atarsın; ama eksik olsa, o güzel yerler öne çıkmaz, adeta kendi bölgelerinde ve mülklerinde hüküm sürmez, kendi ışıklarıyla birbirlerine engel olur ve bütünü karıştırırlar.
Burada da düzene büyük şükran borçluyuz. Ya eksilterek ya ekleyerek azar azar sokulup yanlışa onay verdiren aldatıcı kıyaslardan kim korkmaz, kim nefret etmez? Yine de tartışmalarda belli yerlerine, kendi yerlerine konduklarında öyle büyük bir etki yaparlar ki aldatmanın kendisi nasılsa onlar sayesinde tatlılaşır. Burada da düzenin kendisi övülmeyecek mi?
Talia, credo, sunt omnia, sed oculos quaerunt. soloecismos et barbarismos quos uocant, poetae adamauerunt; quae schemata et metaplasmos mutatis appellare nominibus quam manifesta uitia fugere malunt. detrahe tamen ista carminibus, suauissima condimenta desiderabimus. congere multa in unum locum, totum acre putidum rancidum fastidibis. transfer in liberam forensemque dictionem, quis non eam fugere atque in theatra se condere iubebit? ordo igitur ea gubernans et moderans nec apud se nimia nec ubilibet aliena esse patietur. summissa quaedam impolitaeque simillima ipsos saltus ac uenustos locos sese interponens inlustrat oratio. quae si sola sit, proicis ut uilem; si autem desit, illa pulchra non prominent, non in suis quasi regionibus possessionibusque dominantur sibique ipsa propria luce obstant totumque confundunt. Magnae et hic debentur ordini gratiae. mentientes conclusiones inrepentes paulatim uel minuendo uel addendo in assensionem falsitatis quis non metuat, quis non oderit? saepe tamen in disputationibus certis et suis sedibus conlocatae tantum ualent, ut nescio quo modo per eas dulcescat ipsa deceptio. nonne hic quoque ordo ipse laudabitur?
2.14Müzikte, geometride, yıldızların hareketlerinde, sayıların zorunluluklarında ise düzen öyle hüküm sürer ki, biri onun adeta kaynağını ve en iç odasını görmek isterse ya onu bunlarda bulur ya da bunlar aracılığıyla hiç yanılmadan oraya götürülür. Çünkü böyle bir eğitim, biri onu ölçülü kullanırsa — çünkü orada aşırılıktan başka korkulacak bir şey yoktur —, felsefeye öyle bir asker, hatta komutan yetiştirir ki, ötesinde bir şey arayamayacağı, aramaması gereken ve aramak istemeyeceği o en yüksek ölçüye dilediği yoldan uçup ulaşır ve birçoklarını da oraya götürür. Oradan, hâlâ bu insan işleri arasında tutulurken bile, onlara öyle tepeden bakar ve her şeyi öyle ayırt eder ki, şu sorular onu hiçbir şekilde rahatsız etmez: Neden biri çocuk sahibi olmak isteyip olamıyor da öteki karısının aşırı doğurganlığından kıvranıyor? Neden pek çok şeyi cömertçe dağıtmaya hazır olan paraya muhtaç da sıska ve uyuz bir tefeci gömülü parasının üzerinde kuluçkaya yatıyor? Neden büyük mirasları sefahat saçıp savuruyor da ağlayan bir dilenci bütün gün ancak bir kuruş koparabiliyor? Neden hak etmeyen birini makam yükseltiyor da parlak bir ahlâk kalabalık içinde gizli kalıyor?
Iam in musica, in geometrica, in astrorum motibus, in numerorum necessitatibus ordo ita dominatur, ut, si quis quasi eius fontem atque ipsum penetrale uidere desideret, aut in his inueniat aut per haec eo sine ullo errore ducatur. talis enim eruditio, si quis ea moderate utatur — nam nihil ibi quam nimium formidandum est — talem philosophiae militem nutrit uel etiam ducem, ut ad summum illum modum, ultra quod requirere aliquid nec possit nec debeat nec cupiat, qua uult, euolet atque perueniat multosque perducat, unde iam, dum ipsis humanis rebus teneatur, sic eas despiciat cunctaque discernat, ut nullo modo eum moueat, cur alius optet liberos habere nec habeat, alius uxoris nimia fecunditate torqueatur, egeat ille pecunia, qui largiri liberaliter multa paratus est, eique defossae incubet macer et scabiosus fenerator, ampla patrimonia luxuries dispergat atque diffundat, uix toto die lacrimans mendicus nummum impetret, alium honor extollat indignum, lucidi mores abscondantur in turba.
2.15İnsan hayatındaki bunlar ve başka şeyler, insanları çoğu zaman, ilahî takdirin hiçbir düzeniyle yönetilmediğimize saygısızca inanmaya zorlar. Başkaları ise dindar, iyi ve parlak bir zekâya sahip insanlardır; en yüce Tanrı'nın bizi terk edebileceğine kendilerini inandıramazlar; ama yine de şeylerin bu kadar büyük bir sisi ve karışıklığı yüzünden bulanarak hiçbir düzen görmezler ve en gizli sebeplerin kendilerine açılmasını isteyerek yanılgılarından çoğu zaman şiirlerle bile yakınırlar. Bunlar yalnız şunu sorsalar: İtalyanlar neden hep açık kışlar için dua eder, bizim zavallı Getulia'mız da neden hep susuzluk çeker? Onlara kim kolayca cevap verir? Ya da bizde o düzenin en küçük izi nerede aranacak? Bana gelince, yakınlarıma bir öğüt verebilirsem, bana göründüğü ve hissettiğim kadarıyla, onların bütün ilimlerle eğitilmeleri gerektiğini düşünüyorum. Çünkü bu şeyler başka hiçbir yolla gün ışığından daha açık olacak şekilde anlaşılamaz. Ama ya daha üşengeçlerse ya başka işlerle meşgullerse ya da artık öğrenmek için fazla katılaşmışlarsa, kendilerine imanın korumalarını hazırlasınlar; ta ki, sırlar aracılığıyla kendisine iyi inanan hiç kimsenin yok olmasına izin vermeyen O, bu bağla onları kendine çeksin ve bu korkunç ve son derece karışık kötülüklerden kurtarsın.
Haec et alia in hominum uita cogunt homines plerumque inpie credere nullo nos ordine diuinae prouidentiae gubernari; alios autem pios et bonos atque splendido ingenio praeditos, qui neque nos deseri a summo deo possunt in animum inducere et tamen rerum tanta quasi caligine atque commixtione turbati nullum ordinem uident uolentesque sibi nudari abditissimas causas errores suos saepe etiam carminibus conqueruntur. qui si hoc solum interrogent, cur Itali semper serenas hiemes orent et item semper Getulia nostra misera sitiat, quis eis facile respondebit? aut ubi apud nos indagabitur illius ordinis ulla suspicio? ego autem si quid meos monere possum, quantum mihi apparet quantumque sentio, censeo illos disciplinis omnibus erudiendos. aliter quippe ista sic intellegi, ut luce clariora sint, nullo modo possunt. si autem aut pigriores sunt aut aliis negotiis praeoccupati aut iam duri ad discendum, fidei sibi praesidia parent, quo illos uinculo ad sese trahat atque ab his horrendis et inuolutissimis malis liberet ille, qui neminem sibi per mysteria bene credentem perire permittit.
2.16Çünkü şeylerin karanlığı bizi rahatsız ettiğinde izlediğimiz yol ikidir: ya akıl ya da otorite. Felsefe akıl vaat eder ve ancak pek az kişiyi kurtarır. Ama onları o sırları küçümsememeye zorlamakla kalmaz, onları ancak anlaşılmaları gerektiği gibi anlamaya da zorlar. Gerçek ve, deyim yerindeyse, öz felsefe olan felsefenin başka bir işi yoktur: Her şeyin ilkesiz ilkesinin ne olduğunu, onda ne büyük bir aklın kaldığını ve oradan hiçbir bozulma olmaksızın kurtuluşumuz için neyin aktığını öğretmekten başka. Halkları içten ve sarsılmaz bir imanla kurtaran saygıdeğer sırlar da bu tek, her şeye kadir Tanrı'yı ve O'nunla birlikte üç kudretli Baba'yı, Oğul'u ve Kutsal Ruh'u, ne bazılarının yaptığı gibi karıştırarak ne de birçoklarının yaptığı gibi hakaret ederek ilan ederler. Bu kadar büyük bir Tanrı'nın bizim için bizim soyumuzun bu bedenini de üstlenmeye ve onunla yaşamaya tenezzül etmesinin ne kadar büyük bir şey olduğuna gelince: Bu ne kadar değersiz görünürse o kadar merhametle doludur ve bazı zeki insanların kibrinden o kadar uzaktır.
Duplex enim est uia, quam sequimur, cum rerum nos obscuritas mouet, aut rationem aut certe auctoritatem. philosophia rationem promittit et uix paucissimos liberat. quos tamen non modo non contemnere illa mysteria sed sola intellegere, ut intellegenda sunt, cogit, nullumque aliud habet negotium, quae uera et, ut ita dicam, germana philosophia est, quam ut doceat, quod sit omnium rerum principium sine principio quantusque in eo maneat intellectus quidue inde in nostram salutem sine ulla degeneratione manauerit, quem unum deum omnipotentem, cum quo tripotentem patrem et filium et sanctum spiritum, ueneranda mysteria, quae fide sincera et inconcussa populos liberant, nec confuse, ut quidam, nec contumeliose, ut multi, praedicant. quantum autem illud sit, quod hoc etiam nostri generis corpus tantus propter nos deus adsumere atque agere dignatus est, quanto uidetur uilius, tanto est clementia plenius et a quadam ingeniosorum superbia longe alteque remotius.
2.17Ruhun kökenini nereden aldığı, burada ne yaptığı, Tanrı'dan ne kadar uzak olduğu, kendine özgü neye sahip olduğu, iki tabiat arasında nasıl gidip geldiği, ne ölçüde öldüğü ve ölümsüz olduğunun nasıl ispat edildiği — bunların öğrenilmesi için ne kadar büyük bir düzen gerektiğini sanıyorsunuz? Kesinlikle büyük ve kesin bir düzen gerekir; zaman olursa ileride bundan kısaca söz edeceğiz. Şimdi benden şunu almanızı istiyorum: Biri gelişigüzel ve ilimlerin düzenini izlemeden bu şeylerin bilgisine dalmaya cüret ederse gayretli değil meraklı, bilgin değil saf, ihtiyatlı değil inançsız olur. Bu yüzden az önce sorularıma bu kadar iyi ve yerinde cevap vermenize hem şaşıyor, bunun nereden geldiğini merak ediyorum, hem de bunu kabul etmek zorunda kalıyorum. Yine de gizli dikkatinizin ne kadar ileri gidebileceğini görelim. Şimdi Licentius'a da söz verelim; o, bilmediğim bir kaygıyla meşgul olarak bu konuşmadan o kadar uzun süre uzak kaldı ki bunları, burada olmayan dostlarımızdan farklı olmayarak, sonradan okuyacağına inanıyorum. Ama lütfen aramıza dön Licentius ve bütünüyle burada ol; sana söylüyorum. Çünkü sen benim, Tanrı'yla birlikte olmanın ne olduğunu söyleyen tarifimi onayladın; siz de bana, gücümün yettiği kadar anlayabildiğim kadarıyla, bilgenin zihninin O'nunla birlikte hareketsiz kaldığını öğretmek istediniz.
Anima uero unde originem ducat quidue hic agat, quantum absit a deo, quid habeat proprium, quod alternat in utramque naturam, quatenus moriatur et quomodo immortalis probetur, quam magni putatis esse ordinis, ut ista discantur? magni omnino atque certi, de quo breuiter, si tempus fuerit, post loquemur. illud nunc a me accipiatis uolo, si quis temere ac sine ordine disciplinarum in harum rerum cognitionem audet inruere, pro studioso illum curiosum, pro docto credulum, pro cauto incredulum fieri. itaque mihi quod modo interroganti tam bene atque apte respondetis, et miror unde sit et cogor cognoscere. uideamus tamen, quo usque progredi uestra latens possit intentio. iam nobis Licenti etiam uerba reddantur, qui tam diu nescio qua cura occupatus alienus ab hoc sermone fuit, ut eum ista non aliter quam eos qui non assunt familiares nostros credam esse lecturum. sed redi ad nos quaeso, Licenti, atque hic totus fac ut assis; tibi enim dico. nam definitionem meam tu probasti, qua dictum est, quid sit esse cum deo, cum quo mentem sapientis manere immobilem me, quantum assequi ualeo, docere uoluistis.
2.18Ama şu beni düşündürüyor: Bu bilgenin, insanlar arasında yaşadığı sürece bedende olduğu inkâr edilemeyeceğine göre, bedeni oraya buraya dolaşırken zihni nasıl olup da hareketsiz kalıyor? Bu yolla, gemi hareket ederken içindeki insanların hareket etmediğini de söyleyebilirsin; oysa gemiye onların sahip olduğunu, onu onların yönettiğini kabul ediyoruz. Gemiyi yalnız düşünceleriyle yönetseler ve istedikleri yere öyle götürseler bile, gemi hareket ettiğine göre içinde bulunanlar hareket etmemiş olamazlar.
— Ruh, dedi Licentius, bedende, bedenin ruha hükmedeceği biçimde bulunmaz.
— Ben de bunu söylemiyorum, dedim; ama atlı da atın üstünde, atın ona hükmedeceği biçimde bulunmaz; yine de atı istediği yere sürse bile at hareket edince onun da hareket etmesi zorunludur.
— Kendisi hareketsiz oturabilir, dedi.
— Bizi, dedim, hareket etmenin ne olduğunu tarif etmeye zorluyorsun; yapabiliyorsan bunu yapmanı isterim.
— Lütfen, dedi, bana tanıdığın mühlet geçerli kalsın; benim isteğim de geçerli. Tarif etmeyi isteyip istemediğimi bana artık hiç sorma; yapabildiğim zaman kendim söyleyeceğim.
Bunlar konuşulurken bu işle görevlendirdiğimiz ev kölesi çocuk koşarak yanımıza geldi ve öğle yemeği vaktinin geldiğini haber verdi. Ben de:
— Hareket etmenin ne olduğunu, dedim, bu çocuk bize tarif ettirmiyor, gözlerimizle göstermeye zorluyor. Öyleyse kalkalım, bu yerden başka bir yere geçelim; yanılmıyorsam hareket etmek bundan başka bir şey değildir.
Buna gülüştük ve dağıldık.
Sed illud me mouet, quomodo, cum iste sapiens, quamdiu inter homines uiuit, in corpore esse non negetur, quo pacto fiat, ut eius corpore huc atque illuc uagante mens immobilis maneat. isto enim modo potes dicere, cum mouetur nauis, homines, qui in ea sunt, non moueri, quamuis ab ipsis eam possideri gubernarique fateamur. etenim si sola eam cogitatione regerent facerentque ire, quo uellent, tamen, cum ea moueantur, non possunt illi qui ibidem constituti sunt non moueri. — Non, ait Licentius, animus ita est in corpore, ut corpus imperet animo. - Neque ego hoc dico, inquam; sed etiam eques non ita est in equo, ut ei equus imperet, et tamen, quamuis quo uelit equum agat, equo moto moueatur necesse est. — Potest, inquit, sedere ipse immobilis. — Cogis nos, inquam, definire, quid sit moueri; quod si potes, facias uolo. — Prorsus, inquit, maneat quaeso beneficium tuum; nam manet postulatio mea, et, ne ille prorsus interroges, utrum mihi definire placeat, quando id facere potuero, ipse profitebor. — Quae cum dicta essent, puer de domo, cui dederamus id negotii, cucurrit ad nos et horam prandii esse nuntiauit. tum ego: Quid sit, inquam, moueri, non definire nos puer iste sed ipsis oculis cogit ostendere. eamus igitur et de isto loco in alium locum transeamus; nam nihil est aliud, nisi fallor, moueri. — Hic cum arrisissent, discessimus.
2.19Yemekle bedenlerimizi tazeledikten sonra, gökyüzünü bulutlar kapladığı için her zamanki yerimize, hamama oturduk. Ben:
— Demek kabul ediyorsun Licentius, dedim, hareketin bir yerden başka bir yere geçişten başka bir şey olmadığını?
— Kabul ediyorum, dedi.
— Öyleyse, dedim, kimsenin hareket etmeden, önceden bulunmadığı bir yerde bulunamayacağını da kabul ediyor musun?
— Anlamıyorum, dedi.
— Bir şey az önce bir yerdeydi de şimdi başka bir yerdeyse, dedim, onun hareket ettiğini kabul eder misin?
Onayladı.
— Öyleyse, dedim, bir bilgenin canlı bedeni şu anda burada bizimle olup ruhu buradan uzakta olabilir mi?
— Olabilir, dedi.
— Bizimle konuşsa, bize bir şey öğretse bile mi? dedim.
— Bize bilgeliğin kendisini öğretse bile, dedi, onun bizimle değil kendi kendisiyle birlikte olduğunu söylerim.
— Demek bedende değil? dedim.
— Değil, dedi.
— Ruhtan yoksun o bedenin ölü olduğunu kabul etmiyor musun? dedim. Oysa ben canlı bir beden örneği vermiştim.
— Bunu nasıl çözeceğimi bilmiyorum, dedi. Çünkü bir insan bedeninin, içinde ruh yoksa canlı olamayacağını görüyorum; ama bilgenin bedeni nerede olursa olsun ruhunun Tanrı'yla birlikte olmadığını da söyleyemiyorum.
— Bunu çözmeni ben sağlayayım, dedim. Belki de Tanrı her yerde olduğundan, bilge nereye giderse gitsin birlikte olabileceği Tanrı'yı orada bulur. Böylece hem onun bir yerden başka bir yere geçtiğini, yani hareket ettiğini inkâr etmeyiz hem de onun her zaman Tanrı'yla birlikte olduğunu söyleyebiliriz.
— Kabul ediyorum, dedi; o beden bir yerden başka bir yere geçer. Ama bilge adı verilen zihnin kendisinin geçtiğini kabul etmiyorum.
At ubi refecimus corpora, quoniam caelum obduxerat nubes, solito loco in balneo consedimus. atque ego: Concedis ergo, inquam, Licenti, nihil esse aliud motum quam de loco in locum transitum? — Concedo, inquit. — Concedis ergo, inquam, neminem loco esse, in quo non fuerat, et motum non fuisse? — Non intellego, inquit. — Si quid, inquam, in alio loco fuit dudum et nunc alio est, motum esse concedis? — Assentiebatur. — Ergo, inquam, posset alicuius sapientis uiuum corpus hic modo nobiscum esse, ut animus hinc abesset? — Posset, inquit. — Etiamne, inquam, si nobiscum conloqueretur et nos aliquid doceret? — Etiamsi, inquit, nos ipsam doceret sapientiam, non illum dicerem nobiscum esse sed secum. — Non igitur in corpore? inquam. — Non, inquit. — Cui ego: Corpus illud, quod caret animo, nonne mortuum fateris, cum ego uiuum proposuerim? — Nescio, inquit, quomodo explicem. nam et corpus hominis uiuum esse non posse uideo, si animus in eo non sit. et non possum dicere, ubiubi sit corpus sapientis, non eius animum esse cum deo. — Ego, inquam, faciam, ut hoc explices. fortasse enim, quia ubique deus est, quoquo ierit sapiens, inuenit deum, cum quo esse possit. ita fit, ut possimus et non negare illum de loco in locum transire. quod est moueri, et tamen semper esse cum deo. — Fateor, inquit, corpus illud de loco in locum transitum facere, sed mentem ipsam nego, cui nomen sapientis inpositum est.
2.20— Şimdilik sana boyun eğiyorum, dedim; çok karanlık olan, daha uzun ve daha dikkatle ele alınması gereken bir mesele şu anki amacımıza engel olmasın. Ama Tanrı'yla birlikte olmanın ne olduğunu tarif ettiğimize göre, Tanrı'sız olmanın ne olduğunu da bilip bilemeyeceğimize bakalım; gerçi bunun artık açık olduğunu düşünüyorum. Çünkü sanırım sana göre Tanrı'yla birlikte olmayanlar Tanrı'sızdır.
— Kelimeler yardımıma yetişseydi, dedi, belki senin de hoşuna gidecek bir şey söylerdim. Ama dilimin acemiliğine katlanmanı ve sana yakıştığı gibi, meselenin kendisini çevik zihninle benden önce kavramanı rica ediyorum. Bana öyle geliyor ki onlar Tanrı'yla birlikte değildir, ama yine de Tanrı onlara sahiptir. Bu yüzden Tanrı'nın sahip olduğu kimselere Tanrı'sız diyemem. Tanrı'yla birlikte de demiyorum, çünkü kendileri Tanrı'ya sahip değildir; zira senin doğum gününde yaptığımız o pek tatlı konuşmada, Tanrı'ya sahip olmanın Tanrı'nın tadına doyasıya varmaktan başka bir şey olmadığında çoktan anlaşmıştık. Ama itiraf edeyim, şu zıt sözlerden çekiniyorum: Biri nasıl hem Tanrı'sız olmaz hem de Tanrı'yla birlikte olmaz?
Nunc interim tibi cedo, inquam, ne res obscurissima et diutius diligentiusque tractanda inpediat in praesentia propositum nostrum. sed illud uideamus, quoniam definitum est a nobis, quid sit esse cum deo, utrum scire possimus etiam, quid sit esse sine deo, quamuis iam manifestum esse arbitror. nam credo uideri tibi eos, qui cum deo non sunt, esse sine deo. — Si possent, inquit, mihi uerba suppetere, dicerem quod tibi fortasse non displiceret. sed peto perferas infantiam meam resque ipsas, ut te decet, ueloci mente praeripias. nam isti nec cum deo mihi uidentur esse et a deo tamen haberi, itaque non possum eos sine deo esse dicere, quos deus habet. cum deo item non dico, quia ipsi non habent deum, si quidem deum habere iam inter nos pridem in sermone illo, quem die natali tuo iucundissimum habuimus, placuit nihil aliud esse quam deo perfrui. sed fateor me formidare ista contraria, quomodo quisque nec sine deo sit nec cum deo.
2.21— Bunlar seni tedirgin etmesin, dedim. Meselede anlaşınca kim kelimelere aldırır ki? Öyleyse sonunda şu düzen tarifine dönelim. Düzenin, Tanrı'nın her şeyi onunla yaptığı şey olduğunu söylemiştin. Gördüğüm kadarıyla da Tanrı'nın yapmadığı hiçbir şey yoktur; düzenin dışında hiçbir şeyin bulunamayacağı sana zaten buradan görünmüştü.
— Görüşüm duruyor, dedi; ama ne söyleyeceğini şimdiden görüyorum: İyi yapılmadığını kabul ettiğimiz şeyleri de Tanrı mı yapıyor?
— Pek güzel, dedim; gözünü tam zihnimin içine diktin. Ama ne söyleyeceğimi gördüğün gibi, ne cevap verilmesi gerektiğini de görmeni rica ediyorum.
O da başını ve omuzlarını sallayarak:
— Şaşırdık kaldık, dedi.
Bu soru sorulurken annem de tesadüfen yanımıza gelmişti. Licentius bir süre sustuktan sonra aynı şeyi ona yeniden sormamı istedi; çünkü yukarıda Trygetius'un bu noktaya verdiği cevaba hiç dikkat etmemişti. Ben de:
— Neyi, niçin sana tekrar edeyim? dedim. Derler ya, olmuş işi yeniden yapma. Dinleyemediysen yukarıda söylenenleri okumaya özen göster, sana bunu öğütlerim. Gerçi ruhunun konuşmamızdan böyle uzak kalmasına gücenmedim, uzun süre de buna katlandım: Bizden uzakta, kendi içine dalmış hâlde kendin için uğraştığın şeylere engel olmadım; bu kalemin kaçırmana izin vermeyeceği konuşmayı da sürdürdüm.
Non te moueant ista, inquam. nam ubi res conuenit, quis non uerba contemnat? quare iam ad illam tandem ordinis definitionem redeamus. nam ordinem esse dixisti, quo deus agit omnia. nihil autem, ut uideo, non agit deus; nam inde tibi uisum est nihil praeter ordinem posse inueniri. -Manet, inquit, sententia mea; sed iam uideo, quid sis dicturus: utrum deus agit, quae non bene agi confitemur. — Optime, inquam; prorsus oculum in mentem iniecisti. sed ut uidisti, quid essem dicturus, ita peto uideas, quid respondendum sit. — Atque ille nutans capite atque umeris: Turbamur, inquit. — Et huic forte quaestioni mater superuenerat. atque ille post aliquantum silentium petit, ut a me hoc ipsum rursus interrogaretur; cui loco superius a Trygetio fuisse responsum non omnino animum aduerterat. tum ego: Quid, inquam, uel cur tibi repetam? actum, aiunt, ne agas. quare moneo potius, ut ea, quae supra dicta sunt, uel legere cures, si audire nequiuisti. quam quidem absentiam a sermone nostro animi tui non aegre tuli diuque ita esse pertuli, ut neque illa impedirem, quae tecum intentus remotusque a nobis pro te agebas, et ea persequerer, quae te amittere stilus iste non sineret.
2.22Şimdi henüz dikkatli bir akıl yürütmeyle incelemeye girişmediğimiz noktaya geliyorum. Düzen üzerine bu soruyu bize bilmem hangi düzen ilk doğurduğunda, Tanrı'nın adaletinin, iyilerle kötüleri onunla ayırdığı ve herkese hakkını verdiği şey olduğunu söylediğini hatırlıyorum. Sezdiğim kadarıyla bu, adaletin oldukça açık bir tarifidir. O hâlde şuna cevap vermeni isterim: Sence Tanrı bir zaman adil olmamış mıdır?
— Asla, dedi.
— Öyleyse, dedim, Tanrı her zaman adilse iyi ve kötü de her zaman var olmuştur.
— Kesinlikle, dedi annem, bundan başka bir sonuç çıktığını görmüyorum. Çünkü kötünün olmadığı bir zamanda Tanrı'nın hiçbir yargısı olmamıştır; bir zaman iyilere ve kötülere hak ettiklerini vermemişse de adil olduğu söylenemez.
Licentius ona:
— Öyleyse kötünün her zaman var olduğunu mu söylememiz gerekir sence? dedi.
— Bunu söylemeye cesaret edemem, dedi annem.
— O hâlde ne diyeceğiz? dedim. Tanrı iyilerle kötüler arasında yargıda bulunduğu için adilse, kötü yokken adil değildi.
Onlar susunca Trygetius'un cevap vermek istediğini fark ettim ve izin verdim. O da:
— Elbette Tanrı adildi, dedi. Çünkü iyi ile kötü ortaya çıksaydı onları ayırabilirdi; buna gücünün yetmesiyle de adildi. Nitekim Cicero'nun Catilina'nın suikastını basiretle soruşturduğunu, ölçülü davrandığını, kötüleri bağışlamak için hiçbir ödülle ayartılmadığını, onları senatonun yetkisiyle adil biçimde en ağır cezaya çarptırdığını, düşmanlarının bütün oklarına ve kendi deyişiyle kıskançlığın bütün ağırlığına cesaretle göğüs gerdiğini söylediğimizde, Catilina devlete böyle büyük bir yıkım hazırlamamış olsaydı bu faziletler onda bulunmayacak değildi. Çünkü fazilet bu türden bir işle değil, kendi başına değerlendirilmelidir; insanda böyleyse Tanrı'da hayli daha fazla böyledir — tabii şeylerin ve kelimelerin darlığı içinde bunları O'na herhangi bir şekilde benzetmemize izin veriliyorsa. Şöyle anlamalıyız: Tanrı her zaman adil olduğundan, iyiden ayıracağı kötü ortaya çıkınca herkese hakkını vermeyi hiç ertelemedi; çünkü adaleti o zaman öğrenmesi gerekmiyordu, her zaman sahip olduğu adaleti o zaman kullanması gerekiyordu.
Nunc illuc quaero, quod nondum discutere diligenti ratione temptauimus. nam ut primum nobis istam de ordine quaestionem nescio quis ordo peperit, memini te dixisse hanc esse iustitiam dei, qua separat inter bonos et malos et sua cuique tribuit. nam est, quantum sentio, manifestior iustitiae definitio; itaque respondeas uelim, utrum tibi uideatur aliquando deum non fuisse iustum. — Numquam, inquit. — Si ergo semper, inquam, deus iustus, semper bonum et malum fuerunt. — Prorsus, inquit mater, nihil aliud uideo, quod sequatur. non enim iudicium dei fuit ullum, quando malum non fuit, nec, si aliquando bonis et malis sua cuique non tribuit, potest uideri iustus fuisse. — Cui Licentius: Ergo dicendum nobis censes semper malum fuisse? — Non audeo, inquit illa, hoc dicere. — Quid ergo dicemus? inquam; si deus iustus est, quia iudicat inter bonos et malos, quando non erat malum, non erat iustus. — Hic illis tacentibus animaduerti Trygetium respondere uelle atque permisi. at ille: Prorsus, inquit, erat deus iustus. poterat enim bonum malumque secernere, si extitisset, et ex ipso, quo poterat, iustus erat. non enim, cum dicimus Ciceronem prudenter inuestigasse coniurationem Catilinae, temperasse, nullo corruptum fuisse praemio, quo parceret malis, iuste illos summo supplicio senatus auctoritate mactasse, fortiter sustinuisse omnia tela inimicorum et molem, ut ipse dixit, inuidiae, non in eo fuissent uirtutes istae, nisi Catilina rei publicae tantam perniciem comparasset. uirtus enim per se ipsa, non per aliquod huius modi opus consideranda est et in homine, quanto magis in deo, si tamen in angustiis rerum atque uerborum componere illis quoquo modo ista permittimur. nam ut intellegamus, quia deus semper iustus fuit, quando extitit malum, quod a bono seiungeret, nihil distulit sua cuique tribuere; non enim tunc ei erat discenda iustitia, sed tunc ea utendum, quam semper habuit.
2.23Licentius da annem de bu sonucun zorunluluğuna dikkat ederek onay verince:
— Ne diyorsun Licentius? dedim. Düzenin dışında hiçbir şeyin olmadığını o kadar büyük bir kararlılıkla öne sürmen nerede kaldı? Çünkü kötünün doğmasına yol açan şey kesinlikle Tanrı'nın düzeniyle olmadı; ama kötü doğunca Tanrı'nın düzeni onu içine aldı.
O da şaşırarak ve davasının birdenbire elinden kayıp gitmesine üzülerek:
— Kesinlikle, dedi, düzenin kötünün var olmaya başladığı andan itibaren başladığını söylüyorum.
— Öyleyse, dedim, kötü baş gösterdikten sonra düzen var olmaya başladıysa, kötünün kendisinin var olması düzenle olmadı. [Tanrı katında düzen her zaman vardı; ya kötü denen şey hiçbir zaman var olmadı ya da bir zaman başladığı anlaşılırsa, düzenin kendisi ya iyi olduğundan ya da iyiden geldiğinden, hiçbir şey hiçbir zaman düzensiz olmamıştır, hiçbir zaman da olmayacaktır. Gerçi aklıma daha uygun bir şey geliyordu, ama o alışılmış unutkanlıkla kaçıp gitti; sanırım bu da hak edişe, mertebeye ya da hayatın düzenine göre düzenle oldu.]
— Şimdi reddettiğim o görüş, dedi, bilmem nasıl ağzımdan kaçtı. Kötü doğduktan sonra düzenin başladığını söylememeliydim; Trygetius'un açıkladığı adalet gibi düzenin de Tanrı katında bulunduğunu, ama kötüler var olmaya başlayıncaya kadar kullanılmadığını söylemeliydim.
— Aynı yere geri kayıyorsun, dedim; çünkü hiç istemediğin şey sarsılmadan duruyor. Düzen ister Tanrı katında bulunsun ister kötünün de başladığı zamandan beri var olsun, o kötü yine de düzenin dışında doğdu. Bunu kabul edersen bir şeyin düzenin dışında olabileceğini kabul etmiş olursun; bu da davanı zayıflatır, kolunu kanadını kırar. Kabul etmezsen kötü Tanrı'nın düzeniyle doğmuş görünmeye başlar ve Tanrı'nın kötülüklerin yaratıcısı olduğunu kabul edersin; ben bundan daha iğrenç bir küfür bilmiyorum.
Ya anlamadığı ya da anladığını belli etmediği için bunu ona defalarca evirip çevirdiğimde, söyleyecek başka bir şey bulamadı ve sustu. O zaman annem:
— Ben, dedi, Tanrı'nın düzeni dışında hiçbir şeyin olamayacağını sanmıyorum; çünkü doğmuş olan kötünün kendisi hiçbir şekilde Tanrı'nın düzeniyle doğmadı. Ama o adalet onun düzensiz kalmasına izin vermedi; onu hak ettiği düzene geri getirip oraya hapsetti.
Quod cum et Licentius et mater intenta necessitate approbassent: Quid, inquam, dicis, Licenti? ubi est, quod tam magnopere asseruisti, nihil praeter ordinem fieri? quod enim factum est, ut malum nasceretur, non utique dei ordine factum est, sed cum esset natum, dei ordine inclusum est.— Et ille ammirans ac moleste ferens, quod tam repente bona causa esset lapsa de manibus: Prorsus, inquit, ex illo dico coepisse ordinem, ex quo malum esse coepit. — Ergo, inquam, ut esset ipsum malum, non ordine factum est, si, postquam malum ortum est, ordo esse coepit. [semper erat ordo apud deum et aut semper fuit nihil, quod dicitur malum, aut, si aliquando inuenitur coepisse, quia ordo ipse aut bonum est aut ex bono est, numquam aliquid sine ordine fuit nec erit aliquando. quamuis et nescio quid potius occurrit, sed illa consuetudine obliuionis elapsum est; quod credo ordine contigisse pro merito uel gradu uel ordine uitae.] — Nescio quomodo mihi, inquit, effugit quam nunc sperno sententia; non enim debui dicere, postquam malum natum est, coepisse ordinem, sed ut illa iustitia, de qua Trygetius disseruit, ita et ordinem fuisse apud deum, sed ad usum non uenisse, nisi postquam mala esse coeperunt. — Eodem, inquam, relaberis; illud enim, quod minime uis, inconcussum manet. nam siue apud deum fuit ordo siue ex illo tempore esse coepit, ex quo etiam malum, tamen malum illud praeter ordinem natum est. quod si concedis, fateris aliquid praeter ordinem posse fieri, quod causam tuam debilitat ac detruncat; si autem non concedis, incipit dei ordine natum malum uideri et malorum auctorem deum fateberis, quo sacrilegio mihi detestabilius nihil occurrit. - Quod cum siue non intellegenti siue dissimilanti se intellexisse uersarem saepius et uoluerem, nihil habuit aliud, quod diceret, et se silentio dedit. tum mater: Ego, inquit, non puto nihil potuisse praeter dei ordinem fieri, quia ipsum malum, quod natum est, nullo modo dei ordine natum est, sed illa iustitia id inordinatum esse non siuit et in sibi meritum ordinem redegit et conpulit.
2.24Hepsinin büyük bir gayretle, her birinin kendi gücü ölçüsünde Tanrı'yı aradığını, ama o anlatılmaz yüceliğin kavranmasına götüren, üzerinde konuştuğumuz düzenin kendisini izlemediklerini görünce şöyle dedim:
— Sizden rica ediyorum: Gördüğüm gibi düzeni çok seviyorsanız, bizim işi tersinden tutan, düzensiz kimseler olmamıza göz yummayın. Pek gizli bir akıl, hiçbir şeyin ilahî düzenin dışında olmadığını ispat edeceğini vaat etse de şunu düşünün: Kimsenin önce harfleri öğretmediği bir çocuğa heceleri öğretmeye çalışan bir mektep hocası duysaydık, onu gülünecek bir ahmak değil, zincire vurulacak bir deli sayardık; sanırım başka bir sebeple değil, yalnız öğretme düzenini izlemediği için. Cahillerin, bilginlerin kınayıp alay edeceği; delilerin ise ahmakların bile yargısından kaçmayacak buna benzer birçok şey yaptığından kimse şüphe etmez. Yine de yüce ve çoğunluğun şüphesinden bile pek uzak bir ilim, ters olduğunu kabul ettiğimiz bütün bu şeylerin de ilahî düzenin dışında olmadığını, gayretli ve yalnız Tanrı'yı ve ruhları seven ruhlara öyle göstereceğini vaat ediyor ki sayıların toplamları bile bize ondan daha kesin gelemez.
Hic ego, cum omnes cernerem studiosissime ac pro suis quemque uiribus deum quaerere sed ipsum, de quo agebamus, ordinem non tenere, quo ad illius ineffabilis maiestatis intellegentiam peruenitur: Oro uos, inquam, si, ut uideo, multum diligitis ordinem, ne nos praeposteros et inordinatos esse patiamini. quamquam enim occultissima ratio se demonstraturam polliceatur nihil praeter diuinum ordinem fieri, tamen si quempiam ludi magistrum audiremus conantem docere puerum syllabas, quem prius litteras nemo docuisset, non dico ridendum tamquam stultum, sed uinciendum tamquam furiosum putaremus non ob aliud, opinor, nisi quod docendi ordinem non teneret. at multa talia et inperitos, quae a doctis reprehendantur ac derideantur, et dementes homines, quae nec stultorum iudicium fugiunt, facere nemo ambigit, et tamen etiam ista omnia, quae fatemur esse peruersa, non esse praeter diuinum ordinem alta quaedam et a multitudinis uel suspicione remotissima disciplina se ita studiosis et deum atque animas tantum amantibus animis manifestaturam esse promittit, ut non nobis summae numerorum possint esse certiores.
2.25Bu ilim de Tanrı'nın kanunudur. Bu kanun Tanrı katında sabit ve sarsılmaz olarak hep durur ve bilge ruhlara adeta kopya edilir; öyle ki bu ruhlar onu ne kadar mükemmel biçimde anlayarak seyreder, yaşayarak ne kadar dikkatle korurlarsa o kadar iyi, o kadar yüce yaşadıklarını bilirler. Bu ilim, onu tanımak isteyenlere aynı anda çifte bir düzeni izlemeyi buyurur: Bunun bir kısmı hayatın, öteki öğrenimin düzenidir.
Ona gönül vermiş gençler şöyle yaşamalıdır: Cinsel zevklerden, karnın ve boğazın ayartmalarından, bedenin ölçüsüz bakımından ve süslenmesinden, oyunların boş meşgalelerinden, uykunun ve tembelliğin uyuşukluğundan, rekabetten, karalamaktan, hasetten, makam ve iktidar hırsından, hatta övülmenin ölçüsüz arzusundan uzak dursunlar; para sevgisinin bütün umutlarını en kesin biçimde zehirleyen şey olduğuna inansınlar. Hiçbir şeyi gevşekçe, hiçbir şeyi gözü kara yapmasınlar. Yakınlarının kusurlarında öfkeyi ya büsbütün kovsunlar ya da kovulmuşa benzeyecek kadar dizginlesinler. Kimseden nefret etmesinler; düzeltmek istemedikleri hiçbir kusur olmasın. Cezalandırırken fazla, bağışlarken az olmamasına büyük özen göstersinler. Daha iyiye yaramayacak hiçbir şeyi cezalandırmasınlar, daha kötüye dönecek hiçbir şeye göz yummasınlar. Üzerlerinde yetki verildiği herkesi kendi yakınları saysınlar. Öyle hizmet etsinler ki efendilik etmekten utansınlar; öyle efendilik etsinler ki onlara hizmet etmek hoşa gitsin. Başkalarının kusurları yüzünden, istemeyen birinin başına dert olmasınlar. Düşmanlıklardan son derece dikkatle kaçınsınlar, onlara son derece sabırla katlansınlar, onları son derece çabuk bitirsinler. İnsanlarla her türlü alışverişte ve ilişkide şu bir tek halk sözünü gözetmek yeter: Kendilerinin uğramak istemediği şeyi kimseye yapmasınlar. Olgunlaşmadan devlet yönetmeyi istemesinler; olgunlaşmak için de ya senatörlük yaşına kadar ya da en azından gençlik çağı içinde acele etsinler. Ama bunlara geç yönelen biri kendisine hiçbir şey buyrulmadığını sanmasın; çünkü bunları olgun yaşta elbette daha kolay gözetecektir. Hayatın her döneminde, her yerde, her zaman dostları olsun ya da dost edinmeye uğraşsınlar. Değerli kimselere, bunu beklemeseler bile hürmet göstersinler; kibirlilere pek aldırmasınlar, kendileri hiç kibirli olmasınlar. Yerinde ve uyum içinde yaşasınlar; iman, ümit ve sevgiye dayanarak Tanrı'ya ibadet etsinler, O'nu düşünsünler, O'nu arasınlar. Huzuru, kendi öğrenimlerinin ve bütün arkadaşlarının kesin bir yolda ilerlemesini dilesinler; kendilerine ve elinden geldiği herkese iyi bir zihin ve barış içinde bir hayat dilesinler.
Haec autem disciplina ipsa dei lex est, quae apud eum fixa et inconcussa semper manens in sapientes animas quasi transcribitur, ut tanto se sciant uiuere melius tantoque sublimius, quanto et perfectius eam contemplantur intellegendo et uiuendo custodiunt diligentius. haec igitur disciplina eis, qui illam nosse desiderant, simul geminum ordinem sequi iubet, cuius una pars uitae, altera eruditionis est. adulescentibus ergo studiosis eius ita uiuendum est, ut a ueneriis rebus, ab inlecebris uentris et gutturis, ab inmodesto corporis cultu et ornatu, ab inanibus negotiis ludorum ac torpore somni atque pigritiae, ab aemulatione obtrectatione inuidentia, ab honorum potestatumque ambitionibus, ab ipsius etiam laudis immodica cupiditate se abstineant, amorem autem pecuniae totius suae spei certissimum uenenum esse credant. nihil eneruiter faciant, nihil audacter. in peccatis autem suorum uel pellant omnino iram uel ita frenent, ut sit pulsae similis. neminem oderint, nulla uitia non curare uelint. magnopere obseruent, cum uindicant, ne nimium sit, cum ignoscunt, ne parum. nihil puniant, quod non ualeat ad melius, nihil indulgeant, quod uertat in peius. suos putent omnes, in quos sibi potestas data fuerit. ita seruiant, ut eis dominari pudeat, ita dominentur, ut eis seruire delectet. in alienorum autem peccatis molesti non sint inuito. inimicitias uitent cautissime, ferant aequissime, finiant citissime. in omni uero contractu atque conuersatione cum hominibus satis est seruare unum hoc uulgare prouerbium: nemini faciant, quod pati nolunt. rem publicam nolint administrare nisi perfecti, perfici autem uel intra aetatem senatoriam festinent uel certe intra iuuentatem. sed quisquis sero ad ista se conuerterit, non arbitretur nihil sibi esse praeceptum; nam ista utique facilius decocta aetate seruabit. in omni autem uita loco tempore amicos aut habeant aut habere instent. obsequantur dignis etiam non hoc expectantibus, superbos minus curent, minime sint. apte congruenterque uiuant, deum colant cogitent quaerant fide spe caritate subnixi. optent tranquillitatem atque certum cursum studii sui omniumque sociorum et sibi quibusque possunt mentem bonam pacatamque uitam.
2.26Sıra, böyle yaşamaya karar vermiş gayretli kimselerin nasıl yetiştirilmesi gerektiğini söylemeye geldi. Öğrenmeye de zorunlu olarak iki yoldan götürülürüz: otorite ve akıl. Zaman bakımından otorite, şeyin kendisi bakımından akıl öncedir. Çünkü iş yaparken öne konan başka, isterken daha değerli sayılan başkadır. Bu yüzden iyilerin otoritesi cahil çoğunluk için daha sağlıklı, akıl ise bilginler için daha uygun görünse de, kimse cahil olmadan bilgin olmadığından, hiçbir cahil de öğretenlere kendini nasıl göstermesi gerektiğini, nasıl bir hayatla öğrenmeye yatkın olabileceğini bilmediğinden, büyük ve gizli iyilikleri öğrenmek isteyen herkese kapıyı ancak otorite açar. Bu kapıdan giren kişi en iyi hayatın öğütlerine hiç şüphe etmeden uyar; bu öğütler sayesinde öğrenmeye yatkın hâle gelince de sonunda şunları öğrenir: Akıldan önce izlediği şeylerin ne büyük bir akla dayandığını; otoritenin beşiğinden sonra artık sağlam ve yeterli olarak izlediği ve kavradığı aklın kendisinin ne olduğunu; bütün şeylerin içinde bulunduğu — ya da daha doğrusu bütün şeylerin kendisi olan — Akl'ın (intellectus) ne olduğunu; ve bütün şeylerin ötesinde, bütün şeylerin ilkesinin ne olduğunu. Bu bilgiye bu hayatta pek az kişi ulaşabilir; onun ötesine ise bu hayattan sonra bile kimse geçemez. Yalnız otoriteyle yetinip özgür ve en iyi ilimlerle yetişmeyi ya küçümseyen ya da buna gücü yetmeyen, yalnız iyi ahlâka ve doğru dileklere istikrarla emek verenlere gelince: İnsanlar arasında yaşarlarken onlara nasıl mesut diyebileceğimi bilmiyorum; yine de sarsılmadan inanıyorum ki bu bedeni bırakır bırakmaz, ne kadar iyi yaşadılarsa o kadar kolay, ne kadar kötü yaşadılarsa o kadar güç kurtulacaklardır.
Sequitur, ut dicam, quomodo studiosi erudiri debeant, qui sicut dictum est uiuere instituerunt. ad discendum item necessario dupliciter ducimur, auctoritate atque ratione. tempore auctoritas, re autem ratio prior est. aliud est enim, quod in agendo anteponitur, aliud, quod pluris in appetendo aestimatur. itaque quamquam bonorum auctoritas imperitae multitudini uideatur esse salubrior, ratio uero aptior eruditis, tamen, quia nullus hominum nisi ex imperito peritus fit, nullus autem imperitus nouit, qualem se debeat praebere docentibus et quali uita esse docilis possit, euenit, ut omnibus bona magna et occulta discere cupientibus non aperiat nisi auctoritas ianuam. quam quisque ingressus sine ulla dubitatione uitae optimae praecepta sectatur, per quae, cum docilis factus fuerit, tum demum discet et quanta ratione praedita sint ea ipsa, quae secutus est ante rationem, et quid sit ipsa ratio, quam post auctoritatis cunabula firmus et idoneus iam sequitur atque conprehendit, et quid intellectus, in quo uniuersa sunt — uel ipse potius uniuersa — et quid praeter uniuersa uniuersorum principium. ad quam cognitionem in hac uita peruenire pauci, ultra quam uero etiam post hanc uitam nemo progredi potest. qui autem sola auctoritate contenti bonis tantum moribus rectisque uotis constanter operam dederint aut contemnentes aut non ualentes disciplinis liberalibus atque optimis erudiri, beatos eos quidem, cum inter homines uiuant, nescio quo modo appellem, tamen inconcusse credo, mox ut hoc corpus reliquerint, eos, quo bene magis minusue uixerunt, eo facilius aut difficilius liberari.
2.27Otorite kısmen ilahî, kısmen insanîdir; ama gerçek, sağlam ve en yüce olanı ilahî diye adlandırılandır. Bu konuda havada yaşayan canlıların şaşılacak aldatıcılığından sakınmak gerekir. Onlar bedenin şu hislerine ait şeylerde bazı kehanetlerle ve birtakım sözlerle, ya geçip gidecek servetlerin meraklısı ya da kırılgan iktidarların hırslısı ya da boş harikalardan ürken ruhları pek kolay aldatmayı âdet edinmişlerdir. Öyleyse ilahî denmesi gereken otorite şudur: Duyulur işaretlerde bütün insan gücünü aşmakla kalmaz; insanı bizzat üstlenerek ona, kendisi uğruna ne kadar alçaldığını gösterir; harika görünen şeyleri gösteren hislere bağlı kalmamasını, akla doğru uçmasını buyurur; aynı zamanda da burada ne kadar güç sahibi olduğunu, bunları niçin yaptığını ve onlara ne kadar az değer verdiğini ortaya koyar. Çünkü kudretini işleriyle, merhametini alçakgönüllülüğüyle, tabiatını öğretişiyle öğretmesi gerekir. Bütün bunlar, içine kabul edildiğimiz kutsal ayinlerde daha gizli ve daha sağlam biçimde aktarılır; iyilerin hayatı da bunlarda tartışmaların dolambaçlarıyla değil, sırların otoritesiyle pek kolay arınır. İnsanî otorite ise çoğu zaman aldatır; yine de cahillerin hissinin kavrayabildiği ölçüde öğretilerinin birçok belirtisini veren ve yaşanması gerektiğini öğrettikleri hayattan başka türlü yaşamayanlarda haklı olarak üstün görünür. Bunlara bir de talihin bazı armağanları eklenirse — bunları kullanmaları onları büyük, küçümsemeleri daha büyük gösterir —, onların verdiği yaşama öğütlerine inanan birinin haklı olarak kınanması son derece güçtür.
Auctoritas autem partim diuina est, partim humana, sed uera firma summa ea est, quae diuina nominatur. in qua metuenda est aeriorum animalium mira fallacia, quae per rerum ad istos sensus corporis pertinentium quasdam diuinationes nonnullasque sententias decipere animas facillime consuerunt aut periturarum fortunarum curiosas aut fragilium cupidas potestatum aut inanium formidulosas miraculorum. illa ergo auctoritas diuina dicenda est, quae non solum in sensibilibus signis transcendit omnem humanam facultatem sed et ipsum hominem agens ostendit ei, quo usque se propter ipsum depresserit, et non teneri sensibus, quibus uidentur illa miranda, sed ad intellectum iubet euolare simul demonstrans, et quanta hic possit et cur haec faciat et quam parui pendat. doceat enim oportet et factis potestatem suam et humilitate clementiam et praeceptione naturam, quae omnia sacris, quibus initiamur, secretius firmiusque traduntur, in quibus bonorum uita facillime non disputationum ambagibus sed mysteriorum auctoritate purgatur. humana uero auctoritas plerumque fallit, in eis tamen iure uidetur excellere, qui, quantum imperitorum sensus capit, multa dant indicia doctrinarum suarum et non uiuunt aliter, quam uiuendum esse praecipiunt. quibus si aliqua etiam fortunae munera accesserint, quorum appareant usu magni contemtuque maiores, difficillimum omnino est, ut eis quisque uiuendi praecepta dantibus credens recte uituperetur.
2.28Burada Alypius:
— Gözlerimizin önüne, dedi, hem eksiksiz hem kısa bir biçimde pek büyük bir hayat tablosu koydun. Her gün verdiğin öğütlere hevesle kulak kabartsak da bugün bizi daha istekli, daha ateşli kıldın. Mümkün olsaydı yalnız bizim değil bütün insanların ona hemen ulaşıp ona bağlanmasını isterdim — yeter ki bunlar duyulduğunda ne kadar hayranlık uyandırıyorsa taklit edilmeleri de o kadar kolay olsun. Çünkü bilmem nasıl oluyor — keşke bu bizden uzak olsun! — insan ruhu bunları dinlerken göksel, ilahî ve tamamen doğru olduğunu ilan ediyor da istemeye gelince başka türlü davranıyor. Öyle ki bana, böyle yaşayanların ya ilahî insanlar olduğu ya da ilahî yardım olmadan böyle yaşayamadıkları pek doğru görünüyor.
Ona şöyle dedim:
— Her zaman olduğu gibi pek hoşuna giden bu yaşama öğütleri, Alypius, burada vaktin elverdiğince benim sözlerimle dile getirilmiş olsa da benim bulduğum şeyler olmadığını çok iyi biliyorsun. Büyük ve neredeyse ilahî insanların kitapları bunlarla doludur. Bunu senin için değil, şu gençler için söylemem gerektiğini düşündüm; bu konuda adeta benim otoriteme dayanılıyor diye bunu haklı olarak küçümsemesinler. Çünkü onların bana, öğretmedikçe ve gerekçesini göstermedikçe hiç inanmalarını istemem; sanırım sen de meselelerin büyüklüğüne yakışır biçimde onları coşturmak için bu sözü araya soktun. Çünkü bunları izlemek senin için güç değil. Onlara öyle bir hırsla sarıldın, onlara tabiatının öyle şaşılacak bir atılışıyla girdin ki ben sana kelimelerde, sen bana şeylerde hoca oldun. Burada yalan söylemem için hiçbir sebep, hatta fırsat bile yok: Ne senin yersiz bir övgüyle daha gayretli olacağını sanıyorum, hem burada ikimizi de tanıyanlar var, hem de bu konuşma hiçbirimizin yabancısı olmadığı birine gönderilecek.
Hic Alypius: Permagna, inquit, uitae imago abs te ante oculos nostros cum plene tum breuiter constituta est, cui quamuis cotidianis praeceptis tuis inhiemus, tamen nos hodie cupidiores flagrantioresque reddidisti. ad quam, si fieri posset, non solum nos uerum etiam cunctos homines iam peruenire et eidem inhaerere cuperem, si, ut haec auditu mirabilia, ita essent imitatione facilia. nam nescio quo modo — quod utinam uel a nobis procul absit! — animus humanus dum haec audiendo caelestia diuina ac prorsus uera esse proclamet, in adpetendo aliter se gerit, ut mihi uerissimum uideatur aut diuinos homines aut non sine diuina ope sic uiuere. — Cui ego: Haec praecepta uiuendi, quae tibi, ut semper, plurimum placent, Alypi, quamuis hic meis uerbis pro tempore expressa sint, non tamen a me inuenta esse optime scis. his enim magnorum hominum et paene diuinorum libri plenissimi sunt, quod non propter te mihi dicendum putaui sed propter istos adulescentes, ne in eis quasi auctoritatem meam iure contemnant. nam mihi omnino illos nolo credere nisi docenti rationemque reddenti, propter quos pro rerum magnitudine concitandos etiam te arbitror istum interposuisse sermonem. non enim tibi sunt ad sequendum ista difficilia, quae tanta rapuisti auiditate tantoque in ea naturae admirabilis impetu ingressus es, ut ego tibi uerborum, tu mihi rerum magister effectus sis. non enim est modo ulla causa mentiendi aut saltem occasio; nam neque te falsa tua laude studiosiorem fieri puto et hi adsunt, qui utrumque nouerunt, et ei sermo iste mittetur, cui nostrum nullus ignotus est.
2.29Söylediğinden başka türlü düşünmüyorsan, iyi ve en iyi ahlâka kendini vermiş insanların, bana inandırıcı gelenden daha az olduğuna inanıyorsun. Ama birçoğu tamamen gizli kalır; gizli kalmayan birçoğunun da tam şaşılacak yanları gizli kalır. Çünkü bunlar ruhtadır; ruh ise hisle kavranamaz ve çoğu zaman kusurlu insanların sohbetine uymak isterken, ya onaylıyor ya da istiyor görünecek şeyler söyler. Ayrıca insanların nefretinden kaçınmak ya da yersiz görünmemek için birçok şeyi isteksizce yapar. Biz bunları duyunca ya da görünce hissin bildirdiğinden başka türlü düşünmekte güçlük çekeriz; böylece birçok kişinin, hem kendilerinin hem de yakınlarının onları bildiği gibi olmadığına inanırız. Dostlarımızdan bazılarının yalnız bizim bildiğimiz büyük ruh iyiliklerinden yola çıkarak buna kendini inandırmanı isterim. Bu yanılgı az olmayan ölçüde şu sebebe de dayanır: Pek çok kişi birdenbire iyi ve şaşılacak bir hayata yönelir, ama daha parlak işlerle tanınıncaya kadar eskiden nasılsalar öyle oldukları sanılır. Uzağa gitmeyeyim: Şu gençleri önceden tanıyan kim, onların büyük şeyleri bu kadar gayretle aradıklarına, bu yaşta hazlara birden bu kadar büyük bir düşmanlık ilan ettiklerine kolayca inanır? Öyleyse bu kanaati ruhumuzdan kovalım. Çünkü sözünün sonuna, yakıştığı gibi dindarca yerleştirdiğin o ilahî yardım da merhametinin vazifesini bazılarının sandığından çok daha geniş biçimde bütün halklar arasında yerine getirir. Ama istersen tartışmamızın düzenine dönelim; otorite üzerine yeterince söylendiğine göre aklın ne istediğine bakalım.
Bonos autem uiros deditosque optimis moribus, si non aliter sentis atque dixisti, pauciores te arbitror esse credere, quam mihi probabile est; sed multi penitus latent, item multorum non latentium ea ipsa, quae mira sunt, latent; in animo enim sunt ista, qui neque sensu accipi potest et plerumque, dum congruere uult uitiosorum hominum conloquiis, ea dicit, quae aut probare aut adpetere uideatur. multa etiam facit non libenter propter aut uitandum odium hominum aut ineptiam fugiendam, quod nos audientes aut uidentes difficile aliter existimamus, quam sensus iste renuntiat, eoque fit, ut multos non tales esse credamus, quales et se ipsi et eos sui familiares nouerunt, quod tibi ex amicorum nostrorum quibusdam magnis animi bonis, quae nos soli scimus, persuadeas uelim. nam error iste non minima et hac causa nititur, quod non pauci se subito ad bonam uitam miramque conuertunt et, donec aliquibus clarioribus factis innotescant, quales erant, esse creduntur. nam ne longius abeam, quis istos adulescentes, qui antea nouerat, facile credat tam studiose magna quaerere, tantas repente in hac aetate indixisse inimicitias uoluptatibus? ergo hanc opinionem pellamus ex animo; nam et illud diuinum auxilium, quod, ut decebat, religiose in ultimo sermonis tui posuisti, latius, quam nonnulli opinantur, officium clementiae suae per uniuersos populos agit. sed ad disputationis nostrae, si placet, ordinem redeamus et, quoniam de auctoritate satis dictum est, uideamus, quid sibi ratio uelit.
2.30Akıl, öğrenilen şeyleri ayırmaya ve birleştirmeye gücü yeten bir zihin hareketidir. Tanrı'yı ya da bizde veya her yerde bulunan ruhun kendisini anlamak için onun rehberliğinden yararlanabilen insanlar pek nadir bir türdür; bunun başka bir sebebi de yoktur: Şu hislerin işlerine dalmış biri için kendi içine dönmek güçtür. Bu yüzden insanlar aldatıcı şeylerin içinde her şeyi akılla yapmaya uğraştıkları hâlde, aklın kendisinin ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu pek az kişi dışında kimse bilmez. Şaşırtıcı görünüyor ama durum böyledir. Şimdilik bunu söylemek yeter; çünkü bu kadar büyük bir şeyi anlaşılması gerektiği gibi size şimdi göstermeye kalkışsam, hatta onu artık kavradığımı ileri sürsem bile, küstah olduğum kadar yersiz de olurdum. Yine de bize bilinir görünen şeylere inmeye tenezzül ettiği ölçüde, başladığımız konuşmanın gerektirdiği kadarıyla, gücümüz yeterse şimdilik onun izini sürelim.
Ratio est mentis motio ea, quae discuntur, distinguendi et conectendi potens, qua duce uti ad deum intellegendum uel ipsam quae aut in nobis aut usque quaque est animam rarissimum omnino genus hominum potest non ob aliud, nisi quia in istorum sensuum negotia progresso redire in semet ipsum cuique difficile est. itaque cum in rebus ipsis fallacibus ratione totum agere homines moliantur, quid sit ipsa ratio et qualis sit, nisi perpauci prorsus ignorant. mirum uidetur, sed tamen se ita res habet. satis est hoc dixisse in praesentia; nam si uobis rem tantam, sicut intellegenda est, nunc ostendere cupiam, tam ineptus sim quam adrogans, si uel me illam iam percepisse profitear. tamen quantum dignata est in res, quae nobis notae uidentur, procedere, indagemus eam, si possumus, interim, prout susceptus sermo desiderat.
2.31İlk önce akıl denen bu kelimenin genellikle nerede sık kullanıldığına bakalım. Bizi en çok düşündürmesi gereken şey şudur: Eski bilgeler insanın kendisini şöyle tarif etmişlerdir: İnsan akıllı ve ölümlü bir canlıdır. Burada canlı denen cins konduktan sonra iki ayırımın eklendiğini görüyoruz; sanırım bunlarla insana, hem nereye dönmesi hem neden kaçması gerektiği hatırlatılmalıydı. Çünkü ruhun ileri gidişi ölümlü şeylere kadar düşmüşse geri dönüşü de akla doğru olmalıdır. İnsan bir kelimeyle, "akıllı" denmesiyle hayvanlardan, ötekiyle, "ölümlü" denmesiyle ilahî varlıklardan ayrılır. Demek birincisine sarılmazsa hayvan olur; ikincisinden yüz çevirmezse ilahî olmaz. Ama en bilgin insanlar akıllı (rationale) ile akla uygun (rationabile) arasındaki farkı keskin ve ince biçimde ayırmayı âdet edindiklerinden, giriştiğimiz iş için bunu asla ihmal etmemeliyiz. Aklı kullanan ya da kullanabilen şeye akıllı, akılla yapılan ya da söylenen şeye ise akla uygun dediler. Bu yüzden şu hamama da konuşmamıza da akla uygun, onu yapana da konuşan bizlere de akıllı diyebiliriz. Demek akıl, akıllı ruhtan, akla uygun olarak yapılan ya da söylenen şeylere doğru ilerler.
Ac primum uideamus, ubi hoc uerbum, quod ratio uocatur, frequentari solet; nam illud nos mouere maxime debet, quod ipse homo a ueteribus sapientibus ita definitus est: homo est animal rationale mortale. hic genere posito, quod animal dictum est, uidemus additas duas differentias, quibus credo admonendus erat homo, et quo sibi redeundum esset et unde fugiendum. nam ut progressus animae usque ad mortalia lapsus est, ita regressus esse in rationem debet; uno uerbo a bestiis, quod rationale, alio a diuinis separatur, quod mortale dicitur. illud igitur nisi tenuerit, bestia erit, hinc nisi se auerterit, diuina non erit. sed quoniam solent doctissimi uiri, quid inter rationale ac rationabile intersit, acute subtiliterque discernere, nullo modo est ad id quod instituimus neglegendum. nam rationale esse dixerunt, quod ratione uteretur uel uti posset, rationabile autem, quod ratione factum esset aut dictum. itaque has balneas rationabiles possumus dicere nostrumque sermonem, rationales autem uel illum, qui has fecit, uel nos, qui loquimur. ergo procedit ratio ab anima rationali scilicet in ea, quae uel fiunt rationabilia uel dicuntur.
2.32Aklın gücünün ve kuvvetinin hislerin kendisine bile yaklaştırılabildiği iki şey görüyorum: görülen insan işleri ve duyulan sözler. Zihin ikisinde de, bedenin zorunluluğu yüzünden iki haberci kullanır: biri gözlerin, öteki kulakların habercisidir. Bu yüzden parçaları birbirine uyacak biçimde şekillenmiş bir şey gördüğümüzde, onun akla uygun göründüğünü söylemek saçma olmaz; aynı şekilde bir şeyin güzel bir ahenkle tınladığını duyduğumuzda, akla uygun ses verdiğini söylemekte tereddüt etmeyiz. Ama biri "akla uygun kokuyor" ya da "akla uygun tadı var" derse ona gülmeyen olmaz; meğer ki insanların bir amaç uğruna öyle kokmasını, öyle tat vermesini, öyle ısınmasını ya da başka bir şey olmasını sağladığı şeyler söz konusu olsun. Örneğin ağır kokularla yılanların kovulduğu bir yer için, biri bunun niçin yapıldığının sebebine bakarak orasının akla uygun biçimde öyle koktuğunu söyleyebilir; ya da hekimin hazırladığı bir içeceğin akla uygun biçimde acı ya da tatlı olduğunu, hekimin hasta için ayarlanmasını buyurduğu bir küvetin akla uygun biçimde sıcak ya da ılık olduğunu söyleyebilir. Ama bir bahçeye girip gülü burnuna yaklaştıran hiç kimse onu "ne akla uygun bir koku saçıyor!" diye övmeye cesaret edemez; hekim koklamasını buyurmuş olsa bile bunu demez — o zaman buyruğa ya da verilen şeye akla uygun denir, ama gülün akla uygun koktuğu söylenmez —, çünkü o koku tabiîdir. Bir yemeği aşçı çeşnilendirdiyse ona akla uygun çeşnilenmiş diyebiliriz; ama dışarıdan hiçbir sebep yokken, yalnız o anki haz tatmin edilirken onun akla uygun bir tadı olduğu, konuşma alışkanlığı gereği asla söylenmez. Çünkü hekimin içecek verdiği kişiye onu niçin tatlı bulması gerektiği sorulursa, bunun sebebi olan başka bir şey gösterilir, yani hastalığın türü; bu artık o histe değildir, bedende başka bir şekilde bulunur. Ama boğazının kışkırtmasıyla bir şeyi iştahla yiyen birine onun niçin bu kadar tatlı olduğu sorulsa ve o da "canım istiyor" ya da "hoşuma gidiyor" diye cevap verse, kimse ona akla uygun biçimde tatlı demez; meğer ki onun hazzı bir şey için gerekli olsun ve çiğnediği şey bu amaçla öyle hazırlanmış olsun.
Duo igitur uideo, in quibus potentia uisque rationis possit ipsis etiam sensibus admoueri, opera hominum, quae uidentur, et uerba, quae audiuntur. in utroque autem utitur mens gemino nuntio pro corporis necessitate, uno, qui oculorum est, altero aurium. itaque cum aliquid uidemus congruentibus sibi partibus figuratum, non absurde dicimus rationabiliter apparere, itemque, cum aliquid bene concinere audimus, non dubitamus dicere, quod rationabiliter sonat. nemo autem non rideatur, si dixerit: 'rationabiliter olet' aut 'rationabiliter sapit', nisi forte in his, quae propter aliquid ab hominibus procurata sunt, ut ita olerent uel saperent uel feruerent uel quid aliud, ut, si quis locum, unde grauibus odoribus serpentes fugantur, rationabiliter dicat ita olere causam intuens, quare sit factum, aut poculum, quod medicus confecerit, rationabiliter amarum esse uel dulce, aut quod temperari languido solium iusserit, calere rationabiliter aut tepere. nemo autem hortum ingressus et rosam naribus admouens audet ita laudare: quam rationabiliter fragrat! nec si medicus illam, ut olfaceret, iusserit — tunc enim praeceptum uel datum illud rationabiliter, non tamen olere rationabiliter dicitur — nec propterea, quia naturalis ille odor est. nam quamuis a coco pulmentum condiatur, rationabiliter conditum possumus dicere, rationabiliter autem sapere, cum causa extrinsecus nulla sit sed praesenti satisfiat uoluptati, nullo modo ipsa loquendi consuetudine dicitur. si enim quaeratur de illo, cui poculum medicus dederit, cur id dulciter sentire debuerit, aliud infertur, propter quod ita est, id est morbi genus, quod iam non in illo sensu est sed aliter sese habet in corpore. si autem rogetur ligurriens aliquid gulae stimulo concitatus, cur ita dulce sit, uel respondeat: 'quia libet' aut 'quia delector', nemo illud dicet rationabiliter dulce, nisi forte illius delectatio alicui rei sit necessaria et illud, quod mandit, ob hoc ita confectum sit.
2.33Araştırabildiğimiz kadarıyla, hislerde ve görme ile işitmeye gelince hazzın kendisinde bile aklın bazı izlerini yakalıyoruz. Öteki hisler ise bu adı kendi hazları yüzünden değil, başka bir şey uğruna isterler; bu da akıllı bir canlının bir gaye uğruna yaptığı iştir. Göze gelince, parçaların uyumuna akla uygun dendiği yerde buna genellikle güzel denir; kulağa gelince, akla uygun bir ahenkten, ritimli bir şarkının akla uygun biçimde düzenlendiğinden söz ettiğimizde buna artık kendi adıyla tatlılık denir. Ama ne güzel şeylerde bizi cezbeden şeye ne de kulakların tatlılığında, çekilen telin adeta berrak ve saf tınlamasına akla uygun demeyiz. Öyleyse geriye şunu kabul etmek kalıyor: Şu hislerin hazzında akla ait olan, belli bir ölçünün ve ahengin bulunduğu şeydir.
Tenemus, quantum inuestigare potuimus, quaedam uestigia rationis in sensibus et, quod ad uisum atque auditum pertinet, in ipsa etiam uoluptate. alii uero sensus non in uoluptate sua sed propter aliquid aliud solent hoc nomen exigere, id autem est rationalis animantis factum propter aliquem finem. sed ad oculos quod pertinet, in quo congruentia partium rationabilis dicitur, pulchrum appellari solet, quod uero ad aures, quando rationabilem concentum dicimus cantumque numerosum rationabiliter esse conpositum, suauitas uocatur proprio iam nomine. sed neque in pulchris rebus, quod nos inlicit, neque in aurium suauitate, cum pulsa corda quasi liquide sonat atque pure, rationabile illud dicere solemus. restat ergo, ut in istorum sensuum uoluptate id ad rationem pertinere fateamur, ubi quaedam dimensio est atque modulatio.
2.34Bu yüzden şu binanın kendisinde her şeyi dikkatle göz önüne aldığımızda, bir kapıyı bir yanda, ötekini de neredeyse ortada ama tam ortada olmayan bir yerde görmekten rahatsız olmamak elimizde değil. Çünkü yapılmış şeylerde, hiçbir zorunluluk gerektirmediği hâlde parçaların eşitsiz ölçüsü bakışın kendisine adeta bir haksızlık ediyor görünür. Oysa içeride üç pencerenin, biri ortada, ikisi yanlarda, eşit aralıklarla küvete ışık dökmesi, dikkatle baktığımızda bizi ne kadar hoşnut eder, ruhu nasıl kendine çeker! Bu açık bir şeydir, size çok sözle anlatmaya gerek yok. Mimarlar da kendi dillerinde buna akıl (ratio) derler; uyumsuzca yerleştirilmiş parçalar için "akılsız" derler. Bu geniş bir alana yayılır, neredeyse bütün sanatlara ve insan işlerine sirayet eder. Şiirlerde de kulakların hazzına ait bir akıl bulunduğunu söylediğimizde, bütün bu tatlılığı ölçünün yarattığını kim hissetmez? Bir oyuncu dans ederken ise, iyi seyredenler için bütün o jestler şeylerin işaretleridir; uzuvların ritimli hareketi gözleri aynı ölçüyle hoşnut etse de o dansa akla uygun denmesinin sebebi, hislerin hazzı bir yana, bir şeyi iyi anlatıp göstermesidir. Çünkü kanatlı bir Venüs ve pelerinli bir Cupido canlandırsa, bunu uzuvlarının şaşılacak hareketi ve duruşuyla yapsa bile, rahatsız ettiği şey gözler değil, gözler aracılığıyla, kendisine o şeylerin işaretleri gösterilen ruhtur; gözler ise oyuncu güzel hareket etmeseydi rahatsız olurdu. Bu, hisle ilgiliydi; ruh bedenle karışık olduğu için hazzı bizzat bu hisle alır. Demek his başka, his aracılığıyla olan başkadır: Güzel hareket hissi okşar; hareketteki güzel anlam ise his aracılığıyla yalnız ruhu okşar. Bu kulaklarda daha kolay fark edilir. Tatlı tınlayan her şey işitmenin kendisini hoşnut eder, cezbeder; aynı ses aracılığıyla iyi anlatılan şey ise kulakların habercisiyle ama yalnız zihne iletilir. Bu yüzden şu dizeleri duyduğumuzda:
kış güneşleri neden bu kadar acele eder Okyanus'a dalmaya, ya da ağır gelen gecelerin önünde hangi engel durur
vezni bir türlü, anlamı başka türlü överiz; "akla uygun tınlıyor" ile "akla uygun söylenmiş" sözlerini aynı anlamda söylemeyiz.
Itaque in hoc ipso aedificio singula bene considerantes non possumus non offendi, quod unum ostium uidemus in latere, alterum prope in medio nec tamen in medio collocatum. quippe in rebus fabricatis nulla cogente necessitate iniqua dimensio partium facere ipsi aspectui uelut quandam uidetur iniuriam. quod autem intus tres fenestrae, una in medio, duae a lateribus paribus interuallis solio lumen infundunt, quam nos delectat diligentius intuentes quamque in se animum rapit! manifesta res est nec multis uerbis uobis aperienda. unde ipsi architecti iam suo uerbo rationem istam uocant et partes discorditer conlocatas dicunt non habere rationem. quod late patet ac paene in omnes artes operaque humana diffunditur. iam in carminibus, in quibus item dicimus esse rationem ad uoluptatem aurium pertinentem, quis non sentiat dimensionem esse totius huius suauitatis opificem? sed histrione saltante cum bene spectantibus gestus illi omnes signa sint rerum, quamuis membrorum numerosus quidam motus oculos eadem illa dimensione delectet, dicitur tamen rationabilis illa saltatio, quod bene aliquid significet et ostendat excepta sensuum uoluptate. non enim, si pinnatam Uenerem faciat et Cupidinem palliatum, quamuis id mira membrorum motione atque conlocatione depingat, oculos uidetur offendere sed per oculos animum, cui signa rerum illa monstrantur; nam oculi offenderentur, si non pulchre moueretur. hoc enim pertinebat ad sensum, in quo anima eo ipso, quod mixta est corpori, percipit uoluptatem. aliud ergo sensus, aliud per sensum; nam sensum mulcet pulcher motus, per sensum autem animum solum pulchra in motu significatio. hoc etiam in auribus facilius aduertitur; nam quidquid iucunde sonat, illud ipsum auditum libet atque inlicit; quod autem per eundem sonum bene significatur, nuntio quidem aurium sed ad solam mentem refertur. itaque cum audimus illos uersus: quid tantum Oceano properent se tinguere soles hiberni uel quae tardis mora noctibus obstet, aliter metra laudamus aliterque sententiam nec sub eodem intellectu dicimus: 'rationabiliter sonat' et 'rationabiliter dictum est'.
2.35Demek akla uygun olanın göründüğü üç tür şey vardır: Biri bir gayeye yöneltilmiş işlerde, ikincisi öğrenmede, üçüncüsü hoşlanmada görünür. Birincisi bize hiçbir şeyi gelişigüzel yapmamayı, ikincisi doğru öğretmeyi, sonuncusu mutlulukla seyretmeyi hatırlatır. İlki ahlâka, öteki ikisi ise şimdi üzerinde konuştuğumuz ilimlere aittir. İçimizdeki akıllı olan, yani aklı kullanan ve akla uygun şeyleri yapan ya da izleyen şey, aklın kendisini ortaklaşa paylaştığı kimselerle tabiî bir bağla bir topluluk içinde bağlıydı — insan da insanla, konuşmadıkça ve böylece zihinlerini ve düşüncelerini adeta birbirine aktarmadıkça en sağlam biçimde birleşemezdi —; bu yüzden şeylere ad, yani anlam taşıyan bazı sesler koymak gerektiğini gördü. Böylece insanlar birbirlerinin ruhlarını hissedemedikleri için onları birbirine bağlamak üzere hissi adeta bir tercüman olarak kullanacaklardı. Ama uzaktakilerin sözleri duyulamıyordu; bu yüzden o akıl, ağzın ve dilin bütün seslerini işaretleyip birbirinden ayırarak harfleri doğurdu. Ama şeylerin çokluğu, belli bir sınır konmadan sonsuzca uzanıyor görünseydi, bunların hiçbirini yapamazdı. Böylece saymanın faydası büyük bir zorunlulukla fark edildi. Bu ikisi bulununca kâtiplerin ve hesap hocalarının mesleği doğdu; bu, gramerin bir tür çocukluğudur; Varro buna litteratio (okuma yazma) der; Yunancada nasıl adlandırıldığını şimdi pek hatırlamıyorum.
Ergo iam tria genera sunt rerum, in quibus illud rationabile apparet, unum est in factis ad aliquem finem relatis, alterum in discendo, tertium in delectando. primum nos admonet nihil temere facere, secundum recte docere, ultimum beate contemplari; in moribus est illud superius, haec autem duo in disciplinis, de quibus nunc agimus. namque illud, quod in nobis est rationale, id est quod ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia naturali quodam uinculo in eorum societate adstringebatur, cum quibus illi erat ratio ipsa communis — nec homini homo firmissime sociari posset, nisi conloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi refunderent — uidit esse inponenda rebus uocabula, id est significantes quosdam sonos, ut, quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed audiri absentium uerba non poterant; ergo illa ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihil autem horum facere poterat, si multitudo rerum sine quodam defixo termino infinito patere uideretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio uelut quaedam grammaticae infantia, quam Uarro litterationem uocat; Graece autem quomodo appelletur, non satis in praesentia recolo.
2.36Sonra ilerleyen akıl şunu fark etti: Konuşurken kullandığımız ve artık harflerle işaretlediği ağız seslerinden bazıları, ağzın türlü biçimde ayarlanan açıklığıyla, adeta düğümsüz ve yalın olarak, hiçbir çarpışma olmadan boğazdan akıp gider; bazıları ağzın farklı biçimde sıkışmasıyla çıkar ama yine de bir ses taşır; sonuncular ise ilk gruptakiler kendilerine eklenmedikçe dışarı çıkamaz. Bu yüzden harflere, burada sayıldıkları sırayla, ünlüler, yarı ünlüler ve sessizler adını verdi; sonra heceleri işaretledi. Sonra kelimeler sekiz türe ve biçime ayrıldı; bunların bütün çekimi, bütünlüğü ve birleşmesi ustalıkla ve incelikle ayırt edildi. Ardından akıl, sayıları ve ölçüyü unutmadan, seslerin ve hecelerin türlü sürelerine dikkatini verdi; bundan da uzun ve kısa hecelerin uzatıldığı zaman aralıklarından bazılarının iki birim, bazılarının bir birim olduğunu buldu. Bunları da işaretledi ve kesin kurallara bağladı.
Progressa deinde ratio animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos litteris iam signauerat, alios esse, qui moderato uarie hiatu quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla conlisione defluerent, alios diuerso pressu oris, tenere tamen aliquem sonum, extremos autem, qui nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt, uocales semiuocales et mutas nominauit; deinde syllabas notauit. deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt omnisque illorum motus integritas iunctura perite subtiliterque distincta sunt. inde iam numerorum et dimensionis non inmemor adiecit animum in ipsas uocum et syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla, alia simpla esse conperit, quibus longae breuesque syllabae tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas disposuit.
2.37Gramer artık tamamlanmış olabilirdi; ama adıyla harfleri meslek edindiğini haykırdığı için — Latincede de ona litteratura denmesi bundandır —, hafızaya layık olup harflere emanet edilen her şeyin zorunlu olarak ona ait olması sonucu doğdu. Böylece bu ilme adı tek, ama kendisi sonsuz ve çok yönlü, hoşluktan ya da hakikatten çok zahmetle dolu bir şey eklendi: tarih; tarihçilerin kendilerinden çok gramercilere zahmet veren bir şey. Çünkü Daidalos'un uçtuğunu duymamış birinin cahil sayılmasına, öte yandan bunu uyduranın yalancı, inananın ahmak, soranın arsız sayılmamasına kim katlanır? Ya da yakınlarımız için çoğu zaman derin bir acıma duyduğum şu duruma: Euryalus'un annesinin adının ne olduğuna cevap veremezlerse bilgisizlikle suçlanıyorlar; oysa kendileri bunu soranlara boş, yersiz ve gereksiz meraklı demeye cesaret edemiyorlar.
Poterat iam perfecta esse grammatica sed, quia ipso nomine profiteri se litteras clamat — unde etiam Latine litteratura dicitur — factum est, ut, quidquid dignum memoria litteris mandaretur, ad eam necessario pertineret. itaque unum quidem nomen, sed res infinita multiplex curarum plenior quam iucunditatis aut ueritatis huic disciplinae accessit, historia non tam ipsis historicis quam grammaticis laboriosa. quis enim ferat imperitum uideri hominem, qui uolasse Daedalum non audierit, mendacem illum, qui finxerit, stultum, qui crediderit, impudentem, qui interrogauerit, non uideri, aut in quo nostros familiares grauiter miserari soleo, qui si non responderint, quid uocata sit mater Euryali, accusantur inscitiae, cum ipsi eos, a quibus ea rogantur, uanos et ineptos nec curiosos audeant appellare?
2.38Gramer tamamlanıp düzene konunca o akıl, sanatı doğuran bu gücün kendisini araştırmaya ve ona dikkat etmeye yöneldi. Çünkü grameri tarif ederek, bölümlere ayırarak, toparlayarak yalnız düzenleyip sıraya koymakla kalmamış, onu yanlışlığın her türlü sızmasından da korumuştu. Öyleyse kendi alet ve araçlarını önce ayırt etmeden, işaretlemeden, düzenlemeden ve diyalektik dedikleri ilimlerin ilmini ortaya koymadan, başka şeyleri kurmaya nasıl geçecekti? Bu ilim öğretmeyi öğretir, öğrenmeyi öğretir; akıl kendini bunda gösterir ve açar: ne olduğunu, ne istediğini, neye gücü yettiğini. Bu ilim bilmeyi bilir; bilenler yetiştirmeyi bir tek o istemekle kalmaz, buna gücü de yeter. Ama ahmak insanlar, doğru, faydalı ve ahlâken güzel biçimde öğütlenen şeylere karşı çoğu zaman nadir bir ruhun görebildiği en saf hakikatin kendisini değil, kendi hislerini ve alışkanlıklarını izlerler; bu yüzden onların yalnız güçleri yettiğince öğretilmeleri değil, çoğu zaman ve en çok da coşturulmaları gerekiyordu. Aklın bu işi gören kısmı saflıktan çok zorunlulukla doludur; halkı kendi faydasına doğru götürmeye razı edebilmek için halka saçtığı süslerle tıka basa dolu bir kucağı vardır. Akıl bu kısmına retorik adını verdi. Aklın anlam taşımada akla uygun denen kısmı, özgür uğraşlar ve ilimlerle buraya kadar geliştirildi.
Illa igitur ratio perfecta dispositaque grammatica admonita est quaerere atque attendere hanc ipsam uim, qua peperit artem; nam eam definiendo distribuendo colligendo non solum digesserat atque ordinarat uerum ab omni etiam falsitatis inreptione defenderat. quando ergo transiret ad alia fabricanda, nisi ipsa sua prius quasi quaedam machinamenta et instrumenta distingueret notaret digereret proderetque ipsam disciplinam disciplinarum, quam dialecticam uocant? haec docet docere, haec docet discere; in hac se ipsa ratio demonstrat atque aperit, quae sit, quid uelit, quid ualeat. scit scire, sola scientes facere non solum uult sed etiam potest. uerum quoniam plerumque stulti homines ad ea, quae suadentur recte utiliter et honeste, non ipsam sincerissimam quam rarus animus uidet ueritatem, sed proprios sensus consuetudinemque sectantur, oportebat eos non doceri solum, quantum queunt, sed saepe et maxime commoueri. hanc suam partem, quae id ageret, necessitatis pleniorem quam puritatis refertissimo gremio deliciarum, quas populo spargat, ut ad utilitatem suam dignetur adduci, uocauit rhetoricam. hactenus pars illa, quae in significando rationabilis dicitur, studiis liberalibus disciplinisque promota est.
2.39Akıl buradan kalkıp kendini ilahî şeylerin en mutlu seyrine kaptırmak istedi. Ama yüksekten düşmemek için basamaklar aradı ve kendi mülkü üzerinden, düzenle kendine bir yol açtı. Çünkü yalnız ve yalın olarak, şu gözler olmadan seyredebileceği güzelliği özlüyordu; hisler ona engel oluyordu. Bu yüzden bakışını biraz da onlara çevirdi; çünkü onlar hakikatin kendilerinde olduğunu haykırıyor ve başka şeylere ilerlemek için acele eden aklı yersiz gürültüleriyle geri çağırıyorlardı. İlk önce kulaklardan başladı; çünkü kulaklar, aklın grameri, diyalektiği ve retoriği artık kendileriyle kurduğu sözlerin kendilerine ait olduğunu söylüyordu.
Ama ayırt etmede pek güçlü olan akıl, ses ile onun işareti olduğu şey arasındaki farkı çabucak gördü. Kulakların yargısına sesten başka bir şeyin ait olmadığını, sesin de üç türlü olduğunu anladı: Ya bir canlının sesindedir ya çalgılarda üflemenin çıkardığı seste ya da vuruşla çıkan seste. Birincisine trajedi ve komedi oyuncularını, her türlü koroyu ve kendi sesiyle şarkı söyleyen herkesi bağladı; ikincisini flütlere ve benzeri çalgılara ayırdı; üçüncüsünü kitharalara, liralara, zillere ve vurularak ses veren her şeye verdi.
Hinc se illa ratio ad ipsarum diuinarum rerum beatissimam contemplationem rapere uoluit. sed ne de alto caderet, quaesiuit gradus atque ipsam sibi uiam per suas possessiones ordinemque molita est. desiderabat enim pulchritudinem, quam sola et simplex posset sine istis oculis intueri; inpediebatur a sensibus. itaque in eos ipsos paululum aciem torsit, qui ueritatem sese habere clamantes festinantem ad alia pergere inportuno strepitu reuocabant. et primo ab auribus coepit, quia dicebant ipsa uerba sua esse, quibus iam et grammaticam et dialecticam et rhetoricam fecerat. at ista potentissima secernendi cito uidit, quid inter sonum et id, cuius signum esset, distaret. intellexit nihil aliud ad aurium iudicium pertinere quam sonum eumque esse triplicem, aut in uoce animantis aut in eo, quod flatus in organis faceret, aut in eo, quod pulsu ederetur; ad primum pertinere tragoedos uel comoedos uel choros cuiuscemodi atque omnes omnino, qui uoce propria canerent, secundum tibiis et similibus instrumentis deputari, tertio dari citharas lyras cymbala atque omne, quod percutiendo canorum esset.
2.40Ama zamanların belli bir ölçüsüyle, tizlik ile pesliğin ölçülü bir çeşitliliğiyle şekillendirilmedikçe bu malzemenin pek değersiz olduğunu görüyordu. Gramerde heceleri dikkatle evirip çevirirken ayak ve vurgu dediği tohumların buradan geldiğini tanıdı. Kelimelerin kendisinde, söze neredeyse eşit sayıda serpiştirilmiş kısa ve uzun hecelere dikkat etmek kolay olduğundan, o ayakları belli dizilere yerleştirip birbirine bağlamayı denedi. Bunda önce hissin kendisini izleyerek ölçülü eklemler koydu; bunlara kesit ve üye diyorlar. Ayakların akışı hissin yargısının taşıyabileceğinden daha uzağa yuvarlanmasın diye döneceği bir sınır koydu ve bundan dolayı ona dize (versus, "dönüş") adını verdi. Belli bir sonla sınırlanmayan ama yine de akla uygun biçimde düzenlenmiş ayaklarla akan şeyi ise ritim (rhythmus) adıyla işaretledi; Latincede ona numerus'tan (sayı) başka bir ad verilemezdi. Şairler böylece ondan doğdu. Akıl, onlarda yalnız seslerin değil, kelimelerin ve şeylerin de büyük ağırlığını görünce onları pek onurlandırdı ve onlara istedikleri akla uygun yalanları söyleme yetkisi verdi. İlk ilimden kök aldıkları için de gramercilerin onlar üzerinde yargıç olmasına izin verdi.
Uidebat autem hanc materiam esse uilissimam, nisi certa dimensione temporum et acuminis grauitatisque moderata uarietate soni figurarentur. recognouit hinc esse illa semina, quae in grammatica, cum syllabas diligenti consideratione uersaret, pedes et accentus uocauerat, et quia in ipsis uerbis breuitates et longitudines syllabarum prope aequali multitudine sparsas in oratione attendere facile fuit, temptauit pedes illos in ordines certos disponere atque coniungere, et in eo primo sensum ipsum secuta moderatos inpressit articulos, quae caesa et membra nominant. et ne longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset sustinere, modum statuit, unde reuerteretur, et ab eo ipso uersum uocauit. quod autem non esset certo fine moderatum sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus curreret, rhythmi nomine notauit, qui Latine nihil aliud quam numerus dici potuit. sic ab ea poetae geniti sunt. in quibus cum uideret non solum sonorum sed etiam uerborum rerumque magna momenta, plurimum eos honorauit eisque tribuit quorum uellent rationabilium mendaciorum potestatem. et quoniam de prima illa disciplina stirpem ducebant, iudices in eos grammaticos esse permisit.
2.41Bu dördüncü basamakta, ister ritimlerde ister ezginin kendisinde olsun, sayıların hüküm sürdüğünü ve her şeyi tamamladığını anlıyordu. Onların nasıl şeyler olduğunu pek dikkatle inceledi ve onları ilahî ve ebedî buldu; özellikle de daha önceki her şeyi onların yardımıyla örmüş olduğu için. Artık onların parlaklığının ve duruluğunun seslerin cisimsel malzemesiyle soldurulmasına güçlükle katlanıyordu. Zihnin gördüğü şey hep mevcuttur ve ölümsüz olduğu kabul edilir — sayılar da bu türden görünüyordu —; ses ise duyulur bir şey olduğundan geçmiş zamana akıp gider ve hafızaya kazınır. Bu yüzden, akıl da şairlere akla uygun bir yalanla göz yumarak, Musaların Iuppiter ile Hafıza'nın kızları olduğu uyduruldu. Hissin ve aklın ortaklaşa pay aldığı bu ilim de buradan musiki adını buldu.
In hoc igitur quarto gradu siue in rhythmis siue in ipsa modulatione intellegebat regnare numeros totumque perficere; inspexit diligentissime, cuius modi essent; reperiebat diuinos et sempiternos, praesertim quod ipsis auxiliantibus omnia superiora contexuerat. et iam tolerabat aegerrime splendorem illorum atque serenitatem corporea uocum materia decolorari. et quoniam illud, quod mens uidet, semper est praesens et inmortale adprobatur - cuius generis numeri apparebant — sonus autem, quia sensibilis res est, praeter⟦fluit in praeter⟧itum tempus inprimiturque memoriae, rationabili mendacio iam poetis fauente ratione Iouis et Memoriae filias Musas esse confictum est. unde ista disciplina sensus intellectusque particeps musicae nomen inuenit.
2.42Akıl buradan gözlerin zenginliklerine yöneldi; yeri ve göğü dolaşarak hoşuna giden şeyin güzellikten başka bir şey olmadığını; güzellikte şekillerin, şekillerde ölçülerin, ölçülerde sayıların hoşuna gittiğini hissetti. Kendi kendine, orada zihnin kavrayışının içerdiği gibi bir çizgi, bir yuvarlaklık ya da başka herhangi bir suret ve şekil bulunup bulunmadığını sordu. Göz önündekini çok daha aşağı buldu; gözlerin gördüğü şey zihnin seçtiğiyle hiçbir bakımdan kıyaslanamazdı. Bunları da ayırt edip düzenleyerek bir ilme dönüştürdü ve ona geometri adını verdi. Göğün hareketi onu çok etkiliyor, kendini dikkatle incelemeye çağırıyordu. Orada da zamanların pek sabit dönüşleri, yıldızların düzenli ve belirli yörüngeleri, aralıkların ölçülü uzaklıkları aracılığıyla o ölçüden ve sayılardan başka hiçbir şeyin hüküm sürmediğini anladı. Bunları da aynı şekilde tarif edip ayırarak bir düzen içinde birbirine bağladı ve astronomiyi doğurdu: dindarlar için büyük bir delil, meraklılar için bir işkence.
Hinc profecta est in oculorum opes et terram caelumque conlustrans sensit nihil aliud quam pulchritudinem sibi placere et in pulchritudine figuras, in figuris dimensiones, in dimensionibus numeros quaesiuitque ipsa secum, utrum ibi talis linea talisque rotunditas uel quaelibet alia forma et figura esset, qualem intellegentia contineret. longe deteriorem inuenit et nulla ex parte, quod uiderent oculi, cum eo, quod mens cerneret, conparandum. haec quoque distincta et disposita in disciplinam redegit appellauitque geometricam. motus eam caeli multum mouebat et ad se diligenter considerandum inuitabat. etiam ibi per constantissimas temporum uices, per astrorum ratos definitosque cursus, per interuallorum spatia moderata intellexit nihil aliud quam illam dimensionem numerosque dominari, quae similiter definiendo ac secernendo in ordinem nectens astrologiam genuit, magnum religiosis argumentum tormentumque curiosis.
2.43Bütün bu ilimlerde karşısına her şey sayıyla düzenlenmiş olarak çıkıyordu; ama bu, kendi içinde düşünüp evirip çevirerek pek gerçek olarak seyrettiği o ölçülerde daha açık biçimde göze çarpıyordu; duyulan şeylerde ise daha çok onların gölgelerini ve izlerini hatırlıyordu. Burada kendine çok güvendi, çok cüret etti: Ruhun ölümsüz olduğunu kanıtlamaya kalkıştı. Her şeyi dikkatle ele aldı; çok şeye gücünün yettiğini ve neye gücü yetiyorsa sayılar sayesinde yettiğini tam olarak kavradı. Bir tür hayret onu sarstı ve kendisinin belki her şeyin onunla sayıldığı o sayının ta kendisi olduğundan, ya da öyle değilse, ulaşmaya uğraştığı sayının orada bulunduğundan şüphelenmeye başladı. Bütün hakikatin göstergesi olacak bu sayıyı bütün gücüyle yakaladı; ama o, Akademikler üzerine araştırırken Alypius'un andığı Proteus gibi elinde biçimden biçime giriyordu. Çünkü saydığımız şeylerin sahte hayalleri, onunla saydığımız o pek gizli sayıdan akıp gelerek düşünceyi kendilerine çeker ve çoğu zaman, tam yakalanmışken onu elden kaçırtır.
In his igitur omnibus disciplinis occurrebant ei omnia numerosa, quae tamen in illis dimensionibus manifestius eminebant, quas in se ipsa cogitando atque uoluendo intuebatur uerissimas, in his autem, quae sentiuntur, umbras earum potius atque uestigia recolebat. hic se multum erexit multumque praesumpsit, ausa est inmortalem animam conprobare. tractauit omnia diligenter, percepit prorsus se plurimum posse et quidquid posset numeris posse. mouit eam quoddam miraculum et suspicari coepit se ipsam fortasse numerum esse eum ipsum, quo cuncta numerarentur, aut si id non esset, ibi tamen eum esse, quo peruenire satageret. hunc uero totis uiribus conprehendit, qui iam uniuersae ueritatis index futurus, ille, cuius mentionem fecit Alypius, cum de Academicis quaereremus, quasi Proteus in manibus erat. imagines enim falsae rerum earum, quas numeramus, ab illo occultissimo, quo numeramus, defluentes in sese rapiunt cogitationem et saepe illum, cum iam tenetur, elabi faciunt.
2.44Biri bunlara boyun eğmez ve bu kadar çok ilimde geniş ve çeşitli biçimde dağılmış bütün o şeyleri tek, yalın, doğru ve kesin bir şeye indirirse, bilgin adını fazlasıyla hak eder; o ilahî şeyleri, artık yalnız inanılacak değil, seyredilecek, anlaşılacak ve akılda tutulacak şeyler olarak, gelişigüzel olmayan bir biçimde arar. Ama biri, ister henüz arzuların kölesi olup geçici şeylere ağzı sulansın, ister bunlardan artık kaçıp iffetle yaşasın, hiçliğin ne olduğunu, biçimsiz maddenin ne olduğunu, biçim almış cansızın ne olduğunu, cismin ne olduğunu, cisimdeki görünüşün (species) ne olduğunu, yerin ne olduğunu, zamanın ne olduğunu, yerde olanın, zamanda olanın ne olduğunu, yere göre hareketin ne olduğunu, yere göre olmayan hareketin ne olduğunu, durağan hareketin ne olduğunu, sürekliliğin (aevum) ne olduğunu, ne bir yerde olmanın ne de hiçbir yerde olmamanın ne olduğunu, zamanın dışında ve her zaman olmanın ne olduğunu, hem hiçbir yerde olmamanın hem de olmadığı hiçbir yer bulunmamanın, hem hiçbir zaman olmamanın hem de olmadığı hiçbir zaman bulunmamanın ne olduğunu bilmeden — evet, bunları bilmeden, bilinmemekle daha iyi bilinen o en yüce Tanrı'yı demiyorum, kendi ruhunu bile araştırıp tartışmak isterse, yanılmanın en büyük ölçüsünde yanılır.
Oysa yalın ve akılla kavranır sayıları kavrayan kişi bunları daha kolay tanır. O sayıları ise zekâsı güçlü olan, yaşın ya da herhangi bir talihin ayrıcalığıyla boş vakti bulunan, gayretle yanıp tutuşan ve anılan ilimler düzenini yeterince izlemiş olan kişi kavrar. Çünkü bütün o özgür sanatlar kısmen hayatın kullanımı için, kısmen şeylerin bilgisi ve seyri için öğrenilir; onları kullanmayı başarmak da çocukluğundan beri pek zeki olan ve pek ısrarla, pek istikrarla emek veren kişiden başkası için son derece güçtür.
Quibus si quisque non cesserit et illa omnia, quae per tot disciplinas late uarieque diffusa sunt, ad unum quiddam simplex uerum certumque redegerit, eruditi dignissimus nomine non temere iam quaerit illa diuina non iam credenda solum uerum etiam contemplanda intellegenda atque retinenda. quisquis autem uel adhuc seruus cupiditatum et inhians rebus pereuntibus uel iam ista fugiens casteque uiuens, nesciens tamen, quid sit nihil, quid informis materia, quid formatum exanime, quid corpus, quid ⟦species⟧ in corpore, quid locus, quid tempus, quid in loco, quid in tempore, quid motus secundum locum, quid motus non secundum locum, quid stabilis motus, quid sit aeuum, quid sit nec in loco esse nec nusquam, quid sit praeter tempus et semper, quid sit et nusquam esse et nusquam non esse et numquam esse et numquam non esse, quisquis ergo ista nesciens, non dico de summo illo deo, qui scitur melius nesciendo, sed de anima ipsa sua quaerere ac disputare uoluerit, tantum errabit, quantum errari plurimum potest. facilius autem ista cognoscet, qui numeros simplices atque intellegibiles conprehenderit; porro istos conprehendet, qui et ingenio ualens et priuilegio aetatis aut cuiuslibet felicitatis otiosus et studio uehementer incensus memoratum disciplinarum ordinem, quantum satis est, fuerit persecutus. cum enim artes illae omnes liberales partim ad usum uitae partim ad cognitionem rerum contemplationemque discantur, usum earum assequi difficillimum est nisi ei, qui ab ipsa pueritia ingeniosissimus instantissime atque constantissime operam dederit.
2.45Ama bunlardan aradığımız şey için gerekli olana gelince, anneciğim, lütfen bu şeyler seni uçsuz bucaksız bir orman gibi ürkütmesin. Çünkü hepsinin içinden bazı şeyler seçilecek: sayıca pek az, güçte pek büyük; bilinmeleri birçokları için zor, ama senin için kolay. Zekânı her gün yeniden keşfediyorum; ruhunun gerek yaşın gerek şaşılacak itidalin sayesinde bütün boş şeylerden çok uzak olduğunu, bedenin büyük lekesinden sıyrılarak kendi içinde çok yükseldiğini biliyorum. Bu şeyler pek ağır kavrayışlılar ve pek sefil yaşayanlar için ne kadar zorsa, senin için o kadar kolay olacak. Ama söyleyiş ve dil kusurundan arınmış bir konuşmaya kolayca ulaşacağını söylesem, elbette yalan söylemiş olurum. Bunları iyice öğrenmek benim için büyük bir zorunluluktu; yine de İtalyalılar birçok kelimenin söylenişinde beni hâlâ eleştiriyor, ben de sırf telaffuza gelince onları kınıyorum. Çünkü sanat sayesinde güvende olmak başka, soy sayesinde güvende olmak başkadır. Soloikizm dediğimiz hataları ise belki her bilgin dikkatle bakınca benim konuşmamda bulacaktır; nitekim Cicero'nun da bu türden bazı hatalar yaptığına beni pek ustaca inandıran biri çıkmadı değil. Barbarizm türünden hatalara gelince, zamanımızda iş öyle bir hâl aldı ki Roma'yı kurtaran o konuşmanın bile barbarca göründüğü oluyor. Ama sen bu çocukça ya da seni ilgilendirmeyen şeyleri küçümseyerek gramerin neredeyse ilahî gücünü ve tabiatını öyle tanıyacaksın ki onun ruhunu tutmuş, bedenini usta konuşanlara bırakmış görüneceksin.
Quod uero ex illis ad id, quod quaerimus, opus est, ne te quaeso, mater, haec uelut rerum inmensa quaedam silua deterreat. etenim quaedam de omnibus eligentur numero paucissima, tu potentissima, cognitione autem multis quidem ardua, tibi tamen, cuius ingenium cotidie mihi nouum est et cuius animum uel aetate uel admirabili temperantia remotissimum ab omnibus nugis et magna labe corporis emergentem in se multum surrexisse cognosco, tam erunt facilia quam difficilia tardissimis miserrimeque uiuentibus. si enim dicam te facile ad eum sermonem peruenturam, qui locutionis et linguae uitio careat, profecto mentiar. me enim ipsum, cui magna necessitas fuit ista perdiscere, adhuc in multis uerborum sonis Itali exagitant et a me uicissim, quod ad ipsum sonum attinet, reprehenduntur. aliud est enim esse arte, aliud gente securum. soloecismos autem quos dicimus fortasse quisque doctus diligenter attendens in oratione mea reperiet; non enim defuit, qui mihi nonnulla huius modi uitia ipsum Ciceronem fecisse peritissime persuasisset. barbarismorum autem genus nostris temporibus tale conpertum est, ut et ipsa eius oratio barbara uideatur, qua Roma seruata est. sed tu contemtis istis uel puerilibus rebus uel ad te non pertinentibus ita grammaticae paene diuinam uim naturamque cognosces, ut eius animam tenuisse, corpus disertis reliquisse uidearis.
2.46Bu türden öteki sanatlar için de aynı şeyi söylerim. Bunları belki tamamen küçümsüyorsan, bir oğul olarak cüret edebildiğim ve senin izin verdiğin ölçüde sana şunu öğütlerim: Saygıdeğer sırlarla edindiğin bu imanını sağlam ve dikkatli biçimde koru; sonra bu hayatta ve bu ahlâkta istikrarla ve uyanıklıkla sebat et. Pek karanlık ama yine de ilahî olan şeylere gelince: Tanrı nasıl olur da hem hiçbir kötülük yapmaz hem her şeye gücü yeter, yine de bu kadar kötülük olur? Hiçbir şeye muhtaç olmadığı hâlde evreni hangi iyilik için yaptı? Kötülük hep var mıydı, yoksa zamanla mı başladı? Hep var idiyse Tanrı'nın denetimi altında mıydı? Öyleyse, kötülüğün içinde ilahî düzenle zaptedildiği bu evren de hep var mıydı? Bu evren bir zaman var olmaya başladıysa, o var olmadan önce kötülük Tanrı'nın kudretiyle nasıl tutuluyordu ve Tanrı'nın kudretinin zaten dizginlediği kötülüğün ruhların cezası için içine kapatılacağı bir evrenin kurulmasına ne gerek vardı? Kötülüğün Tanrı'nın hâkimiyeti altında olmadığı bir zaman olduysa, geriye doğru ebedî zamanlar boyunca olmayan ne oldu da birdenbire oldu? Çünkü Tanrı'da yeni bir kararın ortaya çıktığını söylemek, dinsizlik demeyeyim, son derece saçmadır. Bazılarının sandığı gibi kötülüğün Tanrı'ya saldırdığını, adeta ona küstahlık ettiğini söylersek, artık hiçbir bilgin gülmesini tutamaz, hiçbir cahil de öfkelenmeden edemez. Çünkü kötülüğün o bilmem hangi tabiatı Tanrı'ya ne zarar verebilirdi? Veremezdi derlerse, evrenin kurulması için bir sebep kalmaz. Verebilirdi derlerse, Tanrı'nın zarar görebilir olduğuna inanmak kefareti olmayan bir günahtır; üstelik kendi cevherinin zarar görmesini gücüyle önceden önleyebilecek kadar bile güçlü olmadığına inanmak. Çünkü ruhun burada ceza çektiğini kabul ediyorlar, oysa onun cevheriyle Tanrı'nın cevheri arasında hiç fark olmadığını öne sürüyorlar. Bu evrenin yapılmamış olduğunu söylersek, buna inanmak dinsizlik ve nankörlüktür, çünkü bundan Tanrı'nın onu kurmadığı sonucu çıkar. Kısacası bu ve bu türden şeyler ya o öğrenim düzeniyle araştırılmalı ya da hiç araştırılmamalıdır.
Hoc etiam de ceteris huius modi artibus dixerim, quas si penitus fortasse contemnis, admoneo te, quantum filius audeo quantumque permittis, ut fidem istam tuam, quam uenerandis mysteriis percepisti, firme cauteque custodias, deinde ut in hac uita atque moribus constanter uigilanterque permaneas. de rebus autem obscurissimis et tamen diuinis, quomodo deus et nihil mali faciat et sit omnipotens et tanta mala fiant et cui bono mundum fecerit, qui non erat indigus, et utrum semper fuerit malum an tempore coeperit et, si semper fuit, utrum sub conditione dei fuerit et, si fuit, utrum etiam iste mundus semper fuerit, in quo illud malum diuino ordine domaretur — si autem hic mundus aliquando esse coepit, quomodo, antequam esset, potestate dei malum tenebatur et quid opus erat mundum fabricari, quo malum, quod iam dei potestas frenabat, ad poenas animarum includeretur? si autem fuit tempus, quo sub dei dominio malum non erat, quid subito accidit, quod per aeterna retro tempora non acciderat? in deo enim nouum extitisse consilium, ne dicam impium, ineptissimum est dicere. si autem inportunum fuisse et quasi improbum malum deo dicimus, quod nonnulli existimant, iam nemo doctus risum tenebit, nemo non suscensebit indoctus; quid enim potuit deo nocere mali nescio qua illa natura? si enim dicunt non potuisse, fabricandi mundi causa non erit; si potuisse dicunt, inexpiabile nefas est deum uiolabilem credere, nec ita saltem, ut uel uirtute prouiderit, ne sua substantia uiolaretur; namque animam poenas hic pendere fatentur, cum inter eius et dei substantiam nihil uelint omnino distare. si autem istum mundum non factum dicamus, impium est atque ingratum credere, ne illud sequatur, quod deus eum non fabricarit — ergo de his atque huius modi rebus aut ordine illo eruditionis aut nullo modo quicquam requirendum est.
2.47Kimse çok geniş bir şeyi kucakladığımızı sanmasın diye bunu daha açık ve kısa söyleyeyim: Hiç kimse, iyi tartışmanın ve sayıların gücünün bu adeta çifte ilmi olmadan bu şeylerin bilgisine heves etmemelidir. Biri bunu da çok buluyorsa yalnız sayıları ya da yalnız diyalektiği çok iyi öğrensin. Bu da sonu gelmez görünüyorsa, yalnız sayılarda birin ne olduğunu ve ne gücü olduğunu tam olarak bilsin — henüz her şeyin o en yüksek kanununda ve en yüksek düzeninde değil, her gün her yerde hissettiğimiz ve yaptığımız şeylerde. Çünkü bu öğrenimi artık felsefe ilmi devralır; kişi onda da birin ne olduğundan fazlasını bulmayacaktır, ama bunu çok daha derin, çok daha ilahî biçimde bulacaktır. Felsefenin sorusu çifttir: Biri ruh, öteki Tanrı üzerinedir. Birincisi kendimizi, ikincisi kökenimizi tanımamızı sağlar. Birincisi bize daha tatlı, ikincisi daha değerlidir; birincisi bizi mutlu hayata layık kılar, ikincisi mesut kılar; birincisi öğrenenler, ikincisi artık öğrenmiş olanlar içindir. Bilgelik uğraşlarının düzeni budur; herkes onunla şeylerin düzenini anlamaya, yani iki evreni ve bütünün babasını tanımaya yatkın hâle gelir. Ruhta O'na dair, O'nu nasıl bilmediğini bilmekten başka hiçbir bilgi yoktur.
Et ne quisquam latissimum aliquid nos conplexos esse arbitretur, hoc dico planius atque breuius, ad istarum rerum cognitionem neminem adspirare debere sine illa quasi duplici scientia bonae disputationis potentiaeque numerorum. si quis etiam hoc plurimum putat, solos numeros optime nouerit aut solam dialecticam. si et hoc infinitum est, tantum perfecte sciat, quid sit unum in numeris quantumque ualeat nondum in illa summa lege summoque ordine rerum omnium, sed in his, quae cotidie passim sentimus atque agimus. excipit enim hanc eruditionem iam ipsa philosophiae disciplina et in ea nihil plus inueniet, quam quid sit unum, sed longe altius longeque diuinius. cuius duplex quaestio est, una de anima, altera de deo. prima efficit, ut nosmet ipsos nouerimus, altera, ut originem nostram. illa nobis dulcior, ista carior, illa nos dignos beata uita, beatos haec facit, prima est illa discentibus, ista iam doctis. hic est ordo studiorum sapientiae, per quem fit quisque idoneus ad intellegendum ordinem rerum, id est ad dinoscendos duos mundos et ipsum parentem uniuersitatis, cuius nulla scientia est in anima nisi scire, quomodo eum nesciat.
2.48Bu düzeni izleyen ve artık felsefeye teslim olmuş ruh önce kendi içine bakar. O öğrenim ona, aklın ya kendisine ait olduğuna ya da kendisinin akıl olduğuna; akılda da ya sayılardan daha iyi ve daha güçlü bir şey bulunmadığına ya da aklın sayıdan başka bir şey olmadığına artık inandırmıştır. Ruh kendi kendine şöyle konuşacaktır:
Ben içimdeki gizli bir hareketle öğrenilmesi gereken şeyleri ayırabilir ya da birleştirebilirim; bu gücüme akıl denir. Ama ya bir sanılıp da bir olmayan ya da hiç değilse sanıldığı kadar bir olmayan şeyden başka ne ayrılmalı? Aynı şekilde bir şey, gücü yettiğince bir olsun diye değilse niçin birleştirilmeli? Demek hem ayırırken hem birleştirirken bir olanı istiyorum, bir olanı seviyorum; ama ayırırken arınmış, birleştirirken bütün olarak istiyorum. Birinde yabancı şeylerden kaçınılır, ötekinde kendine ait şeyler birleştirilir ki tek ve mükemmel bir şey ortaya çıksın. Taşın taş olması için bütün parçaları ve bütün tabiatı bir bütün hâlinde katılaşmıştır. Ya ağaç? Bir olmasaydı ağaç olmazdı, değil mi? Ya herhangi bir canlının uzuvları, iç organları ve onu meydana getiren her şey? Bunlar birliklerinin ayrılmasına uğrarlarsa elbette canlı olmaz. Dostlar bir olmaktan başka ne için çabalar? Ne kadar bir olurlarsa o kadar dosttur. Halk tek bir şehirdir ve ayrılık ona tehlikelidir. Ayrılığa düşmek (dissentire) de bir hissetmemekten başka nedir? Birçok askerden tek bir ordu olur. Herhangi bir kalabalık ne kadar bir araya toplanırsa o kadar zor yenilmez mi? Bu yüzden bir araya toplanmanın kendisine, adeta couneus ("birleşmiş") denerek, cuneus (kama düzeni) adı verilmiştir. Ya her aşk? Sevdiği şeyle bir olmak istemez mi, buna erişirse onunla bir olmaz mı? Hazzın kendisi de, birbirini seven bedenler bir olmaya zorlandığı için, başka bir sebeple değil, onun için daha şiddetle hoşa gider. Acı neden zararlıdır? Çünkü bir olanı dağıtmaya çalışır. Demek ayrılabilen şeyle bir olmak sıkıntılı ve tehlikelidir.
Hunc igitur ordinem tenens anima iam philosophiae tradita primo se ipsam inspicit et, cui iam illa eruditio persuasit aut suam aut se ipsam esse rationem, in ratione autem aut nihil esse melius et potentius numeris aut nihil aliud quam numerum esse rationem, ita secum loquetur: ego quodam meo motu interiore et occulto ea, quae discenda sunt, possum discernere uel conectere et haec uis mea ratio uocatur. quid autem discernendum est, nisi quod aut unum putatur et non est aut certe non tam unum est quam putatur? item cur quid conectendum est, nisi ut unum fiat, quantum potest? ergo et in discernendo et in conectendo unum uolo et unum amo, sed cum discerno, purgatum, cum conecto, integrum uolo. in illa parte uitantur aliena, in hac propria copulantur, ut unum aliquid perfectum fiat. lapis ut esset lapis, omnes eius partes omnisque natura in unum solidata est. quid arbor? nonne arbor non esset, si una non esset? quid membra cuiuslibet animantis ac uiscera et quidquid est eorum, e quibus constat? certe si unitatis patiantur diuortium, non erit animal. amici quid aliud quam unum esse conantur? et quanto magis unum, tanto magis amici sunt. populus una ciuitas est, cui est periculosa dissensio. quid est autem dissentire nisi non unum sentire? ex multis militibus fit unus exercitus. nonne quaeuis multitudo eo minus uincitur, quo magis in unum coit? unde ipsa coitio in unum cuneus nominatus est quasi couneus. quid amor omnis? nonne unum uult fieri cum eo, quod amat et, si ei contingat, unum cum eo fit? uoluptas ipsa non ob aliud delectat uehementius, nisi quod amantia sese corpora in unum coguntur. dolor unde perniciosus est? quia id, quod unum erat, dissicere nititur. ergo molestum et periculosum est unum fieri cum eo, quod separari potest.
2.49Daha önce oraya buraya dağılmış hâlde duran birçok şeyi tek bir suret içinde toplayarak bir ev yaparım. Ben daha iyiyim, çünkü ben yaparım, o yapılır; yaptığım için daha iyiyim; bu bakımdan evden daha iyi olduğumdan şüphe yoktur. Ama bu bakımdan kırlangıçtan ya da arıcıktan daha iyi değilim — çünkü biri yuvasını, öteki peteğini ustaca kurar —; onlardan akıllı bir canlı olduğum için daha iyiyim. Peki, akıl belirli ölçülerde bulunuyorsa, kuşların kurduğu şey daha az uygun ve uyumlu biçimde mi ölçülmüştür? Tam tersine, son derece sayıya uygundur. Demek sayıya uygun şeyler yaparak değil, sayıları tanıyarak daha iyiyim. Peki ne? Onlar bilmeden sayıya uygun şeyler yapabiliyorlar mıydı? Elbette yapabiliyorlardı. Bu neden anlaşılıyor? Şundan: Biz de ağızdan harfler ve kelimeler fırlasın diye dili belli ölçülerle dişlere ve damağa uydururuz; oysa konuşurken bunu ağzın hangi hareketiyle yapmamız gerektiğini düşünmeyiz. Sonra, musikiden anlamasa bile hangi iyi şarkıcı, yalnız tabiî hissiyle ritmi ve ezgiyi algılayıp şarkı söylerken hafızasında tutmaz? Sayıya bundan daha uygun ne olabilir? Cahil bunu bilmez, ama tabiatın işleyişiyle yapar. Peki ne zaman daha iyi olur ve hayvanlardan üstün tutulmalıdır? Ne yaptığını bildiği zaman. Beni hayvandan üstün kılan şey, akıllı bir canlı olmamdan başka bir şey değildir.
Ex multis rebus passim ante iacentibus, deinde in unam formam congregatis unam facio domum. melior ego, si quidem ego facio, illa fit, ideo melior, quia facio; non dubium est inde me esse meliorem, quam domus est. sed non inde sum melior hirundine aut apicula — nam et illa nidos adfabre struit et illa fauos — sed his melior, quia rationale animal sum. at si in ratis dimensionibus ratio est, numquidnam et aues quod fabricant, minus apte congruenterque dimensum est? immo numerosissimum est. non ergo numerosa faciendo sed numeros cognoscendo melior sum. quid ergo? illae nescientes operari numerosa poterant? poterant profecto. unde id docetur? ex eo, quod nos quoque certis dimensionibus linguam dentibus et palato adcommodamus, ut ex ore litterae ac uerba prorumpant, nec tamen cogitamus, cum loquimur, quo motu oris id facere debeamus. deinde quis bonus cantator, etiamsi musicae sit imperitus, non ipso sensu naturali et rhythmum et melos perceptum memoria custodiat in canendo, quo quid fieri numerosius potest? si nescit indoctus, sed tamen facit operante natura. quando autem melior et pecoribus praeponendus? quando nouit, quod faciat. nihil aliud me pecori praeponit, nisi quod rationale animal sum.
2.50Öyleyse akıl ölümsüzse, ben nasıl hem akıllı hem ölümlü bir şey olarak tarif ediliyorum? Yoksa akıl ölümsüz değil mi? Ama birin ikiye ya da ikinin dörde oranı (ratio) son derece doğru bir akıldır; bu oran dün bugünden daha doğru değildi, yarın ya da bir yıl sonra da daha doğru olmayacak; bütün bu evren çökse bile bu oran var olmaktan geri kalamaz. Çünkü o hep böyledir. Bu evrense bugün sahip olduğuna ne dün sahipti ne de yarın sahip olacak; hatta bugün bile, bir saatlik süre içinde güneşi aynı yerde tutmadı. Böylece onda hiçbir şey kalıcı olmadığından, kısa bir süre için bile hiçbir şeye aynı biçimde sahip değildir. Öyleyse akıl ölümsüzse ve bütün bunları ayıran ya da birleştiren ben akılsam, bana ölümlü dedirten şey benim değildir; ya da ruh akılla aynı şey değilse, ama yine de aklı kullanıyor ve akıl sayesinde daha iyi oluyorsam, daha kötüden daha iyiye, ölümlüden ölümsüze kaçmak gerekir.
İyi yetişmiş bir ruh kendi kendine bunları ve başka birçok şeyi konuşur, düşünür. Bunların ardından gitmek istemiyorum; size düzeni öğretmek isterken düzenin babası olan ölçüyü aşmayayım. Çünkü böyle bir ruh artık yalnız imanla değil, kesin bir akılla da kendini adım adım ahlâka ve en iyi hayata götürür. Sayıların gücünü ve kudretini dikkatle seyreden ruha şu, pek yakışıksız ve pek ağlanacak bir şey görünecektir: Kendi bilgisi sayesinde dize güzelce akıyor, kithara ahenkle tınlıyor; oysa kendi hayatı ve ruh olan kendisi yanlış bir yol izliyor, üzerinde şehvet hükmederken en çirkin kusurların gürültüsüyle kendi kendisiyle ahenksizleşiyor.
Quomodo igitur inmortalis est ratio et ego simul et rationale et mortale quiddam definior? an ratio non est inmortalis? sed unum ad duo uel duo ad quattuor uerissima ratio est nec magis heri fuit ista ratio uera quam hodie nec magis cras aut post annum erit uera nec, si omnis iste mundus concidat, poterit ista ratio non esse. ista enim semper talis est, mundus autem iste nec heri habuit nec cras habebit, quod habet hodie, nec hodierno ipso die uel spatio unius horae eodem loco solem habuit; ita, cum in eo nihil manet, nihil uel paruo spatio temporis habet eodem modo. igitur si inmortalis est ratio et ego, quae ista omnia uel discerno uel conecto, ratio sum, illud, quo mortale appellor, non est meum; aut si anima non id est, quod ratio, et tamen ratione utor et per rationem melior sum, a deteriore ad melius, a mortali ad inmortale fugiendum est. haec et alia multa secum anima bene erudita loquitur atque agitat, quae persequi nolo, ne, cum ordinem uos docere cupio, modum excedam, qui pater est ordinis. gradatim enim se et ad mores uitamque optimam non iam sola fide sed certa ratione perducit. cui numerorum uim atque potentiam diligenter intuenti nimis indignum uidebitur et nimis flendum per suam scientiam uersum bene currere citharamque concinere et suam uitam seque ipsam, quae anima est, deuium iter sequi et dominante sibi libidine cum turpissimo se uitiorum strepitu dissonare.
2.51Ruh kendini toparlayıp düzene koyduğunda, kendini uyumlu ve güzel kıldığında, artık Tanrı'yı, her doğrunun aktığı kaynağın kendisini, hakikatin babasının kendisini görmeye cüret edecektir. Yüce Tanrı'm, o gözler nasıl olacak: ne kadar sağlıklı, ne kadar güzel, ne kadar güçlü, ne kadar sarsılmaz, ne kadar dingin, ne kadar mesut! Peki gördükleri şey nedir? Nedir, lütfen söyleyin; onu ne sanalım, nasıl değerlendirelim, nasıl dile getirelim? Aklımıza gündelik kelimeler geliyor ve hepsi en değersiz şeylerle kirlenmiş. Bize bir güzelliğin görülmesinin vaat edildiğini söylemekten fazlasını söylemeyeceğim: Öteki şeyler onu taklit ettikleri ölçüde güzel, onunla karşılaştırıldıklarında çirkindir. Onu gören — iyi yaşayan, iyi dua eden, iyi çalışan onu görecektir — şuna nasıl takılabilir: Niçin biri çocuk sahibi olmayı dilediği hâlde olamıyor da öteki bolca çocuk sahibi oluyor; biri çocuklarını kapı önüne bırakıyor; biri doğacak olanlardan nefret ediyor da doğanları seviyor? Tanrı katında bulunmayan hiçbir şeyin gelecekte olmayacağını, bundan dolayı her şeyin zorunlu olarak düzenle olduğunu ve yine de Tanrı'ya boşuna dua edilmediğini nasıl birbiriyle çelişir bulabilir? Son olarak, bu insanı herhangi bir yük, herhangi bir tehlike, herhangi bir bıkkınlık ya da talihin herhangi bir okşayışı nasıl sarsabilir? Çünkü bu duyulur evrende zamanın ve yerin ne olduğu çok dikkatle düşünülmelidir. Öyle ki yerin ya da zamanın bir parçasında hoşa giden şey için, onun bir parçası olduğu bütünün çok daha iyi olduğu anlaşılsın; öte yandan parçada rahatsız eden şeyin, bilgin bir insan için açıkça görülsün ki başka bir sebeple değil, yalnız o parçanın şaşılacak biçimde uyduğu bütün görülmediği için rahatsız ettiği; o akılla kavranır evrende ise her parçanın bütün gibi güzel ve mükemmel olduğu anlaşılsın. Bunlar daha geniş anlatılacak; eğer gayretiniz, öğütlediğim ve umduğum gibi, bizim andığımız bu düzeni ya da belki daha kısa ve daha elverişli ama yine de doğru başka bir düzeni izlemeye karar verir ve onu sonuna kadar çalışkanlıkla ve istikrarla izlerse.
Cum autem se conposuerit et ordinarit atque concinnam pulchramque reddiderit, audebit iam deum uidere atque ipsum fontem, unde manat omne uerum, ipsumque patrem ueritatis. deus magne, qui erunt illi oculi, quam sani, quam decori, quam ualentes, quam constantes, quam sereni, quam beati! quid autem est illud, quod uident? quid quaeso, quid arbitremur, quid aestimemus, quid loquamur? cotidiana uerba occurrunt et sordidata sunt omnia uilissimis rebus. nihil amplius dicam nisi promitti nobis aspectum pulchritudinis, cuius imitatione pulchra, cuius conparatione foeda sunt cetera. hanc quisquis uiderit — uidebit autem, qui bene uiuit, bene orat, bene studet — quando eum mouebit, cur alius optans habere filios non habet, alius abundanter, exponat alius, oderit nascituros, diligat natos? quomodo non repugnet nihil futurum esse, quod non sit apud deum, ex quo necesse est ordine omnia fieri et tamen non frustra deum rogari? postremo quando istum uirum mouebunt aut ulla onera aut ulla pericula aut ulla fastidia aut ulla blandimenta fortunae? in hoc enim sensibili mundo uehementer considerandum est, quid sit tempus et locus, ut, quod delectat in parte siue loci siue temporis, intellegatur tamen multo esse melius totum, cuius illa pars est, et rursus, quod offendit in parte, perspicuum sit homini docto non ob aliud offendere, nisi quia non uidetur totum, cui pars illa mirabiliter congruit, in illo uero mundo intellegibili quamlibet partem tamquam totum pulchram esse atque perfectam. dicentur ista latius, si uestra studia siue memoratum istum a nobis siue alium fortasse breuiorem atque commodiorem, rectum tamen ordinem, ut hortor ac spero, tenere instituerint atque omnino nauiter constanterque tenuerint.
2.52Buna erişebilmemiz için en iyi ahlâka büyük emek verilmelidir; çünkü Tanrı'mız bizi başka türlü işitemez, iyi yaşayanları ise pek kolay işitir. Öyleyse dua edelim; zenginlik, makam ya da bu türden akıp giden, sallanan ve en küçük bir direnişle geçip giden şeyler için değil, bizi iyi ve mesut kılacak şeylerin gelmesi için. Bu dileklerin en büyük bağlılıkla yerine gelmesi işini en çok sana yüklüyoruz, anneciğim. Şüphe etmeden inanıyor ve açıkça söylüyorum: Tanrı bana bu zihni, yani hakikati bulmanın önüne hiçbir şeyi koymamayı, başka hiçbir şeyi istememeyi, düşünmemeyi, sevmemeyi senin duaların sayesinde verdi. Senin hak etmen sayesinde arzuladığımız bu büyük iyiliğe yine senin duanla ulaşacağımıza inanmaktan da vazgeçmiyorum. Sana ise, Alypius, neyi teşvik edeyim, neyi öğütleyeyim? Sen aşırı değilsin; çünkü bu tür şeyleri ne kadar seversen sev, buna belki her zaman az denebilir, ama hiçbir zaman haklı olarak çok denemez.
Quod ut nobis liceat, summa opera danda est optimis moribus; deus enim noster aliter nos exaudire non poterit, bene autem uiuentes facillime exaudiet. oremus ergo, non ut nobis diuitiae uel honores uel huius modi res fluxae atque nutantes et quouis resistente transeuntes, sed ut ea proueniant, quae nos bonos faciant ac beatos. quae uota ut deuotissime inpleantur, tibi maxime hoc negotium, mater, iniungimus, cuius precibus indubitanter credo atque confirmo mihi istam mentem deum dedisse, ut inueniendae ueritati nihil omnino praeponam, nihil aliud uelim, nihil cogitem, nihil amem, nec desino credere nos hoc tantum boni, quod te promerente concupiuimus, eadem te petente adepturos. iam uero te, Alypi, quid horter, quid moneam? qui propterea nimius non es, quia talia quantumuis amare fortasse semper parum, nimium uero numquam recte dici potest.
2.53Burada Alypius:
— Gerçekten, dedi, en bilgin ve büyük insanlara dair hatırayı, ki anlatılan şeylerin büyüklüğü yüzünden bazen inanılmaz görünürdü, hem her günkü düşünmeyle hem de şu anda sana duyduğumuz hayranlıkla artık şüpheli saymamakla kalmıyoruz; gerekirse onun üzerine yemin bile edebiliriz. Nasıl mı? Haklı olarak saygı görmüş ve doğrulanmış o saygıdeğer, neredeyse ilahî Pythagoras öğretisi bugün sen tarafından neredeyse gözlerimizin önünde açılmadı mı? Hem hayatın kurallarını, hem ilmin yollarından çok kendi geniş alanlarını ve berrak denizlerini, hem de o adamın büyük saygı gösterdiği hakikat tapınaklarının kendisini — nerede olduklarını, nasıl olduklarını, onları ne tür insanların araması gerektiğini — hem kısaca hem öyle açıkça gösterdin ki sende daha gizli şeyler bulunduğundan şüphelensek ve buna inansak da, daha fazlasını istemeyi düşünürsek kendimizi utanmaz sayarız.
Hic ille: Uere effecisti, inquit, ut memoriam doctissimorum ac magnorum uirorum, quae aliquando pro rerum magnitudine incredibilis uidebatur, et cotidiana consideratione et ista praesenti quae in te nobis est admiratione non solum dubiam non habeamus uerum etiam, si necesse sit, de illa iurare possimus. quid enim? nobis nonne illa uenerabilis ac prope diuina quae iure et habita est et probata Pythagorae disciplina abs te hodie nostris etiam paene oculis reserata est, cum et uitae regulas et scientiae non tam itinera quam ipsos campos ac liquida aequora et, quod illi uiro magnae uenerationi fuit, ipsa etiam sacraria ueritatis ubi essent, qualia essent, quales quaererent, et breuiter et ita plane significasti, ut, quamuis suspicemur et credamus tibi esse adhuc secretiora, tamen non absque inpudentia nos putemus, si amplius quicquam flagitandum arbitremur?
2.54— Bunları seve seve kabul ediyorum, dedim — çünkü beni doğru olmayan sözlerin değil, sözlerindeki doğru gönül sevindiriyor ve coşturuyor —; bu mektubu, hakkımızda seve seve birçok yalan söylemeyi âdet edinmiş birine göndermeye karar vermemiz de iyi oldu. Belki başkaları da okur; onların da sana öfkelenmesinden korkmuyorum. Çünkü seven birinin yargısındaki yanılgıyı kim en büyük iyi niyetle bağışlamaz? Pythagoras'ı anmana gelince, bunun aklına o gizli ilahî düzenle geldiğine inanıyorum. Çünkü pek gerekli bir şey aklımdan tamamen çıkmıştı. Bilirsin, o adamda — yazıyla hafızaya emanet edilmiş şeylere inanmak gerekiyorsa; gerçi Varro'ya kim inanmaz ki? — neredeyse her gün övgülerle göklere çıkardığım bir şeye hayran kalırım: O, devleti yönetme ilmini dinleyicilerine en son, onlar artık bilgin, artık olgun, artık bilge, artık mesut olduklarında aktarırdı. Çünkü orada öyle büyük dalgalar görüyordu ki onları ancak hem yönetirken kayalıklardan neredeyse ilahî biçimde sakınacak, hem de her şey çökerse o dalgalara karşı kendisi adeta bir kaya olacak bir adama emanet etmek istiyordu. Çünkü yalnız bilge için şöyle denebilir, hem de pek doğru olarak:
o, denizin sarsılmaz kayası gibi direnir
ve bu anlamda parlak dizelerle söylenmiş öteki sözler.
Tartışma burada sona erdi. Gece lambası çoktan getirilmişti; herkes sevinç ve büyük umut içindeyken toplantıyı dağıttık.
Accipio ista, inquam, libenter — neque enim me tam uerba tua, quae uera non sunt, quam uerus in uerbis animus delectat atque excitat - et bene, quod ei mittere statuimus has litteras, qui de nobis solet libenter multa mentiri. si qui autem alii fortasse legerint, neque hos metuo, ne tibi suscenseant. quis enim amantis errori in iudicando non beneuolentissime ignoscat? quod autem Pythagorae mentionem fecisti, nescio quo illo diuino ordine occulto tibi in mentem uenisse credo. res enim multum necessaria mihi prorsus exciderat, quam in illo uiro — si quid litteris memoriae mandatis credendum est; quamuis Uarroni quis non credat? - mirari et paene cotidianis, ut scis, ecferre laudibus soleo, quod regendae rei publicae disciplinam suis auditoribus ultimam tradebat iam doctis iam perfectis iam sapientibus iam beatis. tantos ibi enim fluctus uidebat, ut eis nollet committere nisi uirum, qui et in regendo paene diuine scopulos euitaret et, si omnia defecissent, ipse illis fluctibus quasi scopulus fieret. de solo enim sapiente uerissime dici potest: ille uelut, pelagi rupes immota resistit et cetera, quae luculentis in hanc sententiam uersibus dicta sunt. Hic finis disputationis factus est laetisque omnibus et multum sperantibus consessum dimisimus, cum iam nocturnum lumen fuisset inlatum.
Kaynak dosyanın sonunda CSEL baskısının eklediği Retractationes I 3 (Augustinus'un bu esere dair sonraki düzeltmeleri), kuyruktaki Retractationes çevirisinde yer alacağı için burada çevrilmedi.