Kavram
Tropus
- Yunanca
- τρόπος (tropos)
- Latince
- tropus; modus; translatio, metonymia, synecdoche vb.
- Almanca
- Tropus, Trope
- Fransızca
- trope
- İngilizce
- trope
- Türkçe
- mecaz
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "tarz, yol". Gramer ve retorikte kelimenin ya da ifadenin asıl anlamından başka bir anlama aktarılması. Quintilianus mecazları ikiye ayırır: anlam uğruna kullanılanlar (istiare, synekdokhē, metōnymia vb.) ve süs uğruna kullanılanlar (sıfat, alegori, periphrasis, hyperbaton, hyperbolē: 8.6.40). Figürden (figura) farkı: mecazda kelimeler başka kelimelerin yerine konur; figür ise asıl kelimelerle ve olağan sırayla da yapılabilir (9.1.4–7).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 1. yy | Cicero | verba translata, immutata; De oratore III 155–170 | Cicero, De oratore |
| MS 90'lar | Quintilianus | tropus: tarif, türleri ve kusurları; VIII 6; figürden ayrımı IX 1 | Quintilianus, Institutio oratoria |
Dönüşüm: Gramerden retoriğe: mecazlar önce gramer hocasının işi sayılır (1.8.16); Quintilianus onları "daha büyük bir esere" saklayıp (8.5.35) üslubun süsüne bağlar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τρόπος | trepein "çevirmek": "dönüş, tarz". Retorikte kelimenin anlamının "çevrilmesi". |
| Latince | tropus; modus | Quintilianus'a göre "en ünlü yazarlarımız" Latincede modi der (8.5.35). Tarifi: "bir kelimenin ya da ifadenin asıl anlamından başka bir anlama ustalıkla aktarılması" (8.6.1). |
| Almanca / Fransızca | Tropus / trope | |
| İngilizce | trope |
Türkçe karşılığı
mecaz. trop: Türkçede yerleşmemiş. değişmece: köksüz türetme. mecaz Arap-İslam belâgatinin karşılığıdır ve "geçilen yer" anlamıyla tropos'un "çevirme, aktarma" fikrine yakındır; eserde baştan beri kullanıldığı için seçildi (1.8.16). translatio "istiare" ayrı not.
Belâgatte "mecaz" geniş bir şemsiye terimdir ve istiareyi de, mecaz-ı mürseli de kapsar; Quintilianus'un tropus'u da öyledir (istiare, synekdokhē, metōnymia, antonomasia, onomatopoiia, katakhrēsis, metalēpsis, sıfat, alegori, ironi, periphrasis, hyperbaton, hyperbolē). Fark: belâgat "hakikat / mecaz" ayrımını kelimenin konuluşuna bağlar; Quintilianus ise mecazı süs ve anlam ihtiyacına bağlar.
Atıf ve kaynak notu
Mecazların sayısı ve sınıflandırması hakkında "içinden çıkılmaz bir kavga" olduğunu Quintilianus kendisi söyler (8.6.1); onun listesi Hellenistik gramer geleneğinden süzülmüştür.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mecazları, mecaz, mecazların, mecazdır, mecazla, mecazlı
Metinlerde işaretlendiği yerler
7 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.