İçeriğe geç
Hristiyan Öğretisi Üzerine

Augustinus · Hristiyan Öğretisi Üzerine

II. Kitap

411. Bölüm
  1. Şeyler hakkında yazarken, kimse onlarda, kendi dışlarında bir şeye işaret etseler bile, olduklarından başka bir şeye dikkat etmesin diye önceden uyarmıştım. Şimdi işaretleri tartışırken bunun tersini söylüyorum: kimse onlarda ne olduklarına değil, işaret olduklarına, yani neye işaret ettiklerine dikkat etsin. Çünkü işaret, hislere sunduğu görüntünün ötesinde, kendinden başka bir şeyin düşünceye gelmesini sağlayan bir şeydir. Nitekim bir iz görünce, izi kendisine ait olan hayvanın geçtiğini düşünürüz; duman görünce altında ateş olduğunu anlarız; bir canlının sesini duyunca ruhunun hâlini fark ederiz; borazan çalınca askerler ilerlemeleri mi, geri çekilmeleri mi, yoksa savaşın istediği başka bir şeyi mi yapmaları gerektiğini bilirler.
  1. İşaretlerin bir kısmı tabiî, bir kısmı verilmiştir. Tabiî işaretler, işaret etmeye yönelik hiçbir irade ve istek olmadan, kendilerinden başka bir şeyin bilinmesini sağlayanlardır; ateşe işaret eden duman gibi. Duman bunu işaret etmek istediği için yapmaz; biz denenmiş şeyleri gözleyip aklımızda tuttuğumuz için, ortada yalnız duman görünse bile altında ateş olduğunu biliriz. Geçen bir hayvanın izi de bu cinse girer. Öfkeli ya da üzgün birinin yüzü de, o kişinin hiçbir iradesi olmadan, ruhunun hâlini gösterir; ruhun başka herhangi bir hareketi de, biz açığa çıksın diye hiçbir şey yapmadığımız hâlde, yüzün ele vermesiyle açığa çıkar. Ama bu cinsin bütününü şimdi tartışmak niyetinde değilim. Yine de bölümlememize girdiği için büsbütün atlanamazdı; buraya kadar değinilmiş olması yeter.

    41

    CAPUT PRIMUM. 1. Quoniam de rebus cum scriberem, praemisi commonens ne quis in eis attenderet nisi quod sunt, non eliam si quid aliud praeter se significant; vicissim de signis disserens hoc dico, ne quis in eis attendat quod sunt, sed potius quod signa sunt, id est, quod significant. Signum est enim res, praeter speciem quam ingerit sensibus, aliud aliquid ex se faciens in cogitationem venire: sicut vestigio viso, transisse animal cujus vestigium est, cogitamus; et fumo viso, ignem subesse cognoscimus; et voce animantis audita, affectionem animi ejus advertimus; et tuba sonante, milites vel progredi se, vel regredi, et si quid aliud pugna postulat, oportere noverunt. 2. Signorum igitur alia sunt naturalia, alia data. Naturalia sunt, quae sine voluntate atque ullo appetitu significandi, praeter se aliquid aliud ex se cognosci faciunt, sicuti est fumus significans ignem. Non enim volens significare id facit, sed rerum expertarum animadversione et notatione cognoscitur ignem subesse, etiam si fumus solus appareat. Sed et vestigium transeuntis animantis ad hoc genus pertinet: et vultus irati seu tristis affectionem animi significat, etiam nulla ejus voluntate qui aut iratus aut tristis est; aut si quis alius motus animi vultu indice proditur, ctiam nobis non id agentibus ut prodatur. Sed de hoc toto genere nunc disserere non est propositum. Quoniam tamen incidit in partitionem nostram, praeteriri omnino non potuit; atque id hactenus notatum esse suffecerit.

    42

2. Bölüm
  1. Verilmiş işaretler ise canlıların ruhlarının hareketlerini, duyduklarını ya da anladıklarını, ellerinden geldiğince göstermek için birbirlerine verdikleri işaretlerdir. İşaret etmek, yani işaret vermek için, işareti verenin ruhunda taşıdığını dışarı çıkarıp bir başkasının ruhuna aktarmaktan başka hiçbir sebebimiz yoktur. İşte bu işaretlerin cinsini, insanları ilgilendirdiği kadarıyla incelemeye ve ele almaya karar verdik; çünkü Kutsal Yazılarda bulunan, Tanrı tarafından verilmiş işaretler de bize onları yazan insanlar aracılığıyla bildirilmiştir. Hayvanların da kendi aralarında, ruhlarındaki isteği açığa vurdukları bazı işaretleri vardır. Nitekim horoz yem bulunca tavuk koşup gelsin diye sesle işaret verir; erkek güvercin dişi güvercini iniltiyle çağırır ya da onun tarafından çağrılır; buna benzer pek çok şey gözlenir. Bunların, yüzün ya da acı çekenin feryadının yaptığı gibi işaret etme iradesi olmadan mı ruhun hareketini izlediği, yoksa gerçekten işaret etmek için mi verildiği başka bir sorudur ve ele aldığımız konuyla ilgisi yoktur; bu kısmı gereksiz sayıp bu eserin dışında bırakıyoruz.

    42

    CAPUT II. 3. Data vero signa sunt, quae sibi quasque viventia invicem dant ad demonstrandos, quantum possunt, motus animi sui, vel sensa, aut intellecta quaelibet. Nec ulla causa est nobis significandi, id est signi dandi, nisi ad depromendum et trajiciendum in alterius animum id quod animo gerit is qui signum dat. Horum igitur signorum genus, quantum ad homines attinet, considerare atquc tractare statuimus; quia et signa divinitus data, quae in Scripturis sanctis continentur, per homines nobis indicata sunt, qui ea conscripserunt. Habent etiam bestiae quaedam inter se signa, quibus produnt appetitum animi sui. Nam et gallus gallinaceus reperto cibo, dat signum vocis gallinae ut accurrat; et columbus gemitu columbam vocat, vel ab ea vicissim vocatur; et multa hujusmodi animadverti solent. Quae utrum, sicut vultus aut dolentis clamor, sine significandi voluntate sequantur motum animi, an vere ad significandum dentur, alia quaestio est, et ad rem quae agitur non pertinet: quam partem ab hoc opere tanquam non necessariam removemus.

    43

3. Bölüm
  1. İnsanların duyduklarını birbirine ilettikleri işaretlerin bazısı göz hissine, çoğu kulaklara, pek azı da öteki hislere aittir. Başımızla işaret ettiğimizde, bu işaretle iradesine ortak etmek istediğimiz kişinin gözlerinden başkasına işaret vermeyiz. Bazıları ellerinin hareketiyle pek çok şey anlatır; oyuncular bütün uzuvlarının hareketleriyle, onları anlayanlara birtakım işaretler verir ve âdeta gözleriyle konuşurlar; sancaklar ve ejderli askerî bayraklar da komutanların iradesini göz yoluyla bildirir. Bütün bunlar âdeta görünür kelimelerdir. Kulaklara ait olanlar ise, dediğim gibi, daha çoktur ve en çok kelimelerden oluşur. Çünkü borazan, kaval ve lir de çoğu zaman yalnız hoş değil, bir anlam taşıyan ses de çıkarır. Ama bütün bu işaretler kelimelerle karşılaştırılınca pek azdır. Çünkü insanlar arasında, ruhta tasarlanan her şeyi, onu açığa vurmak isteyen için işaret etmede tam bir üstünlüğü kelimeler kazanmıştır. Gerçi Rab de ayaklarına sürülen merhemin kokusuyla bir işaret verdi; bedeninin ve kanının sırrını önceden tattırarak istediğini işaret etti; bir kadın O'nun giysisinin saçağına dokunarak şifa bulduğunda da bu olay bir şeye işaret eder. Ama insanların düşüncelerini dışa vurdukları sayısız işaret kelimelerden oluşur. Çünkü cinslerine kısaca değindiğim bütün o işaretleri kelimelerle dile getirebildim; kelimeleri ise o işaretlerle hiçbir şekilde dile getiremezdim.

    43

    CAPUT III. 4. Signorum igitur quibus inter se homines sua sensa communicant, quaedam pertinent ad oculorum sensum, pleraque ad aurium, paucissima ad caeteros sensus. Nam cum innuimus, non damus signum nisi oculis ejus quem volumus per hoc signum voluntatis nostrae participem facere. Et quidam motu manuum pleraque significant: et histriones omnium membrorum motibus dant signa quaedam scientibus, et cum oculis eorum quasi fabulantur; et vexilla draconesque militares per oculos insinuant voluntatem ducum. Et sunt haec omnia quasi quaedam verba visibilia. Ad aures autem quae pertinent, ut dixi, plura sunt, in verbis maxime. Nam et tuba, et tibia, et cithara, dant plerumque non solum suavem, sed etiam significantem sonum. Sed haec omnia signa, verbis comparata paucissima sunt. Verba enim prorsus inter homines obtinuerunt principatum significandi quaecumque animo concipiuntur, si ea quisque prodere velit. Nam et odore unguenti Dominus, quo perfusi sunt pedes ejus, signum aliquod dedit; et Sacramento corporis et sanguinis sui praegustato significavit quod voluit; et cum mulier tangendo fimbriam vestimenti ejus, salva facta est, nonnihil significat: sed innumerabilis multitudo signorum, quibus suas cogitationes homines exerunt, in verbis constituta est. Nam illa signa omnia quorum genera breviter attigi, potui verbis enuntiare; verba vero illis signis nullo modo possem.

    44

4. Bölüm
  1. Ama kelimeler havayı titrettikten hemen sonra geçip gittikleri ve ancak ses verdikleri sürece kaldıkları için, kelimelerin işaretleri olarak harfler konmuştur. Böylece sesler gözlere kendileriyle değil, kendilerine ait birtakım işaretlerle gösterilir. Ama bu işaretler bütün milletlerde ortak olamadı; bunun sebebi, herkesin üstünlüğü kendine çekmeye kalktığı o ayrılık günahıdır. Bu kibrin işareti göğe doğru dikilen o kuledir; orada dinsiz insanlar, yalnız ruhlarının değil seslerinin de birbirine uymaz olmasını hak ettiler.

    44

    CAPUT IV. 5. Sed quia verberato aere statim transeunt, nec diutius manent quam sonant, instituta sunt per litteras signa verborum. Ita voces oculis ostenduntur, non per seipsas, sed per signa quaedam sua. Ista igitur signa non potuerunt communia esse omnibus gentibus, peccato quodam dissensionis humanae, cum ad se quisque principatum rapit. Cujus superbiae signum est erecta illa turris in coelum, ubi homines impii non solum animos, sed etiam voces dissonas habere meruerunt.

    45

5. Bölüm
  1. Bu yüzden, insan iradelerinin bunca hastalığına çare olan ilahî Yazı da tek bir dilden çıkıp, dünyanın her yanına uygun zamanda yayılabilecek iken, çevirmenlerin çeşitli dilleri aracılığıyla uzaklara ve geniş bir alana dağılarak milletlerin kurtuluşu için onlara tanındı. Onu okuyanlar, onu yazanların düşüncelerini ve iradesini, onlar aracılığıyla da, inandığımıza göre bu insanların kendisine uyarak konuştuğu Tanrı'nın iradesini bulmaktan başka bir şey istemezler.

    45

    CAPUT V. 6. Ex quo factum est ut ctiam Scriptura divina, qua tantis morbis humanarum voluntatum subvenitur, ab una lingua profecta, quae opportune potuit per orbem terrarum disseminari, per varias interpretum linguas longe lateque diffusa innotesceret gentibus ad salutem: quam legentes nihil aliud appetunt quam cogitationes voluntatemque illorum a quibus conscripta est, invenire, et per illas voluntatem Dei, secundum quam tales homines locutos credimus.

    46

6. Bölüm
  1. Ama gelişigüzel okuyanlar, çok sayıda ve türlü türlü kapalılık ve belirsizlik yüzünden yanılır, bir şeyi başka bir şey sanırlar. Bazı yerlerde ise yanlış da olsa ne tahmin edeceklerini bulamazlar; bazı sözler öyle kapalı söylenmiştir ki üstlerine en koyu karanlığı çekerler. Bütün bunların, kibri emekle evcilleştirmek ve kolayca araştırılan şeyleri çoğu zaman küçümseyen aklı bıkkınlıktan kurtarmak için Tanrı tarafından tasarlandığından şüphem yok. Söyleyin bakalım: Biri şöyle dese: "Kutsal ve olgun insanlar vardır; Mesih'in Kilisesi onların hayatı ve ahlâkı aracılığıyla kendisine gelenleri her türlü batıl inançtan koparır ve iyilere öykünmelerini sağlayarak bir bakıma kendi bedenine katar. Bu iyi, imanlı ve hakiki Tanrı kulları, dünyanın yüklerini bırakıp vaftizin kutsal yıkanma yerine gelmiş, oradan çıkıp Kutsal Ruh'u kabul ederek çifte sevginin, yani Tanrı ve komşu sevgisinin meyvesini vermişlerdir." Bunu söylemek, dinleyeni neden, aynı anlamda Neşideler Neşidesi'ndeki şu yeri açıklamaktan daha az hoşnut eder? Orada güzel bir kadın gibi övülen Kilise'ye şöyle denir: "Dişlerin, yıkanma yerinden çıkan kırkılmış koyun sürüsüne benzer; hepsi ikiz doğurur, aralarında kısır olan yoktur." İnsan bunu, aynı şeyi bu benzetmenin desteği olmadan en açık sözlerle duyduğunda öğrendiğinden başka bir şey mi öğrenir? Yine de, nasıl oluyor bilmiyorum, kutsal kişileri, Kilise'nin dişleri gibi insanları yanılgılardan koparırken, sertliklerini yumuşatıp âdeta ısırıp çiğneyerek onun bedenine aktarırken gördüğümde onları daha büyük bir zevkle seyrederim. Dünyevî yüklerini yapağı gibi bırakmış kırkılmış koyunları, yıkanma yerinden, yani vaftizden çıkıp hepsinin ikiz, yani sevginin iki buyruğunu doğurduğunu görünce de onları büyük bir sevinçle tanırım; bu kutsal meyveden hiçbirinin kısır olmadığını görürüm.
  1. Ama şey aynı, bilgi de aynı olduğu hâlde, ilahî Kitaplardan böyle hiçbir benzetme getirilmeseydi gördüğümden neden daha çok zevk aldığımı söylemek zordur; bu başka bir sorudur. Şimdilik kimse şundan şüphe etmez: her şey benzetmeler aracılığıyla daha seve seve öğrenilir ve belli bir güçlükle aranan şey bulunduğunda çok daha hoş gelir. Çünkü aradığını hiç bulamayanlar açlık çeker; aramayanlar ise, elinin altında bulduğu için, çoğu zaman bıkkınlıktan pörsür. Her iki durumda da bu bitkinlikten sakınmak gerekir. Bu yüzden Kutsal Ruh, Kutsal Yazıları büyük bir ustalıkla ve kurtuluşumuza uygun biçimde öyle düzenledi ki daha açık yerlerle açlığa yetişti, daha kapalı yerlerle de bıkkınlığı sildi. Çünkü o kapalı yerlerden çıkarılan hemen hiçbir şey yoktur ki başka bir yerde apaçık söylenmiş olarak bulunmasın.

    46

    CAPUT VI. 7. Sed multis et multiplicibus obscuritatibus, et ambiguitatibus decipiuntur qui temere legunt, aliud pro alio sentientes; quibusdam autem locis quid vel falso suspicentur non inveniunt, ita obscure quaedam dicta densissimam caliginem obducunt. Quod totum provisum divinitus esse non dubito, ad edomandam labore superbiam, et intellectum a fastidio revocandum, cui facile investigata plerumque vilescunt. Quid enim est, quaeso, quod si quisquam dicat sanctos esse homines atque perfectos, quorum vita et moribus Christi Ecclesia de quibuslibet superstitionibus praecidit eos qui ad se veniunt, et imitatione bonorum sibimet quodammodo incorporat; qui boni fideles et veri Dei servi, deponentes onera saeculi, ad sanctum Baptismi lavacrum venerunt, atque inde ascendentes conceptione sancti Spiritus fructum dant geminae charitatis, id est, Dei et proximi: quid est ergo quod si haec quisque dicat, minus delectat audientem, quam si ad eumdem sensum locum illum exponat de Canticis canticorum, ubi dictum est Ecclesiae, cum tanquam pulchra quaedam femina laudaretur, Dentes tui sicut grex detonsarum, ascendens de lavacro, quae omnes geminos creant, et non est sterilis in eis ? Num aliud homo discit, quam cum illud plenissimis verbis, sine similitudinis hujus adminiculo audiret? Et tamen nescio quomodo suavius intueor sanctos, cum eos quasi dentes Ecclesiae video praecidere ab erroribus homines, atque in ejus corpus, emollita duritia, quasi demorsos mansosque transferre. Oves etiam jucundissime agnosco detonsas, oneribus saecularibus tanquam velleribus positis, et ascendentes de lavacro, id est de Baptismate, creare omnes geminos, id est duo praecepta dilectionis, et nullam esse ab isto sancto fructu sterilem video. 8. Sed quare suavius videam, quam si nulla de divinis Libris talis similitudo proferretur, cum res eadem sit eademque cognitio, difficile est dicere, et alia quaestio est. Nunc tamen nemo ambigit, et per similitudines libentius quaeque cognosci, et cum aliqua difficultate quaesita multo gratius inveniri. Qui enim prorsus non inveniunt quod quaerunt, fame laborant; qui autem non quaerunt, quia in promptu habent, fastidio saepe marcescunt: in utroque autem languor cavendus est. Magnifice igitur et salubriter Spiritus sanctus ita Scripturas sanctas modificavit, ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia detergeret. Nihil enim fere de illis obscuritatibus eruitur, quod non planissime dictum alibi reperiatur.

    47

7. Bölüm
  1. Her şeyden önce Tanrı korkusuyla O'nun iradesini, bize neyi istememizi, neden kaçmamızı buyurduğunu bilmeye yönelmek gerekir. Bu korku zorunlu olarak ölümlülüğümüzü ve gelecekteki ölümü düşündürmeli, âdeta etimizi çivileyerek kibrin bütün hareketlerini haç ağacına mıhlamalıdır. Sonra dindarlıkla yumuşamak, ilahî Yazıya karşı çıkmamak gerekir: ister onu anlamış olalım ve kusurlarımızdan birine dokunsun, ister anlamamış olalım ve sanki biz daha iyi bilir, daha iyi buyurabilirmişiz gibi düşünelim. Tersine, orada yazılı olanın, gizli kalsa bile, kendi başımıza bilebileceğimiz şeyden daha iyi ve daha doğru olduğunu düşünmeli ve buna inanmalıyız.
  1. Korku ve dindarlık denen bu iki basamaktan sonra, şimdi ele almaya giriştiğim üçüncü basamağa, ilim basamağına gelinir. İlahî Yazılarla uğraşan herkes bu basamakta kendini çalıştırır; Yazılarda, Tanrı'yı Tanrı için, komşuyu da Tanrı için sevmek gerektiğinden başka bir şey bulamayacaktır: Tanrı'yı bütün yüreğiyle, bütün canıyla, bütün zihniyle sevmek; komşuyu ise kendisi gibi, yani komşunun sevgisi de kendimizin sevgisi gibi bütünüyle Tanrı'ya yöneltilecek biçimde sevmek. Bu iki buyruğu önceki kitapta, şeyleri ele alırken işledik. Öyleyse kişi Yazılarda önce kendisini bu dünyanın, yani zamansal şeylerin sevgisine dolanmış, Yazının kendisinin buyurduğu o büyük Tanrı sevgisinden ve o büyük komşu sevgisinden çok uzak düşmüş bulmalıdır. İşte o zaman, onu Tanrı'nın yargısını düşündüren korku ve kutsal Kitapların otoritesine inanıp boyun eğmekten başka bir şey yapamayan dindarlık, kendi hâline ağlamaya zorlar. Çünkü iyi ümidin bu ilmi insanı övünen biri değil, inleyen biri yapar. Bu duyguyla, ümitsizlik onu yıkmasın diye, durmadan dua ederek ilahî yardımın tesellisini diler ve dördüncü basamakta, yani cesaret basamağında olmaya başlar; burada adalete acıkılır ve susanır. Bu duyguyla gelip geçen şeylerin ölüm getiren bütün tatlarından kendini çekip çıkarır, onlardan yüz çevirerek ebedî olanların, yani değişmez Birliğin, aynı zamanda Teslis'in sevgisine döner.
  1. Bu ışığı, gücü yettiğince uzaklarda parlarken görüp de bakışının zayıflığı yüzünden ona dayanamayacağını anlayınca, beşinci basamakta, yani merhamet öğüdünde, aşağı şeylerin isteğinden bulaşmış kirlerle bir bakıma çalkalanan ve kendi kendine gürültü eden ruhunu arındırır. Burada komşu sevgisinde gayretle kendini çalıştırır ve onda olgunlaşır. Ümitle dolup güçleri tamamlanınca, düşmanını sevmeye kadar vardığında altıncı basamağa yükselir. Burada artık Tanrı'nın görülebileceği gözün kendisini arındırır; Tanrı da bu dünyaya ölebildikleri ölçüde ölenlerce görülebildiği kadar görülür. Çünkü bu dünyaya öldükleri ölçüde görürler, ona yaşadıkları ölçüde görmezler. Bu yüzden o ışığın görüntüsü artık daha kesin, yalnız daha katlanılır değil daha tatlı görünmeye başlasa da, ona hâlâ bilmece içinde ve aynadan bakılır denir; çünkü yurdumuz göklerde olsa bile, bu hayatta gurbetteyken görerek değil imanla yürürüz. Bu basamakta kişi yüreğinin gözünü öyle arındırır ki hakikatin önüne komşusunu bile geçirmez, onu hakikatle bir tutmaz; öyleyse kendini de geçirmez, çünkü kendisi gibi sevdiği komşusunu geçirmiyor. Böylece bu kutsal kişi öylesine saf ve arınmış bir yüreğe sahip olur ki ne insanlara beğendirme hevesiyle ne de bu hayata ters düşen herhangi bir sıkıntıdan kaçınma kaygısıyla doğrudan sapar. Böyle bir evlat, son ve yedinci basamak olan bilgeliğe yükselir ve onun tadına barış ve huzur içinde varır. Çünkü bilgeliğin başlangıcı Rab korkusudur. Ondan bilgeliğe kadar bu basamaklarla uzanılır ve varılır.

    47

    CAPUT VII. 9. Ante omnia igitur opus est Dei timore converti ad cognoscendam ejus voluntatem, quid nobis appetendum fugiendumque praecipiat. Timor autem iste cogitationem de nostra mortalitate et de futura morte necesse est incutiat, et quasi elevatis carnibus omnes superbiae motus ligno crucis affigat. Deinde mitescere opus est pietate, neque contradicere divinae Scripturae sive intellectae, si aliqua vitia nostra percutit; sive non intellectae, quasi nos melius sapere meliusque praecipere possimus: sed cogitare potius et credere id esse melius et verius quod ibi scriptum est, etiam si lateat, quam id quod nos per nosmetipsos sapere possumus. 10. Post istos duos gradus timoris atque pietatis ad tertium venitur scientiae gradum, de quo nunc agere institui. Nam in eo se exercet omnis divinarum Scripturarum studiosus, nihil in eis aliud inventurus quam diligendum esse Deum propter Deum, et proximum propter Deum: et illum quidem ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente diligere; proximum vero tanquam seipsum, id est, ut tota proximi, sicut etiam nostri dilectio referatur in Deum. De quibus duobus praeceptis, cum de rebus ageremus, libro superiore tractavimus. Necesse est ergo, ut primo se quisque in Scripturis inveniat amore hujus saeculi, hoc est, temporalium rerum, implicatum, longe sejunctum esse a tanto amore Dei et tanto amore proximi, quantum Scriptura ipsa praescribit. Tum vero ille timor quo cogitat de judicio Dei, et illa pietas qua non potest nisi credere et cedere auctoritati sanctorum Librorum, cogit eum seipsum lugere. Nam ista scientia bonae spei hominem non se jactantem, sed lamentantem facit: quo affectu impetrat sedulis precibus consolationem divini adjutorii, ne desperatione frangatur, et esse incipit in quarto gradu, hoc est fortitudinis, quo esuritur et sititur justitia. Hoc enim affectu ab omni mortifera jucunditate rerum transeuntium sese extrahit, et inde se avertens convertit ad dilectionem aeternorum, incommutabilem scilicet unitatem eamdemque Trinitatem. 11. Quam ubi aspexerit, quantum potest, in longinqua radiantem, suique aspectus infirmitate sustinere se illam lucem non posse persenserit; in quinto gradu, hoc est in consilio misericordiae, purgat animam tumultuantem quodammodo atque obstrepentem sibi de appetitu inferiorum conceptis sordibus. Hic vero se in dilectione proximi gnaviter exercet, in eaque perficitur; et spe jam plenus atque integer viribus, cum pervenerit usque ad inimici dilectionem, ascendit in sextum gradum, ubi jam ipsum oculum purgat, quo videri Deus potest, quantum potest ab iis qui huic saeculo moriuntur quantum possunt. Nam in tantum vident, in quantum moriuntur huic saeculo; in quantum autem huic vivunt, non vident. Et ideo quamvis jam certior, et non solum tolerabilior, sed etiam jucundior species lucis illius incipiat apparere; in aenigmate adhuc tamen et per speculum videri dicitur, quia magis per fidem quam per speciem ambulatur, cum in hac vita peregrinamur, quamvis conversationem habeamus in coelis. In hoc autem gradu ita purgat oculum cordis, ut veritati ne ipsum quidem praeferat aut conferat proximum; ergo nec seipsum, quia nec illum quem diligit sicut seipsum. Erit ergo iste sanctus tam simplici corde atque mundato, ut neque hominibus placendi studio detorqueatur a vero, nec respectu devitandorum quorumlibet incommodorum suorum, quae adversantur huic vitae. Talis filius ascendit ad sapientiam, quae ultima et septima est, qua pacatus tranquillusque perfruitur. Initium enim sapientiae timor Domini. Ab illo enim usque ad ipsam per hos gradus tenditur, et venitur.

    48

8. Bölüm
  1. Ama biz dikkatimizi o üçüncü basamağa çevirelim; Rab'bin ilham ettiği kadarıyla onu tartışmaya ve ele almaya giriştik. İlahî Yazıların en usta araştırıcısı, önce onları baştan sona okumuş ve tanımış olan kişi olacaktır; henüz anlayarak değilse de hiç değilse okuyarak, en azından kanonik denen kitapları. Ötekileri ise hakikate imanla donanmış olarak daha güvenle okuyacaktır; yoksa bunlar zayıf ruhu önceden ele geçirip tehlikeli yalanlarla ve hayallerle aldatarak sağlam anlayışa karşı ona bir önyargı aşılayabilir. Kanonik Yazılarda ise Katolik Kiliselerin olabildiğince çoğunun otoritesine uysun; elbette bunların arasında havari makamlarına sahip olmayı ve mektup almayı hak etmiş olanlar da bulunsun. Öyleyse kanonik Yazılarda şu ölçüyü tutacaktır: bütün Katolik Kiliselerin kabul ettiklerini, bazılarının kabul etmediklerinin önüne koyacak; herkesin kabul etmedikleri arasında ise daha çok ve daha saygın Kiliselerin kabul ettiklerini, sayıca daha az ve otoritece daha zayıf Kiliselerin tuttuklarının önüne koyacaktır. Kimi kitapların daha çok, kimilerinin daha saygın Kiliselerce kabul edildiğini görürse —gerçi bunu bulmak kolay değildir— bence bunlar eşit otoritede sayılmalıdır.
  1. Bu incelemenin içinde yapılması gerektiğini söylediğimiz Yazıların bütün kanonu şu kitaplardan oluşur: Musa'nın beş kitabı, yani Tekvin, Çıkış, Levililer, Sayılar, Tesniye; Yeşu'nun bir kitabı, Hâkimler'in bir kitabı ve daha çok Krallıklar'ın başına ait görünen Rut adlı küçük kitap; sonra dört Krallıklar kitabı ve iki Tarihler kitabı; bu sonuncular onları izlemez, âdeta yanlarına eklenmiş olarak onlarla birlikte ilerler. Bu, zamanları birbirine bağlı biçimde ve olayların sırasıyla anlatan tarihtir. Başka bir sıraya ait gibi olan, ne bu sıraya ne de birbirine bağlanan başka kitaplar da vardır: Eyüp, Tobit, Ester, Yudit, iki Makabeler kitabı ve iki Ezra kitabı; sonuncular daha çok Krallıklar ya da Tarihler kitaplarıyla sona eren o düzenli tarihin devamı gibi görünür. Sonra Peygamberler gelir: bunların arasında Davud'un bir Mezmurlar kitabı ve Süleyman'ın üç kitabı vardır: Özdeyişler, Neşideler Neşidesi ve Vaiz. Biri Hikmet, öteki Sirak adını taşıyan iki kitap da belli bir benzerlik yüzünden Süleyman'ın sayılır; aslında onları Sirakoğlu Yeşu'nun yazdığı çok kesin olarak söylenir. Yine de otoriteye kabul edilmeyi hak ettikleri için peygamberlik kitapları arasında sayılmalıdırlar. Geri kalanlar, asıl Peygamberler denenlerin kitaplarıdır: On İki Peygamber'in tek tek kitapları birbirine bağlıdır ve hiç ayrılmadıkları için tek kitap sayılır; bu peygamberlerin adları şunlardır: Hoşea, Yoel, Amos, Ovadya, Yunus, Mika, Nahum, Habakkuk, Sefanya, Hagay, Zekeriya, Malaki. Sonra daha büyük ciltli dört peygamber gelir: İşaya, Yeremya, Daniel, Hezekiel. Eski Ahit'in otoritesi bu kırk dört kitapla sınırlanır. Yeni Ahit'inki ise şunlarla: İncil'in dört kitabı, yani Matta'ya göre, Markos'a göre, Luka'ya göre ve Yuhanna'ya göre İnciller; havari Pavlus'un on dört mektubu: Romalılara, Korintlilere iki, Galatyalılara, Efeslilere, Filipililere, Selaniklilere iki, Koloselilere, Timoteos'a iki, Titus'a, Filimon'a ve İbranilere; Petrus'un iki, Yuhanna'nın üç mektubu; Yahuda'nın bir ve Yakup'un bir mektubu; Havarilerin İşleri'nin bir kitabı ve Yuhanna'nın Vahyi'nin bir kitabı.

    48

    CAPUT VIII. 12. Sed nos ad tertium illum gradum considerationem referamus, de quo disserere quod Dominus suggesserit, atque tractare instituimus. Erit igitur divinarum Scripturarum solertissimus indagator, qui primo totas legerit, notasque habuerit, et si nondum intellectu, jam tamen lectione, duntaxat eas quae appellantur canonicae. Nam caeteras securius leget fide veritatis instructus, ne praeoccupent imbecillem animum, et periculosis mendaciis atque phantasmatibus eludentes praejudicent aliquid contra sanam intelligentiam. In canonicis autem Scripturis, Ecclesiarum catholicarum quamplurium auctoritatem sequatur; inter quas sane illae sint, quae apostolicas Sedes habere et Epistolas accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt: in eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponat eas quas plures gravioresque accipiunt, eis quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiae tenent. Si autem alias invenerit a pluribus, alias a gravioribus haberi, quanquam hoc facile invenire non possit, aequalis tamen auctoritatis eas habendas puto. 13. Totus autem canon Scripturarum, in quo istam considerationem versandam dicimus, his libris continetur: Quinque Moyseos, id est Genesi, Exodo, Levitico, Numeris, Deuteronomio; et uno libro Jesu Nave, uno Judicum, uno libello qui appellatur Ruth, qui magis ad Regnorum principium videtur pertinere; deinde quatuor Regnorum, et duobus Paralipomenon, non consequentibus, sed quasi a latere adjunctis simulque pergentibus. Haec est historia, quae sibimet annexa tempora continet, atque ordinem rerum: sunt aliae tanquam ex diverso ordine, quae neque huic ordini, neque inter se connectuntur, sicut est Job, et Tobias, et Esther, et Judith, et Machabaeorum libri duo, et Esdrae duo, qui magis subsequi videntur ordinatam illam historiam usque ad Regnorum vel Paralipomenon terminatam: deinde Prophetae, in quibus David unus liber Psalmorum; et Salomonis tres, Proverbiorum, Cantica canticorum, et Ecclesiastes. Nam illi duo libri, unus qui Sapientia, et alius qui Ecclesiasticus inscribitur, de quadam similitudine Salomonis esse dicuntur: nam Jesus Sirach eos conscripsisse constantissime perhibetur, qui tamen quoniam in auctoritatem recipi meruerunt, inter propheticos numerandi sunt. Reliqui sunt eorum libri, qui proprie Prophetae appellantur, duodecim Prophetarum libri singuli, qui connexi sibimet, quoniam nunquam sejuncti sunt, pro uno habentur: quorum Prophetarum nomina sunt haec, Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, Malachias: deinde quatuor Prophetae sunt majorum voluminum, Isaias, Jeremias, Daniel, Ezechiel. Iis quadraginta quatuor libris Testamenti Veteris terminatur auctoritas: Novi autem, quatuor libris Evangelii, secundum Matthaeum, secundum Marcum, secundum Lucam, secundum Joannem; quatuordecim Epistolis Pauli apostoli, ad Romanos, ad Corinthios duabus, ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Thessalonicenses duabus, ad Colossenses, ad Timotheum duabus, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos; Petri duabus; tribus Joannis; una Judae, et una Jacobi; Actibus Apostolorum libro uno, et Apocalypsi Joannis libro uno.

    49

9. Bölüm
  1. Tanrı'dan korkan ve dindarlıkla yumuşamış olanlar bütün bu kitaplarda Tanrı'nın iradesini ararlar. Bu işin ve emeğin ilk gereği, dediğimiz gibi, bu kitapları tanımaktır; henüz anlamak için olmasa da onları okuyarak ya hafızaya almak ya da hiç değilse büsbütün yabancısı kalmamak. Sonra onlarda açıkça konmuş olanlar, ister yaşama buyrukları ister inanma kuralları olsun, daha ustalıkla ve daha dikkatle araştırılmalıdır; kişinin anlayışı ne kadar genişse bunlardan o kadar çoğunu bulur. Çünkü Yazılarda açıkça konmuş olanlarda, imanı ve yaşama yolunu, yani önceki kitapta ele aldığımız ümidi ve sevgiyi içeren her şey bulunur. Ancak bundan sonra, ilahî Yazıların diliyle belli bir aşinalık kazanılınca, kapalı olanları açmaya ve çözmeye geçilmelidir. Öyle ki daha kapalı anlatımları aydınlatmak için daha açık olanlardan örnekler alınsın ve kesin cümlelerin tanıklığı belirsiz olanlardaki kuşkuyu gidersin. Bu işte en çok hafıza iş görür; hafıza yoksa bu öğütlerle verilemez.

    49

    CAPUT IX. 14. In his omnibus libris timentes Deum et pietate mansueti, quaerunt voluntatem Dei. Cujns operis et laboris prima observatio est, ut diximus, nosse istos libros, etsi nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare memoriae, vel omnino incognitos non habere. Deinde illa quae in eis aperte posita sunt, vel praecepta vivendi, vel regulae credendi, solertius diligentiusque investiganda sunt: quae tanto quisque plura invenit, quanto est intelligentiae capacior. In iis enim quae aperte in Scripturis posita sunt, inveniuntur illa omnia quae continent fidem, moresque vivendi, spem scilicet atque charitatem, de quibus libro superiore tractavimus. Tum vero, facta quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum Scripturarum, in ea quae obscura sunt aperienda et discutienda pergendum est, ut ad obscuriores locutiones illustrandas de manifestioribus sumantur exempla, et quaedam certarum sententiarum testimonia dubitationem incertis auferant. In qua re memoria valet plurimum: quae si defuerit, non potest his praeceptis dari.

    50

10. Bölüm
  1. Yazılanlar iki sebeple anlaşılmaz: bilinmeyen ya da belirsiz işaretlerle örtülmüş olmaları. İşaretler de ya asıl ya da aktarılmıştır. Konuldukları şeyleri işaret etmek için kullanıldıklarında asıl işaret denir; nitekim "öküz" dediğimizde, Latince konuşan bütün insanların bizimle birlikte bu adla çağırdığı hayvanı anlarız. Asıl kelimelerle işaret ettiğimiz şeylerin kendileri de başka bir şeyi işaret etmek için kullanıldığında ise aktarılmış işaretler olur. Yine "öküz" deriz ve bu iki heceyle o adla çağrılagelen hayvanı anlarız; ama o hayvanla da, Havari'nin yorumuna göre Yazının "Harman döven öküzün ağzını bağlamayacaksın" derken işaret ettiği Müjde vaizini anlarız.

    50

    CAPUT X. 15. Duabus autem causis non intelliguntur quae scripta sunt, si aut ignotis, aut ambiguis signis obteguntur. Sunt autem signa vel propria, vel translata. Propria dicuntur, cum his rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta; sicut dicimus bovem, cum intelligimus pecus, quod omnes nobiscum latinae linguae homines hoc nomine vocant. Translata sunt, cum et ipsae res quas propriis verbis significamus, ad aliud aliquid significandum usurpantur: sicut dicimus bovem, et per has duas syllabas intelligimus pecus quod isto nomine appellari solet; sed rursus per illud pecus intelligimus evangelistam, quem significavit Scriptura, interpretante Apostolo, dicens, Bovem triturantem non infrenabis.

    51

11. Bölüm
  1. Bilinmeyen asıl işaretlere karşı büyük çare dil bilgisidir. Şimdi yetiştirmeyi üstlendiğimiz Latince konuşan insanların, ilahî Yazıları tanımak için iki başka dile, yani İbraniceye ve Yunancaya ihtiyacı vardır; öyle ki Latince çevirmenlerin sonu gelmez çeşitliliği bir kuşku doğurursa önceki nüshalara başvurulabilsin. Gerçi kitaplarda çevrilmemiş İbranice kelimelere de sık rastlarız: Amin, Halleluya, Raka, Hosanna ve buna benzer başkaları. Bunların bir kısmında, çevrilebilecekleri hâlde daha kutsal bir otorite uğruna eski biçim korunmuştur; Amin ve Halleluya gibi. Bir kısmının ise, andığımız öteki ikisi gibi, başka bir dile aktarılamayacağı söylenir. Çünkü belli dillerin bazı kelimeleri çeviri yoluyla başka bir dilin kullanımına geçemez. Bu en çok ünlemlerin başına gelir; çünkü bu kelimeler tasarlanmış bir düşüncenin herhangi bir parçasından çok ruhun bir hareketini işaret eder. Bu ikisinin de öyle olduğu söylenir: Raka'nın öfkelenenin, Hosanna'nın sevinenin sesi olduğunu söylerler. Ama bu dilleri bilmek, fark etmesi ve sorması pek kolay olan bu birkaç kelime yüzünden değil, dediğimiz gibi çevirmenlerin farklılıkları yüzünden gereklidir. Yazıları İbraniceden Yunancaya çevirenler sayılabilir; Latince çevirmenler ise asla sayılamaz. Çünkü imanın ilk zamanlarında eline bir Yunanca nüsha geçen ve iki dilde de biraz yeteneği olduğunu sanan herkes çevirmeye kalkıştı.

    51

    CAPUT XI. . 16. Contra ignota signa propria magnum remedium est linguarum cognitio. Et latinae quidem linguae homines, quos nunc instruendos suscepimus, duabus aliis ad Scripturarum divinarum cognitionem opus habent, hebraea scilicet et graeca; ut ad exemplaria praecedentia recurratur, si quam dubitationem attulerit latinorum interpretum infinita varietas. Quanquam et hebraea verba non interpretata saepe inveniamus in libris, sicut Amen, et Alleluia, et Racha, et Hosanna, et si qua sunt alia: quorum partim propter sanctiorem auctoritatem, quamvis interpretari potuissent, servata est antiquitas, sicut est Amen, et Alleluia; partim vero in aliam linguam transferri non posse dicuntur, sicut alia duo quae posuimus. Sunt enim quaedam verba certarum linguarum, quae in usum alterius linguae per interpretationem transire non possint. Et hoc maxime interjectionibus accidit, quae verba motum animi significant potius, quam sententiae conceptae ullam particulam; nam et haec duo talia esse perhibentur: dicunt enim Racha indignantis esse vocem, Hosanna laetantis. Sed non propter haec pauca, quae notare atque interrogare facillimum est, sed propter diversitates, ut dictum est, interpretum, illarum linguarum est cognitio necessaria. Qui enim Scripturas ex hebraea lingua in graecam verterunt, numerari possunt; latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus est interpretari,

    52

12. Bölüm
  1. Okuyanlar dikkatsiz olmadıkça, bu durum anlamaya engel olmaktan çok yardım etmiştir. Çünkü birçok nüshayı incelemek bazı kapalı cümleleri çoğu kez aydınlatmıştır. Nitekim peygamber İşaya'nın bir sözünü bir çevirmen "Soyunun ev halkını küçümseme" diye, bir başkası "Kendi etini küçümseme" diye vermiştir; iki çeviri birbirini doğrular. Çünkü biri ötekiyle açıklanır. "Et" asıl anlamda alınabilirdi; o zaman herkes kendi bedenini küçümsememesi gerektiğinin öğütlendiğini düşünebilirdi. "Soyun ev halkı" da mecazî olarak alınabilir ve bununla bizimle aynı kelam tohumundan ruhça doğmuş Hristiyanlar anlaşılabilirdi. Oysa çevirmenlerin anladığı karşılaştırılınca daha akla yatkın anlam ortaya çıkar: buyruk, asıl anlamda, kan akrabalarını küçümsememeyi emreder; çünkü "soyun ev halkını" ete bağladığında akla en çok kan akrabaları gelir. Havari'nin şu sözü de bence buradan gelir: "Belki kendi etimi kıskançlığa kışkırtıp onlardan bazılarını kurtarabilirim"; yani iman etmiş olanları kıskanarak onlar da iman etsinler diye. Çünkü Yahudilere kan bağı yüzünden "kendi etim" dedi. Aynı peygamber İşaya'nın "İnanmazsanız anlamayacaksınız" sözünü de bir başkası "İnanmazsanız kalıcı olmayacaksınız" diye çevirmiştir. Önceki dilin nüshaları okunmadıkça hangisinin metindeki sözlere uyduğu belli değildir. Yine de ikisinden de bilinçle okuyanlara büyük bir şey sezdirilir. Çünkü çevirmenlerin, bir yakınlıkla birbirine hiç değmeyecek kadar birbirinden uzaklaşması zordur. Anlayış ebedî görmede bulunur; iman ise zamansal şeylerin âdeta beşiğinde küçükleri sütle besler. Şimdi görerek değil imanla yürüyoruz; imanla yürümezsek de geçip gitmeyen, kalıcı olan görmeye erişemeyiz; o zaman arınmış anlayış aracılığıyla hakikate bağlanmış oluruz. Bu yüzden biri "İnanmazsanız kalıcı olmayacaksınız", öteki "İnanmazsanız anlamayacaksınız" demiştir.
  1. Çoğu zaman çevirmen de, cümlenin anlamını iyi bilmiyorsa, önceki dildeki bir belirsizlik yüzünden yanılır ve yazarın kastından büsbütün uzak bir anlamı aktarır. Nitekim bazı nüshalarda "Ayakları kan dökmek için keskindir" yazar; çünkü Yunanlarda oksys hem keskin hem hızlı anlamına gelir. Demek ki "Ayakları kan dökmek için hızlıdır" diye çeviren anlamı görmüş; öteki ise iki yanlı bir işaretle yanlış yöne sürüklenip yanılmıştır. Bunlar kapalı değil yanlıştır ve durumları başkadır: böyle nüshaları anlamaya değil düzeltmeye çalışmak gerektiğini öğütlemeliyiz. Şu da buradan gelir: Yunancada moskhos "buzağı" demek olduğu için bazıları moskheumata'nın "fidanlar" olduğunu anlamamış ve kelimeyi "buzağıcıklar" diye çevirmiştir. Bu yanılgı öyle çok nüshayı ele geçirmiştir ki başka türlü yazılmışını bulmak zordur. Yine de anlam apaçıktır, çünkü ardından gelen sözlerle aydınlanır: "Piç fidanlar derine kök salmayacak" demek, ayaklarıyla yerde yürüyen ve köklerle tutunmayan "buzağıcıklar" demekten daha uygundur. O yerin bağlamı da bu çeviriyi destekler.

    52

    CAPUT XII. 17. Quae quidem res plus adjuvit intelligentiam, quam impedivit, si modo legentes non sint negligentes. Nam nonnullas obscuriores sententias plurium codicum saepe manifestavit inspectio, sicut illud Isaiae prophetae unus interpres ait, Et domesticos seminis tui ne despexeris; alius autem ait, Et carnem tuam ne despexeris: uterque sibimet invicem attestatus est. Namque alter ex altero exponitur, quia et caro posset accipi proprie, ut corpus suum quisque ne despiceret, se putaret admonitum; et domestici seminis translate, Christiani possent intelligi, ex eodem verbi semine nobiscum spiritualiter nati: nunc autem collato interpretum sensu, probabilior occurrit sententia proprie de consanguineis non despiciendis esse praeceptum, quoniam domesticos seminis cum ad carnem retuleris, consanguinei potissimum occurrunt; unde esse arbitror illud Apostoli quod ait, Si quo modo ad aemulationem adducere potuero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis; id est, ut aemulando eos qui crediderant, et ipsi crederent. Carnem enim suam dixit Judaeos, propter consanguinitatem. Item illud ejusdem Isaiae prophetae, Nisi credideritis, non intelligetis; alius interpretatus est, Nisi credideritis, non permanebitis: quis horum verba secutus sit, nisi exemplaria linguae praecedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utroque magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. Difficile est enim ita diversos a se interpretes fieri, ut non se aliqua vicinitate contingant. Ergo, quoniam intellectus in specie sempiterna est, fides vero in rerum temporalium quibusdam cunabulis quasi lacte alit parvulos; nunc autem per fidem ambulamus, non per speciem; nisi autem per fidem ambulaverimus, ad speciem pervenire non poterimus quae non transit, sed permanet, per intellectum purgatum nobis cohaerentibus veritati: propterea ille ait, Nisi credideritis, non permanebitis; ille vero, Nisi credideritis, non intelligetis. 18. Et ex ambiguo linguae praecedentis plerumque interpres fallitur, cui non bene nota sententia est, et eam significationem transfert, quae a sensu scriptoris penitus alienae est: sicut quidam codices habent, Acuti pedes eorum ad effundendum sanguinem; ὀξὺς enim et acutum apud Graecos, et velocem significat. Ille ergo vidit sententiam, qui transtulit; Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ; ille autem alius ancipiti signo in aliam partem raptus erravit. Et talia quidem non obscura, sed falsa sunt: quorum alia conditio est; non enim intelligendos, sed emendandos tales codices potius praecipiendum est. Hinc est etiam illud, quoniam μόσχος graece vitulus dicitur, μοσχεύματα quidam non intellexerunt esse plantationes, et vitulamina interpretati sunt: qui error tam multos codices praeoccupavit, ut vix inveniatur aliter scriptum; et tamen sententia manifestissima est, quia clarescit consequentibus verbis: namque, Adulterinae plantationes non dabunt radices altas, convenientius dicitur quam, vitulamina, quae pedibus in terra gradiuntur, et non haerent radicibus. Hanc translationem in eo loco etiam caetera contexta custodiunt.

    53

13. Bölüm
  1. Birçok çevirmenin, her biri kendi yeteneğine ve yargısına göre dile getirmeye çalıştığı anlamın kendisi de, çevirdikleri dilde incelenmedikçe açığa çıkmaz; çok bilgili değilse çevirmen de çoğu zaman yazarın anlamından sapıp uzaklaşır. Bu yüzden ya Yazının Latinceye geldiği dilleri öğrenmeye çalışmalı ya da kelimelere fazlasıyla bağlı kalmış çevirmenlerin çevirilerini el altında bulundurmalıyız. Bu çeviriler yettiği için değil, çevirirken kelimelerden çok anlamı izlemeyi yeğlemiş olan ötekilerin doğrusu ya da yanlışı onlarla ortaya çıksın diye. Çünkü çoğu zaman yalnız tek tek kelimeler değil deyişler de aktarılır; Latince konuşmuş eskilerin âdetine bağlı kalmak isteyen biri için bunlar Latince kullanıma hiçbir şekilde geçemez. Bunlar bazen anlamdan hiçbir şey eksiltmez; ama şeylerden hoşlanmakla birlikte şeylerin işaretlerinde de kendine özgü kusursuzluğun korunmasını isteyenleri rahatsız eder. Çünkü solesizm denen şey, kelimelerin, bizden önce belli bir otoriteyle konuşmuş olanların onları birleştirdiği kurala göre birbirine uydurulmamasından başka bir şey değildir. "Inter homines" mi yoksa "inter hominibus" mu dendiği, şeyleri öğrenmek isteyeni ilgilendirmez. Barbarizm de bir kelimenin, bizden önce Latince konuşmuş olanların söylediği harflerle ya da sesle söylenmemesinden başka nedir? Ignoscere ("bağışlamak") kelimesinin üçüncü hecesinin uzun mu kısa mı okunduğunu, Tanrı'dan günahlarını bağışlamasını dileyen kişi pek umursamaz; o kelimeyi nasıl seslendirebilirse öyle seslendirir. Öyleyse anlatımın kusursuzluğu, eski konuşucuların otoritesiyle pekişmiş, başkalarına ait bir âdeti korumaktan başka nedir?
  1. Yine de insanlar ne kadar zayıfsa buna o kadar takılırlar; bilgili görünmek istedikleri ölçüde de zayıftırlar. Kastettiğim, bizi yapılandıran şeylerin bilgisi değil, işaretlerin bilgisidir; bununla kabarmamak büsbütün zordur, çünkü şeylerin bilgisi bile, Rab'bin boyunduruğuyla bastırılmadıkça çoğu zaman insanın boynunu dikleştirir. Bir yerin şöyle yazılmış olmasının anlayan kişiye ne zararı var: "Üzerinde oturdukları toprak nedir, iyi mi kötü mü? İçinde oturdukları şehirler nedir?" Bunu herhangi bir derin anlamdan çok yabancı dilin bir deyişi saymak gerekir. Şarkı söyleyen halkların ağzından artık söküp atamayacağımız şu söz de, "Onun üzerinde ise kutsallığım çiçek açar", anlamdan hiçbir şey eksiltmez. Yine de daha bilgili bir dinleyici "açar" yerine "açacak" denilmesi için bunun düzeltilmesini isterdi; düzeltmeye de şarkı söyleyenlerin alışkanlığından başka hiçbir şey engel olmaz. Öyleyse sağlam anlayıştan hiçbir şey eksiltmeyen böyle şeyleri, onlardan kaçınmak istemeyen biri kolayca önemsemeyebilir de. Ama Havari'nin şu sözünü ele alalım: "Tanrı'nın akılsızlığı insanlardan daha bilgedir, Tanrı'nın zayıflığı insanlardan daha güçlüdür." Biri burada Yunanca deyişi korumak isteyip sapientius est hominum ve fortius est hominum, yani "insanlarınkinden daha bilge, insanlarınkinden daha güçlü" deseydi, uyanık bir okurun dikkati cümlenin doğru anlamına yönelirdi; ama ağır kavrayan biri ya anlamaz ya da ters anlardı. Çünkü böyle bir anlatım Latincede yalnız kusurlu değil, aynı zamanda belirsizdir de: sanki insanların akılsızlığı ya da insanların zayıflığı Tanrı'nınkinden daha bilge ya da daha güçlüymüş gibi görünebilir. Gerçi sapientius est hominibus bile solesizmden kurtulsa da belirsizlikten kurtulmaz. Çünkü bu hominibus'un huic homini ("bu insana") gibi bir yönelme hâli mi, yoksa ab hoc homine ("bu insandan") gibi bir ayrılma hâli mi olduğu, cümlenin anlamı aydınlanmadıkça belli olmaz. Bu yüzden sapientius est quam homines ve fortius est quam homines, yani "insanlardan daha bilge" ve "insanlardan daha güçlü" demek daha iyidir.

    53

    CAPUT XIII. 19. Sed quoniam et quae sit ipsa sententia, quam plures interpretes pro sua quisque facultate atque judicio conantur eloqui, non apparet, nisi in ea lingua inspiciatur quam interpretantur; et plerumque a sensu auctoris devius aberrat interpres, si non sit doctissimus: aut linguarum illarum, ex quibus in latinam Scriptura pervenit, petenda cognitio est; aut habendae interpretationes eorum qui se verbis nimis obstrinxerunt; non quia sufficiunt, sed ut ex eis veritas vel error detegatur aliorum, qui non magis verba quam sententias interpretando sequi maluerunt. Nam non solum verba singula, sed etiam locutiones saepe transferuntur, quae omnino in latinae linguae usum, si quis consuetudinem veterum qui latine locuti sunt, tenere voluerit, transire non possunt. Quae aliquando intellectui nihil adimunt, sed offendunt tamen eos qui plus delectantur rebus, cum etiam in earum signis sua quaedam servatur integritas. Nam soloecismus qui dicitur, nihil aliud est quam cum verba non ea lege sibi coaptantur, qua coaptaverunt qui priores nobis non sine auctoritate aliqua locuti sunt. Utrum enim Inter homines, an, Inter hominibus dicatur, ad rerum non pertinet cognitorem. Item barbarismus quid aliud est, nisi verbum non eis litteris vel sono enuntiatum, quo ab eis qui latine ante nos locuti sunt, enuntiari solet? Utrum enim Ignoscere producta an correpta tertia syllaba dicatur, non multum curat qui peccatis suis Deum ut ignoscat petit, quolibet modo illud verbum sonare potuerit. Quid est ergo integritas locutionis, nisi alienae consuetudinis conservatio, loquentium veterum auctoritate firmatae? 20. Sed tamen eo magis inde offenduntur homines, quo infirmiores sunt; et eo sunt infirmiores, quo doctiores videri volunt, non rerum scientia qua aedificamur, sed signorum qua non inflari omnino difficile est, cum et ipsa rerum scientia saepe cervicem erigat, nisi dominico reprimatur jugo. Quid enim obest intellectori, quod ita scriptum est: Quae est terra in qua isti insidunt super eam, si bona est an nequam; et quae sunt civitates in quibus ipsi inhabitant in ipsis ? Quam locutionem magis alienae linguae esse arbitror, quam sensum aliquem altiorem. Illud etiam quod jam auferre non possumus de ore cantantium populorum, Super ipsum autem floret sanctificatio mea, nihil profecto sententiae detrahit: auditor tamen peritior mallet hoc corrigi, ut non floret, sed florebit diceretur; nec quidquam impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. Ista ergo facile etiam contemni possunt, si quis ea cavere noluerit, quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus: si quis in eo graecam locutionem servare voluisset, ut diceret, Quod stultum est Dei, sapientius est hominum; et quod infirmum est Dei, fortius est hominum; iret quidem vigilantis lectoris intentio in sententiae veritatem, sed tamen aliquis tardior aut non intelligeret, aut etiam perverse intelligeret. Non enim tantum vitiosa locutio est in latina lingua talis, verum et in ambiguitatem cadit; ut quasi hominum stultum vel hominum infirmum sapientius vel fortius videatur esse quam Dei. Quanquam et illud, sapientius est hominibus, non caret ambiguo, etiamsi soloecismo caret. Utrum enim his hominibus ab eo quod est, Huic homini; an his hominibus ab eo quod est, Ab hoc homine, dictum sit, non apparet nisi illuminatione sententiae. Melius itaque dicitur, Sapientius est quam homines, et fortius est quain homines.

    54

14. Bölüm
  1. Belirsiz işaretlerden sonra söz edeceğiz; şimdi bilinmeyenleri ele alıyoruz. Kelimeler söz konusu olduğunda bunların iki biçimi vardır: okuru ya bilinmeyen bir kelime ya da bilinmeyen bir deyiş takılır. Bunlar yabancı dillerden geliyorsa, ya o dilleri konuşanlara sorulmalı, ya vakit ve yetenek varsa o diller öğrenilmeli ya da birçok çevirmenin karşılaştırılmasına başvurulmalıdır. Kendi dilimizin bazı kelimelerini ve deyişlerini bilmiyorsak, onları okuma ve dinleme alışkanlığıyla öğreniriz. Bilmediğimiz kelime ve deyiş türlerinden daha çok hafızaya emanet edilmesi gereken hiçbir şey yoktur. Böylece ya kendisine sorulabilecek daha bilgili biri karşımıza çıktığında ya da önceki veya sonraki sözlerle, ya da her ikisiyle, bilmediğimiz şeyin ne anlam gücü taşıdığını, neye işaret ettiğini gösteren bir okuma parçasına rastladığımızda, hafızanın yardımıyla kolayca fark edip öğrenebiliriz. Gerçi alışkanlığın öğrenmedeki gücü öyle büyüktür ki Kutsal Yazılarla bir bakıma beslenip büyümüş olanlar başka deyişlere daha çok şaşırır ve onları, Yazılarda öğrendikleri, Latince yazarlarda ise bulunmayan deyişlerden daha az Latince sayarlar. Burada da çevirmen çokluğu, nüshalar karşılaştırılıp incelenir ve tartılırsa, pek çok yardım eder; yeter ki yanlışlık bulunmasın. Çünkü ilahî Yazıları tanımak isteyenlerin titizliği her şeyden önce nüshaları düzeltmeye yönelmelidir; öyle ki aynı çeviri türünden gelenler arasında düzeltilmemiş olanlar düzeltilmiş olanlara yer versin.

    54

    CAPUT XIV. 21. De ambiguis autem signis post loquemur; nunc de incognitis agimus, quorum duae formae sunt, quantum ad verba pertinet. Namque aut ignotum verbum facit haerere lectorem, aut ignota locutio. Quae si ex alienis linguis veniunt, aut quaerenda sunt ab earum linguarum hominibus, aut eaedem linguae, si et otium est et ingenium, ediscendae, aut plurium interpretum consulenda collatio est. Si autem ipsius linguae nostrae aliqua verba locutionesque ignoramus, legendi consuetudine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriae, quam illa verborum locutionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peritior occurrerit de quo quaeri possit, vel talis lectio quae vel ex praecedentibus vel consequentibus vel utrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod ignoramus, facile adjuvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus reperiuntur. Plurimum hic quoque juvat interpretum numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis genere venientes.

    55

15. Bölüm
  1. Çevirilerin kendileri arasında ise Itala ötekilerden üstün tutulsun; çünkü hem kelimelere daha sıkı bağlıdır hem de anlamı açıktır. Herhangi bir Latince nüshayı düzeltmek için de Yunanca nüshalara başvurulsun; bunlar arasında, Eski Ahit söz konusu olduğunda, Yetmişler çevirisinin otoritesi öne çıkar. Artık bütün bilgili Kiliselerde, onların Kutsal Ruh'un öylesine güçlü varlığıyla çevirdikleri söylenir ki o kadar insanın ağzı tek bir ağız olmuştur. Rivayet edildiği ve güvenilmeye layık birçok kişinin anlattığı gibi, her biri ayrı bir hücreye kapanıp çevirdiği hâlde birinin nüshasında ötekilerde aynı kelimelerle ve aynı kelime sırasıyla bulunmayan hiçbir şey çıkmadıysa, bu otoriteye bir şeyi denk tutmaya, hele ondan üstün tutmaya kim cüret eder? Eğer hepsinin ortak bir çalışma ve yargıyla tek bir ses çıksın diye birbirleriyle danıştılarsa, o zaman da tek bir insanın, bilgisi ne olursa olsun, bu kadar yaşlı ve bilgili kişinin uzlaşmasını düzeltmeye yeltenmesi ne doğru ne de yakışıktır. Bu yüzden İbranice nüshalarda onların koyduğundan farklı bir şey bulunsa bile, bence onlar aracılığıyla gerçekleşmiş olan ilahî tasarrufa boyun eğmek gerekir. Bu tasarrufla Yahudi milletinin ya din kaygısıyla ya da kıskançlık yüzünden öteki halklara açmak istemediği kitaplar, Rab aracılığıyla iman edecek milletlere, kral Ptolemaios'un gücüne hizmet ettirilerek çok önceden açıldı. Bu yüzden onların, kendilerini yöneten ve hepsine tek bir ağız vermiş olan Kutsal Ruh'un milletlere uygun gördüğü biçimde çevirmiş olmaları mümkündür. Yine de, yukarıda dediğim gibi, kelimelere daha sıkı bağlanmış çevirmenleri de karşılaştırmak anlamı açıklamak için çoğu zaman faydasız değildir. Öyleyse, söylemeye başladığım gibi, Eski Ahit'in Latince nüshaları gerekirse Yunanca nüshaların otoritesiyle düzeltilmelidir; en çok da yetmiş kişi oldukları hâlde tek ağızla çevirdikleri söylenenlerin nüshalarıyla. Yeni Ahit'in kitaplarında ise Latince nüshaların çeşitliliğinde bir yer sendeliyorsa, Yunanca nüshalara, en çok da daha bilgili ve daha titiz Kiliselerde bulunanlara uymak gerektiğinden kuşku yoktur.

    55

    CAPUT XV. 22. In ipsis autem interpretationibus, Italae caeteris praeferatur; nam est verborum tenacior cum perspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctoritas; qui jam per omnes peritiores Ecclesias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur, multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat? Si autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fleret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensationi, quae per eos facta est, ut libri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolebat, credituris per Dominum Gentibus ministra regis Ptolemaei potestate tanto ante proderentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadmodum congruere Gentibus ille qui eos agebat, et qui unum os omnibus fecerat, Spiritus sanctus judicavit. Sed tamen, ut superius dixi, horum quoque interpretum qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis ad explanandam saepe sententiam. Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse fuerit, graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno interpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testamenti, si quid in latinis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores reperiuntur.

    56

16. Bölüm
  1. Aktarılmış işaretlerde ise, bilinmeyen bir işaret okuru takılıp kalmaya zorlarsa, bunlar kısmen dil bilgisiyle, kısmen şeylerin bilgisiyle araştırılmalıdır. Nitekim Rab'bin tükürükle yaptığı çamuru gözlerine sürdüğü adama yüzünü yıkaması buyrulan Siloam havuzu, bir benzetme olarak bir şey ifade eder ve kuşkusuz gizli bir şey sezdirir. Yine de bilinmeyen bir dile ait bu ad, Müjdeci onu çevirmemiş olsaydı, bu kadar büyük bir anlam gizli kalırdı. Aynı şekilde, o Kitapların yazarlarınca çevrilmemiş birçok İbranice adın, onları çevirebilen biri için Yazıların bilmecelerini çözmede hiç de küçük olmayan bir güç ve yardım taşıdığından kuşku duyulmamalıdır. Bu dili bilen bazı kişiler, bütün bu kelimeleri Yazılardan ayırıp çevirerek sonrakilere hiç de küçük olmayan bir iyilik yapmışlardır: Âdem'in, Havva'nın, İbrahim'in, Musa'nın ne demek olduğunu; ya da yer adlarını, Kudüs'ün, Siyon'un, Eriha'nın, Sina'nın, Lübnan'ın, Şeria'nın ve o dilde bize yabancı olan başka adların anlamını açıklamışlardır. Bu adlar açılıp çevrilince Yazılardaki birçok mecazlı deyiş aydınlanır.
  1. Şeyleri bilmemek de mecazlı deyişleri kapalı kılar: Yazılarda çoğu zaman bir benzetme uğruna anılan hayvanların, taşların, bitkilerin ya da başka şeylerin tabiatlarını bilmediğimizde böyle olur. Nitekim yılanın, kendisine vuranlara başını korumak için bütün bedenini siper ettiği bilinir; bu bilgi, Rab'bin bize yılanlar gibi akıllı olmayı buyurduğu sözün anlamını ne kadar aydınlatır! Demek ki biz de başımız olan Mesih uğruna, bize zulmedenlere daha çok bedenimizi sunmalıyız; yoksa bedenimizi esirgeyip Tanrı'yı inkâr edersek, Hristiyan imanı âdeta içimizde öldürülmüş olur. Yılanın dar bir delikten sıkışarak geçip eski derisini bıraktığı ve yeni güçler kazandığı da söylenir. Bu da, Havari'nin dediği gibi yeniyi giyelim diye eski insanı çıkarmak için yılanın bu akıllılığına öykünmemize, bu çıkarmayı da Rab'bin "Dar kapıdan girin" sözü uyarınca darlıklardan geçerek yapmamıza ne kadar uyar! Yılanın tabiatını bilmek, Yazının bu hayvandan çıkarageldiği birçok benzetmeyi aydınlattığı gibi, Yazının yine benzetmeler yoluyla andığı bazı hayvanları bilmemek de anlamak isteyene çok engel olur. Taşlar, bitkiler ve kökleriyle tutunan her şey için de durum böyledir. Nitekim lal taşının karanlıkta parladığını bilmek, bu taşın benzetme olarak konduğu her yerde kitapların birçok kapalı yerini de aydınlatır; beril ya da elmas taşını bilmemek ise çoğu zaman anlayışın kapılarını kapatır. Gemiye dönen güvercinin getirdiği zeytin dalıyla kalıcı barışın işaret edildiğini kolayca anlamamızın da tek sebebi, zeytinyağının yumuşak dokunuşunun başka bir sıvıyla kolay kolay bozulmadığını ve ağacın kendisinin hep yeşil kaldığını bilmemizdir. Pek çokları ise zufa otunu tanımadıkları için, yani ister ciğeri temizlemekte ister, söylendiği gibi, kısa ve alçak bir ot olduğu hâlde kökleriyle taşları delmekte ne gücü olduğunu bilmedikleri için, "Beni zufa otuyla serp, temizleneyim" sözünün neden söylendiğini hiç bulamazlar.

    56

    CAPUT XVI. 23. In translatis vero signis si qua forte ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus luto de sputo facto inunxerat: quod tamen nomen linguae incognitae, nisi Evangelista interpretatus esset, tam magnus intellectus lateret. Sic etiam multa, quae ab auctoribus eorumdem Librorum interpretata non sunt, nomina hebraea, non est dubitandum habere non parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum, si quis ea possit interpretari: quod nonnulli ejusdem linguae periti viri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam locorum nomina, quid sit Jerusalem, vel Sion, vel Jericho, vel Sina, vel Libanus, vel Jordanis; vel quaecumque alia in illa lingua nobis sunt incognita nomina: quibus apertis et interpretatis, multae in Scripturis figuratae locutiones manifestantur. 24. Rerum autem ignorantia facit obscuras figuratas locutiones, cum ignoramus vel animantium, vel lapidum, vel herbarum naturas, aliarumve rerum, quae plerumque in Scripturis similitudinis alicujus gratia ponuntur. Nam et de serpente quod notum est, totum corpus eum pro capite objicere ferientibus, quantum illustrat sensum illum, quo Dominus jubet astutos nos esse sicut serpentes; ut scilicet pro capite nostro, quod est Christus, corpus potius persequentibus offeramus, ne fides christiana tanquam necetur in nobis, si parcentes corpori negemus Deum; vel illud, quod per cavernae angustias coarctatus, deposita veteri tunica vires novas accipere dicitur, quantum concinit ad imitandam ipsam serpentis astutiam, exuendumque ipsum veterem hominem, sicut Apostolus dicit, ut induamur novo; et exuendum per angustias, dicente Domino, Intrate per angustam portam! Ut ergo notitia naturae serpentis illustrat multas similitudines quas de hoc animante dare Scriptura consuevit; sic ignorantia nonnullorum animalium quae non minus per similitudines commemorat, impedit plurimum intellectorem. Sic lapidum, sic herbarum, vel quaecumque tenentur radicibus. Nam et carbunculi notitia, quod lucet in tenebris, multa illuminat etiam obscura librorum, ubicumque propter similitudinem ponitur; et ignorantia berylli vel adamantis claudit plerumque intelligentiae fores. Nec aliam ob causam facile est intelligere pacem perpetuam significari oleae ramusculo, quem rediens ad arcam columba pertulit, nisi quia novimus et olei lenem contactum non facile alieno humore corrumpi, et arborem ipsam frondere perenniter. Multi autem propter ignorantiam hyssopi, dum nesciunt quam vim habeat, vel ad purgandum pulmonem, vel, ut dicitur, ad saxa radicibus penetranda, cum sit herba brevis atque humilis, omnino invenire non possunt quare sit dictum, Aspergis me hyssopo, et mundabor.

    56_2

  1. Sayıları bilmemek de Yazılarda mecazî ve sırlı biçimde konmuş birçok şeyin anlaşılmamasına yol açar. Çünkü soylu, deyim yerindeyse hür doğmuş bir zihin, Musa'nın, İlyas'ın ve Rab'bin kendisinin kırk gün oruç tutmuş olmasının ne demek istediğini merak etmeden edemez. Bu eylemin mecazî düğümü, bu sayıyı bilmeden ve üzerinde düşünmeden çözülmez. Çünkü kırk, dört kez onu içerir; bu da âdeta zamanların içine dokunmuş olan her şeyin bilgisidir. Hem günlük hem yıllık devirler dört sayısıyla tamamlanır: günlük devir sabah, öğle, akşam ve gece saatleriyle; yıllık devir ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış aylarıyla. Zamanlar içinde yaşarken, içinde yaşamak istediğimiz ebediyet uğruna zamanların hazzından uzak durmalı ve oruç tutmalıyız; gerçi zamanların akışının kendisi de bize zamanları küçümsemeyi ve ebedî olanları istemeyi öğretir. Ayrıca on sayısı Yaratan'ın ve yaratılışın bilgisini işaret eder: üç sayısı Yaratan'a aittir, yedi sayısı ise hayat ve beden yüzünden yaratılmışı gösterir. Çünkü hayatta üç şey vardır; Tanrı'nın bütün yürekle, bütün canla, bütün zihinle sevilmesi gerekmesi de bundandır. Bedende ise onu oluşturan dört unsur apaçık görünür. Bu on sayısı bize zamansal biçimde sunulduğunda, yani dörtle çarpıldığında, zamanların hazzından uzak, iffetle ve perhizle yaşamamız, yani kırk gün oruç tutmamız öğütlenir. Bunu Musa'nın şahsında temsil edilen Kanun da, İlyas'ın temsil ettiği Peygamberlik de, Rab'bin kendisi de öğütler. O, âdeta Kanun'dan ve Peygamberlerden tanıklık alarak, dağda onların ortasında, üç öğrencisi görüp hayrete düşerken nurla parladı. Sonra şu araştırılır: Pentekost yüzünden dinimizde az kutsal sayılmayan elli sayısı kırktan nasıl çıkar; bu sayı üç zaman yüzünden, yani Kanun'dan önce, Kanun altında ve Lütuf altında olmak üzere, ya da Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un adı yüzünden üçle çarpılıp üstüne daha yüce bir biçimde Teslis'in kendisi eklenince en arınmış Kilise'nin sırrına nasıl bağlanır ve Rab'bin dirilişinden sonra sağ tarafa atılan ağların tuttuğu yüz elli üç balığa nasıl varır? İşte kutsal Kitaplarda başka başka birçok sayı biçimiyle benzetmelerin bazı sırları konmuştur; okuyanlar sayıları bilmedikleri için bunlar onlara kapalıdır.
  1. Bazı musiki konularını bilmemek de az şeyi kapatıp örtmez. Nitekim biri, psalterion ile lir arasındaki farktan yola çıkarak bazı şeylerin mecazlarını hiç de yersiz olmayan bir biçimde açmıştır. On telli psalterion için de bilginler arasında, onu bu kadar tel sayısına zorlayan bir musiki kuralı olup olmadığı yerinde olarak sorulur. Yoksa böyle bir kural yoksa, bu sayının kendisi ya Kanun'un on emri yüzünden —ki bu sayı da sorulursa ancak Yaratan'a ve yaratılmışa bağlanabilir— ya da yukarıda açıklanan on sayısının kendisi yüzünden, tam da bu sebeple daha kutsal bir anlamda mı alınmalıdır? İncil'de anılan tapınağın yapılış sayısı, yani kırk altı yıl, bilmem nasıl bir musiki çınlatır. Bu sayı, uğruna tapınaktan söz edilen Rab'bin bedeninin yapısına bağlanınca, bazı sapkınları Tanrı'nın Oğlu'nun sahte değil, hakiki ve insanî bir bedene büründüğünü itiraf etmeye zorlar. Çünkü hem sayıyı hem musikiyi kutsal Yazılarda birçok yerde saygın bir yerde konmuş buluruz.

    56_2
    1. Numerorum etiam imperitia multa facit non intelligi, translate ac mystice posita in Scripturis. Ingenium quippe, ut ita dixerim, ingenuum non potest non moveri quid sibi velit quod et Moyses, et Elias, et ipse Dominus quadraginta diebus jejunaverunt. Cujus actionis figuratus quidam nodus, nisi hujus numeri cognitione et consideratione, non solvitur. Habet enim denarium quater, tanquam cognitionem omnium rerum intextam temporibus. Quaternario namque numero et diurna et annua curricula peraguntur: diurna matutinis, meridianis, vespertinis, nocturnisque horarum spatiis; annua vernis, aestivis, autumnalibus, hiemalibusque mensibus. A temporum autem delectatione dum in temporibus vivimus, propter aeternitatem in qua vivere volumus, abstinendum et jejunandum est: quamvis temporum cursibus ipsa nobis insinuetur doctrina contemnendorum temporum et appetendorum aeternorum. Porro autem denarius numerus Creatoris atque creaturae significat scientiam: nam trinitas Creatoris est, septenarius autem numerus creaturam indicat, propter vitam et corpus. Nam in illa tria sunt, unde etiam toto corde, tota anima, tota mente diligendus est Deus; in corpore autem quatuor manifestissima apparent, quibus constat, elementa. In hoc ergo denario dum temporaliter nobis insinuatur, id est, quater ducitur, caste et continenter, a temporum delectatione vivere, hoc est quadraginta diebus jejunare monemur. Hoc Lex, cujus persona est in Moyse, hoc Prophetia, cujus personam gerit Elias, hoc ipse Dominus monet; qui tanquam testimonium habens ex Lege et Prophetis, medius inter illos in monte, tribus discipulis videntibus atque stupentibus, claruit. Deinde ita quaeritur quomodo quinquagenarius de quadragenario numero existat, qui non mediocriter in nostra religione sacratus est propter Pentecosten, et quomodo ter ductus propter tria tempora, ante Legem, sub Lege, sub Gratia, vel propter nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, adjuncta eminentius ipsa Trinitate, ad purgatissimae Ecclesiae mysterium referatur, perveniatque ad centum quinquaginta tres pisces, quos retia post resurrectionem Domini in dexteram partem missa ceperunt. Ita multis aliis atque aliis numerorum formis quaedam similitudinum in sanctis Libris secreta ponuntur, quae propter numerorum imperitiam legentibus clausa sunt. 26. Non pauca etiam claudit atque obtegit nonnullarum rerum musicarum ignorantia. Nam et de psalterii et citharae differentia, quidam non inconcinne aliquas rerum figuras aperuit: et decem chordarum psalterium, non importune inter doctos quaeritur utrum habeat aliquam musicae legem, quae ad tantum nervorum numerum cogat; an vero, si non habet, eo ipso magis sacrate accipiendus sit ipse numerus, vel propter decalogum Legis, de quo item numero si quaeratur, nonnisi ad Creatorem creaturamque referendus est, vel propter superius expositum ipsum denarium. Et ille numerus aedificationis templi, qui commemoratur in Evangelio, quadraginta scilicet et sex annorum, nescio quid musicum sonat; et relatus ad fabricam Dominici corporis, propter quam templi mentio facta est, cogit nonnullos haereticos confiteri Filium Dei non falso, sed vero et humano corpore indutum: et numerum quippe et musicam plerisque locis in sanctis Scripturis honorabiliter posita invenimus.

    57

17. Bölüm
  1. Dokuz Musa'nın Jüpiter'in ve Hafıza'nın kızları olduğunu uyduran putperest batıl inançlarının yanılgılarına kulak verilmemelidir. Onları, aralarında bu tür konularda ondan daha bilgili ya da daha meraklı biri bulunur mu bilmediğim Varro çürütür. Varro'nun anlattığına göre, adını hatırlamadığım bir şehir, Apollon tapınağına adak olarak koymak üzere üç sanatkâra Musa heykellerinden üçer tane ısmarlamış; sanatkârlardan hangisi daha güzel heykeller yaparsa seçip satın alacakları heykeller onunkiler olacakmış. Sonra bu sanatkârların eserlerini aynı güzellikte bitirdikleri, dokuzunun da şehrin hoşuna gittiği ve Apollon tapınağına adanmak üzere hepsinin satın alındığı olmuş. Varro'ya göre şair Hesiodos sonradan bunlara ad koymuş. Demek ki dokuz Musa'yı Jüpiter doğurmadı; üç zanaatkâr üçer tane yarattı. O şehir de üç sanatkâra ısmarlamıştı; bunu rüyasında Musaları gördüğü ya da Musalar o sayıda sanatkârlardan birinin gözüne göründüğü için değil, şarkıların malzemesi olan bütün sesin tabiatça üç biçimli olduğunu fark etmek kolay olduğu için yapmıştı. Çünkü ses ya çalgı olmadan gırtlaktan şarkı söyleyenlerde olduğu gibi insan sesiyle çıkarılır, ya borazanlarda ve kavallarda olduğu gibi üflemeyle, ya da lirlerde, davullarda ve vurularak ses veren başka çalgılarda olduğu gibi vurmayla.

    57

    CAPUT XVII. 27. Non enim audiendi sunt errores gentilium superstitionum, qui novem Musas Jovis et Memoriae filias esse finxerunt. Refellit eos Varro, quo nescio utrum apud eos quisquam talium rerum doctior vel curiosior esse possit. Dicit enim civitatem nescio quam, non enim nomen recolo, locasse apud tres artifices terna simulacra Musarum, quod in templo Apollinis donum poneret, ut quisquis artificum pulchriora formasset, ab illo potissimum electa emeret. Itaque contigisse ut opera sua quoque illi artifices aeque pulchra explicarent, et placuisse civitati omnes novem, atque omnes esse emptas, ut in Apollinis templo dedicarentur; quibus postea dicit Hesiodum poetam imposuisse vocabula. Non ergo Jupiter novem Musas genuit, sed tres fabri ternas creaverunt. Tres autem non propterea illa civitas locaverat, quia in somnis eas viderat, aut tot se cujusquam illorum oculis demonstraverant; sed quia facile erat animadvertere omnem sonum, quae materies cantilenarum est, triformem esse natura. Aut enim voce editur, sicuti eorum est qui faucibus sine organo canunt; aut flatu, sicut tubarum et tibiarum; aut pulsu, sicut in citharis et tympanis, et quibuslibet aliis quae percutiendo canora sunt.

    58

18. Bölüm
  1. Ama Varro'nun anlattığı doğru olsun olmasın, biz kutsal Yazıları anlamaya yarayacak faydalı bir şey kapabileceksek, dinsizlerin batıl inancı yüzünden musikiden kaçmamalıyız; ruhanî şeyleri kavramaya yarayacak bir şeyi lirlerden ve çalgılardan yola çıkarak tartıştığımızda da onların tiyatro saçmalıklarına dönmüş olmayız. Harflerin mucidinin Merkür olduğunu söylüyorlar diye harfleri öğrenmememiz gerekmezdi; adalete ve fazilete tapınaklar adayıp yürekte taşınması gerekeni taşlarda tapmayı yeğlediler diye de adaletten ve faziletten kaçmamız gerekmez. Tersine, iyi ve hakiki Hristiyan olan herkes, hakikati nerede bulursa bulsun Rabbine ait olduğunu anlasın. Onu itiraf edip tanırken, kutsal sayılan metinlerde bile olsa batıl uydurmaları reddetsin. Tanrı'yı bildikleri hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmeyen ya da O'na şükretmeyen, tersine düşüncelerinde boşa düşen ve anlayışsız yürekleri kararan insanlar için üzülsün ve onlardan sakınsın; çünkü "bilge olduklarını söylerken akılsız oldular ve bozulmaz Tanrı'nın yüceliğini bozulabilir insanın, kuşların, dört ayaklıların ve sürüngenlerin suretine benzeyen şeylerle değiştirdiler."

    58

    CAPUT XVIII. 28. Sed sive ita se habeat quod Varro retulit, sive non ita; nos tamen non propter superstitionem profanorum debemus musicam fugere, si quid inde utile ad intelligendas sanctas Scripturas rapere potuerimus; nec ad illorum theatricas nugas converti, si aliquid de citharis et de organis, quod ad spiritualia capienda valeat, disputemus. Neque enim et litteras discere non debuimus, quia earum repertorem dicunt esse Mercurium; aut quia justitiae virtutique templa dedicarunt, et quae corde gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis justitia virtusque fugienda est: imo vero quisquis bonus verusque christianus est, Domini sui esse intelligat, ubicumque invenerit veritatem, quam confitens et agnoscens, etiam in Litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet; doleatque homines atque caveat, qui cognoscentes Deum, non ut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est cor insipiens eorum: dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium.

    59

19. Bölüm
  1. Ama bu konuyu, son derece gerekli olduğu için, daha dikkatle açıklayalım. Putperestlerin âdetlerinde de uygulanan iki tür öğreti vardır: biri insanların koyduğu şeylere, öteki ise insanların zaten gerçekleşmiş ya da Tanrı tarafından konmuş olarak gözlemlediği şeylere aittir. İnsanların koyduklarına dayanan öğretinin bir kısmı batıl inançtır, bir kısmı değildir.

    59

    CAPUT XIX. 29. Sed ut totum istum locum, nam est maxime necessarius, diligentius explicemus; duo sunt genera doctrinarum, quae in gentilibus etiam moribus exercentur. Unum earum rerum quas instituerunt homines; alterum earum quas animadverterunt jam peractas aut divinitus institutas. Illud quod est secundum institutiones hominum, partim superstitiosum est, partim non est.

    60

20. Bölüm
  1. Putları yapmaya ve onlara tapmaya, ya da yaratılmışa veya yaratılmışın herhangi bir parçasına Tanrı'ya tapar gibi tapmaya yönelik olarak insanlarca konmuş her şey batıl inançtır. Cinlerle danışmaya ve onlarla işaretler üzerine kararlaştırılıp karara bağlanmış birtakım anlaşmalara dayanan şeyler de öyledir; şairlerin öğretmekten çok anmayı âdet edindiği büyü sanatlarının girişimleri bu türdendir. Kâhinlerin ve kuş falcılarının kitapları da, daha serbest bir boşlukla da olsa, bu cinstendir. Hekimlik ilminin de mahkûm ettiği bütün muskalar ve sözde çareler bu cinse girer: ister efsunlarda, ister "karakter" dedikleri birtakım işaretlerde, ister bir şeyler asmakta, bağlamakta, hatta bir bakıma dans ettirmekte olsun; bunlar bedenleri dengelemek için değil, gizli ya da açık birtakım anlamlar için yapılır. Batıl inanca bulaşıyor değil de tabiat yoluyla fayda sağlıyormuş gibi görünsünler diye bunlara daha yumuşak bir adla "tabiî çareler" derler: tek kulağın tepesine takılan küpeler, parmaklara geçirilen devekuşu kemiğinden halkacıklar, ya da hıçkırdığında sağ elinle sol başparmağını tutmanın sana öğütlenmesi gibi.
  1. Bunlara binlerce boş uğur gözlemi eklenir: bir uzuv seğirirse; yan yana yürüyen iki dostun arasından bir taş, bir köpek ya da bir çocuk geçerse... Taşı dostluğu bozan bir şeymiş gibi çiğnemeleri, yan yana yürürlerken araya giren masum çocuğa tokat atmalarından daha az zararlıdır. Ama çocukların öcünün bazen köpeklerce alınması hoştur: bazıları öyle batıl inançlıdır ki araya giren köpeğe bile vurmaya cüret ederler, ama bunu cezasız yapamazlar; çünkü köpek de bazen kendisine vuranı bu boş çareden hemen hakiki bir hekime gönderir. Şunlar da buradan gelir: evinin önünden geçerken eşiğe basmak; ayakkabısını giyerken biri hapşırırsa yatağa geri dönmek; yola çıkarken ayağı takılırsa eve dönmek; elbisesini fareler kemirince, uğradığı zarara üzülmekten çok gelecekteki bir kötülüğün kuşkusuyla titremek. Cato'nun şu sözü bu yüzden pek zarif söylenmiştir: Biri ona danışıp farelerin çizmelerini kemirdiğini söyleyince, Cato bunun bir uğursuzluk alameti olmadığını, asıl çizmeler fareleri kemirseydi alamet sayılması gerektiğini söylemiş.

    60

    CAPUT XX. 30. Superstitiosum est quidquid institutum est ab hominibus ad facienda et colenda idola pertinens, vel ad colendam sicuti Deum creaturam partemve ullam creaturae; vel ad consultationes et pacta quaedam significationum cum daemonibus placita atque foederata, qualia sunt molimina magicarum artium, quae quidem commemorare potius quam docere assolent poetae. Ex quo genere sunt, sed quasi licentiore vanitate, aruspicum et augurum libri. Ad hoc genus pertinent omnes etiam ligaturae atque remedia, quae medicorum quoque disciplina condemnat, sive in praecantationibus, sive in quibusdam notis quos characteres vocant, sive in quibusque rebus suspendendis atque illigandis, vel etiam aptandis quodammodo, non ad temperationem corporum, sed ad quasdam significationes aut occultas, aut etiam manifestas; quae mitiore nomine physica vocant, ut quasi non superstitione implicare, sed natura prodesse videantur: sicut sunt inaures in summo aurium singularum, aut de struthionum ossibus ansulae in digitis, aut cum tibi dicitur singultienti, ut dextera manu sinistrum pollicem teneas. 31. His adjunguntur millia inanissimarum observationum, si membrum aliquod salierit, si junctim ambulantibus amicis lapis, aut canis, aut puer medius intervenerit: atque illud quod lapidem calcant, tanquam diremptorem amicitiae, minus molestum est, quam quod innocentem puerum colapho percutiunt, si pariter ambulantibus intercurrit. Sed bellum est quod aliquando pueri vindicantur a canibus: nam plerumque tam superstitiosi sunt quidam, ut etiam canem qui medius intervenerit, ferire audeant, non impune; namque a vano remedio cito ille interdum percussorem suum ad verum medicum mittit. Hinc sunt etiam illa, limen calcare cum ante domum suam transit; redire ad lectum, si quis dum se calceat sternutaverit; redire domum, si procedens offenderit; cum vestis a soricibus roditur, plus tremere suspicione futuri mali, quam praesens damnum dolere. Unde illud eleganter dictum est Catonis, qui cum esset consultus a quodam, qui sibi a soricibus erosas caligas diceret; respondit non esse illud monstrum, sed vere monstrum habendum fuisse, si sorices a caligis roderentur.

    61

21. Bölüm
  1. Doğum günlerini inceledikleri için genethliaci denen, bugün ise halk arasında matematikçi diye anılanlar da bu zararlı batıl inanç cinsinden ayrı tutulmamalıdır. Çünkü onlar, biri doğduğunda yıldızların gerçek konumunu izleseler, hatta bazen bulup çıkarsalar bile, buradan eylemlerimizi ya da eylemlerimizin sonuçlarını önceden söylemeye kalkıştıkları için çok yanılırlar ve cahil insanlara acınacak bir kölelik satarlar. Çünkü hür bir insan böyle bir matematikçinin yanına girdiğinde, oradan Mars'ın ya da Venüs'ün, daha doğrusu bütün yıldızların kölesi olarak çıkmak için para verir. İlk yanılıp yanılgılarını sonrakilere içirenler bu yıldızlara ya benzerlik yüzünden hayvanların, ya da insanları onurlandırmak için insanların adlarını vermişlerdir. Buna şaşmamak gerekir; daha yakın ve daha yeni zamanlarda bile Lucifer dediğimiz yıldızı Roma Kayseri'nin onuruna ve adına adamaya kalkıştılar. Belki bu gerçekleşir ve zamanla yerleşirdi de; ama Kayser'in büyükannesi Venüs bu ad mülkünü önceden ele geçirmişti ve sağken hiç sahip olmadığı, sahip olmayı da istemediği bir şeyi hiçbir hakla mirasçılarına geçiremezdi. Boş kalan ve önce ölmüş birinin onuruna ayrılmamış bir yer bulunduğunda ise bu tür işlerde olağan olan oldu. Nitekim Quintilis ve Sextilis ayları yerine, Julius Caesar ile Augustus Caesar'ın onuruna adlandırılmış Julius ve Augustus aylarından söz ediyoruz. Böylece isteyen kolayca anlar ki o yıldızlar da önceden bu adlar olmadan gökte dolaşıyorlardı. Ama insanlar, ya krallık gücü karşısında mecbur kaldıkları ya da insanca bir boş gururla hoşlarına gittiği için anılarını onurlandırdıkları kişiler ölünce, onların adlarını yıldızlara vererek kendi ölülerini göğe yükseltiyor gibi görünürlerdi. Ama insanlarca nasıl adlandırılırlarsa adlandırılsınlar, bunlar Tanrı'nın dilediği gibi koyup düzenlediği yıldızlardır ve zamanları ayırıp değiştiren belirli bir hareketleri vardır. Biri doğarken bu hareketin ne durumda olduğunu kaydetmek, kutsal Yazının mahkûm ettiği kimselerin bulup yazdığı kurallarla kolaydır. Yazı onlar hakkında şöyle der: "Dünyayı tartabilecek kadar çok şey bilmeyi başardılarsa, onun Rabbini nasıl daha kolay bulamadılar?"

    61

    CAPUT XXI. 32. Neque illi ab hoc genere perniciosae superstitionis segregandi sunt, qui genethliaci, propter natalium dierum considerationes, nunc autem vulgo mathematici vocantur. Nam et ipsi quamvis veram stellarum positionem, cum quisque nascitur, consectentur, et aliquando etiam pervestigent; tamen quod inde conantur vel actiones nostras vel actionum eventa praedicere, nimis errant, et vendunt imperitis hominibus miserabilem servitutem. Nam quisque liber ad hujusmodi mathematicum cum ingressus fuerit, dat pecuniam ut servus inde exeat aut Martis, aut Veneris, vel potius omnium siderum; quibus illi qui primi erraverunt, erroremque posteris propinaverunt, vel bestiarum propter similitudinem, vel hominum ad ipsos homines honorandos imposuerunt vocabula. Non enim mirandum est, cum etiam propioribus recentioribusque temporibus, sidus quod appellamus Luciferum, honori et nomini Caesaris Romani dicare conati sunt. Et fortasse factum esset atque isset in vetustatem, nisi avia ejus Venus praeoccupasset hoc nominis praedium; neque jure ullo ad haeredes trajiceret, quod nunquam viva possederat aut possidendum petiverat. Nam ubi vacabat locus, neque alicujus priorum mortuorum honore tenebatur, factum est quod in rebus talibus fieri solet. Pro quintili enim et sextili mensibus, Julium atque Augustum vocamus, de honoribus hominum Julii Caesaris et Augusti Caesaris nuncupatos; ut facile qui voluerit intelligat etiam illa sidera prius sine his nominibus coelo vagata esse: mortuis autem illis quorum honorare memoriam vel coacti sunt homines regia potestate, vel placuit humana vanitate, nomina eorum imponentes sideribus, eos ipsos sibi mortuos in coelum levare videbantur. Sed quodlibet vocentur ab hominibus, sunt tamen sidera, quae Deus instituit et ordinavit ut voluit; et est certus motus illorum, quo tempora distinguuntur atque variantur. Quem motum notare, cum quisque nascitur, quo modo se habeat, facile est, per eorum inventas conscriptasque regulas, quos sancta Scriptura condemnat, dicens: Si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum, quomodo ejus Dominum non facilius invenerunt?

    62

22. Bölüm
  1. Ama bu kayda dayanarak doğanların huylarını, eylemlerini, başlarına gelecekleri önceden söylemek istemek büyük bir yanılgı ve büyük bir deliliktir. Bu tür şeyleri unutmak için öğrenmiş olanlar arasında bu batıl inanç hiç kuşkusuz çürütülür. Çünkü takımyıldız dedikleri şey, bu zavallılara daha da zavallıların hakkında danıştığı kişi doğarken yıldızların nasıl durduğunun kaydıdır. Oysa bazı ikizler rahimden öyle art arda gelebilir ki aralarında hiçbir zaman aralığı yakalanamaz ve takımyıldızda sayılarla kaydedilemez. Bu yüzden bazı ikizlerin aynı takımyıldıza sahip olması zorunludur; oysa yaptıkları ya da başlarına gelen şeylerin sonuçları eşit değildir, çoğu zaman öyle farklıdır ki biri pek mutlu, öteki pek mutsuz yaşar. Nitekim Esav ile Yakup'un ikiz doğduğunu biliyoruz; öyle ki sonra doğan Yakup, önce doğan kardeşinin topuğunu eliyle tutarken bulunmuştu. Bunların doğdukları gün ve saat, ikisinin takımyıldızı tek olmaktan başka türlü kaydedilemezdi; ama ikisinin huyları, işleri, çektikleri ve başarıları arasında ne kadar fark olduğuna, artık bütün milletlerin ağzında dolaşan Yazı tanıktır.
  1. İkizlerin doğumunu ayıran o en küçük, en dar zaman anının, şeylerin tabiatında ve gök cisimlerinin son derece hızlı dönüşünde çok etkili olduğunu söylemeleri de konuyla ilgili değildir. Çünkü bunun çok etkili olduğunu kabul etsem bile, bu fark matematikçinin kaderi onlara bakarak söylediğini iddia ettiği takımyıldızlarda bulunamaz. Öyleyse takımyıldızlarda bulamadığı bu farkın —ki ister Yakup ister kardeşi için danışılsın, baktığı takımyıldız zorunlu olarak tektir— gelişigüzel ve kaygısızca suçladığı gökte bulunmasının, boş yere kaygıyla eğildiği tabloda ise bulunmamasının ona ne faydası olur? Bu yüzden, insan küstahlığıyla konmuş bazı şey işaretlerine dayanan bu kanaatler de cinlerle yapılmış o anlaşmalara ve sözleşmelere bağlanmalıdır.

    62

    CAPUT XXII. 33. Sed ex ea notatione velle nascentium mores, actus, eventa praedicere, magnus error et magna dementia est. Et apud eos quidem qui talia dediscenda didicerunt, sine ulla dubitatione refellitur haec superstitio. Constellationes enim quas vocant, notatio est siderum, quomodo se habebant cum ille nasceretur, de quo isti miseri a miserioribus consuluntur. Fieri autem potest, ut aliqui gemini tam sequaciter fundantur ex utero, ut intervallum temporis inter eos nullum possit apprehendi, et constellationem numeris annotari. Unde necesse est nonnullos geminos easdem habere constellationes, cum paria rerum, vel quas agunt vel quas patiuntur, eventa non habeant, sed plerumque ita disparia, ut alius felicissimus, alius infelicissimus vivat: sicut Esau et Jacob geminos accepimus natos, ita ut Jacob, qui posterior nascebatur, manu plantam praecedentis fratris tenens inveniretur. Horum certe dies atque hora nascentium aliter notari non posset, nisi ut amborum constellatio esset una; quantum autem intersit inter amborum mores, facta, labores atque successus, Scriptura testis est, jam ore omnium gentium pervagata. 34. Neque enim ad rem pertinet, quod dicunt ipsum momentum minimum atque angustissimum temporis, quod geminorum partum disterminat, multum valere in rerum natura atque caelestium corporum rapidissima velocitate. Etsi enim concedam ut plurimum valeat, tamen in constellationibus a mathematico inveniri non potest, quibus inspectis se fata dicere profitetur. Quod ergo in constellationibus non invenit, quas necesse est unas inspiciat, sive de Jacob, sive de ejus fratre consulatur; quid ei prodest si distat in coelo quod temere securus infamat, et non distat in tabula quam frustra sollicitus intuetur? Quare istae quoque opiniones quibusdam rerum signis humana praesumptione institutis, ad eadem illa quasi quaedam cum daemonibus pacta et conventa referendae sunt.

    63

23. Bölüm
  1. Bu yüzden, Tanrı'nın gizli bir yargısıyla, kötü şeylere düşkün insanlar iradelerinin hak ettiği gibi alay edilip aldatılmaya teslim edilirler. Onlarla alay eden ve onları aldatan, şeylerin son derece güzel düzenine göre dünyanın bu en aşağı kısmı ilahî takdirin kanunuyla kendilerine bağlanmış olan hain meleklerdir. Bu alaylar ve aldatmalar yüzünden, bu batıl ve zararlı kehanet türleriyle geçmişe ve geleceğe dair birçok şey söylenir ve bunlar söylendiği gibi gerçekleşir; gözlem yapanların başına da gözlemlerine uygun birçok şey gelir. Bunlara dolanan insanlar daha da meraklı olur ve en yıkıcı yanılgının çok katlı tuzaklarına kendilerini gittikçe daha çok sokarlar. İlahî Yazı ruhun bu zinası hakkında, kurtuluşumuz için, susmamıştır. Ama ruhu bundan, onlarla uğraşanlar yanlış söylüyor diye bu tür şeylerin izlenmemesi gerektiğini söyleyerek caydırmamış, tersine şöyle demiştir: "Size bir şey söylerler ve o öyle de çıkarsa, onlara inanmayın." Ölmüş Samuel'in hayaleti kral Saul'a doğru şeyler önceden bildirdi diye, o hayaletin çağrıldığı bu tür saygısızlıklar daha az lanetlenecek değildir. Havarilerin İşleri'nde karnından konuşan bir kadın Rab'bin havarilerine doğru bir tanıklıkta bulundu diye havari Pavlus o ruhu esirgemedi; tersine, o cini azarlayıp kovarak kadını temizledi.
  1. Öyleyse insanlarla cinler arasında âdeta sadakatsiz ve hilekâr bir dostluğun anlaşmaları olarak kurulmuş, ya boş ya da zararlı batıl inanca dayanan bütün bu tür sanatlar Hristiyan tarafından büsbütün reddedilmeli, onlardan kaçılmalıdır. Havari der ki: "Put bir şeydir demiyorum; ama onlar kurbanlarını Tanrı'ya değil cinlere sunarlar; sizin cinlerle ortak olmanızı istemem." Havari'nin putlar ve onların onuruna sunulan kurbanlar hakkında söylediğini, bütün hayalî işaretler için de düşünmek gerekir: ister putlara tapmaya, ister yaratılmışa ve parçalarına Tanrı gibi tapmaya sürüklesinler, ister çarelerle ve başka gözlemlerle uğraşmaya ait olsunlar. Bunlar Tanrı tarafından, Tanrı'nın ve komşunun sevgisi için âdeta herkese açık olarak konmamıştır; tersine, zamansal şeylere yönelik kişisel isteklerle zavallıların yüreklerini dağıtırlar. Öyleyse bütün bu öğretilerde, önderleri Şeytan'la birlikte dönüş yolumuzu kapatıp sürgülemekten başka bir şey yapmaya çalışmayan cinlerle ortaklıktan korkmalı ve kaçınmalıdır. Tanrı'nın yaratıp düzenlediği yıldızlar hakkında insanlarca insanî ve aldatıcı tahminler konduğu gibi, doğan ya da ilahî takdirin yönetimiyle herhangi bir biçimde var olan şeyler hakkında da pek çokları insanî kuşkulara dayanarak, âdeta kurala bağlı tahminler yürütüp pek çok şeyi yazıya geçirmiştir: alışılmadık bir şey olursa, örneğin bir katır doğurursa ya da bir şeye yıldırım düşerse ne anlama geldiğini.

    63

    CAPUT XXIII. 35. Hinc enim fit ut occulto quodam judicio divino, cupidi malarum rerum homines tradantur ludendi et decipiendi pro meritis voluntatum suarum, illudentibus eos atque decipientibus praevaricatoribus angelis; quibus ista mundi pars infima, secundum pulcherrimum ordinem rerum, divinae providentiae lege subjecta est. Quibus illusionibus et deceptionibus evenit, ut istis superstitiosis et perniciosis divinationum generibus multa praeterita et futura dicantur, nec aliter accidant, quam dicuntur; multaque observantibus secundum observationes suas eveniant, quibus implicati curiosiores fiant, et sese magis magisque inserant multiplicibus laqueis perniciosissimi erroris. Hoc genus fornicationis animae salubriter divina Scriptura non tacuit; neque ab ea sic deterruit animam, ut propterea talia negaret esse sectanda quia falsa dicantur a professoribus eorum, sed etiam si dixerint vobis, inquit, et ita evenerit, ne credatis eis. Non enim quia imago Samuelis mortui Sauli regi vera praenuntiavit, propterea talia sacrilegia, quibus imago illa praesentata est, minus exsecranda sunt: aut quia in Actibus Apostolorum ventriloqua femina verum testimonium perhibuit Apostolis Domini, idcirco Paulus apostolus pepercit illi spiritui, ac non potius feminam illius daemonii correptione atque exclusione mundavit. 36. Omnes igitur artes hujusmodi vel nugatoriae vel noxiae superstitionis, ex quadam pestifera societate hominum et daemonum, quasi pacta quaedam infidelis et dolosae amicitiae constituta, penitus sunt repudianda et fugienda christiano: Non quod idolum sit aliquid, ait Apostolus, sed quia quae immolant, daemoniis immolant, et non Deo; nolo autem vos socios daemoniorum fieri. Quod autem de idolis, et de immolationibus, quae honori eorum exhibentur, dixit Apostolus, hoc de omnibus imaginariis signis sentiendum est, quae vel ad cultum idolorum, vel ad creaturam ejusque partes tanquam Deum colendas trahunt, vel ad remediorum aliarumque observationum curam pertinent; quae non sunt divinitus ad dilectionem Dei et proximi tanquam publice constituta, sed per privatas appetitiones rerum temporalium corda dissipant miserorum. In omnibus ergo istis doctrinis societas daemonum formidanda atque vitanda est, qui nihil cum principe suo diabolo nisi reditum nostrum claudere atque obserare conantur. Sicut autem de stellis, quas condidit et ordinavit Deus, humanae et deceptoriae conjecturae ab hominibus institutae sunt; sic etiam de quibusque nascentibus vel quoquo modo divinae providentiae administratione existentibus rebus, multi multa humanis suspicionibus, quasi regulariter conjectantes, litteris mandaverunt, si forte insolite acciderint, tanquam si mula pariat, aut fulmine aliquid percutiatur.

    64

24. Bölüm
  1. Bütün bunlar ancak ruhların küstah varsayımıyla, âdeta ortak bir dil kurarak cinlerle anlaşmaya bağlandıkları ölçüde etkilidir. Yine de hepsi zararlı merakla, işkence eden kaygıyla, ölüm getiren kölelikle doludur. Çünkü etkili oldukları için gözlenmemişlerdir; gözlenip işaret olarak kaydedildikleri için etkili olmuşlardır. Bu yüzden her biri farklı insanlara, kendi düşüncelerine ve varsayımlarına göre farklı biçimde gerçekleşir. Çünkü aldatmak isteyen o ruhlar, herkes için, onu kuşkuları ve onaylarıyla tuzağa düşmüş gördükleri türden şeyler hazırlarlar. Örneğin çapraz çizilen X harfinin tek bir biçimi Yunanlarda bir şeyi, Latinlerde başka bir şeyi ifade eder; bu tabiatça değil, işaret etme konusundaki karar ve uzlaşma iledir. Bu yüzden iki dili de bilen biri bir Yunana yazıyla bir şey işaret etmek isterse, harfi bir Latine yazarken koyduğu anlamda koymaz. Beta da tek ve aynı sesle Yunanlarda bir harfin, Latinlerde bir sebzenin, pazının adıdır. Lege dediğimde de bu iki hecede Yunan bir şey, Latin başka bir şey anlar. İşte bütün bu anlamlar ruhları her topluluğun kendi uzlaşmasına göre etkiler ve uzlaşma farklı olduğu için farklı biçimde etkiler. İnsanlar bunlarda, bunlar zaten anlam taşıdığı için uzlaşmamışlardır; tersine, bunlarda uzlaşıldığı için anlam taşırlar. Aynı şekilde, cinlerle zararlı ortaklığın kurulmasına yarayan o işaretler de herkesin kendi gözlemlerine göre etkili olur. Bunu en açık biçimde kuş falcılarının ayini gösterir: onlar hem gözlemden önce hem de gözlenen işaretleri belirledikten sonra kuşların uçuşunu görmemeye, seslerini duymamaya çalışırlar; çünkü gözlemcinin onayı eklenmedikçe bunların hiçbiri işaret değildir.

    64

    CAPUT XXIV. 37. Quae omnia tantum valent, quantum praesumptione animorum quasi communi quadam lingua cum daemonibus foederata sunt. Quae tamen plena sunt omnia pestiferae curiositatis, cruciantis sollicitudinis, mortiferae servitutis. Non enim quia valebant, animadversa sunt; sed animadvertendo atque signando factum est ut valerent. Et ideo diversis diverse proveniunt secundum cogitationes et praesumptiones suas. Illi enim spiritus qui decipere volunt, talia procurant cuique, qualibus eum irretitum per suspiciones et consensiones ejus vident. Sicut enim, verbi gratia, una figura litterae X quae decussatim notatur, aliud apud Graecos, aliud apud Latinos valet, non natura, sed placito et consensione significandi; et ideo qui utramque linguam novit, si homini Graeco velit aliquid significare scribendo, non in ea significatione ponit bene litteram, in qua eam ponit cum homini scribit Latino: et Beta uno eodemque sono, apud Graecos litterae, apud Latinos oleris nomen est; et cum dico, Lege, in his duabus syllabis, aliud Graecus, aliud Latinus intelligit: sicut ergo hae omnes significationes pro suae cujusque societatis consensione animos movent, et quia diversa consensio est, diverse movent; nec ideo consenserunt in eas homines, quia jam valebant ad significationem, sed ideo valent, quia consenserunt in eas: sic etiam illa signa, quibus perniciosa daemonum societas comparatur, pro cujusque observationibus valent. Quod manifestissime ostendit ritus augurum, qui et antequam observent, et posteaquam observata signa tenuerint, id agunt ne videant volatus, aut audiant voces avium; quia nulla ista signa sunt, nisi consensus observantis accedat.

    65

25. Bölüm
  1. Bunlar Hristiyan ruhundan kesilip kökünden sökülünce, sırada batıl olmayan, yani cinlerle değil insanların kendi aralarında kurdukları insan kurumlarına bakmak gelir. Çünkü insanlar arasında, aralarında geçerli olsun diye karar verildiği için geçerli olan her şey insan kurumudur. Bunların bir kısmı gereksiz ve lüks, bir kısmı elverişli ve gereklidir. Çünkü oyuncuların dans ederken yaptıkları işaretler insanların kurumu ve uzlaşmasıyla değil de tabiatça anlam taşısaydı, eski zamanlarda bir pandomim oyuncusu dans ederken tellal Kartaca halkına dansçının ne anlatmak istediğini duyurmazdı. Bunu hâlâ birçok yaşlı hatırlar; biz de bunları onların anlatmasından duyarız. Buna inanmak gerekir, çünkü bugün de bu tür saçmalıklara yabancı biri tiyatroya girerse, o hareketlerin neye işaret ettiğini bir başkası söylemedikçe bütün dikkatini vermesi boşunadır. Yine de herkes işaret ederken belli bir benzerlik arar; öyle ki işaretlerin kendileri ellerinden geldiğince işaret ettikleri şeylere benzesin. Ama bir şey bir başkasına birçok bakımdan benzeyebileceği için, uzlaşma eklenmedikçe bu tür işaretler insanlar arasında yerleşmez.
  1. Resimlerde, heykellerde ve bu türden başka taklit eserlerde ise, özellikle usta sanatkârların eserlerinde, benzer şeyleri gören kimse onların hangi şeylere benzediğini tanımakta yanılmaz. Bu cinsin bütünü de insanların gereksiz kurumları arasında sayılmalıdır; meğer ki bunlardan birinin neden, nerede, ne zaman ve kimin otoritesiyle yapıldığı önem taşısın. Sonuçta, insanların yalanlarından hoşlandığı binlerce uydurma masal ve yanlışlık insan kurumudur. İnsanların kendilerinden gelen şeyler arasında hiçbir şey yanlış ve yalan olan her şeyden daha çok insana özgü sayılmamalıdır. İnsanların insanlarla elverişli ve gerekli kurumları ise şunlardır: cinsiyetleri ya da makamları ayırt etmek için giyimde ve beden süsünde benimsenen farklar; onlarsız insan topluluğunun ya hiç ya da daha az elverişli biçimde yürütülebildiği sayısız işaret türü; her şehre ve halka özgü ağırlıklar, ölçüler, paraların basımı ve değerleri; ve buna benzer başka şeyler. Bunlar insan kurumu olmasaydı ne farklı halklarda farklı olur ne de tek tek halkların kendi içinde önderlerinin keyfine göre değiştirilirdi.
  1. Ama insan kurumlarının hayatın gerekli kullanımına yarayan bu bütün kısmından Hristiyan hiçbir şekilde kaçmamalıdır; tersine, yeterli olduğu kadarıyla bunlara bakmalı ve onları hafızasında tutmalıdır.

    65

    CAPUT XXV. 38. Quibus amputatis atque eradicatis ab animo christiano, deinceps videndae sunt institutiones hominum non superstitiosae, id est, non cum daemonibus, sed cum ipsis hominibus institutae. Namque omnia quae ideo valent inter homines, quia placuit inter eos ut valeant, instituta hominum sunt: quorum partim superflua luxuriosaque instituta sunt, partim commoda et necessaria. Illa enim signa quae saltando faciunt histriones, si natura, non instituto et consensione hominum valerent; non primis temporibus, saltante pantomimo, praeco pronuntiaret populis Carthaginis quid saltator vellet intelligi. Quod adhuc multi meminerunt senes, quorum relatu haec solemus audire. Quod ideo credendum est, quia nunc quoque si quis theatrum talium nugarum imperitus intraverit, nisi ei dicatur ab altero quid illi motus significent, frustra totus intentus est. Appetunt tamen omnes quamdam similitudinem in significando, ut ipsa signa, in quantum possunt, rebus quae significantur similia sint. Sed quia multis modis simile aliquid alicui potest esse, non constant talia signa inter homines, nisi consensus accedat. 39. In picturis vero et statuis, caeterisque hujusmodi simulatis operibus, maxime peritorum artificum, nemo errat cum similia viderit, ut agnoscat quibus sint rebus similia. Et hoc totum genus inter superflua hominum instituta numerandum est, nisi cum interest quid eorum, qua de causa, et ubi, et quando, et cujus auctoritate fiat. Millia denique fictorum fabularum et falsitatum, quarum mendaciis homines delectantur, humana instituta sunt. Et nulla magis hominum propria, quae a seipsis habent, existimanda sunt, quam quaeque falsa atque mendacia. Commoda vero et necessaria hominum cum hominibus instituta sunt, quaecumque in habitu et cultu corporis ad sexus vel honores discernendos differentia placuit; et innumerabilia genera significationum sine quibus humana societas, aut non omnino, aut minus commode geritur; quaeque in ponderibus atque mensuris, et nummorum impressionibus vel aestimationibus, sua cuique civitati et populo sunt propria; et caetera hujusmodi, quae nisi hominum instituta essent, non per diversos populos varia essent, nec in ipsis singulis populis pro arbitrio suorum principum mutarentur. 40. Sed haec tota pars humanorum institutorum, quae ad usum vitae necessarium proficiunt, nequaquam est fugienda christiano; imo etiam quantum satis est, intuenda, memoriaque retinenda.

    66

26. Bölüm

Çünkü insan kurumları, tabiî olanlara bir ölçüde benzeyen birtakım taslaklardır. Bunlardan, dediğimiz gibi, cinlerle ortaklığa ait olanlar büsbütün reddedilmeli ve lanetlenmelidir; insanların insanlarla paylaştığı kurumlar ise lüks ve gereksiz olmadıkları ölçüde benimsenmelidir. En başta da onlarsız okuyamayacağımız harflerin biçimleri ve yukarıda tartıştığımız dil çeşitliliği, yeterli olduğu ölçüde. Kısaltma işaretleri de bu cinstendir; bunları öğrenenlere artık asıl anlamıyla notarii (kâtipler) denir. Bunlar faydalıdır: ne yasak yoldan öğrenilirler, ne batıl inanca bulaştırırlar, ne de lüksle insanı gevşetirler; yeter ki insanı, ulaşmasına hizmet etmeleri gereken daha büyük şeylere engel olacak kadar meşgul etmesinler.

66

CAPUT XXVI. Adumbrata enim quaedam et naturalibus utcumque similia hominum instituta sunt. Quorum ea quae ad societatem, ut dictum est, daemonum pertinent, penitus repudianda sunt et detestanda: ea vero quae homines cum hominibus habent, assumenda, in quantum non sunt luxuriosa atque superflua; et maxime litterarum figurae, sine quibus legere non possumus, linguarumque varietas quantum satis est, de qua superius disputavimus. Ex eo genere sunt etiam notae, quas qui didicerint proprie jam notarii appellantur. Utilia sunt ista, nec discuntur illicite, nec superstitione implicant, nec luxu enervant, si tantum occupent, ut majoribus rebus, ad quas adipiscendas servire debent, non sint impedimento.

6727. Bölüm
  1. İnsanların kendileri koymadıkları, ya zaman içinde gerçekleşmiş ya da Tanrı tarafından konmuş olarak araştırıp bize aktardıkları şeyler ise, nerede öğrenilirse öğrenilsin, insan kurumu sayılmamalıdır. Bunların bir kısmı bedenin hissine, bir kısmı ruhun aklına aittir. Bedenin hissiyle kavrananlara ya anlatıldıkları için inanırız, ya gösterildikleri için hissederiz ya da denenmiş olanlardan çıkarırız.

    67

    CAPUT XXVII. 41. Jamvero illa quae non instituendo, sed aut transacta temporibus, aut divinitus instituta, investigata homines prodiderunt, ubicumque discantur, non sunt hominum instituta existimanda. Quorum alia sunt ad sensum corporis, alia vero ad rationem animi pertinentia. Sed illa quae sensu corporis attinguntur, aut narrata credimus, vel demonstrata sentimus, vel experta conjicimus.

    68

28. Bölüm
  1. Tarih denen şeyin geçmiş zamanların sırası hakkında bildirdiği her şey, Kilise dışında çocukluk eğitimiyle öğrenilse bile, kutsal Kitapları anlamamıza çok yardım eder. Çünkü Olimpiyatlara ve konsüllerin adlarına göre birçok şeyi sık sık araştırırız. Rab'bin doğduğu ve acı çektiği konsüllük yılını bilmemek de bazılarını yanılgıya düşürüp Rab'bin kırk altı yaşında acı çektiğini düşündürdü; çünkü Yahudiler, Rab'bin bedeninin suretini taşıyan tapınağın o kadar yılda yapıldığını söylemişlerdi. O'nun otuz yaşlarında vaftiz edildiğini İncil'in otoritesiyle biliyoruz. Ama bundan sonra bu hayatta kaç yıl geçirdiği, eylemlerinin anlatımından fark edilebilse de, başka bir yerden kuşku karanlığı doğmasın diye milletlerin tarihi İncil'le karşılaştırılarak daha açık ve daha kesin çıkarılır. O zaman tapınağın kırk altı yılda yapıldığının boşuna söylenmediği görülecektir: bu sayı Rab'bin yaşına bağlanamayacağına göre, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı'nın biricik Oğlu'nun bizim için giymeye tenezzül ettiği insan bedeninin daha gizli yapısına bağlanmalıdır.
  1. Tarihin faydasına gelince, Yunanları bir yana bırakalım, bizim Ambrosius'umuz ne büyük bir meseleyi çözdü! Platon'u okuyan ve seven bazı kişiler iftira ederek, hayran kalmak ve övmek zorunda kaldıkları Rabbimiz İsa Mesih'in bütün sözlerini O'nun Platon'un kitaplarından öğrendiğini söylemeye cüret ettiler; çünkü Platon'un Rab'bin insan olarak gelişinden çok önce yaşadığı inkâr edilemez. Adı geçen piskopos, milletlerin tarihini inceleyip Platon'un Yeremya zamanında, o peygamberin o sırada bulunduğu Mısır'a gittiğini hatırlatınca, Platon'un haklı olarak övülen şeyleri öğretebilmek ya da yazabilmek için daha çok Yeremya aracılığıyla bizim Kitaplarımızdan beslenmiş olmasının daha akla yatkın olduğunu göstermedi mi? Çünkü tek Tanrı'ya tapınmanın parladığı ve Rabbimizin bedence kendisinden geldiği İbrani milletinin Kitaplarından önce, bu kişilerin Platon'un teolojiyi onun ardıllarından öğrendiğini ileri sürdükleri Pythagoras bile yaşamamıştı. Böylece zamanlar göz önüne alınınca, Rab İsa Mesih'in sözlerini Platon'un kitaplarından aldığına inanmak son derece delice iken, bu filozofların iyi ve doğru ne söyledilerse onu daha çok bizim Kitaplarımızdan almış olmaları çok daha inanılır hâle gelir.
  1. Tarih anlatısıyla insanların geçmişteki kurumları da anlatıldığında, tarihin kendisi insan kurumları arasında sayılmamalıdır; çünkü geçip gitmiş ve olmamış hâle getirilemeyecek olan şeyler, kurucusu ve yöneticisi Tanrı olan zamanların sırasına aittir. Yapılmış olanları anlatmak başka, yapılması gerekenleri öğretmek başkadır. Tarih yapılmış olanları sadakatle ve faydalı biçimde anlatır; kâhinlerin kitapları ve benzeri yazılar ise yapılacak ya da gözetilecek şeyleri, haber verenin güvenilirliğiyle değil, öğüt verenin küstahlığıyla öğretmeye çalışır.

    68

    CAPUT XXVIII. 42. Quidquid igitur de ordine temporum transactorum indicat ea quae appellatur historia, plurimum nos adjuvat ad sanctos Libros intelligendos, etiamsi praeter Ecclesiam puerili eruditione discatur. Nam et per Olympiadas, et per Consulum nomina multa saepe quaeruntur a nobis; et ignorantia consulatus, quo natus est Dominus, et quo passus est, nonnullos coegit errare, ut putarent quadraginta sex annorum aetate passum esse Dominum, quia per tot annos aedificatum templum esse dictum est a Judaeis, quod imaginem Dominici corporis habebat. Et annorum quidem fere triginta baptizatum esse retinemus auctoritate evangelica: sed postea quot annos in hac vita egerit, quanquam textu ipso actionum ejus animadverti possit; tamen ne aliunde caligo dubitationis oriatur, de historia gentium collata cum Evangelio, liquidius certiusque colligitur. Tunc enim videbitur non frustra esse dictum, quod quadraginta sex annis templum aedificatum sit, ut cum referri iste numerus ad aetatem Domini non potuerit, ad secretiorem instructionem humani corporis referatur, quo indui propter nos non dedignatus est unicus Dei Filius, per quem facta sunt omnia. 43. De utilitate autem historiae, ut omittam Graecos, quantam noster Ambrosius quaestionem solvit, calumniantibus Platonis lectoribus et dilectoribus; qui dicere ausi sunt omnes Domini nostri Jesu Christi sententias, quas mirari et praedicare coguntur, de Platonis libris eum didicisse, quoniam longe ante humanum adventum Domini Platonem fuisse, negari non potest. Nonne memoratus episcopus, considerata historia gentium, cum repetisset Platonem Jeremiae temporibus profectum fuisse in Aegyptum, ubi propheta ille tunc erat, probabilius esse ostendit quod Plato potius nostris Litteris per Jeremiam fuerit imbutus, ut illa posset docere vel scribere quae jure laudantur? Ante Litteras enim gentis Hebraeorum, in qua unius Dei cultus emicuit, ex qua secundum carnem venit Dominus noster, nec ipse quidem Pythagoras fuit, a cujus posteris Platonem theologiam didicisse isti asserunt. Ita consideratis temporibus fit multo credibilius istos potius de Litteris nostris habuisse quaecumque bona et vera dixerunt, quam de Platonis Dominum Jesum Christum, quod dementissimum est credere. 44. Narratione autem historica cum praeterita etiam hominum instituta narrantur, non inter humana instituta ipsa historia numeranda est; quia jam quae transierunt, nec infecta fieri possunt, in ordine temporum habenda sunt, quorum est conditor et administrator Deus. Aliud est enim facta narrare, aliud docere facienda. Historia facta narrat fideliter atque utiliter; libri autem aruspicum, et quaeque similes litterae, facienda vel observanda intendunt docere, monitoris audacia, non indicis fide.

    69

29. Bölüm
  1. Bir de göstermeye benzeyen bir anlatım vardır; bununla geçmiş değil şimdiki şeyler bilmeyenlere bildirilir. Yerlerin konumu, hayvanların, ağaçların, otların, taşların ya da başka cisimlerin tabiatları hakkında yazılmış her şey bu türdendir. Bu türü yukarıda ele aldık ve bu bilginin Yazıların bilmecelerini çözmeye yaradığını öğrettik; ama bunlar bir batıl inancın çareleri ya da düzenekleri gibi birtakım işaretler yerine kullanılmamalıdır; nitekim o türü bu meşru ve hür türden ayırıp ayrı tuttuk. Çünkü "Bu otu ezip içersen karnın ağrımaz" demek başka, "Bu otu boynuna asarsan karnın ağrımaz" demek başkadır. Birincisinde sağlığa yarar bir karışım onaylanır, ikincisinde batıl bir işaret mahkûm edilir. Gerçi efsunların, yakarmaların ve karakterlerin bulunmadığı yerde, bedeni iyileştirmek için bağlanan ya da herhangi bir şekilde ona eklenen şeyin tabiatı gereği mi etkili olduğu —ki o zaman serbestçe kullanılabilir— yoksa işaret eden bir bağla mı sonuç verdiği çoğu zaman kuşkuludur. Böyle bir şey ne kadar etkili görünürse Hristiyan ondan o kadar basiretle sakınmalıdır. Ama bir şeyin hangi sebeple etkili olduğu gizli kaldığında, kişinin onu hangi niyetle kullandığı önemlidir; yalnız bedenleri iyileştirmede ya da dengelemede, ister hekimlikte ister tarımda.
  1. Yıldızların bilgisi ise anlatım değil göstermedir; Yazı bunlardan pek azını anar. Ay'ın gidişini pek çok kişi bilir; Rab'bin acısını her yıl kutlamak için de bu bilgi törenle kullanılır. Öteki yıldızların doğuşlarını, batışlarını ya da başka herhangi bir anlarını ise pek az kişi hiç yanılmadan iyice bilir. Bu bilgi kendi başına batıl inanca bağlamasa da ilahî Yazıların incelenmesine çok az, hatta hemen hiç yardım etmez ve verimsiz bir uğraşla daha çok engel olur. Ayrıca budalaca kaderler okuyanların en yıkıcı yanılgısına yakın düştüğünden onu küçümsemek daha elverişli ve daha yakışıktır. Bu bilginin, şimdiki şeyleri göstermenin yanı sıra geçmişin anlatımına benzeyen bir yanı da vardır: yıldızların şimdiki konumundan ve hareketinden onların geçmişteki izlerine kurala bağlı olarak geri gidilebilir. Geleceğe dair de kurala bağlı tahminleri vardır; ama bunlar kuşkuya ve uğursuzluk yormaya değil, sağlam ve kesin hesaplara dayanır. Bunlardan, doğum falcılarının saçmalıklarında olduğu gibi, kendi eylemlerimize ve başımıza gelecek olanlara bir şey çıkarmaya kalkışmamalıyız; yalnız yıldızların kendilerini ilgilendirdiği kadarıyla. Nitekim Ay'ı hesaplayan biri, bugün Ay'ın kaçıncı gününde olduğuna bakınca, istediği kadar yıl önce kaçıncı gününde olduğunu ve istediği kadar yıl sonra kaçıncı gününde olacağını söyleyebilir; yıldızları ustalıkla hesaplayanlar da her biri hakkında böyle cevap verebilirler. Bu bilginin tümü hakkında, kullanımı söz konusu olduğu ölçüde, bana nasıl göründüğünü açıkladım.

    69

    CAPUT XXIX. 45. Est etiam narratio demonstrationi similis, qua non praeterita, sed praesentia indicantur ignaris. In quo genere sunt quaecumque de locorum situ, naturisque animalium, lignorum, herbarum, lapidum, aliorumve corporum scripta sunt. De quo genere superius egimus, eamque cognitionem valere ad aenigmata Scripturarum solvenda docuimus: non ut pro quibusdam signis adhibeantur, tanquam ad remedia vel machinamenta superstitionis alicujus; nam et illud genus jam distinctum ab hoc licito et libero separavimus. Aliud est enim dicere, Tritam istam herbam si biberis, venter non dolebit; et aliud est dicere, Istam herbam collo si suspenderis, venter non dolebit. Ibi enim probatur contemperatio salubris, hic significatio superstitiosa damnatur. Quanquam ubi praecantationes, et invocationes, et characteres non sunt, plerumque dubium est utrum res quae alligetur, aut quoquo modo adjungitur sanando corpori, ut naturae valeat, quo libere adhibendum est, an significativa quadam obligatione proveniat, quod tanto prudentius oportet cavere christianum, quanto efficacius prodesse videbitur. Sed ubi latet qua causa quid valeat, quo animo quisque utatur interest, duntaxat in sanandis vel temperandis corporibus, sive in medicina, sive in agricultura. 46. Siderum autem cognoscendorum non narratio, sed demonstratio est, quorum perpauca Scriptura commemorat. Sicut autem plurimis notus est lunae cursus, qui etiam ad passionem Domini anniversarie celebrandam solemniter adhibetur; sic paucissimis caeterorum quoque siderum vel ortus, vel occasus, vel alia quaelibet momenta sine ullo sunt errore notissima. Quae per seipsam cognitio, quanquam superstitione non alliget, non multum tamen ac prope nihil adjuvat tractationem divinarum Scripturarum, et infructuosa intentione plus impedit; et quia familiaris est perniciosissimo errori fatua fata cantantium, commodius honestiusque contemnitur. Habet autem praeter demonstrationem praesentium, etiam praeteritorum narrationi simile aliquid, quod a praesenti positione, motuque siderum, et in praeterita eorum vestigia regulariter licet recurrere. Habet etiam futurorum regulares conjecturas, non suspiciosas et ominosas, sed ratas et certas; non ut ex eis aliquid trahere in nostra facta et eventa tentemus, qualia genethliacorum deliramenta sunt, sed quantum ad ipsa pertinet sidera. Nam sicut is qui computat lunam, cum hodie inspexerit quota sit, et ante quotlibet annos quota fuerit, et post quotlibet annos quota futura sit potest dicere; sic de unoquoque siderum, qui ea perite computant, respondere consueverunt. De qua tota cognitione, quantum ad usum ejus attinet, quid mihi videretur aperui.

    70

30. Bölüm
  1. Bir de öteki sanatlar vardır. Kimisi bir şey üretir; sanatkârın işinden sonra onun meydana getirdiği bir şey kalır: ev, sıra, bir kap ve bu türden başka şeyler gibi. Kimisi iş gören Tanrı'ya bir tür hizmet sunar: hekimlik, tarım ve dümencilik gibi. Kimisinin de bütün sonucu eylemin kendisidir: dans, koşu ve güreş gibi. Bütün bu sanatlarda geçmişten deneyim edinilir ve gelecek hakkında tahmin yürütülür; çünkü bunların hiçbir ustası geçmişin hatırasını geleceğin beklentisiyle örmeden iş görürken uzuvlarını oynatmaz. Bu sanatların bilgisi insan hayatında az ve geçerken edinilmelidir; iş görmek için değil —meğer ki bir vazife buna zorlasın, ama şimdi bundan söz etmiyoruz—, yargılayabilmek için; öyle ki Yazı bu sanatlardan alınmış mecazlı deyişler kullandığında ne sezdirmek istediğini büsbütün bilmez olmayalım.

    70

    CAPUT XXX. 47. Artium etiam caeterarum, quibus aliquid fabricatur, vel quod remaneat post operationem artificis ab illo effectum, sicut domus, et scamnum, et vas aliquod, atque alia hujuscemodi; vel quae ministerium quoddam exhibent operanti Deo, sicut medicina, et agricultura, et gubernatio: vel quarum omnis effectus est actio, sicut saltationum et cursionum et luctaminum: harum ergo cunctarum artium de praeteritis experimenta faciunt etiam futura conjici; nam nullus earum artifex membra movet in operando, nisi praeteritorum memoriam cum futurorum exspectatione contexat. Harum autem cognitio tenuiter in ipsa humana vita cursimque usurpanda est, non ad operandum, nisi forte officium aliquod cogat, de quo nunc non agimus; sed ad judicandum, ne omnino nesciamus quid Scriptura velit insinuare, cum de his artibus aliquas figuratas locutiones inserit.

    71

31. Bölüm
  1. Geriye bedenin hislerine değil ruhun aklına ait olanlar kalıyor; burada tartışma ilmi ve sayı ilmi hüküm sürer. Tartışma ilmi, kutsal Yazılarda içine girilip çözülmesi gereken her türlü soruda çok işe yarar; yalnız orada kavga etme şehvetinden ve rakibi aldatmaya yönelik çocukça bir gösterişten sakınmak gerekir. Çünkü safsata denen pek çok şey vardır: bunlar akıl yürütmelerin yanlış sonuçlarıdır ve çoğu zaman doğru sonuçları öyle taklit ederler ki yalnız ağır kavrayanları değil, yeterince dikkat etmeyen zeki kişileri de aldatırlar. Nitekim biri konuştuğu kişiye şu önermeyi sundu: "Ben ne isem sen o değilsin." Öteki bunu kabul etti; çünkü kısmen doğruydu, hem de biri sinsi, öteki saf olduğu için. Bunun üzerine ilki ekledi: "Ben ise insanım." Bunu da ona kabul ettirince sonucu çıkardı: "Öyleyse sen insan değilsin." Bence Yazı bu tür tuzaklı sonuçları "Safsatayla konuşan nefret uyandırır" denilen yerde lanetler. Gerçi tuzaklı olmasa da ağırbaşlılığın kaldıracağından fazla kelime süsü peşinde koşan söze de safsatalı denir.
  1. Bir de akıl yürütmede, yanlış önermeler taşıyan doğru bağlantılar vardır; bunlar karşıdaki kişinin yanılgısından çıkar. Yine de iyi ve bilgili bir insan bunları, yanılgısından çıkarıldıkları kişi utanıp o yanılgıyı bıraksın diye ileri sürer; çünkü o yanılgıda kalmak isterse, mahkûm ettiği şeyleri de tutmak zorunda kalacaktır. Nitekim Havari "Mesih de dirilmemiştir" derken ya da "Vaazımız boştur, imanınız da boştur" gibi öteki sözleri ve ardından gelen başka sözleri söylerken doğru şeyler çıkarmıyordu; bunlar büsbütün yanlıştır. Çünkü Mesih dirildi; bunu duyuranların vaazı boş değildi, buna inananların imanı da boş değildi. Ama bu yanlışlar, ölülerin dirilişi yoktur diyen önermeye son derece doğru bir bağlantıyla bağlanıyordu. Ölüler dirilmiyorsa doğru olacak olan bu yanlışlar reddedilince, sonuç ölülerin dirilişi olacaktır. Öyleyse yalnız doğru değil yanlış önermelerin de doğru bağlantıları olduğuna göre, bağlantıların doğruluğunu Kilise dışındaki okullarda da öğrenmek kolaydır. Önermelerin doğruluğu ise Kilise'nin kutsal Kitaplarında araştırılmalıdır.

    71

    CAPUT XXXI. 48. Restant ea quae non ad corporis sensus, sed ad rationem animi pertinent, ubi disciplina regnat disputationis et numeri. Sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum, quae in Litteris sanctis sunt penetranda et dissolvenda, plurimum valet: tantum ibi cavenda est libido rixandi, et puerilis quaedam ostentatio decipiendi adversarium. Sunt enim multa quae appellantur sophismata, falsae conclusiones rationum, et plerumque ita veras imitantes, ut non solum tardos, sed ingeniosos etiam minus diligenter attentos decipiant. Proposuit enim quidam, dicens ei cum quo loquebatur: Quod ego sum, tu non es. At ille consensit: verum enim erat ex parte, vel eo ipso quod iste insidiosus, ille simplex erat. Tunc iste addidit: Ego autem homo sum. Hoc quoque cum ab illo accepisset, conclusit dicens: Tu igitur non es homo. Quod genus captiosarum conclusionum Scriptura, quantum existimo, detestatur illo loco, ubi dictum est: Qui sophistice loquitur, odibilis est. Quanquam etiam sermo non captiosus, sed tamen abundantius quam gravitatem decet, verborum ornamenta consectans, sophisticus dicitur. 49. Sunt etiam verae connexiones ratiocinationis falsas habentes sententias, quae consequuntur errorem illius cum quo agitur: quae tamen ad hoc inferuntur a bono et docto homine, ut in iis erubescens ille cujus errorem consequuntur, eumdem relinquat errorem; quia si in eodem manere voluerit, necesse est etiam illa quae damnat, tenere cogatur. Non enim vera inferebat Apostolus, cum diceret, Neque Christus resurrexit; et illa alia, Inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides vestra; et deinceps alia quae omnino falsa sunt, quia et Christus resurrexit, et non erat inanis praedicatio eorum qui hoc annuntiabant, nec fides eorum qui hoc crediderant: sed ista falsa verissime connectebantur illi sententiae qua dicebatur non esse resurrectionem mortuorum. Istis autem falsis repudiatis, quoniam vera erant si mortui non resurgunt, consequens erit resurrectio mortuorum. Cum ergo sint verae connexiones, non solum verarum, sed etiam falsarum sententiarum, facile est veritatem connexionum etiam in scholis illis discere, quae praeter Ecclesiam sunt. Sententiarum autem veritas in sanctis Libris ecclesiasticis investiganda est.

    32

32. Bölüm
  1. Yine de bağlantıların doğruluğu insanlarca konmamış, fark edilip kaydedilmiştir; öyle ki insanlar onu öğrenebilsin ya da öğretebilsin. Çünkü bu doğruluk şeylerin düzeninde sürekli olarak bulunur ve Tanrı tarafından konmuştur. Zamanların sırasını anlatan kişi o sırayı kendisi kurmaz; yerlerin konumunu ya da hayvanların, bitkilerin, taşların tabiatlarını gösteren kişi insanlarca konmuş şeyleri göstermez; yıldızları ve hareketlerini gösteren kişi de kendisinin ya da herhangi bir insanın koyduğu bir şeyi göstermez. Aynı şekilde "Ardından gelen yanlışsa, önce gelenin de yanlış olması zorunludur" diyen kişi pek doğru söyler; ama bunu kendisi öyle kılmaz, yalnız öyle olduğunu gösterir. Havari Pavlus hakkında andığımız şey bu kurala dayanır. Önce gelen, ölülerin dirilişi olmadığıdır; bunu, Havari'nin yanılgısını yıkmak istediği kişiler söylüyordu. Ölülerin dirilişi yoktur diyen bu önceki önermeyi zorunlu olarak "Mesih de dirilmemiştir" önermesi izler. Ama ardından gelen bu önerme yanlıştır, çünkü Mesih dirilmiştir; öyleyse önce gelen de yanlıştır. Önce gelen ise ölülerin dirilişi olmadığıdır; öyleyse ölülerin dirilişi vardır. Bütün bunlar kısaca şöyle söylenir: Ölülerin dirilişi yoksa Mesih de dirilmemiştir; ama Mesih dirilmiştir; öyleyse ölülerin dirilişi vardır. Demek ki ardından gelen kaldırılınca önce gelenin de zorunlu olarak kalkmasını insanlar koymamış, yalnız göstermişlerdir. Bu kural önermelerin doğruluğuna değil, bağlantının doğruluğuna aittir.
33. Bölüm
  1. Ama burada diriliş ele alınırken hem bağlantının kuralı hem de sonuçtaki önermenin kendisi doğrudur. Yanlış önermelerde ise bağlantının doğruluğu şöyle olur: diyelim ki biri şunu kabul etmiş olsun: "Salyangoz bir hayvansa sesi vardır." Bu kabul edildikten sonra salyangozun sesi olmadığı gösterilince, ardından gelen kaldırıldığında önce gelen de kalktığı için, salyangozun hayvan olmadığı sonucu çıkar. Bu önerme yanlıştır; ama kabul edilmiş yanlıştan çıkan sonucun bağlantısı doğrudur. Demek ki önermenin doğruluğu kendi başına geçerlidir; bağlantının doğruluğu ise karşıdaki kişinin kanaatine ya da kabulüne dayanır. Yukarıda dediğimiz gibi, doğru bir bağlantıyla yanlış bir şey çıkarılır ki yanılgısını düzeltmek istediğimiz kişi, sonuçlarının reddedilmesi gerektiğini gördüğü öncülleri kabul ettiğine pişman olsun. Buradan şunu da anlamak kolaydır: yanlış önermelerde doğru sonuçlar olabildiği gibi, doğru önermelerde de yanlış sonuçlar olabilir. Diyelim ki biri "O adam adilse iyidir" önermesini ileri sürmüş ve bu kabul edilmiş olsun; sonra "Ama adil değildir" diye eklemiş, bu da kabul edilince "Öyleyse iyi değildir" sonucunu çıkarmış olsun. Bunların hepsi doğru olsa bile, sonucun kuralı doğru değildir. Çünkü ardından gelen kaldırılınca önce gelen zorunlu olarak kalktığı gibi, önce gelen kaldırılınca ardından gelen zorunlu olarak kalkmaz. Nitekim "Hatipse insandır" dediğimizde doğru söyleriz; ama bu önermeye "Ama hatip değildir" eklersek, "Öyleyse insan değildir" sonucunu çıkardığımızda bu sonuç öncüllerden çıkmaz.

    32

    CAPUT XXXII. 50. Ipsa tamen veritas connexionum non instituta, sed animadversa est ab hominibus et notata, ut eam possint vel discere vel docere: nam est in rerum ratione perpetua et divinitus instituta. Sicut enim qui narrat ordinem temporum, non eum ipse componit; et locorum situs, aut naturas animalium vel stirpium vel lapidum qui ostendit, non res ostendit ab hominibus institutas; et ille qui demonstrat sidera eorumque motus, non a se vel ab homine aliquo rem institutam demonstrat: sic etiam qui dicit, Cum falsum est quod consequitur, necesse est ut falsum sit quod praecedit; verissime dicit, neque ipse facit ut ita sit, sed tantum ita esse demonstrat. Ex hac regula illud est quod de apostolo Paulo commemoravimus: praecedit enim non esse resurrectionem mortuorum, quod dicebant illi quorum errorem destruere volebat Apostolus. Porro illam sententiam praecedentem, qua dicebant non esse resurrectionem mortuorum, necessario sequitur, Neque Christus resurrexit: hoc autem quod sequitur, falsum est; Christus enim resurrexit: falsum est ergo et quod praecedit; praecedit autem, non esse resurrectionem mortuorum: est igitur resurrectio mortuorum. Quod totum breviter ita dicitur: Si non est resurrectio mortuorum, neque Christus resurrexit: Christus autem resurrexit; est igitur resurrectio mortuorum. Hoc ergo, ut consequenti ablato auferatur etiam necessario quod praecedit, non instituerunt homines, sed ostenderunt. Et haec regula pertinet ad veritatem connexionis, non ad veritatem sententiarum. CAPUT XXXIII. 51. Sed in hoc loco de resurrectione cum ageretur, et regula connexionis vera est, et ipsa in conclusione sententia. In falsis autem sententiis, connexionis veritas est isto modo: faciamus aliquem concessisse, Si animal est cochlea, vocem habet; hoc concesso, cum probatum fuerit vocem cochleam non habere, quoniam consequenti ablato illud quod praecedit aufertur, concluditur non esse animal cochleam. Quae sententia falsa est, sed ex concesso falso vera est conclusionis connexio. Veritas itaque sententiae per seipsam valet; veritas autem connexionis ex ejus cum quo agitur, opinione vel concessione consistit. Ideo autem, ut supra diximus, infertur vera connexione quod falsum est, ut eum cujus errorem corrigere volumus, poeniteat concessisse praecedentia, quorum consequentia videt esse respuenda. Jam hinc intelligere facile est, sicut in falsis sententiis veras, sic in veris sententiis falsas conclusiones esse posse. Fac enim aliquem proposuisse, Si justus est ille, bonus est, et esse concessum; deinde assumpsisse, Non est autem justus; quo item concesso, intulisse conclusionem, Non est igitur bonus. Quae tamen etsi vera sint omnia, non est tamen vera regula conclusionis. Non enim sicut ablato consequenti aufertur necessario quod praecedit, ita etiam ablato praecedenti aufertur necessario quod consequitur. Quia verum est, cum dicimus, Si orator est, homo est: ex qua propositione si assumamus, Non est autem orator; non erit consequens cum intuleris, Non est igitur homo.

    72

34. Bölüm
  1. Bu yüzden bağlantıların kurallarını bilmek başka, önermelerin doğruluğunu bilmek başkadır. Kurallarda neyin sonuç olduğu, neyin sonuç olmadığı, neyin çeliştiği öğrenilir. "Hatipse insandır" bir sonuçtur; "İnsansa hatiptir" sonuç değildir; "İnsansa dört ayaklıdır" çelişiktir. Burada bağlantının kendisi hakkında yargıda bulunulur. Önermelerin doğruluğunda ise bağlantıları değil, önermelerin kendileri kendi başlarına göz önüne alınmalıdır. Ama belirsiz önermeler doğru ve kesin önermelere doğru bir bağlantıyla bağlanınca, onların da kesinleşmesi zorunludur. Bazıları bağlantıların doğruluğunu öğrendiklerinde, sanki önermelerin doğruluğu buymuş gibi övünürler. Bazıları da tersine, çoğu zaman doğru bir önermeyi tuttukları hâlde, sonuç çıkarmanın kanunlarını bilmedikleri için kendilerini haksız yere küçümserler. Oysa ölülerin dirilişi olduğunu bilen kişi, ölülerin dirilişi yoksa Mesih'in de dirilmemiş olmasının bir sonuç olduğunu bilenden daha iyidir.

    72

    CAPUT XXXIV. 52. Quapropter aliud est nosse regulas connexionum, aliud sententiarum veritatem. In illis discitur quid sit consequens, quid non consequens, quid repugnans. Consequens est, Si orator est, homo est: inconsequens, Si homo est, orator est: repugnans, Si homo est, quadrupes est. Hic ergo de ipsa connexione judicatur. In veritate autem sententiarum ipsae per se sententiae, non earum connexio consideranda est; sed veris certisque sententiis, cum incertae vera connexione junguntur, etiam ipsae certae fiant necesse est. Quidam autem sic se jactant, cum veritatem connexionum didicerint, quasi sententiarum ipsa sit veritas. Et rursus: quidam plerumque retinentes veram sententiam, male se contemnunt, quia leges conclusionis ignorant; cum melior sit qui novit esse resurrectionem mortuorum, quam ille qui novit consequens esse, ut si resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexerit.

    73

35. Bölüm
  1. Aynı şekilde tarif etme, ayırma ve bölümleme ilmi de, çoğu zaman yanlış şeylere uygulansa bile kendisi yanlış değildir; insanlarca konmamış, şeylerin düzeninde bulunmuştur. Şairler onu masallarına, yanlış filozoflar ya da sapkınlar, yani yanlış Hristiyanlar da yanılgılarından doğan kanaatlerine uygulamayı âdet edinmişler diye, tarif ederken, ayırırken ya da bölümlerken konunun kendisine ait olmayan bir şeyin içine alınmaması, ait olan bir şeyin de atlanmaması gerektiği yanlış olmaz. Tarif edilen ya da bölümlenen şeyler doğru olmasa bile bu doğrudur. Çünkü yanlışın kendisi de tarif edilir: yanlışın, bir şeyin işaret edildiği gibi olmadığı hâlde öyle işaret edilmesi olduğunu söylediğimizde, ya da başka herhangi bir biçimde. Yanlış doğru olamasa da bu tarif doğrudur. Yanlışı ayırabiliriz de: yanlışın iki cinsi vardır deriz; biri hiç olamayacak şeylerin, öteki olabilecekleri hâlde olmayan şeylerin cinsidir. Çünkü yedi ile üçün on bir ettiğini söyleyen hiç olamayacak bir şey söyler; örneğin ocak ayının ilk günü yağmur yağdığını söyleyen ise, bu olmamış olsa bile, olabilecek bir şey söyler. Demek ki yanlış şeylerin tarifi ve ayrımı pek doğru olabilir; gerçi yanlışların kendileri elbette doğru değildir.

    73

    CAPUT XXXV. 53. Item scientia definiendi, dividendi, atque partiendi, quanquam etiam rebus falsis plerumque adhibeatur, ipsa tamen falsa non est, neque ab hominibus instituta, sed in rerum ratione comperta. Non enim quia et fabulis suis eam poetae, et opinionibus erroris sui vel falsi philosophi, vel etiam haeretici, hoc est, falsi christiani adhibere consueverunt, propterea falsum est neque in definiendo, neque in dividendo aut partiendo, aliquid complectendum esse quod ad rem ipsam non pertinet, aut aliquid quod pertinet praetereundum. Hoc verum est, etiamsi ea quae definiuntur aut distribuuntur, vera non sint. Nam et ipsum falsum definitur, cum dicimus falsum esse significationem rei non ita se habentis ut significatur, sive alio aliquo modo: quae definitio vera est, quamvis falsum verum esse non possit. Possumus etiam dividere, dicentes, duo esse genera falsi: unum eorum quae omnino esse non possunt; alterum eorum quae non sunt, quamvis esse possint. Nam qui dicit septem et tria undecim esse, id dicit quod omnino esse non potest: qui autem dicit calendis, verbi gratia, januariis pluisse, tamenetsi factum non sit, id tamen dicit quod fieri potuerit. Definitio igitur et divisio falsorum potest esse verissima, quamvis falsa ipsa utique vera non sint.

    74

36. Bölüm
  1. Daha geniş bir tartışmanın, artık belagat diye adlandırılan şeyin de bazı öğütleri vardır. Bunlarla yanlış şeylere de inandırılabilir; ama öğütlerin kendileri yine de doğrudur. Doğru şeylere de inandırılabildiği için bu yeti kendi başına kusurlu değildir; kusur, onu kötü kullananların sapkınlığındadır. Çünkü sevgi gösterisinin dinleyicinin gönlünü kazandığını, kısa ve açık bir anlatının amaçladığını kolayca sezdirdiğini, anlatının çeşitliliğinin de dinleyenleri bıktırmadan dikkatli tuttuğunu insanlar koymamıştır. Bu türden öteki gözlemler de, ister yanlış ister doğru davalarda kullanılsın, bir şeyi bildirdikleri ya da inandırdıkları, ya da ruhları bir şeyi istemeye ya da ondan kaçınmaya yönelttikleri ölçüde doğrudur. Bunlar öyle olsunlar diye konmuş değil, öyle oldukları için bulunmuştur.

    74

    CAPUT XXXVI. 54. Sunt etiam quaedam praecepta uberioris disputationis, quae jam eloquentia nominatur, quae nihilominus vera sunt, quamvis eis possint etiam falsa persuaderi: sed quia et vera possunt, non est facultas ipsa culpabilis, sed ea male utentium perversitas. Nam neque hoc ab hominibus institutum est, ut charitatis expressio conciliet auditorem, aut ut facile, quod intendit, insinuet brevis et aperta narratio, et varietas ejus sine fastidio teneat intentos; et caeterae hujusmodi observationes, quae sive in falsis sive in veris causis, verae sunt tamen, in quantum vel sciri vel credi aliquid faciunt, aut ad expetendum fugiendumve animos movent, et inventae potius quod ita se habeant, quam ut ita se haberent institutae.

    75

37. Bölüm
  1. Ama bu kısım öğrenildiğinde, anlamaktan çok anlaşılmış olanı dile getirmek için kullanılmalıdır. Öteki kısım ise, yani sonuç çıkarmanın, tariflerin ve bölümlemelerin bilgisi, anlamaya çok yardım eder; yeter ki insanlar bunları öğrenince mutlu hayatın hakikatini de öğrenmiş olduklarını sandıran yanılgı bulunmasın. Gerçi çoğu zaman biz insanlar, bu öğütleri hangi şeylere ulaşmak için öğreniyorsak o şeylere, bu öğütlerin son derece düğümlü ve dikenli ilimlerinden daha kolay ulaşırız. Bu, sanki biri yürümenin kurallarını vermek isteyip öndeki ayak basmadıkça arkadaki ayağın kaldırılmaması gerektiğini öğütlese, sonra da eklemlerin ve diz bükümlerinin menteşelerinin nasıl oynatılması gerektiğini ayrıntısıyla anlatsa böyledir. Doğru söyler, başka türlü yürünemez; ama insanlar bunları yaparken fark ettiklerinden ya da dinlerken anladıklarından daha kolay, yaparak yürürler. Yürüyemeyenler ise deneyerek bile dikkat edemedikleri bu şeylerle çok daha az ilgilenirler. Aynı şekilde zeki biri çoğu zaman bir sonucun geçerli olmadığını, bunun kurallarını kavradığından daha çabuk görür; ağır kavrayan ise sonucu görmez, onun hakkında öğütleneni ise çok daha az görür. Bütün bunlarda hakikatin seyirleri, tartışırken ya da yargılarken bize yardım etmesinden çok, çoğu zaman bizi sevindirir. Meğer ki bunlar zihinleri daha çalışkan kılsın; ama bunları öğrenenleri aynı zamanda daha kötü niyetli ya da daha kibirli kılmasınlar, yani bunlar ya doğruya benzer sözlerle ve sorularla aldatmaktan hoşlanmasınlar, ya da iyilerin ve masumların önüne geçmelerini sağlayacak büyük bir şeye ulaştıklarını sanmasınlar.

    75

    CAPUT XXXVII. 55. Sed haec pars cum discitur, magis ut proferamus ea quae intellecta sunt, quam ut intelligamus, adhibenda est. Illa vero conclusionum et definitionum et distributionum, plurimum intellectorem adjuvat: tantum absit error, quo videntur homines sibi ipsam beatae vitae veritatem didicisse, cum ista didicerint. Quanquam plerumque accidat ut facilius homines res eas assequamur, propter quas assequendas ista discuntur, quam talium praeceptorum nodosissimas et spinosissimas disciplinas. Tanquam si quispiam dare volens praecepta ambulandi, moneat non esse levandum posteriorem pedem, nisi cum posueris priorem, deinde minutatim quemadmodum articulorum et poplitum cardines oporteat movere, describat. Vera enim dicit, nec aliter ambulari potest; sed facilius homines haec faciendo ambulant, quam animadvertunt cum faciunt, aut intelligunt cum audiunt. Qui autem ambulare non possunt, multo minus ea curant, quae nec experiendo possunt attendere. Ita plerumque citius ingeniosus videt non esse ratam conclusionem, quam praecepta ejus capit; tardus autem non eam videt; sed multo minus quod de illa praecipitur: magisque in his omnibus ipsa spectacula veritatis saepe delectant, quam ex eis in disputando aut judicando adjuvamur; nisi forte quod exercitatiora reddunt ingenia, si etiam maligniora aut inflatiora non reddant, hoc est, ut aut decipere verisimili sermone atque interrogationibus ament, aut aliquid magnum, quo se bonis atque innocentibus anteponant, se assecutos putent qui ista didicerunt.

    76

38. Bölüm
  1. Sayı ilmine gelince, en ağır kavrayan kişi için bile şu apaçıktır: o insanlarca konmamış, daha çok araştırılıp bulunmuştur. Eskilerin kısa okuduğu Italia kelimesinin ilk hecesini Vergilius uzun okumak istedi ve hece uzun oldu. Ama hiç kimse istediği zaman üç kere üçün dokuz etmemesini, dokuzun bir kare şekli oluşturamamasını, üçün üç katı, altının bir buçuk katı olmamasını ya da hiçbir sayının iki katı olmamasını sağlayamaz; çünkü düşünülür sayıların yarım birimi yoktur. Öyleyse sayılar ister kendi başlarına göz önüne alınsın, ister şekillerin, seslerin ya da başka hareketlerin kanunlarına uygulansın, değişmez kuralları vardır; bu kurallar hiçbir şekilde insanlarca konmamış, zeki kişilerin keskin kavrayışıyla bulunmuştur.
  1. Ama bütün bunları, cahillerin arasında gösteriş yapmak isteyecek kadar seven, yalnız doğru olduklarını sezdiği şeylerin neden doğru olduğunu ve değişmez olduklarını kavradığı bazı şeylerin neden yalnız doğru değil değişmez de olduğunu araştırmayan; böylece cisimlerin görünüşünden insan zihnine kadar varıp onu da, bazen bilgili bazen bilgisiz olduğu için değişken bulup yine de üstündeki değişmez hakikat ile altındaki değişken öteki şeyler arasında yer aldığını görünce her şeyi, her şeyin kendisinden geldiğini bildiği tek Tanrı'nın övgüsüne ve sevgisine yöneltmeyen kişi bilgili görünebilir, ama hiçbir şekilde bilge olamaz.

    76

    CAPUT XXXVIII. 56. Jamvero numeri disciplina cuilibet tardissimo datum est quod non sit ab hominibus instituta, sed potius indagata atque inventa. Non enim sicut primam syllabam Italiae, quam brevem pronuntiaverunt veteres, voluit Virgilius, et longa facta est; ita quisquam potest efficere cum voluerit, ut ter terna aut non sint novem, aut non possint efficere quadratam figuram, aut non ad ternarium numerum tripla sint, ad senarium sescupla, ad nullum dupla, quia intelligibiles numeri semissem non habent. Sive ergo in seipsis considerentur, sive ad figurarum aut ad sonorum aliarumve motionum leges numeri adhibeantur, incommutabiles regulas habent, neque ullo modo ab hominibus institutas, sed ingeniosorum sagacitate compertas. 57. Quae tamen omnia quisquis ita dilexerit, ut jactare se inter imperitos velit, et non potius quaerere unde sint vera, quae tantummodo vera esse persenserit; et unde quaedam non solum vera sed etiam incommutabilia, quae incommutabilia esse comprehenderit; ac sic a specie corporum usque ad humanam mentem perveniens, cum et ipsam mutabilem invenerit, quod nunc docta, nunc indocta sit, constituta tamen inter incommutabilem supra se veritatem, et mutabilia infra se caetera, ad unius Dei laudem atque dilectionem cuncta convertere, a quo cuncta esse cognoscit; doctus videri potest, esse autem sapiens nullo modo.

    77

39. Bölüm
  1. Bu yüzden bana öyle geliyor ki çalışkan ve zeki, Tanrı'dan korkan ve mutlu hayatı arayan gençlere kurtuluşları için şu öğüt verilmelidir: Mesih'in Kilisesi dışında uygulanan hiçbir öğretiyi, mutlu hayata ulaştıracakmış gibi güvenle izlemeye cüret etmesinler; onları ölçülü ve dikkatli biçimde tartsınlar. İnsanlarca konmuş öğretiler bulurlarsa —ki bunlar koyanların iradeleri farklı olduğu için çeşitli, yanılanların kuşkuları yüzünden de bilinmezdir—, hele bunlar bazı işaretler aracılığıyla, âdeta anlaşmalar ve sözleşmelerle cinlerle kurulmuş bir ortaklık da taşıyorsa, onları büsbütün reddetsinler ve lanetlesinler. Uğraşlarını insanların gereksiz ve lüks kurumlarından da uzak tutsunlar. Ama birlikte yaşayanların topluluğuna yarayan insan kurumlarını bu hayatın gerekliliği uğruna ihmal etmesinler. Milletler arasında bulunan öteki öğretilerde ise, geçmiş ya da şimdiki zamana ait ve bedenin hislerine ilişkin olayların tarihi —faydalı bedensel sanatların deneyimleri ve tahminleri de buna eklenir— ile tartışma ve sayı ilminin dışında faydalı bir şey bulunduğunu sanmıyorum. Bütün bunlarda "Hiçbir şeyde aşırıya gitme" ilkesine uymak gerekir; özellikle de bedenin hislerine ait olup zamanlar içinde dönen ve yerlerle sınırlanan şeylerde.
  1. Bazıları, kutsal Yazılarda çevrilmeden konmuş bütün İbranice, Süryanice, Mısırca ya da başka bir dildeki kelimeleri ve adları ayrıca çevirmişlerdir; Eusebios da ilahî Kitapların onu gerektiren soruları için zamanların tarihi konusunda bunu yapmıştır. Bunu, Hristiyan az şey için birçok şeyle uğraşmak zorunda kalmasın diye yapmışlardır. Aynı şekilde, bunu yapabilecek olanlardan biri kardeşlerinin faydası için iyi niyetle emek harcamaktan hoşlanırsa, Yazının andığı bilinmeyen bütün yeryüzü yerlerini, hayvanları, otları, ağaçları, taşları ya da madenleri ve her türden şeyi cinslerine göre sıralayıp yalnız bunların açıklamalarını yazıya geçirebileceğini düşünüyorum. Sayılar için de bu yapılabilir: yalnız ilahî Yazının andığı sayıların açıklaması yazılabilir. Bunların bazıları ya da hepsi belki de zaten yapılmıştır; nitekim iyi ve bilgili Hristiyanlarca hazırlanıp yazıldığını sanmadığımız birçok şeyi bulduk. Ama bunlar ya ihmalkârların kalabalığı ya da kıskançların saklaması yüzünden gizli kalır. Bunun tartışma ilmi için de yapılıp yapılamayacağını bilmiyorum; bana yapılamazmış gibi geliyor, çünkü bu ilim Yazıların bütün dokusuna sinirler gibi işlenmiştir. Bu yüzden okuyanlara, şimdi ele aldığımız bilinmeyen işaretleri tanımaktan çok, sonra söz edeceğimiz belirsiz yerleri çözüp açmakta yardım eder.

    77

    CAPUT XXXIX. 58. Quamobrem videtur mihi studiosis et ingeniosis adolescentibus, et timentibus Deum, beatamque vitam quaerentibus, salubriter praecipi ut nullas doctrinas quae praeter Ecclesiam Christi exercentur, tanquam ad beatam vitam capessendam secure sequi audeant, sed eas sobrie diligenterque dijudicent: et si quas invenerint ab hominibus institutas, varias propter diversam voluntatem instituentium, et ignotas propter suspiciones errantium, maxime si habent etiam cum daemonibus initam societatem per quarumdam significationum quasi quaedam pacta atque conventa; repudient penitus et detestentur; alienent etiam studium a superfluis et luxuriosis hominum institutis. Illa vero instituta hominum, quae ad societatem conviventium valent, pro ipsa hujus vitae necessitate non negligant. In caeteris autem doctrinis, quae apud gentes inveniuntur, praeter historiam rerum, vel praeteriti temporis vel praesentis, ad sensus corporis pertinentium, quibus etiam utilium artium corporalium experimenta et conjecturae annumerantur, et praeter rationem disputationis et numeri, nihil utile esse arbitror. In quibus omnibus tenendum est, Ne quid nimis; et maxime in iis quae ad corporis sensus pertinentia, volvuntur temporibus, et continentur locis. 59. Sicut autem quidam de verbis omnibus et nominibus hebraeis, et syris, et aegyptiis, vel si qua alia lingua in Scripturis sanctis inveniri potest, quae in eis sine interpretatione sunt posita, fecerunt, ut ea separatim interpretarentur; et quod Eusebius fecit de temporum historia propter divinorum Librorum quaestiones, quae usum ejus flagitant: quod ergo illi fecerunt de his rebus, ut non sit necesse christiano in multis propter pauca laborare; sic video posse fieri, si quem eorum qui possunt, benignam sane operam fraternae utilitati delectet impendere, ut quoscumque terrarum locos, quaeve animalia vel herbas atque arbores sive lapides vel metalla incognita, speciesque quaslibet Scriptura commemorat, ea generatim digerens, sola exposita litteris mandet. Potest etiam de numeris fieri, ut eorum tantummodo numerorum exposita ratio conscribatur, quos divina Scriptura meminit. Quorum aliqua aut omnia forte jam facta sunt, sicut multa quae a bonis doctisque christianis elaborata atque conscripta non arbitrabamur, invenimus; sed sive propter turbas negligentium, sive propter invidorum occultationes latent. Quod utrum de ratione disputandi fieri possit, ignoro: et videtur mihi non posse, quia per totum textum Scripturarum colligata est nervorum vice; et ideo magis ad ambigua solvenda et explicanda, de quibus post loquemur, legentes adjuvat, quam ad incognita signa, de quibus nunc agimus, cognoscenda.

    78

40. Bölüm
  1. Filozof denenler, özellikle Platoncular, eğer imanımıza uygun doğru şeyler söylemişlerse, bunlardan korkmamak bir yana, onları haksız sahiplerinden alıp kendi kullanımımıza katmalıyız. Mısırlıların yalnız İsrail halkının nefret edip kaçtığı putları ve ağır yükleri değil, altından ve gümüşten kapları, süsleri ve giysileri de vardı; o halk Mısır'dan çıkarken bunları daha iyi bir kullanım için gizlice kendine aldı. Bunu kendi otoritesiyle değil, Tanrı'nın buyruğuyla yaptı; Mısırlılar da iyi kullanmadıkları bu şeyleri farkında olmadan ödünç verdiler. Aynı şekilde putperestlerin bütün öğretileri yalnız sahte ve batıl uydurmalar ve boş emeğin ağır yüklerini taşımaz; her birimiz Mesih'in önderliğinde putperestlerin topluluğundan çıkarken bunlardan iğrenmeli ve kaçınmalıyız. Ama bu öğretiler hakikatin kullanımına daha elverişli özgür sanatları ve son derece faydalı bazı ahlâk öğütlerini de içerir; tek Tanrı'ya tapınmak hakkında da onlarda bazı doğru şeyler bulunur. Bunlar onların altını ve gümüşüdür: bunları kendileri koymamış, her yere yayılmış ilahî takdirin âdeta madenlerinden çıkarmışlar, ama sapkınca ve haksızca cinlere hizmet için kötüye kullanmışlardır. Hristiyan, onların zavallı topluluğundan ruhça ayrılırken bunları onlardan alıp Müjde'yi duyurmanın adil kullanımına götürmelidir. Onların giysilerini de, yani insan kurumu olmakla birlikte bu hayatta vazgeçemediğimiz insan topluluğuna uygun düşen şeyleri de Hristiyanca bir kullanıma çevirmek üzere alıp sahiplenmek serbest olacaktır.
  1. Bizim birçok iyi ve imanlı kişimiz başka ne yaptı ki? En tatlı öğretmen ve en mesut şehit Cyprianus'un Mısır'dan ne kadar altın, gümüş ve giysiyle yüklü çıktığını görmüyor muyuz? Ya Lactantius'un? Ya Victorinus'un, Optatus'un, Hilarius'un —sağ olanları anmayayım— ne kadar yüklü çıktığını? Sayısız Yunanın? Tanrı'nın en sadık kulu Musa da daha önce bunu yapmıştı; onun hakkında Mısırlıların bütün bilgeliğiyle eğitildiği yazılmıştır. Putperestlerin batıl âdeti, özellikle Mesih'in boyunduruğunu silkip Hristiyanlara zulmettiği o zamanlarda, faydalı bulduğu ilimlerin putlara boş tapınmanın kökünü kazıyacak tek Tanrı'ya tapınmanın hizmetine çevrileceğinden şüphelenseydi, bunları bu adamların hiçbirine asla ödünç vermezdi. Ama onlar Tanrı'nın Mısır'dan çıkan halkına altınlarını, gümüşlerini ve giysilerini verdiler; verdikleri şeylerin Mesih'in hizmetine nasıl geçeceğini bilmeden. Çünkü Çıkış kitabında anlatılan o olay, kuşkusuz bunu önceden işaret etmek için mecazî olarak gerçekleşmiştir; bunu, başka, eşit ya da daha iyi bir anlayışa halel getirmeden söylüyorum.

    78

    CAPUT XL. 60. Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostrae accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam tanquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. Sicut enim Aegyptii non solum idola habebant et onera gravia, quae populus Israel detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et argento, et vestem, quae ille populus exiens de Aegypto, sibi potius tanquam ad usum meliorem clanculo vindicavit; non auctoritate propria, sed praecepto Dei, ipsis Aegyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene utebantur: sic doctrinae omnes Gentilium non solum simulata et superstitiosa figmenta gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quae unusquisque nostrum, duce Christo, de societate Gentilium exiens, debet abominari atque devitare; sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores, et quaedam morum praecepta utilissima continent, deque ipso uno Deo colendo nonnulla vera inveniuntur apud eos; quod eorum tanquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinae providentiae, quae ubique infusa est, eruerunt, et quo perverse atque injuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese animo separat, debet ab eis auferre christianus ad usum justum praedicandi Evangelii. Vestem quoque illorum, id est, hominum quidem instituta, sed tamen accommodata humanae societati, qua in hac vita carere non possumus, accipere atque habere licuerit in usum convertenda christianum. 61. Nam quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri? Nonne aspicimus quanto auro et argento et veste suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus doctor suavissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius? quanto Victorinus, Optatus, Hilarius, ut de vivis taceam? quanto innumerabiles Graeci? Quod prior ipse fidelissimus Dei famulus Moyses fecerat, de quo scriptum est quod eruditus fuerit omni sapientia Aegyptiorum. Quibus omnibus viris superstitiosa Gentium consuetudo, et maxime illis temporibus, cum Christi excutiens jugum Christianos persequebatur, disciplinas quas utiles habebat, nunquam commodaret, si eas in usum colendi unius Dei, quo vanus idolorum cultus exscinderetur, conversum iri suspicaretur: sed dederunt aurum, et argentum, et vestem suam exeunti populo Dei de Aegypto, nescientes quemadmodum illa quae dabant, in Christi obsequium cederent. Illud enim in Exodo factum, sine dubio figuratum est, ut hoc praesignaret; quod sine praejudicio alterius, aut paris, aut melioris intelligentiae dixerim.

    79

41. Bölüm
  1. Ama bu şekilde donanmış olan ilahî Yazılar öğrencisi, onları incelemeye başladığında Havari'nin şu sözünü düşünmekten geri durmasın: "Bilgi kabartır, sevgi yapılandırır." Böylece, Mısır'dan zengin çıksa bile, Fısıh'ı kutlamadıkça kurtulamayacağını anlayacaktır. Fısıh kuzumuz Mesih ise kurban edilmiştir. Mesih'in kurban edilmesi bize hiçbir şeyi, Mısır'da Firavun'un altında emek çektiğini gördüğü kimselere seslenir gibi kendisinin haykırdığı şu sözden daha çok öğretmez: "Ey bütün yorgunlar ve yükü ağır olanlar, bana gelin, ben sizi dinlendiririm. Boyunduruğumu yüklenin ve benden öğrenin; çünkü ben yumuşak huyluyum, yüreğim alçakgönüllüdür; canlarınız rahat bulur. Çünkü boyunduruğum hafif, yüküm yeniktir." Bu kime söylenir? Bilginin kabartmadığı, sevginin yapılandırdığı yumuşak huylulara ve yüreği alçakgönüllülere değil mi? Öyleyse o zaman Fısıh'ı gölgelerin hayalî suretleriyle kutlayanların, kapı sövelerine kuzunun kanıyla işaret konması buyrulduğunda bu işareti zufa otuyla koyduklarını hatırlasınlar. Bu ot yumuşak ve alçaktır, ama köklerinden daha güçlü ve daha delici bir şey yoktur; öyle ki sevgide köklenip temellenerek bütün kutsallarla birlikte genişliğin, uzunluğun, yüksekliğin ve derinliğin ne olduğunu, yani Rab'bin haçını kavrayabilelim. Haçın genişliği, ellerin gerildiği yatay tahtadır; uzunluğu yerden genişliğe kadar uzanan kısımdır ve ellerden aşağı bütün beden ona tutturulur; yüksekliği genişlikten yukarı, başın dayandığı tepeye kadardır; derinliği ise toprağa çakılıp gizlenen kısımdır. Haçın bu işaretiyle bütün Hristiyan eylemi betimlenir: Mesih'te iyi işler yapmak, O'na sebatla bağlanmak, göksel şeyleri ummak, kutsal sırlara saygısızlık etmemek. Bu eylemle arınınca, Baba'ya eşit olan ve her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Mesih'in bilgiyi aşan sevgisini de tanıyabileceğiz; öyle ki Tanrı'nın bütün doluluğuyla dolalım. Zufa otunda temizleyici bir güç de vardır; öyle ki Mısır'dan alınmış zenginliklerin bilgisiyle kabaran ciğer kibirle soluyup durmasın: "Beni zufa otuyla serp, temizleneyim; beni yıka, kardan ak olayım. Kulaklarıma coşku ve sevinç duyur." Sonra zufa otuyla kibirden arınmanın işaret edildiğini göstermek için hemen ekler: "Ve ezilmiş kemikler coşacak."

    79

    CAPUT XLI. 62. Sed hoc modo instructus divinarum Scripturarum studiosus, cum ad eas perscrutandas accedere coeperit, illud apostolicum cogitare non cesset: Scientia inflat, charitas aedificat. Ita enim sentiet, quamvis de Aegypto dives exeat, tamen nisi Pascha egerit, salvum se esse non posse. Pascha autem nostrum immolatus est Christus, nihilque magis immolatio Christi nos docet, quam illud quod ipse clamat, tanquam ad eos quos in Aegypto sub Pharaone videt laborare: Venite ad me, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levis est: quibus, nisi mitibus et humilibus corde, quos non inflat scientia, sed charitas aedificat? Meminerint ergo eorum qui Pascha illo tempore per umbrarum imaginaria celebrabant, cum signari postes sanguine agni juberentur, hyssopo fuisse signatos. Herba haec mitis et humilis est, et nihil fortius et penetrabilius ejus radicibus: ut in charitate radicati et fundati possimus comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et altitudo, et profundum, id est, crucem Domini; cujus latitudo dicitur in transverso ligno, quo extenduntur manus; longitudo, a terra usque ad ipsam latitudinem, quo a manibus et infra totum corpus affigitur; altitudo, a latitudine sursum usque ad summum, cui adhaeret caput; profundum vero, quod terrae infixum absconditur. Quo signo crucis, omnis actio christiana describitur, bene operari in Christo, et ei perseveranter inhaerere, sperare coelestia, sacramenta non profanare. Per hanc actionem purgati valebimus cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, qui aequalis est Patri, per quem facta sunt omnia, ut impleamur in omnem plenitudinem Dei. Est etiam in hyssopo vis purgatoria, ne inflante scientia de divitiis ab Aegypto ablatis, superbe aliquid pulmo tumidus anhelet: Aspergis me, inquit, hyssopo et mundabor; lavabis me, et super nivem dealbabor. Auditui meo dabis exsultationem et laetitiam. Deinde consequenter annectit ut ostendat purgationem a superbia significari hyssopo, Et exsultabunt ossa humiliata.

    80

42. Bölüm
  1. O halkın Mısır'dan yanında götürdüğü altın, gümüş ve giysi bolluğu, sonradan Kudüs'te elde ettiği ve en çok kral Süleyman'da görülen zenginliklerle karşılaştırılınca ne kadar azsa, putperestlerin kitaplarından toplanmış bütün bilgi de —faydalı olanı bile— ilahî Yazıların bilgisiyle karşılaştırılınca o kadar azdır. Çünkü insanın dışarıda öğrendiği her şey, zararlıysa orada mahkûm edilir; faydalıysa orada bulunur. Herkes başka yerde faydalı olarak öğrendiği her şeyi orada bulduğu gibi, başka hiçbir yerde değil, yalnız o Yazıların şaşılacak yüceliğinde ve şaşılacak alçakgönüllülüğünde öğrenilen şeyleri de orada çok daha bol bulacaktır. Bu donanıma sahip okur, bilinmeyen işaretler artık ona engel olmayınca, yumuşak huylu ve yüreği alçakgönüllü, Mesih'in boyunduruğuna yumuşakça girmiş ve hafif yükle yüklenmiş, sevgide temellenmiş, köklenmiş ve yapılanmış, bilginin kabartamayacağı biri olarak, Yazılardaki belirsiz işaretleri incelemeye ve tartmaya yaklaşsın. Rab lütfederse, bunlardan artık üçüncü ciltte söz etmeye girişeceğim.

    80

    CAPUT XLII. 63. Quantum autem minor est auri, argenti vestisque copia, quam de Aegypto secum ille populus abstulit, in comparatione divitiarum quas postea Jerosolymae consecutus est, quae maxime in Salomone rege ostenduntur; tanta fit cuncta scientia, quae quidem est utilis, collecta de libris Gentium, si divinarum Scripturarum scientiae comparetur. Nam quidquid homo extra didicerit, si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi invenitur. Et cum ibi quisque invenerit omnia quae utiliter alibi didicit, multo abundantius ibi inveniet ea quae nusquam omnino alibi, sed in illarum tantummodo Scripturarum mirabili altitudine et mirabili humilitate discuntur. Hac igitur instructione praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint, mitem et humilem corde, subjugatum leniter Christo, et oneratum sarcina levi, fundatum et radicatum et aedificatum in charitate, quem scientia inflare non possit, accedat ad ambigua signa in Scripturis consideranda et discutienda, de quibus jam tertio volumine dicere aggrediar, quod Dominus donare dignabitur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…