İçeriğe geç
Hristiyan Öğretisi Üzerine

Augustinus · Hristiyan Öğretisi Üzerine

III. Kitap

811. Bölüm
  1. Tanrı'dan korkan insan O'nun iradesini kutsal Yazılarda özenle arar. Kavgayı sevmesin diye dindarlıkla yumuşamış; bilinmeyen kelimelere ve deyişlere takılıp kalmasın diye dil bilgisiyle, benzetme için kullanılan bazı gerekli şeylerin gücünü ya da tabiatını bilmez olmasın diye o şeylerin bilgisiyle önceden donanmış olarak; titiz bir düzeltme çabasının sağladığı doğru nüshalar da ona yardım ederken, işte böyle donanmış olarak Yazıların belirsiz yerlerini incelemeye ve çözmeye gelsin. Belirsiz işaretlerle aldanmaması için, bizim aracılığımızla yetiştirilebildiği kadarıyla —gerçi göstermek istediğimiz bu yolları ya zihninin büyüklüğü ya da daha büyük bir aydınlanmanın parlaklığı yüzünden çocukça bulup alaya alması da mümkündür—, ama dediğim gibi, bizim aracılığımızla yetiştirilebildiği kadarıyla, bizim aracılığımızla yetiştirilebilecek ruh durumunda olan kişi şunu bilsin: Yazıdaki belirsizlik ya asıl kelimelerde ya da aktarılmış kelimelerdedir. Bu cinsleri ikinci kitapta gösterdik.

    81

    CAPUT PRIMUM. 1. Homo timens Deum, voluntatem ejus in Scripturis sanctis diligenter inquirit. Et ne amet certamina, pietate mansuetus; praemunitus etiam scientia linguarum, ne in verbis locutionibusque ignotis haereat; praemunitus etiam cognitione quarumdam rerum necessariarum, ne vim naturamve earum quae propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum per nos instrui potest; fieri autem potest ut istas vias quas ostendere volumus, tanquam pueriles vel magnitudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat: sed tamen, ut coeperam dicere, quantum per nos instrui potest, qui eo loco animi est, ut per nos instrui valeat, sciat ambiguitatem Scriptura aut in verbis propriis esse, aut in translatis; quae genera in secundo libro demonstravimus.

    82

2. Bölüm
  1. Asıl kelimeler Yazıyı belirsiz kıldığında, önce yanlış duraklamış ya da yanlış okumuş olmadığımıza bakmak gerekir. Dikkatle bakan kişi nasıl duraklanacağının ya da nasıl okunacağının belirsiz olduğunu görürse, Yazıların daha açık yerlerinden ve Kilise'nin otoritesinden edindiği iman kuralına başvursun; bu kuraldan ilk kitapta şeyler hakkında konuşurken yeterince söz ettik. Eğer iki okuyuş, ya da daha çok okuyuş varsa hepsi, imana uygun düşen bir belirsizlik veriyorsa, o belirsizliği ortaya koyan önceki ve sonraki kısımlardaki söz bağlamına başvurmak kalır; öyle ki kendini gösteren birçok anlamdan hangisini desteklediğini ve kendisine bağlanmasına izin verdiğini görelim.
  1. Şimdi örneklere bak. "Başlangıçta Kelam vardı ve Kelam Tanrı'nın yanındaydı ve Tanrı vardı" diye duraklayan sapkın okuma, ardından gelen cümle "Bu Kelam başlangıçta Tanrı'nın yanındaydı" anlamını taşısın diye yapılır ve Kelam'ın Tanrı olduğunu itiraf etmek istemez. Ama bu okuma, Teslis'in eşitliği konusunda bize "Ve Kelam Tanrı'ydı" dememizi, ardından da "O başlangıçta Tanrı'nın yanındaydı" diye eklememizi buyuran iman kuralıyla çürütülmelidir.
  1. Havari'nin şu sözündeki duraklama belirsizliği ise hiçbir okuyuşuyla imana aykırı değildir; bu yüzden sözün bağlamıyla çözülmelidir: "Hangisini seçeceğimi bilmiyorum; ikisi arasında sıkışıyorum; ayrılıp Mesih'le birlikte olmayı arzuluyorum, çünkü bu çok daha iyidir; ama sizin için bedende kalmam gereklidir." Burada "ikisini arzuluyorum" diye mi okunacağı, yoksa "ikisi arasında sıkışıyorum" deyip "ayrılıp Mesih'le birlikte olmayı arzuluyorum" sözünün buna mı ekleneceği belirsizdir. Ama ardından "çünkü bu çok daha iyidir" geldiği için, onun o en iyi olanı arzuladığını söylediği açıktır; öyle ki ikisi arasında sıkışırken birini arzular, ötekini zorunlu görür: Mesih'le birlikte olmayı arzular, bedende kalmayı zorunlu görür. Bu belirsizlik, ardından gelen tek bir kelimeyle, yani "çünkü" kelimesiyle çözülür. Bu edatı atlayan çevirmenler, Havari yalnız ikisi arasında sıkışmakla kalmayıp ikisini de arzuluyormuş gibi görünen anlama kapılmışlardır. Demek ki şöyle duraklamak gerekir: "Hangisini seçeceğimi bilmiyorum; ikisi arasında sıkışıyorum." Bu duraklamayı "ayrılıp Mesih'le birlikte olmayı arzuluyorum" izler. Sonra, sanki neden bunu daha çok arzuladığı sorulmuş gibi, "çünkü bu çok daha iyidir" der. Öyleyse ikisi arasında neden sıkışıyor? Çünkü kalmak zorunludur; bunu da şöyle ekler: "ama sizin için bedende kalmam gereklidir."
  1. Belirsizlik ne iman buyruğuyla ne de sözün bağlamıyla açıklanabiliyorsa, kendini gösteren anlamlardan hangisine göre olursa olsun duraklamanın bir zararı yoktur. Korintlilere yazılan şu söz gibi: "Öyleyse, sevgililer, bu vaatlere sahip olduğumuza göre, kendimizi bedenin ve ruhun her türlü kirinden temizleyelim, Tanrı korkusu içinde kutsallığı tamamlayalım. Bizi kabul edin. Kimseye haksızlık etmedik." Burada "kendimizi bedenin ve ruhun her türlü kirinden temizleyelim" diye mi okunacağı —"hem bedence hem ruhça kutsal olsun" sözüne uygun olarak—, yoksa "kendimizi bedenin her türlü kirinden temizleyelim" diye mi okunacağı kuşkuludur. İkinci durumda öteki cümlenin anlamı şöyle olur: "Tanrı korkusu içinde ruhun kutsallığını tamamlayarak bizi kabul edin." Demek ki bu tür duraklama belirsizlikleri okurun takdirine kalmıştır.

    82

    CAPUT II. 2. Sed cum verba propria faciunt ambiguam Scripturam, primo videndum est ne male distinxerimus, aut pronuntiaverimus. Cum ergo adhibita intentio incertum esse perviderit quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de Scripturarum planioribus locis et Ecclesiae auctoritate percepit; de qua satis egimus, cum de rebus in primo libro loqueremur. Quod si ambae vel etiam omnes, si plures fuerint partes, ambiguitatem secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat consulendus, ut videamus cuinam sententiae, de pluribus quae se ostendunt, ferat suffragium, eamque sibi contexi patiatur. 3. Jam nunc exempla considera. Illa haeretica distinctio, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat, ut alius sensus sit, Verbum hoc erat in principio apud Deum, non vult Verbum Deum confiteri. Sed hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur ut dicamus, Et Deus erat Verbum; deinde subjungamus, Hoc erat in principio apud Deum. 4. Illa vero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei, et ideo textu ipso sermonis dijudicanda est, ubi ait Apostolus: Et quid eligam ignoro: compellor autem ex duobus; concupiscentiam habens dissolvi, et esse cum Christo; multo enim magis optimum: manere in carne necessarium propter vos. Incertum enim est utrum ex duobus concupiscentiam habens, an compellor autem ex duobus, ut illud adjungatur, concupiscentiam habens dissolvi, et esse cum Christo. Sed quoniam ita sequitur, multo enim magis optimum, apparet eum ejus optimi dicere se habere concupiscentiam, ut cum ex duobus compellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, alterius necessitatem; concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. Quae ambiguitas uno consequenti verbo dijudicatur, quod positum est, enim: quam particulam qui abstulerunt interpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus, sed etiam duorum habere concupiscentiam videretur. Sic ergo distinguendum est: Et quid eligam ignoro: compellor autem ex duobus; quam distinctionem sequitur, concupiscentiam habens dissolvi, et esse cum Christo. Et tanquam quaereretur quare hujus rei potius habeat concupiscentiam; multo enim magis optimum, inquit. Cur ergo e duobus compellitur? Quia est manendi necessitas, quam ita subjecit, Manere in carne necessarium propter vos. 5. Ubi autem neque praescripto fidei, neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest, nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur, sententiam distinguere. Veluti est illa ad Corinthios, Has ergo promissiones habentes, charissimi, mundemus nos ab omni coinquinatione carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. Capite nos. Nemini nocuimus. Dubium est quippe utrum, Mundemus nos ab omni coinquinatione carnis et spiritus, secundum illam sententiam, Ut sit sancta et corpore et spiritu; an, Mundemus nos ab omni coinquinatione carnis, ut alius sit sensus, Et spiritus perficientes sanctificationem in timore Dei capite nos. Tales igitur distinctionum ambiguitates in potestate legentis sunt.

    83

3. Bölüm
  1. Belirsiz duraklamalar hakkında söylediğimiz her şey belirsiz okuyuşlarda da gözetilmelidir. Çünkü bunlar da, okurun aşırı dikkatsizliği yüzünden bozulmadıkça, ya iman kurallarıyla ya da önceki veya sonraki sözün bağlamıyla düzeltilir; düzeltmek için bunların hiçbiri kullanılamıyorsa yine kuşkulu kalırlar ve okur onları nasıl okursa okusun kusurlu sayılmaz. Tanrı'nın kendi seçtiklerini suçlamayacağına, Mesih'in de kendi seçtiklerini mahkûm etmeyeceğine inandıran iman bizi geri çekmeseydi, şu söz şöyle okunabilirdi: "Tanrı'nın seçtiklerini kim suçlayacak?" Bu soruyu âdeta bir cevap izlerdi: "Aklayan Tanrı." Sonra yine sorulurdu: "Mahkûm eden kim?" Cevap da verilirdi: "Ölmüş olan Mesih İsa." Buna inanmak son derece delice olduğu için, söz şöyle okunacaktır: önce açık bir soru (percontatio), ardından evet ya da hayır cevabı bekleyen bir soru (interrogatio) gelecektir. Eskiler bu iki soru türü arasındaki farkın şu olduğunu söylemişlerdir: percontatio'ya pek çok cevap verilebilir; interrogatio'ya ise ya "Hayır" ya da "Evet" diye cevap verilir. Öyleyse "Tanrı'nın seçtiklerini kim suçlayacak?" diye sorduktan sonra ardından gelen söz soran bir sesle söylenecektir: "Aklayan Tanrı mı?" Öyle ki içimizden "Hayır" diye cevap verilsin. Yine soralım: "Mahkûm eden kim?" Sonra tekrar evet-hayır sorusu soralım: "Ölmüş, dahası dirilmiş, Tanrı'nın sağında olan ve bizim için aracılık eden Mesih İsa mı?" Öyle ki her seferinde içimizden "Hayır" diye cevap verilsin. Ama "Öyleyse ne diyelim? Adalet peşinde koşmayan milletler adalete erişti" dediği yerde, "Öyleyse ne diyelim?" sorusundan sonra "Adalet peşinde koşmayan milletler adalete erişti" cevabı eklenmezse, ardından gelen bağlam tutarlı olmaz. Natanael'in söylediği "Nasıra'dan iyi bir şey çıkabilir" sözünün ise hangi sesle okunacağını —yani yalnız "Nasıra'dan mı?" kısmı soruya ait olup gerisi onaylayan bir sesle mi söylenecek, yoksa sözün bütünü kuşkuyla soran birinin sesiyle mi— nasıl ayırt edeceğimizi bilmiyorum; ama iki anlam da imana engel değildir.
  1. Hecelerin kuşkulu sesinde de bir belirsizlik vardır; bu da elbette okuyuşa aittir. Nitekim "Gizlice yaptığın os'um senden saklı değildi" diye yazılmış sözde okur, os kelimesini kısa mı uzun mu okuyacağını anlayamaz. Kısa okursa ossa (kemikler) kelimesinin, uzun okursa ora (ağızlar) kelimesinin tekili olarak anlaşılır. Ama bu tür şeyler önceki dile bakılarak çözülür: Yunancada "ağız" anlamına gelen stoma değil, "kemik" anlamına gelen osteon yazılmıştır. Bu yüzden şeyleri işaret etmede halkın konuşma alışkanlığı çoğu zaman edebî kusursuzluktan daha faydalıdır. Gerçekten de bir barbarizmle non est absconditum a te ossum meum denilmesini, daha Latince olduğu için daha az açık olmasına yeğlerim. Ama bazen bir hecenin kuşkulu sesi, aynı cümleye ait komşu bir kelimeyle de çözülür. Havari'nin şu sözü gibi: "Daha önce söylediğim gibi, şimdi de size önceden söylüyorum ki böyle şeyler yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaklar." Yalnız quae praedico vobis deyip sicut praedixi diye eklemeseydi, praedico kelimesinde orta hecenin uzun mu kısa mı okunacağını anlamak için önceki dilin nüshasına başvurmaktan başka yol kalmazdı. Şimdi ise uzun okunması gerektiği açıktır; çünkü sicut praedicavi ("vaaz ettiğim gibi") değil, sicut praedixi ("önceden söylediğim gibi") demiştir.

    83

    CAPUT III. 6. Quaecumque autem de ambiguis distinctionibus diximus, eadem observanda sunt et in ambiguis pronuntiationibus. Nam et ipsae nisi lectoris nimia vitentur incuria, aut regulis fidei corriguntur, aut praecedentis vel consequentis contextione sermonis; aut si neutrum horum adhibetur ad correctionem, nihilominus dubiae remanebunt, ut quolibet modo lector pronuntiaverit, non sit in culpa. Nisi enim fides revocet, qua credimus Deum non accusaturum adversus electos suos, et Christum non condemnaturum electos suos, potest illud sic pronuntiari, Quis accusabit adversus electos Dei? ut hanc interrogationem quasi responsio subsequatur, Deus qui justificat. Et iterum interrogetur, Quis est qui condemnat? et respondeatur, Christus Jesus qui mortuus est. Quod credere quia dementissimum est, ita pronuntiabitur, ut praecedat percontatio, sequatur interrogatio. Inter percontationem autem et interrogationem hoc veteres interesse dixerunt, quod ad percontationem multa responderi possunt; ad interrogationem vero, aut Non, aut Etiam. Pronuntiabitur ergo ita, ut post percontationem qua dicimus, Quis accusabit adversus electos Dei? illud quod sequitur sono interrogantis enuntietur, Deus qui justificat? ut tacite respondeatur, Non: et item percontemur, Quis est qui condemnat? rursusque interrogemus, Christus Jesus qui mortuus est, magis autem qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui et interpellat pro nobis? ut ubique tacite respondeatur, Non. At vero illo loco ubi ait, Quid ergo dicemus? Quia gentes quae non sectabantur justitiam, apprehenderent justitiam; nisi post percontationem qua dictum est, Quid ergo dicemus? responsio subjiciatur, Quia gentes quae non sectabantur justitiam, apprehenderent justitiam, textus consequens non cohaerebit. Qualibet autem voce pronuntietur illud quod Nathanael dixit, A Nazareth potest aliquid boni esse, sive affirmantis, ut illud solum ad interrogationem pertineat quod ait, A Nazareth? sive totum cum dubitatione interrogantis; non video quomodo discernatur: uterque autem sensus fidem non impedit. 7. Est etiam ambiguitas in sono dubio syllabarum, et haec utique ad pronuntiationem pertinens. Nam quod scriptum est, Non est absconditum a te os meum, quod fecisti in abscondito, non elucet legenti utrum correpta littera os pronuntiet, an producta. Si enim corripiat, ab eo quod sunt ossa; si autem producat, ab eo quod sunt ora, intelligitur numerus singularis. Sed talia linguae praecedentis inspectione dijudicantur: nam in Graeco non στόμα, sed ὀστέον positum est. Unde plerumque loquendi consuetudo vulgaris utilior est significandis rebus, quam integritas litterata. Mallem quippe cum barbarismo dici, Non est absconditum a te ossum meum, quam ut ideo esset minus apertum, quia magis latinum est. Sed aliquando dubius syllabae sonus etiam vicino verbo ad eamdem sententiam pertinente dijudicatur: sicut est illud Apostoli, Quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt. Si tantummodo dixisset, Quas praedico vobis, neque subjunxisset, sicut praedixi, nonnisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum esset, ut cognosceremus utrum in eo quod dixit, praedico, producenda an corripienda esset media syllaba: nunc autem manifestum est producendam esse; non enim ait, Sicut praedicavi, sed sicut praedixi.

    84

4. Bölüm
  1. Yalnız bunları değil, duraklamaya ya da okuyuşa ait olmayan belirsizlikleri de aynı şekilde incelemek gerekir. Selaniklilere yazılan şu söz gibi: "Bu yüzden, kardeşler, sizde teselli bulduk." Burada fratres kelimesinin "ey kardeşler" mi yoksa "bu kardeşleri" mi demek olduğu kuşkuludur; ikisi de imana aykırı değildir. Ama Yunancada bu iki hâlin biçimi aynı değildir; bu yüzden Yunancaya bakılınca hitap hâli olduğu, yani "ey kardeşler" anlamına geldiği anlaşılır. Çevirmen propterea consolationem habuimus, fratres, in vobis demek isteseydi, kelimelere daha az bağlı kalınmış olurdu ama anlam hakkında daha az kuşku duyulurdu; ya da hiç değilse nostri ("bizim") kelimesi eklenseydi, propterea consolati sumus, fratres nostri, in vobis sözünü duyan hemen hiç kimse bunun hitap hâli olduğundan kuşku duymazdı. Ama bu artık daha tehlikeli bir serbestliktir. Korintlilere yazılan mektupta, Havari şöyle derken de böyle yapılmıştır: "Kardeşler, Rabbimiz Mesih İsa'da sizinle övünmem adına her gün ölüyorum." Bir çevirmen burada quotidie morior, per vestram juro gloriam ("övüncünüz üzerine yemin ederim, her gün ölüyorum") demiştir; çünkü Yunancada yemin edenin sözcüğü (nē) hiçbir belirsizliğe yer bırakmayacak kadar açıktır. Öyleyse ilahî Yazıların kitapları söz konusu olduğunda, asıl kelimelerde, ya yazarların niyetinin bilindiği sözün bağlamıyla ya çevirmenlerin karşılaştırılmasıyla ya da önceki dile bakarak çözülemeyecek bir belirsizlik pek ender ve pek güç bulunur.

    84

    CAPUT IV. 8. Non solum autem istae, sed etiam illae ambiguitates quae non ad distinctionem vel ad pronuntiationem pertinent, similiter considerandae sunt: qualis illa est ad Thessalonicenses, propterea consolati sumus, fratres, in vobis. Dubium est enim utrum, O fratres; an, Hos fratres: neutrum autem horum est contra fidem; sed graeca lingua hos casus pares non habet, et ideo illa inspecta renuntiatur vocativus, id est, O fratres. Quod si voluisset interpres dicere, Propterea consolationem habuimus, fratres, in vobis; minus servitum esset verbis, sed minus de sententia dubitaretur: aut certe si adderetur, Nostri, nemo fere ambigeret vocativum esse casum, cum audiret, Propterea consolati sumus, fratres nostri, in vobis. Sed jam hoc periculosius permittitur. Ita factum est in illa ad Corinthios, cum ait Apostolus: Quotidie morior, per vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu. Ait enim quidam interpres, Quotidie morior, per vestram juro gloriam; quia in graeco vox jurantis (νή) manifesta est sine ambiguo sono. Rarissime igitur et difficillime inveniri potest ambiguitas in propriis verbis, quantum ad libros divinarum Scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio, aut praecedentis linguae solvat inspectio.

    85

5. Bölüm
  1. Ama sırada sözünü edeceğimiz aktarılmış kelimelerin belirsizlikleri az olmayan bir dikkat ve çaba ister. Çünkü her şeyden önce mecazlı bir deyişi harfi harfine almaktan sakınmak gerekir. Havari'nin "Harf öldürür, ruh ise diriltir" sözü de buna aittir. Çünkü mecazî olarak söylenmiş bir şey asıl anlamda söylenmiş gibi alınınca bedenî bir anlayışla anlaşılmış olur. Ruhta onu hayvanlardan üstün kılan şeyin, yani anlayışın harfi izleyerek bedene boyun eğdirilmesinden daha uygun biçimde ruhun ölümü diye adlandırılabilecek bir şey yoktur. Çünkü harfi izleyen kişi aktarılmış kelimeleri asıl kelimeler gibi tutar ve asıl kelimeyle işaret edileni başka bir anlama bağlamaz. Örneğin "Sebt" sözünü duyarsa, kesintisiz bir dönüşle tekrarlanan yedi günden yalnız birini anlar; "kurban" sözünü duyunca da düşüncesi, hayvan kurbanlarıyla ve toprağın ürünleriyle yapılagelen şeyin ötesine geçmez. İşte ruhun acınası köleliği budur: işaretleri şeyler yerine almak ve ebedî ışığı içmek için zihin gözünü bedensel yaratılmışın üstüne kaldıramamak.

    85

    CAPUT V. 9. Sed verborum translatorum ambiguitates, de quibus deinceps loquendum est, non mediocrem curam industriamque desiderant. Nam in principio cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram accipias. Et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat. Cum enim figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, translata verba sicut propria tenet, neque illud quod proprio verbo significatur, refert ad aliam significationem: sed si Sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum diem de septem, qui continuo volumine repetuntur; et cum audierit Sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fieri de victimis pecorum terrenisque fructibus solet. Ea demum est miserabilis animae servitus, signa pro rebus accipere; et supra creaturam corpoream, oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen levare non posse.

    86

6. Bölüm
  1. Ama Yahudi halkındaki bu kölelik öteki milletlerin âdetinden çok farklıydı; çünkü onlar zamansal şeylere öyle boyun eğmişlerdi ki her şeyde onlara tek bir Tanrı gösteriliyordu. Ruhanî şeylerin işaretlerini, neye bağlandıklarını bilmeden şeylerin kendileri yerine gözetseler de, böyle bir kölelikle göremedikleri tek Tanrı'yı, herkesin Tanrısını hoşnut ettiklerini içlerine yerleşmiş bir bilgi olarak taşıyorlardı. Havari bu korunmanın küçük çocukların bir lala gözetimi altında bulunması gibi olduğunu yazar. Bu yüzden bu tür işaretlere inatla sarılanlar, bunların açıklanma vakti geldiğinde onları önemsemeyen Rab'be katlanamadılar. Önderleri, Sebt günü iyileştirdiği için ona iftiralar kurdu; o işaretlere şeylere bağlanır gibi bağlanmış olan halk da, bunları Yahudilerin gözettiği biçimde gözetmek istemeyen kişinin Tanrı olduğuna ya da Tanrı'dan geldiğine inanmadı. Ama iman edenler —Kudüs'teki ilk Kilise onlardan oluştu— bir lalanın gözetimi altında böyle korunmanın ne kadar faydalı olduğunu yeterince gösterdiler: kölelere bir süre için yüklenmiş işaretler, onları gözetenlerin kanaatini yeri ve göğü yaratan tek Tanrı'ya tapınmaya bağlıyordu. Çünkü onlar ruhanî şeylere yakındılar; zamansal ve bedensel adaklarda ve işaretlerde bile, bunların ruhça nasıl anlaşılacağını bilmeseler de, tek ebedî Tanrı'ya saygı göstermeyi öğrenmişlerdi. Bu yüzden Kutsal Ruh'a öylesine açık hâle geldiler ki her şeylerini satıp bedelini yoksullara dağıtılmak üzere Havarilerin ayaklarının dibine koydular ve dünyevî suretine, yani eski tapınağa hizmet ettikleri yeni bir tapınak gibi kendilerini bütünüyle Tanrı'ya adadılar.
  1. Milletlerin kiliselerinden hiçbirinin bunu yaptığı yazılmamıştır; çünkü elle yapılmış heykelleri tanrı edinen bu insanlar o kadar yakın bulunmamışlardı.

    86

    CAPUT VI. 10. Quae tamen servitus in Judaeo populo longe a caeterarum gentium more distabat; quandoquidem rebus temporalibus ita subjugati erant, ut unus eis in omnibus commendaretur Deus. Et quanquam signa rerum spiritualium pro ipsis rebus observarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali servitute uni omnium, quem non videbant, placerent Deo. Quam custodiam tanquam sub paedagogo parvulorum fuisse scribit Apostolus. Et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista Dominum, cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre non potuerunt; atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum; populusque signis illis tanquam rebus adstrictus, non credebat Deum esse, vel a Deo venisse, qui ea sicut a Judaeis observabantur, nollet attendere. Sed qui crediderunt, ex quibus facta est prima Ecclesia Jerosolymitana, satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa quae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram, opinionem observantium religarent. Namque illi quia proximi spiritualibus fuerunt (in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant venerari aeternum Deum), tam capaces exstiterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolorum pedes ponerent, seque totos dedicarent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant. 11. Non enim hoc ullas ecclesias Gentium fecisse scriptum est, quia non tam prope inventi erant, qui simulacra manufacta deos habebant.

    87

7. Bölüm

Onlardan bazıları da bunları bazen işaret olarak yorumlamaya çalıştıklarında, yaratılmışa tapınmaya ve saygı göstermeye bağlarlardı. Örneğin Neptün heykelinin kendisinin tanrı sayılmaması, ama onunla bütün denizin, hatta kaynaklardan fışkıran bütün öteki suların işaret edilmesi bana ne fayda sağlar? Onların şairlerinden biri, iyi hatırlıyorsam, onu şöyle betimler:

Ey Neptün baba, tuzlu suyla çevrili ak şakakların çınlayıp gürler, uçsuz bucaksız sakalından Okyanus akar, saçlarında ırmaklar dolaşır.

Bu keçiboynuzu tatlı bir kabuğun içinde ses çıkaran taneleri sallar; ama bu insanların değil domuzların yemidir. İncil'i bilen ne demek istediğimi bilir. Öyleyse Neptün heykelinin o anlama bağlanması bana ne fayda sağlar, meğer ki bana ikisine de tapmamayı öğretsin? Çünkü benim için herhangi bir heykel de bütün deniz de Tanrı değildir. Yine de itiraf ederim ki insanların eserlerini tanrı sayanlar, Tanrı'nın eserlerini tanrı sayanlardan daha derine batmışlardır. Ama bize, onların ya tanrı diye ya da tanrıların işaretleri ve suretleri diye heykellerine saygı gösterdikleri bütün bu şeyleri yaratan tek Tanrı'yı sevmemiz ve O'na tapmamız buyrulur. Öyleyse faydalı olarak konmuş bir işareti, işaret etmek için konduğu şeyin yerine koyup izlemek bedensel bir kölelikse, faydasız şeyleri işaret etmek için konmuş işaretleri şeyler yerine almak ne kadar daha kötüdür? Bunları işaret ettikleri şeylerin kendilerine bağlasan ve ruhunu onlara tapmaya bağlasan bile, yine de kölece ve bedensel bir yükten ve örtüden kurtulamazsın.

87

CAPUT VII. Et si quando aliqui eorum illa tanquam signa interpretari conabantur, ad creaturam colendam venerandamque referebant. Quid enim mihi prodest simulacrum, verbi gratia, Neptuni non ipsum habendum Deum, sed eo significari universum mare, vel etiam omnes aquas caeteras, quae fontibus proruunt? sicut a quodam poeta illorum describitur, si bene recolo, ita dicente: Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit Oceanus, et flumina crinibus errant. Haec siliqua intra dulce tectorium sonantes lapillos quatit; non est autem hominum, sed porcorum cibus. Novit quid dicam, qui Evangelium novit. Quid ergo mihi prodest quod Neptuni simulacrum ad illam significationem refertur, nisi forte ut neutrum colam? tam enim mihi statua quaelibet, quam mare universum, non est Deus. Fateor tamen altius demersos esse, qui opera hominum deos putant, quam qui opera Dei; sed nobis unus diligendus et colendus Deus praecipitur, qui fecit haec omnia, quorum illi simulacra venerantur, vel tanquam deos, vel tanquam signa et imagines deorum. Si ergo signum utiliter institutum pro ipsa re sequi, cui significandae institutum est, carnalis est servitus; quanto magis inutilium rerum signa instituta pro rebus accipere? Quae si retuleris ad ea ipsa quae his significantur, eisque colendis animum obligaveris, nihilominus servili carnalique onere atque velamine non carebis.

888. Bölüm
  1. Bu yüzden Hristiyan özgürlüğü, faydalı işaretler altında bulduğu kimseleri, yakın bulunmuş kimseler olarak, bağlı oldukları işaretleri yorumlayıp bu işaretlerin işaret ettiği şeylere yükselterek özgür kıldı; İsrailli kutsalların Kiliseleri bunlardan oluştu. Faydasız işaretler altında bulduklarında ise, yalnız bu tür işaretler altındaki kölece işi değil, işaretlerin kendilerini de boşa çıkarıp hepsini kaldırdı; öyle ki milletler, Yazının sık sık ve yerinde olarak zina diye adlandırdığı sahte tanrılar kalabalığının bozuculuğundan tek Tanrı'ya tapınmaya dönsünler. Artık faydalı işaretlere bile kul olmayacak, daha çok onların ruhanî anlayışıyla ruhlarını çalıştıracaklardı.

    88

    CAPUT VIII. 12. Quamobrem christiana libertas eos quos invenit sub signis utilibus, tanquam prope inventos, interpretatis signis quibus subditi erant, elevatos ad eas res quarum illa signa sunt, liberavit: ex his factae sunt Ecclesiae sanctorum Israelitarum. Quos autem invenit sub signis inutilibus, non solum servilem operationem sub talibus signis, sed etiam ipsa signa frustravit removitque omnia: ut a corruptione multitudinis simulatorum deorum, quam saepe ac proprie Scriptura fornicationem vocat, ad unius Dei cultum Gentes converterentur; nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, sed exercitaturae potius animum in eorum intelligentia spirituali.

    89

9. Bölüm
  1. Çünkü bir şeye işaret eden bir şeyi, neye işaret ettiğini bilmeden işleyen ya da ona saygı gösteren kişi bir işaretin altında köledir. Tanrı tarafından konmuş faydalı bir işareti, gücünü ve anlamını anlayarak işleyen ya da ona saygı gösteren kişi ise görünen ve geçip gideni değil, daha çok bütün bu tür şeylerin bağlanması gereken şeyi saygıyla anar. Böyle bir insan, bedenî ruhlara henüz açılmaması gereken o işaretlerin zamanında, yani onların boyunduruğuyla terbiye edilmeleri gereken kölelik zamanında bile ruhanî ve hürdür. Atalar, Peygamberler ve İsrail halkı içinde Kutsal Ruh'un Yazıların yardımlarını ve tesellilerini bize aracılığıyla sunduğu herkes, böyle ruhanî kişilerdi. Bu zamanda ise, Rabbimizin dirilişiyle özgürlüğümüzün en açık belirtisi parladıktan sonra, artık anladığımız işaretlerin bile ağır işiyle yüklenmiş değiliz. Rab'bin kendisi ve havarilerin öğretisi, birçok işaret yerine birkaç işaret verdi; bunlar yapması pek kolay, anlamı pek yüce, gözetilmesi pek iffetlidir: Vaftiz sırrı ve Rab'bin bedeninin ve kanının kutlanması gibi. Bunları alan herkes, onların neye bağlandığını öğrenmiş olarak tanır; öyle ki onlara bedensel bir kölelikle değil, daha çok ruhanî bir özgürlükle saygı gösterir. Harfi izlemek ve işaretleri işaret ettikleri şeyler yerine almak kölece bir zayıflık olduğu gibi, işaretleri faydasız biçimde yorumlamak da başıboş dolaşan kötü bir yanılgıdır. Ama bir işaretin neye işaret ettiğini anlamayan, yine de onun bir işaret olduğunu anlayan kişi de köleliğin baskısı altında değildir. Bilinmeyen ama faydalı işaretlerin baskısı altında kalmak bile, onları faydasız biçimde yorumlayıp kölelik boyunduruğundan kurtarılmış boynu yanılgının tuzaklarına sokmaktan daha iyidir.

    89

    CAPUT IX. 13. Sub signo enim servit qui operatur aut veneratur aliquam rem significantem, nesciens quid significet: qui vero aut operatur, aut veneratur utile signum divinitus institutum, cujus vim significationemque intelligit, non hoc veneratur quod videtur et transit, sed illud potius quo talia cuncta referenda sunt. Talis autem homo spiritualis et liber est, etiam tempore servitutis, quo carnalibus animis nondum oportet signa illa revelari, quorum jugo edomandi sunt. Tales autem spirituales erant Patriarchae ac Prophetae, omnesque in populo Israel per quos nobis Spiritus sanctus ipsa Scripturarum et auxilia et solatia ministravit. Hoc vero tempore posteaquam resurrectione Domini nostri manifestissimum indicium nostrae libertatis illuxit, nec eorum quidem signorum, quae jam intelligimus, operatione gravi onerati sumus; sed quaedam pauca pro multis, eademque factu facillima, et intellectu augustissima, et observatione castissima ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina: sicuti est Baptismi sacramentum, et celebratio corporis et sanguinis Domini. Quae unusquisque cum percipit, quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spirituali potius libertate veneretur. Ut autem litteram sequi, et signa pro rebus quae iis significantur accipere, servilis infirmitatis est; ita inutiliter signa interpretari, male vagantis erroris est. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute. Melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus signis, quam inutiliter ea interpretando, a jugo servitutis eductam cervicem laqueis erroris inserere.

    90

10. Bölüm
  1. Mecazlı deyişi, yani aktarılmış deyişi asıl deyiş gibi izlemekten sakındığımız bu dikkate, asıl deyişi mecazlı deyiş gibi almak istememe dikkatini de eklemek gerekir. Öyleyse önce bir deyişin asıl mı mecazlı mı olduğunu bulma yolu gösterilmelidir. Bu yol kısaca şudur: ilahî sözde ne ahlâkın güzelliğine ne de imanın hakikatine asıl anlamıyla bağlanabilen her şeyin mecazlı olduğunu bilmelisin. Ahlâkın güzelliği Tanrı'yı ve komşuyu sevmeye, imanın hakikati Tanrı'yı ve komşuyu tanımaya aittir. Ümit ise herkesin kendi vicdanındadır; Tanrı ve komşu sevgisinde ve bilgisinde ne kadar ilerlediğini hissetmesine göre. Bütün bunlardan ilk kitapta söz edildi.
  1. Ama insan soyu günahları şehvetin kendi ağırlığına göre değil, daha çok kendi alışkanlığının ağırlığına göre tartmaya yatkın olduğundan, çoğu zaman her insan, yalnız kendi bölgesinin ve zamanının insanlarının kınamayı ve mahkûm etmeyi âdet edindiği şeyleri kınanacak, yalnız birlikte yaşadığı kişilerin alışkanlığının kabul ettiği şeyleri de onaylanacak ve övülecek sayar. Bu yüzden, ruhlarını kelamın otoritesi artık bağlamışsa, Yazı dinleyenlerin alışkanlığına aykırı bir şey buyurduğunda ya da aykırı olmayan bir şeyi kınadığında, insanlar bunu mecazlı bir deyiş sanırlar. Oysa Yazı sevgiden başkasını buyurmaz, arzudan başkasını kınamaz ve insanların ahlâkını bu şekilde biçimlendirir. Aynı şekilde bir yanılgının kanaati birinin ruhunu önceden ele geçirmişse, insanlar Yazının bundan farklı olarak ileri sürdüğü her şeyi mecazlı sayarlar. Oysa Yazı geçmiş, gelecek ve şimdiki şeylerde Katolik imandan başkasını ileri sürmez. Geçmiş şeylerin anlatımı, gelecek şeylerin önceden bildirilmesi, şimdiki şeylerin gösterilmesidir; ama bunların hepsi aynı sevgiyi besleyip güçlendirmeye, arzuyu yenip söndürmeye yarar.
  1. Sevgi derken, ruhun Tanrı'nın, O'nun kendisi için, kendisinin ve komşunun ise Tanrı için tadına varmaya yönelik hareketini kastediyorum; arzu derken de ruhun kendisinin, komşunun ve herhangi bir cismin tadına Tanrı için olmaksızın varmaya yönelik hareketini. Dizginlenmemiş arzunun kişinin kendi ruhunu ve bedenini bozmak için yaptığına ahlâksızlık (flagitium) denir; bir başkasına zarar vermek için yaptığına ise suç (facinus) denir. Bütün günahların iki cinsi bunlardır; ama ahlâksızlıklar önce gelir. Bunlar ruhu boşaltıp bir tür yoksulluğa sürükleyince, ahlâksızlıkların önündeki engelleri kaldırmak ya da onlara destek bulmak için suçlara atılınır. Aynı şekilde sevginin kişinin kendisine fayda sağlamak için yaptığına fayda denir; komşusuna fayda sağlamak için yaptığına ise iyilikseverlik denir. Burada fayda önce gelir; çünkü kimse sahip olmadığı şeyle başkasına fayda sağlayamaz. Arzunun krallığı ne kadar yıkılırsa sevginin krallığı o kadar büyür.

    90

    CAPUT X. 14. Huic autem observationi qua cavemus figuratam locutionem, id est, translatam quasi propriam sequi; adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demonstrandus est igitur prius modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit. Et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscas. Morum honestas ad diligendum Deum et proximum, fidei veritas ad cognoscendum Deum et proximum pertinet. Spes autem sua cuique est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem Dei et proximi, cognitionemque proficere. De quibus omnibus primo libro dictum est. 15. Sed quoniam proclive est humanum genus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines vituperare atque damnare consueverunt; et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus vivit, admittit: eoque contingit ut si quid Scriptura vel praeceperit quod abhorret a consuetudine audientium, vel quod non abhorret culpaverit, si animum eorum jam verbi vinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. Non autem praecipit Scriptura nisi charitatem, nec culpat nisi cupiditatem; et eo modo informat mores hominum. Item si animum praeoccupavit alicujus erroris opinio, quidquid aliter asseruerit Scriptura, figuratum homines arbitrantur. Non autem asserit nisi catholicam fidem, rebus praeteritis, et futuris, et praesentibus. Praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium demonstratio: sed omnia haec ad eamdem charitatem nutriendam atque corroborandam, et cupiditatem vincendam atque exstinguendam valent. 16. Charitatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo propter Deum: cupiditatem autem, motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter Deum. Quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium vocatur: quod autem agit ut alteri noceat, facinus dicitur. Et haec sunt duo genera omnium peccatorum; sed flagitia priora sunt. Quae cum exinaniverint animum, et ad quamdam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quo removeantur impedimenta flagitiorum, aut adjumenta quaerantur. Item quod agit charitas quo sibi prosit, utilitas est: quod autem agit ut prosit proximo, beneficentia nominatur. Et hic praecedit utilitas; quia nemo potest ex eo quod non habet, prodesse alteri. Quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto charitatis augetur.

    91

11. Bölüm
  1. Öyleyse kutsal Yazılarda Tanrı'nın ya da kutsallarının ağzından yapılmış ya da söylenmiş olarak okunan sert ve âdeta acımasız her şey arzunun krallığını yıkmaya yarar. Bu açıkça anlaşılıyorsa, mecazî olarak söylenmiş gibi başka bir şeye bağlanmamalıdır. Havari'nin şu sözü gibi: "Gazap gününe, Tanrı'nın adil yargısının açığa çıkacağı güne kendine gazap biriktiriyorsun. O herkese yaptıklarına göre karşılık verecektir: iyi işte sebat ederek yücelik, onur ve bozulmazlık arayanlara ebedî hayat; çekişmeci olanlara, hakikate güvenmeyip haksızlığa inananlara ise gazap ve öfke. Kötülük yapan her insan canına sıkıntı ve darlık; önce Yahudiye, sonra Yunana." Ama bu, arzuyu yenmek istemedikleri için arzunun kendileriyle birlikte yıkıldığı kimselere söylenir. Arzunun hükmettiği bir insanda arzunun krallığı devrildiğinde ise şu açık deyiş geçerlidir: "Mesih İsa'ya ait olanlar bedenlerini tutkuları ve arzularıyla birlikte çarmıha gerdiler." Gerçi burada da "Tanrı'nın gazabı" ve "çarmıha gerdiler" gibi bazı aktarılmış kelimeler kullanılmıştır; ama bunlar anlamı örtüp benim asıl anlamda mecazlı deyiş dediğim alegoriyi ya da bilmeceyi oluşturacak kadar çok değildir ya da öyle konmamıştır. Yeremya'ya söylenen şu söz ise —"İşte bugün seni milletlerin ve krallıkların üzerine atadım; sökesin, yıkasın, yok edesin ve dağıtasın diye"— kuşkusuz bütünüyle mecazlı bir deyiştir ve söylediğimiz gayeye bağlanmalıdır.

    91

    CAPUT XI. 17. Quidquid ergo asperum et quasi saevum factu dictuque in sanctis Scripturis legitur ex persona Dei vel sanctorum ejus, ad cupiditatis regnum destruendum valet. Quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum quasi figurate dictum sit. Sicuti est illud Apostoli: Thesaurizas tibi iram in die irae et revelatione justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua: iis quidem qui secundum sustinentiam boni operis, gloriam et honorem et incorruptionem quaerentibus, vitam aeternam; iis autem qui ex contentione sunt, et diffidunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio. Tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci. Sed hoc ad eos, cum quibus evertitur ipsa cupiditas, qui eam vincere noluerunt. Cum autem in homine cui dominabatur, regna cupiditatis subvertuntur, illa est aperta locutio: Qui autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis. Nisi quia et hic quaedam verba translata tractantur, sicuti est, ira Dei, et, crucifixerunt: sed non tam multa sunt, vel ita posita, ut obtegant sensum, et allegoriam vel aenigma faciant, quam proprie figuratam locutionem voco. Quod autem Jeremiae dicitur, Ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut evellas, et destruas, et disperdas, et dissipes; non dubium quin figurata locutio tota sit, ad eum finem referenda quem diximus.

    92

12. Bölüm
  1. Bilgisizlere âdeta ahlâksızlık gibi görünen şeyler, ister yalnız söylenmiş ister yapılmış olsun, Tanrı'nın ya da kutsallığı bize örnek gösterilen insanların ağzından geliyorsa bütünüyle mecazlıdır; sevgiyi beslemek için bunların sırlarının özüne inilmelidir. Gelip geçen şeyleri birlikte yaşadığı kişilerin ahlâkının gerektirdiğinden daha kısıtlı kullanan kişi ya itidalli ya da batıl inançlıdır. Onları, aralarında bulunduğu iyilerin alışkanlığının sınırlarını aşacak biçimde kullanan kişi ise ya bir şeye işaret eder ya da ahlâksızdır. Çünkü bütün bu tür durumlarda kusur şeylerin kullanımında değil, kullananın şehvetindedir. Aklı başında hiç kimse, Rab'bin ayaklarına bir kadının değerli merhemi, şehvet düşkünü ve kötü insanların —ki onların böyle şölenlerinden iğreniriz— yapageldiği gibi sürdüğüne asla inanmaz. Çünkü güzel koku iyi ündür; iyi bir hayatın işleriyle bu üne sahip olan kişi, Mesih'in izinden giderken O'nun ayaklarına âdeta en değerli kokuyu dökmüş olur. Böylece başka kişilerde çoğu zaman ahlâksızlık olan şey, ilahî ya da peygamberî bir kişide büyük bir şeyin işaretidir. Gerçekten de bir fahişeyle birleşmek, bozulmuş bir ahlâkta başka, peygamber Hoşea'nın kehanetinde başka bir şeydir. Sarhoşların ve şehvet düşkünlerinin şölenlerinde bedenlerin soyulması ahlâksızlıktır diye, hamamlarda çıplak olmak da ahlâksızlık değildir.
  1. Öyleyse ahlâksızlıkları gelişigüzel kınamayalım diye, yerlere, zamanlara ve kişilere neyin uygun düştüğüne dikkatle bakmak gerekir. Çünkü bilge kişinin, oburluk ya da açgözlülük kusuru olmadan en değerli yemeği yemesi mümkündür; akılsız ise boğazın en çirkin ateşiyle en değersiz yemeğe tutuşabilir. Aklı başında herkes, İbrahim'in torunu Esav gibi mercimekle ya da yük hayvanları gibi arpayla beslenmektense Rab gibi balık yemeyi yeğler. Çünkü hayvanların çoğu daha değersiz yemlerle beslendikleri için bizden daha perhizkâr değildir. Bütün bu tür şeylerde yaptığımızın onaylanıp onaylanmaması, kullandığımız şeylerin tabiatına değil, kullanma sebebine ve isteme biçimine bağlıdır.
  1. Eski adil kişiler dünyevî krallıkla göksel krallığı tasavvur ediyor ve önceden haber veriyorlardı. Soyun devamını sağlamak için bir erkeğin aynı anda birçok karısı olması kusursuz bir âdetti; bu yüzden bir kadının birçok kocası olması ahlâken güzel değildi. Çünkü kadın bununla daha doğurgan olmaz; tersine, ya kazanç ya da çocuk peşinde herkese açık olmak bir fahişe utancıdır. Bu tür âdetler içinde o zamanların kutsallarının şehvetle yapmadıkları hiçbir şeyi, bu zamanda ancak şehvetle yapılabilecek şeyleri yapsalar bile, Yazı kınamaz. Orada anlatılan bu türden her şey yalnız tarihî ve asıl anlamda değil, mecazî ve peygamberce de alınarak, sevginin o gayesine —Tanrı sevgisine, komşu sevgisine ya da her ikisine— varıncaya kadar yorumlanmalıdır. Eski Romalılarda topuklara kadar inen uzun kollu tunikler giymek bir ahlâksızlıktı; şimdi ise soylu doğmuş kişilerin tunik giyerken bunları giymemesi ahlâksızlıktır. Aynı şekilde şeylerin öteki kullanımlarında da şehvetin bulunmaması gerektiğine dikkat etmek gerekir. Çünkü şehvet yalnız birlikte yaşanan kişilerin alışkanlığını kötüye kullanmakla kalmaz; çoğu zaman o alışkanlığın sınırlarını da aşar ve olağan âdetlerin duvarları arasında gizlenen çirkinliğini son derece ahlâksız bir patlamayla açığa vurur.

    92

    CAPUT XII. 18. Quae autem quasi flagitiosa imperitis videntur, sive tantum dicta, sive etiam facta sunt, vel ex Dei persona, vel ex hominum quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt: quorum ad charitatis pastum enucleanda secreta sunt. Quisquis autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam sese habent mores eorum cum quibus vivit, aut temperans aut superstitiosus est: quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, sed libido utentis in culpa est. Neque ullo modo quisquam sobrius crediderit, Domini pedes ita unguento pretioso a muliere perfusos, ut luxuriosorum et nequam hominum solent, quorum talia convivia detestamur. Odor enim bonus, fama bona est, quam quisquis bonae vitae operibus habuerit, dum vestigia Christi sequitur, quasi pedes ejus pretiosissimo odore perfundit. Ita quod in aliis personis plerumque flagitium est, in divina vel prophetica persona magnae cujusdam rei signum est. Alia est quippe in perditis moribus, alia in Osee prophetae vaticinatione conjunctio meretricis: nec, si flagitiose in conviviis temulentorum et lascivorum nudantur corpora; propterea in balneis nudum esse flagitium est. 19. Quid igitur locis et temporibus personisque conveniat, diligenter attendendum est, ne temere flagitia reprehendamus. Fieri enim potest ut sine aliquo vitio cupediae vel voracitatis, pretiosissimo cibo sapiens utatur; insipiens autem foedissima gulae flamma in vilissimum ardescat. Et sanus quisque maluerit more Domini pisce vesci, quam lenticula more Esau nepotis Abraham, aut hordeo more jumentorum. Non enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia vilioribus aluntur escis. Nam in omnibus hujuscemodi rebus, non ex earum rerum natura quibus utimur, sed ex causa utendi et modo appetendi vel probandum est, vel improbandum quod facimus. 20. Regno terreno veteres justi coeleste regnum imaginabantur, et praenuntiabant. Suscipiendae prolis causa erat uxorum plurium simul uni viro habendarum inculpabilis consuetudo; et ideo unam feminam maritos habere plurimos honestum non erat: non enim mulier eo est fecundior, sed meretricia potius turpitudo est, vel quaestum vel liberos vulgo quaerere. In hujuscemodi moribus quidquid illorum temporum sancti non libidinose faciebant, quamvis ea facerent quae hoc tempore nisi per libidinem fieri non possunt, non culpat Scriptura. Et quidquid ibi tale narratur, non solum historice ac proprie, sed etiam figurate ac prophetice acceptum, interpretandum est usque in finem illum charitatis, sive Dei, sive proximi, sive utriusque. Sicut enim talares et manicatas tunicas habere apud Romanos veteres flagitium erat; nunc autem honesto loco natis, cum tunicati sunt, non eas habere flagitium est: sic animadvertendum est, in caetero quoque usu rerum abesse oportere libidinem, quae non solum ipsa eorum, inter quos vivit, consuetudine nequiter abutitur; sed etiam saepe fines ejus egressa, foeditatem suam, quae inter claustra morum solemnium latitabat, flagitiosissima eruptione manifestat.

    93

13. Bölüm
  1. Birlikte hayat sürülmesi gereken kişilerin alışkanlığına uyan her şey, ister zorunlulukla yüklensin ister vazife olarak üstlenilsin, iyi ve büyük insanlar tarafından faydaya ve iyiliğe bağlanmalıdır: ya asıl anlamda, bizim de yapmamız gerektiği gibi, ya da mecazî olarak, peygamberlere izin verildiği gibi.

    93

    CAPUT XIII. 21. Quidquid autem congruit consuetudini eorum cum quibus vita est degenda vel necessitate imponitur, vel officio suscipitur, a bonis et magnis hominibus ad utilitatem et beneficentiam referendum est; vel proprie, sicut et nos debemus, vel etiam figurate, sicut Prophetis licet.

    94

14. Bölüm
  1. Başka bir âdete alışmış bilgisizler okurken bu tür olaylarla karşılaşınca, bir otoriteyle dizginlenmezlerse onları ahlâksızlık sayarlar. Kendi bütün yaşayışlarının —evliliklerde, şölenlerde, giyimde ve insanın öteki geçim ve yaşam tarzında— başka milletlere ve başka zamanlara ahlâksızca görüneceğini fark edemezler. Sayısız âdetin bu çeşitliliğinden sarsılan bazıları, deyim yerindeyse uyuklayanlar —ne aptallığın derin uykusuna dalmışlardı ne de bilgeliğin ışığına uyanabiliyorlardı—, kendi başına var olan hiçbir adalet bulunmadığını, her millete yalnızca kendi âdetinin adil göründüğünü düşündüler. Âdet her millette farklı olduğuna, adalet ise değişmeden kalması gerektiğine göre, hiçbir yerde hiçbir adaletin bulunmadığı açıktır, dediler. Şunu anlamadılar: Pek çok şey saymayayım, "Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma" sözü milletlerin hiçbir farklılığıyla hiçbir şekilde değişemez. Bu söz Tanrı sevgisine bağlanınca bütün ahlâksızlıklar ölür; komşu sevgisine bağlanınca bütün suçlar. Çünkü kimse kendi meskeninin bozulmasını istemez; öyleyse Tanrı'nın meskenini, yani kendini bozmamalıdır. Kimse de kimseden zarar görmek istemez; öyleyse kendisi de kimseye zarar vermesin.

    94

    CAPUT XIV. 22. In quae facta legenda cum incurrunt indocti alterius consuetudinis, nisi auctoritate reprimantur, flagitia putant; nec possunt animadvertere totam conversationem suam, vel in conjugiis, vel in conviviis, vel in vestitu, caeteroque humano victu atque cultu, aliis gentibus et aliis temporibus flagitiosam videri. Qua varietate innumerabilium consuetudinum commoti quidam dormitantes, ut ita dicam, qui neque alto somno stultitiae sopiebantur, nec in sapientiae lucem poterant evigilare, putaverunt nullam esse justitiam per seipsam, sed unicuique genti consuetudinem suam justam videri: quae cum sit diversa omnibus gentibus, debeat autem incommutabilis manere justitia, fieri manifestum nullam usquam esse justitiam. Non intellexerunt, ne multa commemorem, Quod tibi fieri non vis, alii ne feceris, nullo modo posse ulla eorum gentili diversitate variari. Quae sententia cum refertur ad dilectionem Dei, omnia flagitia moriuntur; cum ad proximi, omnia facinora. Nemo enim vult corrumpi habitaculum suum: non ergo debet corrumpere habitaculum Dei, seipsum scilicet. Et nemo vult sibi a quoquam noceri: nec ipse igitur cuiquam nocuerit.

    95

15. Bölüm
  1. Böylece arzunun tiranlığı devrilince, sevgi en adil kanunlarla hüküm sürer: Tanrı'yı Tanrı için, kendini ve komşuyu da Tanrı için sevmenin kanunlarıyla. Öyleyse mecazlı deyişlerde şu kural gözetilecektir: Okunan şey, yorum sevginin krallığına varıncaya kadar dikkatle evrilip çevrilmelidir. Söz bunu zaten asıl anlamıyla söylüyorsa, mecazlı bir deyiş sayılmasın.

    95

    CAPUT XV. 23. Sic eversa tyrannide cupiditatis, charitas regnat justissimis legibus dilectionis Dei propter Deum, sui et proximi propter Deum. Servabitur ergo in locutionibus figuratis regula hujusmodi, ut tam diu versetur diligenti consideratione quod legitur, donec ad regnum charitatis interpretatio perducatur. Si autem hoc jam proprie sonat, nulla putetur figurata locutio.

    96

16. Bölüm
  1. Emir bildiren bir söz bir ahlâksızlığı ya da bir suçu yasaklıyor, ya da bir faydayı ya da bir iyiliği emrediyorsa mecazlı değildir. Ama bir ahlâksızlığı ya da suçu emrediyor, ya da bir faydayı ya da iyiliği yasaklıyor görünüyorsa mecazlıdır. "İnsanoğlunun etini yemez ve kanını içmezseniz," diyor, "içinizde hayat olmaz." Bir suç ya da ahlâksızlık emrediyor görünüyor; öyleyse bu bir mecazdır: Rab'bin çilesine ortak olmamızı ve O'nun etinin bizim için çarmıha gerilip yaralandığını hoş ve faydalı bir şekilde hafızamızda saklamamızı buyurur. Yazı der ki: "Düşmanın acıkırsa onu doyur, susarsa ona içecek ver." Burada hiç kuşkusuz iyiliği buyurur. Ama ardından gelen sözde, "Böyle yapmakla onun başına kor yığmış olursun," bir kötü niyet suçunun emredildiğini sanabilirsin. Öyleyse bunun mecazî olarak söylendiğinden şüphe etme. İki türlü yorumlanabildiğine göre —biri zarar verme, öteki iyilik etme yönünde—, sevgi seni daha çok iyiliğe çağırsın; kor ateşlerin tövbenin yakıcı iniltileri olduğunu anla. Bu iniltilerle, sefaletine yardım eden bir insanın düşmanı olmuş olmaktan acı duyan kişinin kibri iyileşir. Aynı şekilde Rab "Canını seven onu kaybeder" dediğinde, herkesin canını korumasını sağlayan faydayı yasakladığı düşünülmemelidir. "Canını kaybetsin" sözü mecazî olarak söylenmiştir; yani onun şimdi sahip olduğu kullanımı, sapkın ve tersine çevrilmiş olan, kişiyi ebedî olanı aramayacak kadar geçici şeylere eğdiren kullanımı yok etsin ve kaybetsin. Şöyle yazılmıştır: "Merhametliye ver, günahkârı kabul etme." Bu sözün ikinci kısmı iyiliği yasaklıyor görünür; çünkü "Günahkârı kabul etme" diyor. Öyleyse "günahkâr" kelimesinin mecazî olarak "günah" yerine konduğunu anla: Onun günahını kabul etmeyesin diye.

    96

    CAPUT XVI. 24. Si praeceptiva locutio est aut flagitium aut facinus vetans, aut utilitatem aut beneficentiam jubens, non est figurata. Si autem flagitium aut facinus videtur jubere, aut utilitatem aut beneficentiam vetare, figurata est. Nisi manducaveritis, inquit, carnem filii hominis, et sanguinem biberitis, non habebitis vitam in vobis. Facinus vel flagitium videtur jubere: figura est ergo, praecipiens passioni dominicae communicandum, et suaviter atque utiliter recondendum in memoria quod pro nobis caro ejus crucifixa et vulnerata sit. Ait Scriptura: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. Hic nullo dubitante beneficentiam praecipit: sed quod sequitur, Hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput ejus; malevolentiae facinus putes juberi: ne igitur dubitaveris figurate dictum, et cum possit dupliciter interpretari, uno modo ad nocendum, altero ad praestandum; ad beneficentiam te potius charitas revocet, ut intelligas carbones ignis esse urentes poenitentiae gemitus, quibus superbia sanatur ejus qui dolet se inimicum fuisse hominis, a quo ejus miseriae subvenitur. Item cum ait Dominus, Qui amat animam suam, perdet eam, non utilitatem vetare putandus est, qua debet quisque conservare animam suam; sed figurate dictum, perdat animam, id est, perimat atque amittat usum ejus, quem nunc habet, perversum scilicet atque praeposterum, quo inclinatur temporalibus, ut aeterna non quaerat. Scriptum est: Da misericordi, et ne suscipias peccatorem. Posterior pars hujus sententiae videtur vetare beneficentiam; ait enim, Ne suscipias peccatorem: intelligas ergo figurate positum pro peccato peccatorem, ut peccatum ejus non suscipias.

    97

17. Bölüm
  1. Çoğu zaman şu olur: Ruhanî hayatın daha yüksek bir basamağında bulunan ya da bulunduğunu sanan kişi, daha aşağı basamaklara buyrulan şeylerin mecazî olarak söylendiğini düşünür. Örneğin bekâr hayatı benimsemiş ve göklerin krallığı için kendini hadım etmişse, kutsal Kitapların karıyı sevme ve yönetme hakkında buyurduğu her şeyin asıl anlamda değil, aktarılmış anlamda alınması gerektiğini ileri sürer. Kızını evlendirmeyip bakire tutmaya karar vermişse, "Kızını evlendir, büyük bir iş başarmış olursun" sözünü mecazlı bir deyişmiş gibi yorumlamaya çalışır. Öyleyse Yazıları anlamaya dair gözlemlerimiz arasında şu da bulunacaktır: Bazı şeylerin herkese ortak olarak, bazılarının ise kişilerin ayrı ayrı türlerine buyrulduğunu bilmeliyiz. Böylece ilaç yalnız bedenin genel sağlık durumuna değil, her organın kendine özgü zayıflığına da yönelir. Çünkü daha iyi bir türe yükseltilemeyen şey kendi türü içinde tedavi edilmelidir.

    97

    CAPUT XVII. 25. Saepe autem accidit ut quisquis in meliori gradu spiritualis vitae vel est, vel esse se putat, figurate dicta esse arbitretur, quae inferioribus gradibus praecipiuntur: ut verbi gratia, si caelibem amplexus est vitam, et se castravit propter regnum coelorum, quidquid de uxore diligenda et regenda sancti Libri praecipiunt, non proprie sed translate accipi oportere contendat; et si quis statuit servare innuptam virginem suam, tanquam figuratam locutionem conetur interpretari qua dictum est, Trade filiam, et grande opus perfeceris. Erit igitur etiam hoc in observationibus intelligendarum Scripturarum, ut sciamus alia omnibus communiter praecipi, alia singulis quibusque generibus personarum; ut non solum ad universum statum valetudinis, sed etiam ad suam cujusque membri propriam infirmitatem medicina pertineat. In suo quippe genere curandum est, quod ad melius genus non potest erigi.

    98

18. Bölüm
  1. Aynı şekilde şuna da dikkat etmek gerekir: Eski Yazılarda o zamanların şartları gereği —mecazî olarak değil, asıl anlamda anlaşılsa bile— ahlâksızlık da suç da olmayan bir şeyin bu zamanlarda da hayatın pratiğine aktarılabileceğini kimse düşünmesin. Bunu ancak arzu hükmediyorsa ve arzu, kendisini devirmesi gereken Yazıları bile kendine maiyet arıyorsa yapar. Zavallı, o şeylerin şu fayda için öyle konduğunu anlamaz: İyi umutlu insanlar, orada kullananların sevgisine, burada ise arzusuna bakılırsa, hor gördükleri âdetin iyi bir kullanımı olabileceğini, benimsedikleri âdetin ise kınanabileceğini kendi iyilikleri için görsünler.
  1. Çünkü biri o zamanda birçok karıyı iffetle kullanabildiyse, bir başkası tek bir karıyı şehvetle kullanabilir. Birçok kadının doğurganlığını başka bir şey için kullananı, tek bir kadının bedeninin kendisi için tadına varandan daha çok onaylarım. Çünkü orada zamanların gereklerine uygun bir fayda aranır; burada ise geçici hazlara dolanmış arzu doyurulur. Havarinin perhizsizlikleri yüzünden tek eşleriyle bedensel birlikteliğe hoşgörüyle izin verdiği kimseler, Tanrı katında daha aşağı bir basamaktadır. Her biri birden çok karıya sahipken, bilge kişi yemede içmede bedenin sağlığından başka bir şey gözetmediği gibi, birleşmede de çocuk doğurmaktan başka bir şey gözetmeyen o kimselerden daha aşağıdadırlar. Bu yüzden Rab'bin gelişi onları bu hayatta bulsaydı, artık taşları atma değil toplama zamanı geldiğinde, göklerin krallığı için hemen kendilerini hadım ederlerdi. Çünkü yoksunlukta güçlük ancak sahip olmada arzu bulunduğu zaman vardır. O insanlar karılarına karşı bile kötüye kullanmanın aşırılığının sefahat olduğunu biliyorlardı. Tobias'ın karısıyla birleştiğinde ettiği dua buna tanıklık eder. Şöyle der: "Atalarımızın Tanrısı Rab, övülmüşsün; adın bütün çağlar boyunca övülsün. Gökler ve bütün yarattıkların seni övsün. Âdem'i sen yarattın ve ona yardımcı olarak Havva'yı verdin. Şimdi, ya Rab, sen bilirsin ki kız kardeşimi şehvet için değil, yalnız hakikat için alıyorum; bize merhamet et, ya Rab."

    98

    CAPUT XVIII. 26. Item cavendum est ne forte quod in Scripturis veteribus pro illorum temporum conditione, etiamsi non figurate, sed proprie intelligatur, non est flagitium neque facinus, ad ista etiam tempora quis putet in usum vitae posse transferri. Quod nisi dominante cupiditate, et ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quaerente, non faciet; nec intelligit miser ad hanc utilitatem illa sic esse posita, ut spei bonae homines salubriter videant et consuetudinem quam aspernantur posse habere usum bonum, et eam quam amplexantur esse posse damnabilem, si et ibi charitas utentium, et hic cupiditas attendatur. 27. Nam si multis uxoribus caste uti quisquam pro tempore potuit, potest alius una libidinose. Magis enim probo multarum fecunditate utentem propter aliud, quam unius carne fruentem propter ipsam. Ibi enim quaeritur utilitas temporum opportunitatibus congrua; hic satiatur cupiditas temporalibus voluptatibus implicata: inferiorisque gradus ad Deum sunt, quibus secundum veniam concedit Apostolus carnalem cum singulis conjugibus consuetudinem propter intemperantiam eorum, quam illi qui plures singuli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonnisi salutem corporis, sic in concubitu nonnisi procreationem filiorum intuebantur. Itaque si eos in hac vita invenisset Domini adventus, cum jam non mittendi, sed colligendi lapides tempus esset, statim seipsos castrarent propter regnum coelorum: non enim est in carendo difficultas, nisi cum est in habendo cupiditas. Noverant quippe illi homines etiam in ipsis conjugibus luxuriam esse abutendi intemperantiam: quod Tobiae testatur oratio, quando est copulatus uxori. Ait enim: Benedictus es, Domine, Deus patrum nostrorum; et benedictum nomen tuum in omnia saecula saeculorum. Benedicant te caeli et omnis creatura tua. Tu fecisti Adam, et dedisti illi adjutorium Evam: et nunc, Domine, tu scis quoniam non luxuriae causa accipio sororem meam, sed ipsa veritate, ut miserearis nostri, Domine.

    99

19. Bölüm
  1. Ama dizginsiz bir şehvetle ya pek çok zinaya dağılıp başıboş dolaşanlar, ya da tek bir karılarına karşı bile yalnız çocuk doğurmaya ait ölçüyü aşmakla kalmayıp, kölece bir özgürlüğün hiç utanmayan serbestliğiyle daha da insanlık dışı bir perhizsizliğin pisliklerini üst üste yığanlar, eski adamların birçok kadını itidalle kullanabildiklerine inanmazlar; oysa onlar bu kullanımda zamana uygun olan soyu sürdürme vazifesinden başka hiçbir şey gözetmiyorlardı. Kendileri şehvetin tuzaklarına bağlanmış olarak tek bir kadında bile yapamadıkları şeyin birçok kadında hiçbir şekilde yapılamayacağını sanırlar.
  1. Ama bunlar, iyi ve kutsal insanlara saygı gösterilmemesi, onların övülmemesi gerektiğini de söyleyebilirler; çünkü kendileri saygı görüp övüldüklerinde kibirle şişerler. Dalkavuk dil onları ne kadar sık ve ne kadar geniş çevrede havaya savurursa, en boş şana o kadar açgözlü olurlar. Bu yüzden öyle hafifleşirler ki dedikodu rüzgârı, ister olumlu ister olumsuz sayılsın, onları ahlâksızlıkların herhangi bir girdabına sürükler ya da suçların kayalarına çarpar. Öyleyse ne övgü yemine kanmamanın ne de hakaretlerin dikenleriyle yaralanmamanın kendileri için ne kadar zor ve çetin olduğunu görsünler; başkalarını da kendilerine göre ölçmesinler.

    99

    CAPUT XIX. 28. Sed qui effrenata libidine, vel per multa stupra diffluentes evagantur, vel in ipsa una conjuge, non solum excedunt ad liberorum procreationem pertinentem modum, sed etiam inhumanioris intemperantiae sordes inverecunda omnino licentia servilis cujusdam libertatis accumulant, non credunt fieri potuisse ut temperanter multis feminis antiqui uterentur viri, nihil servantes in usu illo nisi congruum tempori propagandae prolis officium; et quod ipsi laqueis libidinis obstricti, vel in una non faciunt, nullo modo in multis fieri posse arbitrantur. 29. Sed isti possunt dicere nec honorari quidem atque laudari oportere viros bonos et sanctos, quia ipsi cum honorantur atque laudantur, intumescunt superbia; tanto avidiores inanissimae gloriae, quanto eos frequentius atque latius lingua blandior ventilaverit; qua ita leves fiunt, ut eos rumoris aura, sive quae prospera, sive quae adversa existimatur, in quaslibet invehat voragines flagitiorum, aut in facinorum etiam saxa collidat. Videant ergo quam sibi arduum sit atque difficile nec laudis esca illici, nec contumeliarum aculeis penetrari, et non ex se alios metiantur.

    100

20. Bölüm

Daha çok şuna inansınlar: Bizim havarilerimiz insanlar tarafından yüceltildiklerinde şişmediler, hor görüldüklerinde de ezilmediler. Bu iki sınavdan hiçbiri o adamlardan esirgenmedi: İnananların övgüleriyle yüceltiliyor, zulmedenlerin sövgüleriyle de kötüleniyorlardı. Havariler nasıl zamanın gereğine göre bütün bunları kullanıp bozulmadılarsa, o eskiler de kadınlarla birlikteliği kendi zamanlarının uygunluğuna bağlayarak, bunlara inanmayanların kul olduğu şehvetin egemenliğine boyun eğmediler.

  1. Bu yüzden bunlar, başlarına öyle bir şey gelecek olsa, karılarına ya da cariyelerine el uzattığını ya da dokunduğunu öğrendikleri oğullarına karşı duydukları affedilmez nefretten kendilerini hiçbir şekilde alıkoyamazlardı.

    100

    CAPUT XX. Credant potius Apostolos nostros nec cum suspicerentur ab hominibus, inflatos fuisse; nec cum despicerentur, elisos. Neutra quippe tentatio defuit illis viris: nam et credentium celebrabantur praeconio, et persequentium maledictis infamabantur. Sicut ergo isti pro tempore utebantur his omnibus, et non corrumpebantur; sic illi veteres, usum feminarum ad sui temporis convenientiam referentes, non patiebantur eam dominationem libidinis, cui serviunt qui ista non credunt. 30. Et ideo isti sese nullo modo cohiberent ab inexpiabili odio filiorum, a quibus vel uxores vel concubinas suas attentatas, aut attrectatas esse cognoscerent, si eis forte tale aliquid accidisset.

    101

21. Bölüm

Kral Davut ise kötü ve vahşi oğlundan bunu çektiği hâlde, onun azgınlığına katlanmakla kalmadı, ölümüne de ağladı. Çünkü bedensel bir kıskançlığa dolanmış değildi; onu kendi uğradığı haksızlıklar değil, oğlunun günahları sarsıyordu. Bu yüzden, yenilirse öldürülmesini yasaklamıştı; boyun eğdirildikten sonra tövbe etmesine fırsat kalsın istiyordu. Bu olmayınca, onun ölümüne evlatsız kaldığı için yanmadı; ama böylesine kötü, zinacı ve babasının canına kastetmiş bir ruhun hangi cezalara sürükleneceğini biliyordu. Nitekim daha önce, masum olan başka bir oğlu hastayken onun için kendini harap etmiş, öldüğünde ise sevinmişti.

  1. O adamların kadınları ne büyük bir ölçülülük ve itidalle kullandıkları en çok şuradan anlaşılır: Aynı kral, gençliğin ateşine ve dünyevî başarıların sarhoşluğuna kapılarak bir kadına haksız yere el uzatınca, üstelik kocasının öldürülmesini de emredince, bir peygamber tarafından suçlandı. Peygamber onu günahından ötürü mahkûm etmek üzere yanına gelince ona bir benzetme anlattı: Yoksulun birinin tek bir koyunu varmış; komşusunun çok koyunu olduğu hâlde, konuğu gelince ona yoksul komşusunun biricik kuzusunu kesip sofraya koymuş. Davut o adama öfkelenerek öldürülmesini ve yoksula koyununun dört katının ödenmesini emretti; böylece bilerek günah işlemiş olan, bilmeden kendini mahkûm etti. Bu ona açıklanıp ilahî ceza bildirilince günahını tövbeyle yıkadı. Ama bu benzetmede yalnız zina, yoksul komşunun koyunuyla gösterilmiştir. Kadının öldürülen kocası, yani tek koyunu olan yoksulun öldürülmesi hakkında ise Davut'a benzetmeyle bir şey sorulmadı; böylece mahkûmiyet hükmünü yalnız zina için verdi. Buradan anlaşılır ki birçok kadına ne büyük bir itidalle sahip olmuştu: Ölçüyü aştığı tek bir kadın yüzünden kendi kendini cezalandırmak zorunda kaldı. Ama bu adamda bu ölçüsüz şehvet kalıcı değil, gelip geçiciydi; bu yüzden onu suçlayan peygamber o haksız isteğe "konuk" adını bile verdi. Çünkü adamın yoksul komşusunun koyununu kendi kralına değil, kendi konuğuna sofra için sunduğunu söyledi. Oğlu Süleyman'da ise bu şehvet bir konuk gibi gelip geçmedi, krallığı ele geçirdi. Yazı bunu da susarak geçmemiş, onu kadın düşkünü olmakla suçlamıştır. Oysa başlangıçta bilgelik arzusuyla tutuşmuştu; bilgeliği ruhanî bir aşkla elde ettikten sonra bedensel bir aşkla kaybetti.

    101

    CAPUT XXI. Rex autem David cum hoc ab impio atque immani filio passus esset, non solum ferocientem toleravit, sed etiam planxit exstinctum. Non enim carnali zelo irretitus tenebatur, quem nullo modo injuriae suae, sed peccata filii commovebant. Nam ideo, si vinceretur, eum occidi prohibuerat, ut edomito servaretur poenitendi locus: et quia non potuit, non orbitatem doluit in ejus interitu, sed noverat in quas poenas tam impie adultera et parricidalis anima raperetur. Namque alio prius filio qui innocens erat, pro quo aegrotante affligebatur, moriente laetatus est. 31. Ex hoc maxime apparet qua moderatione ac temperantia illi viri feminis utebantur, quod cum in unam illicite irruisset rex idem, aestu quodam aetatis et temporalium rerum prosperitatibus abreptus, cujus etiam maritum occidendum praeceperat; accusatus est per prophetam: qui cum ad eum venisset convincendum de peccato, proposuit ei similitudinem de paupere qui habebat ovem unam, cujus vicinus cum haberet multas, ad adventum hospitis sui unicam potius vicini sui pauperis oviculam exhibuit epulandam. In quem commotus David occidi eum jussit, et quadruplicari ovem pauperi; ut se nesciens condemnaret, qui peccaverat sciens. Quod cum ei manifestatum esset, et divinitus denuntiata vindicta, diluit poenitendo peccatum. Sed tamen in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini pauperis; de marito autem mulieris interempto, hoc est, de ipso paupere, qui unam habebat ovem, occiso, non est per similitudinem interrogatus David, ut in solum adulterium diceret sententiam damnationis suae. Ex quo intelligitur quanta temperantia multas mulieres habuerit, quando de una in qua excessit modum, a seipso puniri coactus est. Sed in isto viro immoderatae hujus libidinis non permansio, sed transitus fuit: propterea etiam ab arguente Propheta ille illicitus appetitus hospes vocatus est. Non enim dixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epulandum exhibuisse. At vero in ejus filio Salomone, non quasi hospes transitum habuit, sed regnum ista libido possedit: de quo Scriptura non tacuit, culpans eum fuisse amatorem mulierum. Cujus tamen initia desiderio sapientiae flagraverant; quam cum amore spirituali adeptus esset, amore carnali amisit.

    102

22. Bölüm
  1. Bu yüzden, Eski Ahit kitaplarında anlatılan olayların hepsi ya da hemen hepsi yalnız asıl anlamda değil, mecazî olarak da alınmalıdır. Ama okur asıl anlamda aldığı olaylarda bile, bunları yapanlar övülmüş, fakat yapılanlar Rab'bin gelişinden sonra ilahî buyrukları tutan iyilerin alışkanlığına aykırı düşüyorsa, mecazı anlamaya bağlasın, olayın kendisini ise ahlâka aktarmasın. Çünkü o zaman vazife gereği yapılmış birçok şey, şimdi ancak şehvetle yapılabilir.

    102

    CAPUT XXII. 32. Ergo, quanquam omnia vel paene omnia quae in Veteris Testamenti libris gesta continentur, non solum proprie, sed etiam figurate accipienda sint: tamen etiam illa quae proprie lector acceperit, si laudati sunt illi qui ea fecerunt, sed ea tamen abhorrent a consuetudine bonorum, qui post adventum Domini divina praecepta custodiunt; figuram ad intelligentiam referat, factum vero ipsum ad mores non transferat. Multa enim sunt quae illo tempore officiosa facta sunt, quae modo nisi libidinose fieri non possunt.

    103

23. Bölüm
  1. Okur büyük adamların bazı günahlarını okuduğunda, bunlarda gelecekteki şeylerin bir mecazını fark edip izini sürebilse bile, olayın asıl anlamını şu amaçla kullansın: Kendi doğru işleriyle asla övünmeye kalkmasın, kendi adaletine dayanarak ötekileri günahkâr diye hor görmesin; çünkü böyle büyük adamların bile sakınılması gereken fırtınalara tutulduğunu, ağlanacak kazalara uğradığını görmektedir. O insanların günahları da şunun için yazılmıştır: Havarinin şu sözü her yerde insanı titretsin: "Öyleyse ayakta durduğunu sanan, düşmemeye dikkat etsin." Kutsal Kitapların hemen hiçbir sayfası yoktur ki "Tanrı kibirlilere karşı durur, alçakgönüllülere ise lütuf verir" sözü orada yankılanmasın.

    103

    CAPUT XXIII. 33. Si qua vero peccata magnorum virorum legerit, tametsi aliquam in eis figuram rerum futurarum animadvertere atque indagare potuerit; rei tamen gestae proprietatem ad hunc usum assumat, ut se nequaquam recte factis suis jactare audeat, et prae sua justitia ceteros tanquam peccatores contemnat, cum videat tantorum virorum et cavendas tempestates, et flenda naufragia. Ad hoc enim etiam peccata illorum hominum scripta sunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremenda sit, qua ait: Quapropter qui videtur stare, videat, ne cadat. Nulla enim fere pagina est sanctorum Librorum, in qua non sonet quod Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam.

    104

24. Bölüm
  1. Öyleyse her şeyden önce, anlamaya çalıştığımız deyişin asıl mı yoksa mecazlı mı olduğu özenle araştırılmalıdır. Mecazlı olduğu anlaşılınca, birinci kitapta sıraladığımız şeylere dair kuralları uygulayarak onu hakikatin anlamına varıncaya kadar her yönden evirip çevirmek kolaydır; hele bir de dindarlığın alıştırmasıyla güçlenmiş bir tecrübe buna eklenmişse. Bir deyişin asıl mı mecazlı mı olduğunu ise yukarıda söylenenlere bakarak buluruz.

    104

    CAPUT XXIV. 34. Magnopere ⟦?⟧ itaque investigandum est utrum propria sit, an figurata locutio, quam intelligere conamur. Nam comperto quod figurata sit, adhibitis regulis rerum quas in primo libro digessimus, facile est eam versare omnibus modis, donec perveniamus ad sententiam veritatis, praesertim cum usus accesserit pietatis exercitatione roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, illa intuentes quae supra dicta sunt.

    105

25. Bölüm

Bu ortaya çıkınca, deyişi oluşturan kelimelerin ya benzer şeylerden ya da bir tür yakınlıkla bitişik şeylerden alındığı görülecektir.

  1. Ama şeyler şeylere birçok bakımdan benzer göründüğü için, bir şeyin bir yerde benzerlik yoluyla işaret ettiği şeye her zaman işaret ettiğine inanmamız gerektiği hükmedilmiş sanmayalım. Nitekim Rab mayayı hem yererken kullandı, "Ferisilerin mayasından sakının" derken; hem de överken, "Göklerin krallığı, mayayı alıp hamurun tamamı mayalanıncaya kadar üç ölçek una gizleyen kadına benzer" derken.
  1. Bu çeşitliliği gözetmenin iki biçimi vardır. Çünkü her şey başka başka şeylere ya zıt ya da yalnızca farklı şeylere işaret edecek şekilde işaret eder. Zıt şeylere işaret eder, yani aynı şey benzerlik yoluyla bir yerde iyi, bir yerde kötü anlamda konur; yukarıda maya hakkında söylediğimiz gibi. Aslanın hem Mesih'e işaret etmesi de böyledir —"Yahuda oymağından aslan galip geldi" denen yerde— hem de şeytana —"Düşmanınız şeytan kükreyen bir aslan gibi, yutacak birini arayarak dolaşıyor" diye yazılan yerde. Yılan da öyle: İyi anlamda, "Yılanlar gibi akıllı olun"; kötü anlamda ise, "Yılan kurnazlığıyla Havva'yı aldattı." İyi anlamda ekmek: "Gökten inen diri ekmek benim"; kötü anlamda: "Gizli ekmeği gönül rahatlığıyla yiyin." Başka pek çok şey de böyledir. Andığım bu örneklerin anlamı hiç de belirsiz değildir; çünkü örnek olarak ancak açık olanların anılması gerekiyordu. Ama hangi yönde alınacakları belirsiz olanlar da vardır; örneğin: "Rab'bin elinde katışıksız şarapla dolu, karışık bir kâse var." Bu söz Tanrı'nın gazabının son cezaya, yani tortuya kadar varmadığına mı işaret ediyor, yoksa daha çok Yazıların lütfunun Yahudilerden milletlere geçtiğine mi, belirsizdir. Çünkü "kâseyi bundan ona eğdi"; ama Yahudilerde bedensel bir anlayışla tuttukları ayin kuralları kalmıştır, çünkü "tortusu boşaltılmamıştır". Aynı şey zıt değil de yalnızca farklı anlamlarda konduğunda ise şu örnek verilebilir: Su hem halka işaret eder, Vahiy'de okuduğumuz gibi, hem de Kutsal Ruh'a; "Onun karnından diri su ırmakları akacak" sözü buradandır. Suyun, konduğu yerlere göre başka başka şeylere işaret ettiği anlaşılan başka örnekler de vardır.
  1. Başka şeyler de böyledir: Tek tek değil, her biri yalnız iki farklı şeye değil, bazen birçok şeye de işaret eder; bunu da bulunduğu yerdeki cümleye göre yapar.

    105

    CAPUT XXV. Quod cum apparuerit, verba quibus continetur, aut a similibus rebus ducta invenientur, aut ab aliqua vicinitate attingentibus. 35. Sed quoniam multis modis res similes rebus apparent, non putemus esse praescriptum ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem significaverit, hoc eam semper significare credamus. Nam et in vituperatione fermentum posuit Dominus, cum diceret, Cavete a fermento Pharisaeorum; et in laude, cum diceret, Simile est regnum caelorum mulieri quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae, donec fermentaretur totum. 36. Hujus igitur varietatis observatio duas habet formas. Sic enim aliud atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria, aut tantummodo diversa significent. Contraria scilicet, cum alias in bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur, sicut hoc est quod de fermento supra diximus. Tale est etiam quod leo significat Christum, ubi dicitur, Vicit leo de tribu Juda; significat et diabolum, ubi scriptum est, Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret. Ita serpens in bono est, Astuti ut serpentes; in malo autem, Serpens Evam seduxit in astutia sua. In bono panis, Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi, in malo, Panes occultos libenter edite: sic et alia plurima. Et haec quidem quae commemoravi, minime dubiam significationem gerunt, quia exempli gratia commemorari nonnisi manifesta debuerunt. Sunt autem quae incertum sit in quam partem accipi debeant, sicut, Calix in manu Domini vini meri plenus est mixto. Incertum est enim utrum iram Dei significet non usque ad novissimam poenam, id est usque ad faecem; an potius gratiam Scripturarum a Judaeis ad Gentes transeuntem, quia inclinavit ex hoc in hoc, remanentibus apud Judaeos observationibus quas carnaliter sapiunt, quia faex ejus non est exinanita. Cum vero res eadem non in contraria, sed tantum in diversa significatione ponitur, illud est in exemplum, quod aqua et populum significat, sicut in Apocalypsi legimus; et Spiritum sanctum, unde est illud, Flumina aquae vivae fluent de ventre ejus; et si quid aliud atque aliud, pro locis in quibus ponitur, aqua significare intelligitur. 37. Sic et aliae res non singulae, sed unaquaeque earum, non solum duo aliqua diversa, sed etiam nonnunquam multa significat, pro loco sententiae, sicut posita reperitur.

    106

26. Bölüm

Kutsal Yazıların daha açık konduğu yerlerden, karanlık yerlerde nasıl anlaşılacakları öğrenilmelidir. Örneğin Tanrı'ya söylenen "Silahı ve kalkanı al, bana yardıma kalk" sözü, "Ya Rab, bizi iyi iradenin kalkanıyla taçlandırdın" diye okunan yerden daha iyi anlaşılamaz. Ama bu, kalkanın bir korunak anlamında konduğunu okuduğumuz her yerde onu yalnızca Tanrı'nın iyi iradesi diye anlayacağımız demek değildir. Çünkü "imanın kalkanı" da denmiştir: "Onunla," diyor, "kötünün bütün alevli oklarını söndürebilirsiniz." Öte yandan bu tür ruhanî silahlar arasında imanı yalnız kalkana da yüklememeliyiz; çünkü başka bir yerde imanın zırhından da söz edilmiştir: "İman ve sevgi zırhını giyinmiş olarak," diyor.

106

CAPUT XXVI. Ubi autem apertius ponuntur, ibi discendum est quomodo in locis intelligantur obscuris, Neque enim melius potest intelligi quod dictum est Deo, Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi, quam ex illo loco ubi legitur, Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos. Nec tamen ita ut jam ubicumque scutum pro aliquo munimento legerimus positum, non accipiamus nisi bonam voluntatem Dei: dictum est enim et scutum fidei, in quo possitis, inquit, omnes sagittas maligni ignitas exstinguere. Nec rursum ideo debemus in armis hujuscemodi spiritualibus scuto tantummodo fidem tribuere, cum alio loco etiam lorica dicta sit fidei: Induti, inquit, loricam fidei et charitatis.

10727. Bölüm
  1. Kutsal Yazıların aynı kelimelerinden bir değil, iki ya da daha fazla anlam çıkarıldığında, yazanın ne kastettiği gizli kalsa bile, bunlardan herhangi birinin hakikate uygun olduğu kutsal Yazıların başka yerlerinden gösterilebiliyorsa hiçbir tehlike yoktur. Yeter ki ilahî sözleri araştıran kişi, Kutsal Ruh'un o Yazıyı aracılığıyla meydana getirdiği yazarın iradesine ulaşmaya çabalasın. İster buna ulaşsın, ister o kelimelerden doğru imana aykırı düşmeyen başka bir anlam çıkarsın, ilahî sözlerin başka herhangi bir yerinde bunun tanıklığını bulur. Çünkü o yazar da anlamak istediğimiz aynı kelimelerde belki bu anlamı da görmüştür; en azından, onun aracılığıyla bunları meydana getiren Tanrı'nın Ruhu, bu anlamın da okurun ya da dinleyicinin karşısına çıkacağını hiç kuşkusuz önceden görmüştür; dahası, o anlam da hakikate dayandığı için karşısına çıkmasını takdir etmiştir. Çünkü ilahî sözlerde, aynı kelimelerin, başka ve aynı ölçüde ilahî tanıklıkların onayladığı birçok şekilde anlaşılmasından daha cömert, daha bereketli ne takdir edilebilirdi?

    107

    CAPUT XXVII. 38. Quando autem ex eisdem Scripturae verbis, non unum aliquid, sed duo vel plura sentiuntur, etiam si lateat quid senserit ille qui scripsit, nihil periculi est, si quodlibet eorum congruere veritati ex aliis locis sanctarum Scripturarum doceri potest: id tamen eo conante qui divina scrutatur eloquia, ut ad voluntatem perveniatur auctoris, per quem Scripturam illam sanctus operatus est Spiritus; sive hoc assequatur, sive aliam sententiam de illis verbis, quae fidei rectae non refragatur, exsculpat, testimonium habet a quocumque alio loco divinorum eloquiorum. Ille quippe auctor in eisdem verbis quae intelligere volumus, et ipsam sententiam forsitan vidit; et certe Dei Spiritus, qui per eum haec operatus est, etiam ipsam occursuram lectori vel auditori, sine dubitatione praevidit; imo ut occurreret, quia et ipsa est veritate subnixa, providit. Nam quid in divinis eloquiis largius et uberius potuit divinitus provideri, quam ut eadem verba pluribus intelligantur modis, quos alia non minus divina contestantia faciant approbari?

    108

28. Bölüm
  1. Belirsizliği kutsal Yazıların kesin tanıklıklarıyla açılamayan bir anlam çıkarıldığında, sözlerini anlamaya çalıştığımız kişi o anlamı belki kastetmemiş olsa bile, onu gerekçe göstererek açık kılmak kalır. Ama bu alışkanlık tehlikelidir; çünkü ilahî Yazıların içinden yürümek çok daha güvenlidir. Aktarılmış kelimelerle gölgelenmiş Yazıları incelemek istediğimizde, ya oradan tartışma götürmeyen bir anlam çıksın, ya da tartışma götürüyorsa, aynı Yazının herhangi bir yerinde bulunup getirilen tanıklarla sonuca bağlansın.

    108

    CAPUT XXVIII. 39. Ubi autem talis sensus eruitur, cujus incertum certis sanctarum Scripturarum testimoniis non possit aperiri, restat ut ratione reddita manifestus appareat, etiam si ille cujus verba intelligere quaerimus, eum forte non sensit. Sed haec consuetudo periculosa est: per Scripturas enim divinas multo tutius ambulatur; quas verbis translatis opacatas cum scrutari volumus, aut hoc inde exeat quod non habeat controversiam; aut, si habet, ex eadem Scriptura ubicumque inventis atque adhibitis testibus terminetur.

    109

29. Bölüm
  1. Okumuş kimseler bilsinler ki yazarlarımız, gramercilerin Yunanca bir adla mecaz (tropos) dedikleri bütün deyiş tarzlarını kullanmışlardır; hem de yazarlarımızı tanımayıp bunları başka yazarlarda öğrenmiş olanların sanabileceğinden ya da inanabileceğinden çok daha çeşitli ve bol olarak. Bu mecazları bilenler onları kutsal Metinlerde tanır ve bu bilgi Metinleri anlamalarına bir ölçüde yardım eder. Ama onları burada bilmeyenlere öğretmek yakışmaz; yoksa gramer sanatını öğretiyormuş gibi görünürüz. Başka yerde öğrenilmelerini öğütlerim; gerçi bunu daha önce, ikinci kitapta dillerin gerekli bilgisini tartışırken de öğütlemiştim. Çünkü gramerin adını aldığı harfler —Yunanlar harflere grammata derler— konuşurken kullandığımız boğumlu sese ait seslerin işaretleridir. Bu mecazların yalnız örnekleri değil —bütün mecazların örnekleri zaten vardır—, bazılarının adları da ilahî Kitaplarda geçer: alegori, bilmece, mesel gibi. Gerçi özgür sanatla öğrenildiği söylenen bu mecazların hemen hepsi, hiçbir gramer hocası dinlememiş, halkın kullandığı dille yetinen kimselerin konuşmasında da bulunur. Kim "Hep böyle çiçek açasın!" demez ki? Bu mecaza istiare denir. Kim içinde balık bulunmayan, balık için de yapılmamış bir havuza, adını balıktan (piscis) aldığı hâlde piscina demez ki? Bu mecaza katakhresis denir.
  1. Ötekileri bu şekilde tek tek izlemek uzun sürer. Çünkü halkın dili, söylenenin tersine işaret ettikleri için daha da şaşırtıcı olan mecazlara kadar uzanır; ironi ya da antifrasis denen mecaz gibi. Ama ironi neyin anlaşılmasını istediğini söyleyişle gösterir; örneğin kötülük yapan birine "İyi işler yapıyorsun!" dediğimizde. Antifrasis ise zıt anlamı konuşanın sesiyle vermez. Ya kökeni zıttan gelen kendi kelimeleri vardır; örneğin koruya, hiç ışık almadığı için ışıldamak (lucere) fiilinden lucus denmesi gibi. Ya da bir şeyi, tersini kastetmeden de söylense, öyle söylemek âdet olmuştur; örneğin orada bulunmayan bir şeyi almak istediğimizde bize "Bol bol var" diye cevap verilmesi gibi. Ya da eklediğimiz kelimelerle söylediğimizin tersinden anlaşılmasını sağlarız; örneğin "Ondan sakın, çünkü iyi adamdır" dediğimizde. Hangi okumamış kişi, bu mecazların ne olduğunu ya da adlarının ne olduğunu hiç bilmeden böyle şeyler söylemez ki? Bu mecazların bilgisi Yazılardaki belirsizlikleri çözmek için şu yüzden gereklidir: Kelimelerin asıl anlamına göre alındığında anlam saçma oluyorsa, anlamadığımız şeyin şu ya da bu mecazla söylenmiş olup olmadığı elbette araştırılmalıdır. Gizli kalan pek çok şey böyle bulunmuştur.

    109

    CAPUT XXIX. 40. Sciant autem litterati, modis omnibus locutionis, quos grammatici graeco nomine tropos vocant, auctores nostros usos fuisse, et multiplicius atque copiosius, quam possunt existimare vel credere, qui nesciunt eos, et in aliis ista didicerunt. Quos tamen tropos qui noverunt, agnoscunt in Litteris sanctis, eorumque scientia ad eas intelligendas aliquantum adjuvantur. Sed hic eos ignaris tradere non decet, ne artem grammaticam docere videamur. Extra sane ut discantur admoneo, quamvis jam superius id admonuerim, id est, in secundo libro, ubi de linguarum necessaria cognitione disserui. Nam litterae, a quibus ipsa grammatica nomen accepit, Γράμματα enim Graeci litteras vocant, signa utique sunt sonorum ad articulatam vocem qua loquimur pertinentium. Istorum autem troporum non solum exempla, sicut omnium, sed quorumdam etiam nomina in divinis Libris leguntur, sicut allegoria, aenigma, parabola. Quamvis paene omnes ii tropi, qui liberali dicuntur arte cognosci, etiam in eorum reperiantur loquelis, qui nullos grammaticos audierunt, et eo quo vulgus utitur sermone contenti sunt. Quis enim non dicit, Sic floreas? qui tropus metaphora vocatur. Quis non dicit piscinam etiam quae non habet pisces, nec facta est propter pisces, et tamen a piscibus nomen accepit? qui tropus catachresis dicitur. 41. Longum est isto modo caeteros persequi: nam usque ad illos pervenit vulgi locutio, qui propterea mirabiliores sunt, quia contra quam dicitur significant, sicuti est quae appellatur ironia vel antiphrasis. Sed ironia pronuntiatione indicat quid velit intelligi, ut cum dicimus homini mala facienti, Res bonas facis: antiphrasis vero ut contraria significet, non voce pronuntiantis efficitur, sed aut verba habet sua, quorum origo e contrario est, sicut appellatur lucus, quod minime luceat; aut consuevit aliquid ita dici, quamvis dicatur etiam non e contrario, veluti cum quaerimus accipere quod ibi non est, et respondetur nobis, Abundat; aut adjunctis verbis facimus ut a contrario intelligatur quod loquimur, veluti si dicamus, Cave illum, quia bonus homo est. Et quis talia non dicit indoctus, nec omnino sciens qui sint, vel quid vocentur hi tropi? Quorum cognitio propterea Scripturarum ambiguitatibus dissolvendis est necessaria, quia cum sensus, ad proprietatem verborum si accipiatur, absurdus est, quaerendum est utique ne forte illo vel illo tropo dictum sit quod non intelligimus; et sic pleraque inventa sunt quae latebant.

    110

30. Bölüm
  1. Tikonius adında biri, kendisi Donatist olduğu hâlde Donatistlere karşı hiç yenilmez bir şekilde yazmış; ama onları her bakımdan terk etmek istemediği noktada son derece saçma bir kafada olduğu görülür. Bu adam Kurallar adını verdiği bir kitap yazdı; çünkü orada, ilahî Yazıların gizli yerlerinin âdeta anahtarlarla açılacağı yedi kural ortaya koydu. Bunlardan birincisini "Rab ve O'nun bedeni üzerine" diye koyar; ikincisini "Rab'bin iki parçalı bedeni üzerine"; üçüncüsünü "Vaatler ve Kanun üzerine"; dördüncüsünü "Tür ve cins üzerine"; beşincisini "Zamanlar üzerine"; altıncısını "Yeniden ele alma üzerine"; yedincisini "Şeytan ve onun bedeni üzerine". Bu kurallar, onun açtığı şekliyle incelendiklerinde, ilahî sözlerin örtülü yerlerine nüfuz etmeye az yardım etmez. Ama kolayca anlaşılmayacak şekilde yazılmış her şey bu kurallarla bulunamaz; başka birçok yolla bulunur. Tikonius bu yolları yedi sayısına o kadar sığdırmamıştır ki kendisi de bu kurallardan hiçbirini kullanmadan birçok karanlık yeri açıklar; çünkü gerek de yoktur. O yerlerde bu kuralları gerektiren bir şey ele alınmaz ya da araştırılmaz. Örneğin Yuhanna'nın Vahiy'inde, Yuhanna'ya yazması emredilen yedi kilisenin meleklerinin nasıl anlaşılacağını araştırır; çok yönlü akıl yürütür ve meleklerin kiliselerin kendileri olarak anlaşılması gerektiği sonucuna varır. Bu pek zengin tartışmada bu kurallardan hiçbiri yoktur; oysa orada son derece karanlık bir konu araştırılmaktadır. Örnek olarak bu kadarı yeter. Çünkü kanonik Yazılarda, bu yedi kuraldan hiçbirine başvurmayı gerektirmeyecek kadar karanlık olan her şeyi toplamak çok uzun ve çok zahmetli olur.
  1. Ama o, bunları âdeta kurallar olarak tavsiye ederken onlara öyle çok şey yükledi ki, sanki Kanun'da, yani ilahî Kitaplarda karanlık biçimde konmuş bulduğumuz her şeyi bunları iyice bilip uygulayarak anlayabilirmişiz gibi. Gerçekten kitabına şöyle başlar: "Her şeyden önce, bana göründüğü kadarıyla, bir Kurallar kitapçığı yazmayı, Kanun'un sırlarına âdeta anahtarlar ve kandiller yapmayı gerekli buldum. Çünkü bütün Kanun'un derinliklerini kuşatan ve hakikatin bazılarına görünmeyen hazinelerini görünür kılan bazı gizemli kurallar vardır. Bu kuralların mantığı, bizim kıskançlık etmeden paylaştığımız gibi kabul edilirse, kapalı olan her şey açılacak, karanlık olan her şey aydınlanacaktır; öyle ki peygamberliğin uçsuz bucaksız ormanında yürüyen kişi, bu kurallarla âdeta ışıklı patikalardan götürülerek yanılgıdan korunacaktır." Burada "Çünkü Kanun'un bazı derinliklerini kuşatan" ya da hiç değilse "Kanun'un büyük derinliklerini kuşatan bazı gizemli kurallar vardır" deseydi de söylediği gibi "bütün Kanun'un derinliklerini" demeseydi; "Kapalı olan her şey açılacak" değil de "kapalı olan birçok şey açılacak" deseydi, doğru söylemiş olurdu. Böylesine özenli ve faydalı eserine konunun gerektirdiğinden fazlasını yükleyerek onu okuyanı ve tanıyanı boş bir umuda da düşürmemiş olurdu. Bunu şunun için söylemem gerektiğini düşündüm: Kitap, Yazıları anlamaya çok yardım ettiği için bu işle uğraşanlarca okunsun; ama ondan içinde olmayan şeyler de beklenmesin. Elbette dikkatle okunmalıdır; yalnız bir insan olarak yanıldığı bazı yerler yüzünden değil, daha çok Donatist bir sapkın olarak söylediği şeyler yüzünden. Bu yedi kuralın ne öğrettiğini ya da neyi hatırlattığını kısaca göstereceğim.

    110

    CAPUT XXX. 42. Tichonius quidam qui contra Donatistas invictissime scripsit, cum fuerit donatista, et illic invenitur absurdissimi cordis, ubi eos non omni ex parte relinquere voluit, fecit librum quem Regularum vocavit, quia in eo quasdam septem regulas exsecutus est, quibus quasi clavibus divinarum Scripturarum aperirentur occulta. Quarum primam ponit, De Domino et ejus corpore; secundam, De Domini corpore bipartito; tertiam, De promissis et Lege; quartam, De specie et genere; quintam, De temporibus; sextam, De recapitulatione; septimam, De diabolo et ejus corpore. Quae quidem consideratae, sicut ab illo aperiuntur, non parum adjuvant ad penetranda quae tecta sunt divinorum eloquiorum: nec tamen omnia quae ita scripta sunt ut non facile intelligantur, possunt iis regulis inveniri, sed aliis modis pluribus, quos hoc numero septenario usque adeo non est iste complexus, ut idem ipse multa exponat obscura, in quibus harum regularum adhibet nullam, quoniam nec opus est. Neque enim aliquid illic tale versatur aut quaeritur, sicut in Apocalypsi Joannis quaerit, quemadmodum intelligendi sint angeli Ecclesiarum septem, quibus scribere jubetur, et ratiocinatur multipliciter, et ad hoc pervenit ut ipsos angelos intelligamus Ecclesias. In qua copiosissima disputatione nihil istarum est regularum, et utique res illic obscurissima quaeritur; quod exempli gratia satis dictum sit: nam colligere omnia, nimis longum et nimis operosum est, quae ita obscura sunt in Scripturis canonicis, ut nihil istarum septem ibi requirendum sit. 43. Iste autem cum has velut regulas commendaret, tantum eis tribuit, quasi omnia quae in Lege, id est, in divinis Libris obscure posita invenerimus, his bene cognitis atque adhibitis intelligere valeamus. Ita quippe exorsus est eumdem librum ut diceret: Necessarium duxi ante omnia, quae mihi videntur, libellum Regularum scribere, et secretorum Legis veluti claves et luminaria fabricare. Sunt enim quaedam regulae mysticae, quae universae Legis recessus obtinent, et veritatis thesauros aliquibus invisibiles visibiles faciunt. Quarum si ratio regularum sine invidia, ut communicamus, accepta fuerit; clausa quaeque patefient, et obscura dilucidabuntur; ut quis prophetiae immensam silvam perambulans, his regulis quodammodo lucis tramitibus deductus ab errore defendatur. Hic si dixisset, Sunt enim quaedam regulae mysticae, quae nonnullos Legis recessus obtinent, aut certe, quae Legis magnos recessus obtinent; non autem quod ait, universae Legis recessus: neque dixisset, Clausa quaeque patefient, sed, clausa multa patefient; verum dixisset, nec tam elaborato atque utili operi suo plusquam res ipsa postulat dando, in spem falsam lectorem ejus cognitoremque misisset. Quod ideo dicendum putavi, ut liber ipse et legatur a studiosis, quia plurimum adjuvat ad Scripturas intelligendas, et non de illo speretur tantum quantum non habet. Caute sane legendus est, non solum propter quaedam in quibus ut homo erravit; sed maxime propter illa quae sicut donatista haereticus loquitur. Quid autem doceant vel admoneant istae septem regulae, breviter ostendam.

    111

31. Bölüm
  1. Birinci kural Rab ve O'nun bedeni üzerinedir. Bu kurala göre başın ve bedenin, yani Mesih'in ve Kilise'nin bize tek bir kişi olarak bildirildiğini biliriz —müminlere "Öyleyse İbrahim'in soyusunuz" denmesi boşuna değildir, oysa İbrahim'in soyu tektir ve o da Mesih'tir—; bu yüzden baştan bedene ya da bedenden başa geçildiğinde, yine de bir ve aynı kişiden ayrılınmadığı için duraksamayalım. Çünkü tek bir kişi konuşarak şöyle der: "Güveye taç giydirir gibi bana taç giydirdi, gelini süsler gibi beni süslerle süsledi." Yine de bu ikisinden hangisinin başa, hangisinin bedene, yani hangisinin Mesih'e, hangisinin Kilise'ye uygun düştüğü elbette anlaşılmalıdır.

    111

    CAPUT XXXI. 44. Prima de Domino et ejus corpore est; in qua scientes aliquando capitis et corporis, id est, Christi et Ecclesiae unam personam nobis intimari (neque enim frustra dictum est fidelibus, Ergo Abrahae semen estis, cum sit unum semen Abrahae, quod est Christus), non haesitemus quando a capite ad corpus, vel a corpore transitur ad caput, et tamen non receditur ab una eademque persona. Una enim persona loquitur dicens, sicut sponso imposuit mihi mitram, et sicut sponsam ornavit me ornamento; et tamen quid horum duorum capiti, quid corpori, id est, quid Christo, quid Ecclesiae conveniat, utique intelligendum est.

    112

32. Bölüm
  1. İkinci kural Rab'bin iki parçalı bedeni üzerinedir. Aslında böyle adlandırılmamalıydı; çünkü O'nunla ebediyen birlikte olmayacak olan şey gerçekte Rab'bin bedeni değildir. "Rab'bin gerçek ve karışık bedeni üzerine" ya da "gerçek ve sahte bedeni üzerine" ya da başka bir şey denmeliydi; çünkü ikiyüzlüler, O'nun Kilisesinde bulunuyor görünseler de, yalnız ebediyette değil, şimdi de O'nunla birlikte sayılmamalıdır. Bu yüzden bu kural "karışık Kilise üzerine" diye de adlandırılabilirdi. Bu kural uyanık bir okur ister. Çünkü Yazı artık başkalarına konuşurken, sanki önce konuştuğu kişilerin kendilerine konuşuyormuş gibi görünür; ya da artık başkalarından söz ederken, sanki yine aynı kişilerden söz ediyormuş gibi; sanki zaman içindeki karışma ve ayinlere ortaklık yüzünden her ikisinin tek bir bedeni varmış gibi. Neşideler Neşidesi'ndeki şu söz buna aittir: "Kedar çadırları gibi, Süleyman'ın perdeleri gibi esmerim ve güzelim." "Kedar çadırları gibi esmerdim, Süleyman'ın perdeleri gibi güzelim" demiyor; ikisi birden olduğunu söylüyor. Çünkü iyi ve kötü balıklar aynı ağların içinde zaman içinde bir birlik oluşturur. Kedar çadırları İsmail'e aittir; o ise özgür kadının oğluyla birlikte mirasçı olmayacaktır. Bu yüzden Tanrı iyi kısım hakkında, "Körleri bilmedikleri yolda götüreceğim, bilmedikleri patikalarda yürüyecekler; karanlığı onlar için ışığa, eğriyi doğruya çevireceğim; bu sözleri yerine getireceğim ve onları terk etmeyeceğim" der demez, kötü bir şekilde karışmış öteki kısım hakkında, "Onlar ise geri döndüler" der; oysa bu sözlerle artık başkaları kastedilmektedir. Ama şimdi bir arada oldukları için, sanki az önce sözünü ettiği kişilerden söz ediyormuş gibi konuşur; yine de hep bir arada olmayacaklardır. Müjde'de anılan o köle de budur: Efendisi gelince onu ikiye bölecek ve payını ikiyüzlülerle birlikte koyacaktır.

    112

    CAPUT XXXII. 45. Secunda est de Domini corpore bipartito, quod quidem non ita debuit appellari; non enim revera Domini corpus est, quod cum illo non erit in aeternum: sed dicendum fuit, De Domini corpore vero atque permixto, aut, vero atque simulato, vel quid aliud; quia non solum in aeternum, verum etiam nunc hypocritae non cum illo esse dicendi sunt, quamvis in ejus esse videantur Ecclesia. Unde poterat ista regula et sic appellari, ut diceretur de permixta Ecclesia. Quae regula lectorem vigilantem requirit, quando Scriptura cum ad alios jam loquatur, tanquam ad eos ipsos ad quos loquebatur, videtur loqui; vel de ipsis, cum de aliis jam loquatur; tanquam unum sit utrorumque corpus, propter temporalem commixtionem et communionem Sacramentorum. Ad hoc pertinet in Canticis canticorum, Fusca sum et speciosa ut tabernacula Cedar, ut pelles Salomonis. Non enim ait, Fusca fui ut tabernacula Cedar, et speciosa sum ut pelles Salomonis; sed utrumque se esse dixit, propter temporalem unitatem intra una retia piscium bonorum et malorum. Tabernacula enim Cedar ad Ismaelem pertinent, qui non erit haeres cum filio liberae. Itaque cum de bona parte Deus dicat, Ducam coecos in viam quam non noverunt, et semitas quas non noverunt calcabunt; et faciam illis tenebras in lucem, et prava in directum: haec verba faciam, et non derelinquam eos: mox de alia parte, quae male permixta est, dicit, Ipsi autem conversi sunt retro; quamvis alii jam significentur his verbis. Sed quoniam nunc in uno sunt, tanquam de ipsis loquitur de quibus loquebatur: non tamen semper in uno erunt. Ipse est quippe ille servus commemoratus in Evangelio, cujus dominus cum venerit, dividet eum, et partem ejus cum hypocritis ponet.

    113

33. Bölüm
  1. Üçüncü kural Vaatler ve Kanun üzerinedir. Bu konuda bir kitap yazdığımızda bizim adlandırdığımız gibi, başka bir şekilde "ruh ve harf üzerine" de denebilir; ya da şöyle: "lütuf ve buyruk üzerine". Ama bu bana, soruları çözmek için başvurulacak bir kuraldan çok, büyük bir soru gibi görünüyor. Pelagiusçular bunu anlamadıkları için ya sapkınlıklarını kurdular ya da büyüttüler. Tikonius bunu çözmeye iyi ama eksik bir şekilde uğraştı. İman ve işler hakkında tartışırken, işlerin bize imanın liyakati karşılığında Tanrı tarafından verildiğini, imanın kendisinin ise bizden geldiğini, bize Tanrı'dan gelmediğini söyledi. Havarinin "Kardeşlere Baba Tanrı'dan ve Rab İsa Mesih'ten esenlik ve imanla birlikte sevgi" dediğine dikkat etmedi. Ama o, bizim zamanımızda ortaya çıkan bu sapkınlığı tecrübe etmemişti. Bu sapkınlık, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla gelen Tanrı lütfunu ona karşı savunmamız için bizi çok uğraştırdı. Havarinin "Aranızda sınanmış olanlar belli olsun diye sapkınlıkların bulunması gerekir" sözü uyarınca, bizi çok daha uyanık ve dikkatli kıldı; öyle ki kutsal Yazılarda, daha az dikkatli olan ve karşısında düşman bulunmadığı için daha az kaygılanan bu Tikonius'un gözünden kaçan şeyi fark ettik: İmanın kendisinin de, onun ölçüsünü herkese paylaştıran Tanrı'nın armağanı olduğunu. Bu anlamda bazılarına şöyle denmiştir: "Size Mesih uğruna yalnız O'na inanmak değil, O'nun için acı çekmek de bağışlandı." Bu yüzden ikisinin de bağışlandığını imanla ve anlayarak işiten kim, ikisinin de Tanrı'nın armağanı olduğundan şüphe edebilir? Bunu gösteren başka birçok tanıklık da vardır; ama şimdi bununla uğraşmıyoruz, başka başka yerlerde bununla çok sık uğraştık.

    113

    CAPUT XXXIII. 46. Tertia regula est de Promissis et Lege, quae alio modo dici potest de spiritu et littera, sicut nos eam appellavimus, cum de hac re librum scriberemus. Potest etiam sic dici, de gratia et mandato. Haec autem magis mihi videtur magna quaestio quam regula, quae solvendis quaestionibus adhibenda est. Haec est quam non intelligentes Pelagiani, vel condiderunt suam haeresim, vel auxerunt. Laboravit in ea dissolvenda Tichonius bene, sed non plene. Disputans enim de fide et operibus, opera nobis dixit a Deo dari merito fidei; ipsam vero fidem sic esse a nobis, ut nobis non sit a Deo. Nec attendit Apostolum dicentem, Pax fratribus et charitas cum fide a Deo Patre et Domino Jesu Christo. Sed non erat expertus hanc haeresim, quae nostro tempore exorta, multum nos, ut gratiam Dei quae per Dominum nostrum Jesum Christum est, adversus eam defenderemus, exercuit; et secundum id quod ait Apostolus, Oportet haereses esse, ut probati manifesti fiant in vobis, multo vigilantiores diligentioresque reddidit, ut adverteremus in Scripturis sanctis, quod istum Tichonium minus attentum, minusque sine hoste sollicitum fugit, etiam ipsam scilicet fidem donum illius esse qui ejus mensuram unicuique partitur. Ex qua sententia quibusdam dictum est, Vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, verum etiam ut pro eo patiamini. Unde quis dubitet utrumque esse Dei donum, qui fideliter atque intelligenter audit utrumque donatum? Plura sunt et alia testimonia quibus id ostenditur: sed hoc nunc non agimus; alibi autem atque alibi saepissime ista egimus.

    114

34. Bölüm
  1. Tikonius'un dördüncü kuralı tür ve cins üzerinedir. Onu böyle adlandırır; türden parçayı, cinsten ise o türün parçası olduğu bütünü anlamak ister. Örneğin her şehir elbette milletlerin bütününün bir parçasıdır; o, şehre tür, bütün milletlere ise cins der. Burada, parça ile tür arasındaki farkı son derece ince bir şekilde tartışan diyalektikçilerin öğrettiği ayırt etme inceliğine başvurmamak gerekir. İlahî sözlerde böyle bir şey tek bir şehir hakkında değil de bir eyalet, bir millet ya da bir krallık hakkında bulunursa, durum aynıdır. Çünkü kutsal Yazılarda, örneğin yalnız Kudüs ya da milletlerin herhangi bir şehri —Sur, Babil ya da başka biri— hakkında onun sınırını aşan ve daha çok bütün milletlere uyan bir şey söylenmekle kalmaz; Yahudiye, Mısır, Asur ya da içinde pek çok şehir bulunan, ama bütün dünya değil onun bir parçası olan başka herhangi bir millet hakkında da, onun sınırını aşan ve daha çok kendisinin parçası olduğu bütüne, ya da Tikonius'un deyişiyle kendisinin türü olduğu cinse uyan şeyler söylenir. Bu kelimeler halkın bilgisine de ulaşmıştır; öyle ki eğitimsiz kimseler bile herhangi bir imparatorluk buyruğunda neyin özel olarak (specialiter), neyin genel olarak (generaliter) belirlendiğini anlar. Bu, insanlar hakkında da olur. Örneğin Süleyman hakkında söylenenler onun ölçüsünü aşar ve daha çok, onun bir parçası olduğu Mesih'e ya da Kilise'ye bağlanınca açıklığa kavuşur.
  1. Tür her zaman aşılmaz; çünkü çoğu zaman ona da, belki yalnız ona son derece açık biçimde uyan şeyler söylenir. Ama Yazı sanki hâlâ türden söz ediyormuş gibi türden cinse geçildiğinde, okurun dikkati uyanık olmalıdır; cinste daha iyi ve daha kesin bulabileceği şeyi türde aramasın. Örneğin peygamber Hezekiel'in şu sözü kolayca anlaşılır: "İsrail evi kendi ülkesinde oturdu ve onu kendi yoluyla, putlarıyla ve günahlarıyla kirletti; yolları önümde âdet gören kadının kirliliği gibi oldu. Gazabımı üzerlerine döktüm, onları milletler arasına dağıttım, ülkelere savurdum; onları yollarına ve günahlarına göre yargıladım." Bunu, diyorum, havarinin "Beden bakımından İsrail'e bakın" dediği o İsrail evi hakkında anlamak kolaydır; çünkü bedensel İsrail halkı bütün bunları hem yaptı hem de çekti. Arkasından gelen başka sözlerin de aynı halka uyduğu anlaşılır. Ama "Milletler arasında kirletilen, sizin onların ortasında kirlettiğiniz büyük ve kutsal adımı kutsal kılacağım; milletler de benim Rab olduğumu bilecekler" demeye başlayınca, okuyan kişi artık türün nasıl aşıldığına ve cinsin nasıl eklendiğine dikkat etmelidir. Çünkü şöyle devam eder: "Onların gözü önünde sizde kutsal kılındığımda sizi milletlerden alacağım, bütün ülkelerden toplayacağım ve kendi ülkenize getireceğim. Üzerinize temiz su serpeceğim, bütün putlarınızdan arınacaksınız; sizi temizleyeceğim. Size yeni bir yürek vereceğim, içinize yeni bir ruh koyacağım; bedeninizden taştan yüreği çıkarıp size etten bir yürek vereceğim; Ruhumu içinize koyacağım;

    114

    CAPUT XXXIV. 47. Quarta Tichonii regula est de specie et genere. Sic enim eam vocat, volens intelligi speciem partem, genus autem totum, cujus ea pars est quam nuncupat speciem, sicut unaquaeque civitas pars est utique universitatis gentium: hanc ille vocat speciem; genus autem omnes gentes. Neque hic ea discernendi subtilitas adhibenda est, quae a dialecticis traditur qui, inter partem et speciem quid intersit acutissime disputant. Eadem ratio est, si non de unaquaque civitate, sed de unaquaque provincia vel gente vel regno tale aliquid in divinis reperiatur eloquiis. Non solum enim, verbi gratia, de Jerusalem, vel de aliqua gentium civitate, sive Tyro, sive Babylonia, sive alia qualibet dicitur aliquid in Scripturis sanctis, quod modum ejus excedat, et conveniat potius omnibus gentibus: verum etiam de Judaea, de Aegypto, de Assyria, et quacumque alia gente, in qua sunt plurimae civitates, non tamen totus orbis, sed pars ejus est, dicitur quod transeat ejus modum, et congruat potius universo, cujus haec pars est; vel sicut iste appellat, generi, cujus haec species est. Unde et in notitiam vulgi verba ista venerunt, ut etiam idiotae intelligant quid specialiter, quid generaliter in quocumque praecepto imperiali sit constitutum. Fit hoc etiam de hominibus; sicut ea quae de Salomone dicuntur, excedunt ejus modulum, et potius ad Christum vel Ecclesiam, cujus ille pars est, relata clarescunt. 48. Nec species semper exceditur; saepe enim talia dicuntur quae vel ei quoque, vel ei fortasse tantummodo apertissime congruant: sed cum a specie transitur ad genus, quasi adhuc de specie loquente Scriptura, ibi vigilare debet lectoris intentio, ne quaerat in specie quod in genere potest melius et certius invenire. Facile quippe est illud quod ait propheta Ezechiel, Domus Israel habitavit in terra, et polluerunt illam in via sua, et in idolis suis, et peccatis suis; secundum immunditiam menstruatae facta est via eorum ante faciem meam. Et effudi iram meam super eos, et dispersi illos inter nationes, et ventilavi eos in regiones; secundum vias eorum et secundum peccata eorum judicavi eos: facile est, inquam, hoc intelligere de illa domo Israel, de qua dicit Apostolus, Videte Israel secundum carnem; quia haec omnia carnalis populus Israel et fecit, et passus est. Alia etiam quae sequuntur, eidem intelliguntur populo convenire: sed cum coeperit dicere, Et sanctificabo nomen meum sanctum illud magnum, quod pollutum est inter nationes, quod polluisti, in medio earum; et scient gentes quia ego sum Dominus; jam intentus debet esse, qui legit, quemadmodum species excedatur, et adjungatur genus. Sequitur enim et dicit: Et dum sanctificabor in vobis ante oculos eorum, et accipiam vos de gentibus, et congregabo vos ex omnibus terris, et inducam vos in terram vestram; et aspergam vos aqua munda, et mundabimini ab omnibus simulacris vestris, et mundabo vos: et dabo vobis cor novum, et Spiritum novum dabo in vos; et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et Spiritum meum dabo in vos: et faciam ut in justitiis

    114_2

kanunlarıma göre yürümenizi, hükümlerimi tutup uygulamanızı sağlayacağım. Atalarınıza verdiğim ülkede oturacaksınız; siz benim halkım olacaksınız, ben de sizin Tanrınız olacağım; sizi bütün kirliliklerinizden temizleyeceğim." Burada, şimdi bütün milletlere verildiğini gördüğümüz yeniden doğuş yıkanmasının vaat edildiğini gören kişi, bunun Yeni Ahit hakkında peygamberce söylendiğinden şüphe etmez; Yeni Ahit'e yalnız o tek millet, başka bir yerde "İsrail oğullarının sayısı denizin kumu kadar olsa da, kalıntı kurtulacaktır" diye yazılan kalıntısıyla değil, onların atalarına —ki onlar bizim de atalarımızdır— vaat edilmiş öteki milletler de aittir. Havari Yeni Ahit'in lütfunu Eski Ahit'e kıyasla öne çıkarmak için tavsiye ederken, "Bizim mektubumuz sizsiniz; mürekkeple değil, diri Tanrı'nın Ruhuyla; taş levhalara değil, yüreklerin etten levhalarına yazılmış" der. Bu sözün, bu peygamberin "Size yeni bir yürek vereceğim, içinize yeni bir ruh koyacağım; bedeninizden taştan yüreği çıkarıp size etten bir yürek vereceğim" dediği yerden alındığını geriye bakıp fark eden kişi de şüphe etmez. Çünkü havarinin "yüreklerin etten levhaları" dediği etten yürekle, taştan yürekten hisseden bir hayatla ayrılan yürek kastedilmiştir; hisseden hayatla da anlayan hayata işaret edilmiştir. Böylece ruhanî İsrail, tek bir milletin değil, atalara onların soyunda —ki o soy Mesih'tir— vaat edilen bütün milletlerin İsrail'i olur.

  1. Demek ki bu ruhanî İsrail, tek bir millete ait olan o bedensel İsrail'den soyun asaletiyle değil lütfun yeniliğiyle, milletle değil zihinle ayrılır. Ama peygamberliğin derinliği, o İsrail hakkında ya da ona konuşurken gizlice bu İsrail'e geçer; artık bunun hakkında ya da buna konuşurken de hâlâ onun hakkında ya da ona konuşuyor görünür. Bunu, Yazıları anlamamızı bir düşman gibi kıskandığı için değil, anlayışımızı bir hekim gibi çalıştırmak için yapar. Bu yüzden "Sizi kendi ülkenize getireceğim" sözünü ve az sonra, sanki aynı şeyi tekrarlarcasına söylenen "Atalarınıza verdiğim ülkede oturacaksınız" sözünü, bedensel İsrail gibi bedensel olarak değil, ruhanî İsrail gibi ruhanî olarak anlamalıyız. Çünkü bütün milletlerden toplanmış, ebediyen Mesih'le birlikte hüküm sürecek olan lekesiz ve buruşuksuz Kilise, mesutların ülkesi, yaşayanların ülkesidir. Atalara verildiği de, Tanrı'nın kesin ve değişmez iradesiyle onlara vaat edildiği zaman verildiği şeklinde anlaşılmalıdır. Çünkü zamanı gelince verileceğine atalarca inanılmış olan şey, vaadin ya da önceden belirlemenin sağlamlığı bakımından zaten verilmiştir. Nitekim havari Timoteos'a yazarken azizlere verilen lütfun kendisi hakkında şöyle der: "İşlerimize göre değil, kendi amacına ve lütfuna göre; bu lütuf bize Mesih İsa'da ebedî zamanlardan önce verilmiş, şimdi ise Kurtarıcımızın gelişiyle açığa çıkarılmıştır." Lütfun kendilerine verileceği kimseler henüz yokken lütfun verildiğini söyledi; çünkü zamanı gelince olacak olan şey Tanrı'nın düzenlemesinde ve önceden belirlemesinde zaten olmuştu; onun "açığa çıkarılmıştır" dediği de budur. Gerçi bu sözler gelecek çağın ülkesi hakkında da anlaşılabilir; o zaman yeni bir gök ve yeni bir yer olacak, orada adil olmayanlar oturamayacaktır. Bu yüzden dindarlara, kötülerin hiçbir payı olmayacak bu ülkenin kendilerinin olduğu haklı olarak söylenir; çünkü o ülke de benzer şekilde, verileceği kesinleştiği zaman verilmiştir.

    114_2

    meis ambuletis, et judicia mea custodiatis, et faciatis: et habitabitis in terra, quam dedi patribus vestris; et eritis mihi in populum, et ego ero vobis in Deum; et mundabo vos ex omnibus immunditiis vestris. Hoc de Novo Testamento esse prophetatum, ad quod pertinet non solum una gens illa in reliquiis suis, de quibus alibi scriptum est, Si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquiae salvae fient, verum etiam caeterae gentes, quae promissae sunt patribus eorum, qui etiam nostri sunt; non ambigit quisquis intuetur et lavacrum regenerationis hic esse promissum, quod nunc videmus omnibus gentibus redditum: et illud quod ait Apostolus, cum Novi Testamenti gratiam commendaret, ut in comparatione Veteris emineret, Epistola nostra vos estis, scripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus, hinc esse respicit et perspicit ductum ubi iste propheta dicit, Et dabo vobis cor novum, et Spiritum novum dabo in vos; et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum. Cor quippe carneum, unde ait Apostolus, tabulis cordis carnalibus, a corde lapideo voluit vita sentiente discerni, et per vitam sentientem significavit intelligentem. Sic fit Israel spiritualis, non unius gentis, sed omnium quae promissae sunt patribus in eorum semine, quod est Christus. 49. Hic ergo Israel spiritualis ab illo Israele carnali, qui est unius gentis, novitate gratiae, non nobilitate patriae, et mente non gente distinguitur: sed altitudo prophetica dum de illo vel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc; et cum jam de isto vel ad istum loquatur, adhuc de illo vel ad illum loqui videtur; non intellectum Scripturarum nobis quasi hostiliter invidens, sed exercens medicinaliter nostrum. Unde et illud quod ait, Et inducam vos in terram vestram; et paulo post, tanquam idipsum repetens, Et habitabitis, inquit, in terra quam dedi patribus vestris; non carnaliter sicut carnalis Israel, sed spiritualiter sicut spiritualis debemus accipere. Ecclesia quippe sine macula et ruga ex omnibus gentibus congregata, atque in aeternum regnatura cum Christo, ipsa est terra beatorum, terra viventium; ipsa intelligenda est patribus data, quando eis certa et incommutabili Dei voluntate promissa est: quoniam ipsa promissionis vel praedestinationis firmitate jam data est, quae danda suo tempore a patribus credita est; sicut de ipsa gratia quae sanctis datur, scribens ad Timotheum Apostolus ait, Non secundum opera nostra, sed secundum suum propositum et gratiam, quae data est nobis in Christo Jesu ante saecula aeterna, manifestata autem nunc per adventum Salvatoris nostri. Datam dixit gratiam, quando nec erant adhuc quibus daretur; quoniam in dispositione ac praedestinatione Dei jam factum erat quod suo tempore futurum erat, quod ipse dicit manifestatum. Quamvis haec possint intelligi et de terra futuri saeculi, quando erit coelum novum et terra nova, in qua injusti habitare non poterunt. Et ideo recte dicitur piis quod ipsa sit terra eorum, quae nulla ex parte non erit impiorum; quia et ipsa similiter data est, quando danda firmata est.

    115

35. Bölüm
  1. Tikonius beşinci kuralı koyar ve buna "Zamanlar üzerine" der. Bu kuralla Kutsal Yazılarda gizli kalan zaman süreleri çoğu zaman bulunabilir ya da tahmin edilebilir. Bu kuralın iki şekilde işlediğini söyler: ya sinekdoke mecazıyla ya da kurallı sayılarla. Sinekdoke mecazı ya parçadan bütünü ya da bütünden parçayı anlatır. Örneğin Rab'bin dağda yalnız üç öğrencisinin önünde yüzünün güneş gibi, giysilerinin kar gibi parladığı olay için bir müjdeci sekiz gün sonra, öteki ise altı gün sonra olduğunu söyler. Günlerin sayısı hakkında söylenen bu iki söz ancak şöyle doğru olabilir: "Sekiz gün sonra" diyen, Mesih'in bunun olacağını önceden söylediği günün son kısmını ve bunun gerçekleştiğini gösterdiği günün ilk kısmını iki tam gün yerine saymış; "altı gün sonra" diyen ise yalnız aradaki tam ve eksiksiz günleri hesaplamış olmalıdır. Parçayla bütünün kastedildiği bu deyiş tarzıyla, Mesih'in dirilişi hakkındaki o soru da çözülür. Çünkü acı çektiği günün son kısmı bütün bir gün olarak, yani önceki gece de eklenerek alınmazsa; sonunda dirildiği gece de bütün bir gün olarak, yani ardından ağaran Rab'bin günü de eklenerek alınmazsa, toprağın bağrında kalacağını önceden söylediği üç gün ve üç gece ortaya çıkmaz.
  1. Kurallı sayılar dediği ise ilahî Yazının özellikle öne çıkardığı sayılardır: yedi, on, on iki ve okurken bunlarla uğraşanların seve seve tanıdığı başka sayılar gibi. Bu tür sayılar çoğu zaman bütün zaman yerine konur. Örneğin "Günde yedi kez seni överim" sözü, "O'nun övgüsü her zaman ağzımdadır" sözünden başka bir şey değildir. Bu sayılar çarpıldıklarında da aynı değeri taşır: ister ona çarpılsınlar, yetmiş ve yedi yüz gibi —bu yüzden Yeremya'nın yetmiş yılı da, Kilise'nin yabancılar arasında bulunduğu bütün zaman olarak ruhanî anlamda alınabilir—, ister kendileriyle, on kere on yüz, on iki kere on iki yüz kırk dört gibi; Vahiy'de azizlerin tamamına bu sayıyla işaret edilir. Buradan anlaşılır ki bu sayılarla yalnız zamanlara dair sorular çözülmez; anlamları daha geniştir ve birçok şeye yayılır. Çünkü Vahiy'deki bu sayı zamanlara değil, insanlara aittir.

    115

    CAPUT XXXV. 50. Quintam Tichonius regulam ponit, quam De temporibus appellat: qua regula plerumque inveniri vel conjici possit latens in Scripturis sanctis quantitas temporum. Duobus autem modis vigere dicit hanc regulam; aut tropo synecdoche, aut legitimis numeris. Tropus synecdoche, aut a parte totum, aut a toto partem facit intelligi: sicut unus evangelista post dies octo factum dicit, quod alius post dies sex, quando in monte discipulis tantum tribus praesentibus facies Domini fulsit ut sol, et vestimenta ejus sicut nix. Utrumque enim verum esse non posset, quod de numero dierum dictum est, nisi ille qui dixit, post dies octo, intelligatur partem novissimam diei ex quo id Christus praedixit futurum, et partem primam diei quo id ostendit impletum, pro totis diebus duobus atque integris posuisse; is vero qui dixit, post dies sex, integros omnes et totos, sed solos medios computasse. Hoc modo locutionis, quo significatur a parte totum, etiam illa de resurrectione Christi solvitur quaestio. Pars enim novissima diei quo passus est, nisi pro toto die accipiatur, id est, adjuncta etiam nocte praeterita; et nox in cujus parte ultima resurrexit, nisi totus dies accipiatur, adjuncto scilicet die illucescente dominico, non possunt esse tres dies et tres noctes, quibus se in corde terrae praedixit futurum. 51. Legitimos autem numeros dicit, quos eminentius divina Scriptura commendat, sicut septenarium, vel denarium, vel duodenarium, et quicumque alii sunt, quos legendo studiosi libenter agnoscunt. Plerumque enim hujusmodi numeri pro universo tempore ponuntur: sicut, Septies in die laudabo te, nihil est aliud quam, Semper laus ejus in ore meo. Tantumdem valent et cum multiplicantur, sive per denarium, sicut septuaginta et septingenti: unde possunt et septuaginta anni Jeremiae pro universo tempore spiritualiter accipi, quo est apud alienos Ecclesia: sive per seipsos, sicut decem per decem, centum sunt; et duodecim per duodecim, centum quadraginta quatuor; quo numero significatur universitas sanctorum in Apocalypsi. Unde apparet non solas temporum quaestiones istis numeris esse solvendas, sed latius patere significationes eorum, et in multa proserpere. Neque enim numerus iste in Apocalypsi ad tempora pertinet, sed ad homines.

    116

36. Bölüm
  1. Tikonius altıncı kurala "Yeniden ele alma" (recapitulatio) der; Yazıların karanlık yerleri arasında oldukça uyanık bir gözle bulunmuştur. Çünkü bazı şeyler sanki zaman sırasına göre birbirini izliyormuş ya da olayların akışı içinde anlatılıyormuş gibi söylenir; oysa anlatı gizlice daha önce atlanmış olaylara geri döner. Bu kurala göre anlaşılmazsa yanılınır. Örneğin Yaratılış'ta şöyle der: "Rab Tanrı doğuda, Aden'de bir bahçe dikti ve biçimlendirdiği insanı oraya koydu. Tanrı yerden görünüşü güzel ve yemeye iyi her ağacı da çıkardı." Bu, sanki Tanrı insanı bahçeye koyduktan sonra olmuş gibi söylenmiş görünür. Oysa yazar iki şeyi kısaca andıktan sonra, yani Tanrı'nın bahçeyi diktiğini ve biçimlendirdiği insanı oraya koyduğunu söyledikten sonra, yeniden ele alarak geri döner ve atladığı şeyi, yani bahçenin nasıl dikildiğini anlatır: Tanrı yerden görünüşü güzel ve yemeye iyi her ağacı çıkardı. Ardından şunu ekledi: "Bahçenin ortasında hayat ağacını ve iyiyle kötünün bilgisi ağacını da." Sonra bahçeyi sulayan ve dört ırmağın dört başına ayrılan ırmak anlatılır; bunların hepsi bahçenin kuruluşuna aittir. Bunu bitirince daha önce söylediği şeyi —ki asıl sırası şimdi gelir— tekrarlayarak dedi ki: "Rab Tanrı biçimlendirdiği insanı aldı ve onu bahçeye koydu" vb. Çünkü insan, şimdi sıranın kendisinin gösterdiği gibi, bunlar yapıldıktan sonra oraya konmuştur; insan oraya konduktan sonra bunlar yapılmamıştır. Ama orada atlanmış olana geri dönen yeniden ele alma uyanık bir gözle anlaşılmazsa, önceki söz böyle sanılabilir.
  1. Aynı kitapta Nuh'un oğullarının soyları anılırken de şöyle denmiştir: "Bunlar boylarına, dillerine, ülkelerine ve milletlerine göre Ham'ın oğullarıdır." Sam'ın oğulları sayıldıktan sonra da şöyle denir: "Bunlar boylarına, dillerine, ülkelerine ve milletlerine göre Sam'ın oğullarıdır." Hepsi hakkında da şu eklenir: "Soylarına ve milletlerine göre Nuh'un oğullarının boyları bunlardır. Tufandan sonra milletlerin adaları bunlardan yeryüzüne dağıldı. Bütün yeryüzünün tek bir dudağı ve herkesin tek bir sesi vardı." Eklenen bu söz —"Bütün yeryüzünün tek bir dudağı ve herkesin tek bir sesi vardı", yani herkesin tek bir dili vardı— sanki milletlerin adalarına göre de yeryüzüne dağıldıkları o zamanda bile herkesin ortak tek bir dili varmış gibi söylenmiş görünür. Bu ise kuşkusuz yukarıdaki "boylarına, dillerine göre" sözlerine aykırıdır. Çünkü herkesin ortak tek bir dili olduğu zaman, ayrı ayrı milletleri oluşturan boyların her birinin artık kendi dili vardı denemezdi. Bu yüzden "Bütün yeryüzünün tek bir dudağı ve herkesin tek bir sesi vardı" sözü yeniden ele alınarak eklenmiştir. Anlatı gizlice geri döner ve herkesin tek dilinden nasıl birçok dile bölündüklerini anlatır. Hemen ardından da o kulenin yapılışı anlatılır: Orada kibirlerinin cezası olarak bu, ilahî yargıyla onlara verilmiştir; bu olaydan sonra da dillerine göre yeryüzüne dağılmışlardır.
  1. Bu yeniden ele alma daha karanlık biçimde de olur. Örneğin Müjde'de Rab şöyle der: "Lut'un Sodom'dan çıktığı gün gökten ateş yağdı ve hepsini yok etti. İnsanoğlunun açığa çıkacağı gün de böyle olacak. O saatte damda olan, eşyası evde olsa da onları almak için aşağı inmesin; tarlada olan da aynı şekilde geri dönmesin. Lut'un karısını hatırlayın." Kimse geriye bakmasın, yani vazgeçtiği geçmiş hayatın peşine düşmesin diye bunlar Rab açığa çıktığı zaman mı gözetilmelidir? Yoksa daha çok şimdiki zamanda mı, Rab açığa çıktığında herkes gözettiği ya da hor gördüğü şeylerin karşılığını bulsun diye? Yine de "O saatte" dendiği için, okurun anlayışı yeniden ele almayı kavramak üzere uyanık durmazsa, bunların Rab açığa çıktığı zaman gözetilmesi gerektiği sanılır. Bunda, daha havarilerin zamanında "Çocuklar, bu son saattir" diye haykıran başka bir Yazı yardım eder. Demek ki Müjde'nin vaaz edildiği zamanın kendisi, Rab açığa çıkıncaya kadar, bunların gözetilmesi gereken saattir; çünkü Rab'bin açığa çıkması da yargı gününde sona erecek olan bu aynı saate aittir.

    116

    CAPUT XXXVI. 52. Sextam regulam Tichonius Recapitulationem vocat, in obscuritate Scripturarum satis vigilanter inventam. Sic enim dicuntur quaedam quasi sequantur in ordine temporis, vel rerum continuatione narrentur, cum ad priora quae praetermissa fuerant, latenter narratio revocetur: quod nisi ex hac regula intelligatur, erratur. Sicut in Genesi, Et plantavit, inquit, Dominus Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem formavit; et produxit Deus adhuc de terra omne lignum speciosum, et bonum in escam; ita videtur dictum tanquam id factum sit posteaquam posuit Deus hominem in paradiso: cum breviter utroque commemorato, id est, quod plantavit Deus paradisum, et posuit ibi hominem quem formavit, recapitulando redeat et dicat quod praetermiserat, quomodo scilicet paradisus fuerit plantatus, quia produxit Deus adhuc de terra omne lignum speciosum et bonum in escam. Denique secutus adjunxit: Et lignum vitae in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Deinde flumen, quo paradisus irrigaretur, divisum in quatuor principia fluviorum quatuor, explicatur; quod totum pertinet ad institutionem paradisi. Quod ubi terminavit, repetivit illud quod jam dixerat, et revera hoc sequebatur, atque ait: Et sumpsit Dominus Deus hominem quem finxit, et posuit eum in paradiso, etc. Post ista enim facta ibi est positus homo, sicut nunc ordo ipse demonstrat: non post hominem ibi positum facta sunt ista, sicut prius dictum putari potest, nisi recapitulatio illic vigilanter intelligatur, qua reditur ad ea quae fuerant praetermissa. 53. Itemque in eodem libro, cum commemorarentur generationes filiorum Noe, dictum est: Hi filii Cham in tribubus suis, secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Enumeratis quoque filiis Sem dicitur: Hi filii Sem in tribubus suis, secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Et annectitur de omnibus: Hae tribus filiorum Noe, secundum generationes eorum et secundum gentes eorum. Ab his dispersae sunt insulae gentium super terram post diluvium. Et erat omnis terra labium unum, et vox una omnibus. Hoc itaque quod adjunctum est, Et erat omnis terra labium unum, et vox una omnibus, id est, una lingua omnium, ita dictum videtur tanquam eo jam tempore, quo dispersi fuerant super terram etiam secundum insulas gentium, una fuerit omnibus lingua communis; quod procul dubio repugnat superioribus verbis, ubi dictum est, In tribubus suis secundum linguas suas. Neque enim dicerentur habuisse jam linguas suas singulae tribus, quae gentes singulas fecerant, quando erat omnibus una communis. Ac per hoc recapitulando adjunctum est, Et erat omnis terra labium unum, et vox una omnibus, latenter narratione redeunte, ut diceretur quomodo factum sit, ut ex una omnium lingua fuerint divisi per multas: et continuo de illa turris aedificatione narratur, ubi haec eis judicio divino ingesta est poena superbiae; post quod factum dispersi sunt super terram secundum linguas suas. 54. Fit ista recapitulatio etiam obscurius: sicut in Evangelio Dominus dicit, Die quo exiit Loth a Sodomis, pluit ignem de caelo, et perdidit omnes: secundum haec erit dies Filii hominis, quo revelabitur. Illa hora, qui erit in tecto, et vasa ejus in domo, non descendat tollere illa; et qui in agro, similiter non revertatur retro: meminerit uxoris Loth. Numquid cum Dominus fuerit revelatus, tunc sunt ista servanda, ne quisque retro respiciat, id est, vitam praeteritam cui renuntiavit, inquirat; an non potius isto tempore, ut cum Dominus fuerit revelatus, retributionem pro eis quae quisque servavit vel contempsit, inveniat? Et tamen quia dictum est, In illa hora, tunc putantur ista servanda, cum fuerit Dominus revelatus, nisi ad intelligendam recapitulationem, sensus legentis invigilet, adjuvante alia Scriptura quae ipsorum Apostolorum adhuc tempore clamavit, Filii, novissima hora est. Tempus ergo ipsum quo Evangelium praedicatur, quousque Dominus reveletur, hora est in qua oportet ista servari; quia et ipsa revelatio Domini ad eamdem horam pertinet, quae die judicii terminabitur.

    117

37. Bölüm
  1. Tikonius'un yedinci ve son kuralı "Şeytan ve onun bedeni üzerine"dir. Çünkü şeytan da kötülerin başıdır; kötüler bir bakıma onun bedenidir ve onunla birlikte ebedî ateşin azabına gideceklerdir; tıpkı Mesih'in, O'nunla birlikte krallıkta ve sonsuz yücelikte olacak olan bedeninin, yani Kilise'nin başı olması gibi. "Rab ve O'nun bedeni üzerine" dediği birinci kuralda, Yazı bir ve aynı kişi hakkında konuşurken neyin başa, neyin bedene uyduğunu anlamak için nasıl uyanık olmak gerekiyorsa, bu son kuralda da öyledir: Bazen şeytan hakkında, onun kendisinde değil, daha çok bedeninde tanınabilecek bir şey söylenir. Bu beden yalnız apaçık dışarıda olanlardan değil, şeytana ait oldukları hâlde, herkes bu hayattan çıkıncaya ya da saman son savuruşta buğdaydan ayrılıncaya kadar bir süre Kilise'ye karışmış olanlardan da oluşur. Örneğin İşaya'da yazılan "Ey sabahleyin doğan Zühre yıldızı, gökten nasıl düştün!" sözü ve Babil kralı mecazı altında aynı kişi hakkında ya da aynı kişiye, konuşmanın aynı akışı içinde söylenen öteki sözler elbette şeytan hakkında anlaşılır. Yine de orada söylenen "Bütün milletlere gönderen, yerde ezildi" sözü bütünüyle başın kendisine uymaz. Çünkü şeytan meleklerini bütün milletlere gönderse de, yerde ezilen kendisi değil, bedenidir; meğer ki rüzgârın yeryüzünden savurduğu toz gibi ezilen bedeninde kendisi de bulunduğu için böyle denmiş olsun.
  1. "Vaatler ve Kanun üzerine" denen kural dışında bu kuralların hepsi bir şeyden başka bir şeyin anlaşılmasını sağlar; bu da mecazlı deyişin özelliğidir. Mecazlı deyiş ise, bana kalırsa, herhangi birinin onu bütünüyle kavrayabileceğinden çok daha geniş bir alana yayılır. Çünkü başka bir şey anlaşılsın diye başka bir şey söylenen her yerde, o mecazın adı konuşma sanatında bulunmasa bile mecazlı deyiş vardır. Bu deyiş alışılmış yerde kullanıldığında anlayış zahmetsizce onu izler; alışılmamış yerde kullanıldığında ise anlamak için emek harcanır: Tanrı'nın armağanları insanların yeteneklerinde ne kadar çok ya da az bulunuyorsa, ya da yardımı ne kadar çok ya da az veriliyorsa, kimi daha çok, kimi daha az emek harcar. Bu yüzden, yukarıda tartıştığımız ve şeylerin söylendikleri gibi anlaşılması gereken asıl kelimelerde olduğu gibi, bir şeyden başka bir şeyin anlaşılması gereken ve mecazlı deyişleri oluşturan aktarılmış kelimelerde de —bunları şimdiye kadar uygun gördüğümüz ölçüde yeterince ele aldık— saygıdeğer Metinlerle uğraşanlara yalnız şu öğütlenmemelidir: Kutsal Yazılardaki deyiş türlerini bilsinler, orada bir şeyin genellikle nasıl söylendiğine uyanık bir gözle dikkat etsinler ve bunu hafızalarında tutsunlar. En başta gelen ve en gerekli olan şeyi de öğütlemek gerekir: Anlamak için dua etsinler. Çünkü uğraştıkları o Metinlerde "Rab bilgelik verir; bilgi ve anlayış O'nun huzurundandır" diye okurlar; bu uğraşın kendisini de, dindarlıkla donanmışsa, O'ndan almışlardır. Ama işaretler hakkında da, kelimelerle ilgili olduğu kadarıyla, bu kadar söz yeter. Geriye, anladığımız şeyleri sunmaya dair, Rab ne bağışlarsa, sonraki kitapta tartışmamız kalıyor.

    117

    CAPUT XXXVII. 55. Septima Tichonii regula est, eademque postrema, De diabolo et ejus corpore. Est enim et ipse caput impiorum, qui sunt ejus quodammodo corpus, ituri cum illo in supplicium ignis aeterni: sicut Christus caput est Ecclesiae, quod est corpus ejus, futurum cum illo in regno et gloria sempiterna. Sicut ergo in prima regula, quam vocat de Domino et ejus corpore, vigilandum est ut intelligatur, cum de una eademque persona Scriptura loquitur, quid conveniat capiti, quid corpori; sic et in ista novissima, aliquando in diabolum dicitur quod non in ipso, sed potius in ejus corpore possit agnosci, quod habet non solum in eis qui manifestissime foris sunt, sed in eis etiam qui cum ad ipsum pertineant, tamen ad tempus miscentur Ecclesiae, donec unusquisque de hac vita exeat, vel a frumento palea ventilabro ultimo separetur. Quod enim scriptum est apud Isaiam, Quomodo cecidit de coelo Lucifer mane oriens, et caetera, quae sub figura regis Babyloniae de eadem persona, vel ad eamdem personam dicta sunt in ipsa contextione sermonis, de diabolo utique intelliguntur; et tamen quod ibi dictum est, Contritus est in terra, qui mittit ad omnes gentes, non totum ipsi capiti congruit. Nam etsi mittit ad omnes gentes diabolus angelos suos, tamen in terra corpus ejus, non ipse, conteritur; nisi quia ipse est in corpore suo, quod contritum fit ut pulvis, quem projicit ventus a facie terrae. 56. Hae autem omnes regulae, excepta una, quae vocatur De promissis et Lege, aliud ex alio faciunt intelligi, quod est proprium tropicae locutionis, quae latius patet quam ut possit, ut mihi videtur, ab aliquo universa comprehendi. Nam ubicumque velut aliud dicitur ut aliud intelligatur, etsi nomen ipsius tropi in loquendi arte non invenitur, tropica locutio est. Quae cum fit ubi fieri solet, sine labore sequitur intellectus: cum vero ubi non solet, laboratur ut intelligatur, ab aliis magis, ab aliis minus, sicut magis minusve dona Dei sunt in ingeniis hominum, vel adjutoria tribuuntur. Proinde sicut in verbis propriis, de quibus superius disputavimus, ubi res ut dicuntur intelligendae sunt; sic in translatis quae faciunt tropicas locutiones, ubi aliud ex alio intelligendum est, de quibus huc usque quantum visum est, satis egimus; non solum admonendi sunt studiosi venerabilium Litterarum, ut in Scripturis sanctis genera locutionum sciant, et quomodo apud eas aliquid dici soleat, vigilanter advertant, memoriterque retineant; verum etiam, quod est praecipuum et maxime necessarium, orent ut intelligant. In eis quippe Litteris, quarum studiosi sunt, legunt quoniam Dominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et intellectus; a quo et ipsum studium, si pietate praeditum est, acceperunt. Sed haec satis etiam de signis, quantum ad verba pertinet dicta sint. Restat ut de proferendis eis quae sentimus, sequenti volumine, quae Dominus donaverit, disseramus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…