Kavram
Artes liberales
- Yunanca
- ἐγκύκλιος παιδεία (enkyklios paideia); ἐγκύκλια μαθήματα
- Latince
- artes liberales, liberalia studia
- Almanca
- freie Künste (Artes liberales)
- Fransızca
- arts libéraux
- İngilizce
- liberal arts
- Türkçe
- özgür sanatlar (hür sanatlar)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Liberalis gündelik Latincede "özgür insana yakışan, soylu, cömert" demektir (bkz. liberalitas). Artes liberales bu anlamdan çıkar: ücret karşılığı yapılan, elle yürütülen zanaatlerin (artes sordidae, volgares) karşıtı. Seneca Ep. 88'de Poseidonios'un dörtlü ayrımını aktarır: avam ve aşağılık sanatlar, eğlence sanatları, çocuklara öğretilen sanatlar (enkyklios paideia) ve gerçekten özgür sanatlar; yalnız fazileti dert edinen sanatlar sonuncusudur. Dilbilgisi, musiki, geometri, astronomi ruhu fazilete götürmez, yalnızca onu fazileti almaya hazırlar (non perducunt animum ad virtutem, sed expediunt, 88.20). Felsefenin parçası değil, hizmetçisidirler; felsefe her şeyi kendi zemininden kurar, matematik ise ilkelerini başkasından ödünç alır (88.25–28). Seneca ayrıca gereksiz bilgi birikimini bir tür ölçüsüzlük (intemperantiae genus) sayar ve filozofları da aynı hastalıkla suçlar (88.36–42).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon, İsokrates | Felsefeye hazırlık olarak matematik bilimleri (Politeia 7) / genel kültür olarak retorik eğitimi | paideia |
| MÖ 1. yy | Cicero, Varro | Hatibin ve özgür vatandaşın eğitimi; Varro'nun Disciplinae'si dokuz sanat sayar | Cicero, De oratore |
| MS 1. yy | Seneca | Özgür sanatlar fazilet öğretmez, yalnızca ruhu hazırlar; felsefenin hizmetçisidir; gereksiz bilgi ölçüsüzlüktür | Seneca, Epistulae morales (88. Mektup) |
| 386 | Augustinus | Aklın kendi ürettiği ilimler sırası (gramer, diyalektik, retorik, musiki, geometri, astronomi; sayı hepsinin özü), Tanrı'nın ve ruhun bilgisine yükselişin basamakları (II 35–47); Retractationes I 3'te bu ağırlık geri alınır | Augustinus, De ordine II |
| MS 5. yy | Martianus Capella | Yedi sanatın alegorik kanonu | — |
| MS 6. yy | Boethius, Cassiodorus | Quadrivium adı (Boethius) ve manastır eğitimine aktarım | — |
Dönüşüm: Özgür insanın ayrıcalığı olan eğitim, Seneca'da felsefenin hizmetçisine, Hıristiyan Ortaçağında ise teolojinin hizmetçisine (ancilla) dönüşür; "özgür" sıfatı toplumsal statüden ruhsal özgürleşmeye kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐγκύκλιος παιδεία | "Çembersel, genel eğitim": felsefeden önce okunan dilbilgisi, retorik, diyalektik, geometri, aritmetik, astronomi, musiki. Seneca: quas ἐγκυκλίους Graeci, nostri autem liberales vocant (Ep. 88.23). |
| Latince | artes liberales; liberalia studia | liber "özgür" kökünden: köle olmayan, özgür doğmuş bir insana yakışan bilgiler. Seneca kelimenin kökü üzerinde oynar: gerçekten özgür olan tek uğraş, insanı özgür kılan bilgeliktir (unum studium vere liberale est, quod liberum facit, Ep. 88.2). Ortaçağda Martianus Capella, Boethius ve Cassiodorus ile yediye sabitlenir: trivium (grammatica, rhetorica, dialectica) ve quadrivium (arithmetica, geometria, musica, astronomia). |
| Almanca / Fransızca | freie Künste / arts libéraux | İkisi de liber kökünü korur. |
| İngilizce | liberal arts |
Türkçe karşılığı
özgür sanatlar. özgür sanatlar: Seneca'nın liber / liberalis kelime oyununu korur; ars çekirdek tabloda "sanat"tır. hür sanatlar: aynı anlamda, biraz eski; kullanılabilir. liberal sanatlar: akademik dilde yaygın, ama "liberal" bugün siyasî çağrışım taşıdığı için Seneca'nın oyununu karartır. genel kültür / genel eğitim: enkyklios paideia için uygun, ama Latince terimin "özgür" vurgusunu kaybeder.
"Özgür sanatlar" demek, Seneca'nın asıl tezini görünür kılar: bu sanatlar insanı özgür kılmaz, yalnızca özgür bir insana yakışır; insanı özgür kılan felsefedir. "Liberal sanatlar" ya da "genel kültür" demek ise onları tarafsız bir eğitim programı olarak sunar ve Seneca'nın eleştirisini yumuşatır.
Atıf ve kaynak notu
Yedi sanatlık kesin liste (trivium ve quadrivium) Seneca'dan sonradır. Seneca'nın saydıkları (dilbilgisi, musiki, geometri, aritmetik, astronomi) ve dışarıda bıraktıkları (resim, heykel, güreş, aşçılık) henüz sabitlenmemiş bir kanonu yansıtır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: özgür sanatlarla, özgür sanatlar, özgür sanatlara, Özgür sanatlar, Özgür ilimlerle, özgür ilim dalına
Metinlerde işaretlendiği yerler
16 yer · 16 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları11_13.88.1
- Augustinus, Düzen Üzerine1.3
- Augustinus, İç Konuşmalar35
- Augustinus, Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine4
- Augustinus, Musiki Üzerine3
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine54_2
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine1
- Augustinus, İnanmanın Faydası Üzerine16
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_19
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine78
- Augustinus, İtiraflar4.30
- Augustinus, Tanrı Devleti2.3
- Augustinus, Tashihler1.3.4
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.229_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1041
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.2