XV. Kitap
- Okuru, yaratılmış şeylerde onları yaratanı tanımak için alıştırmak isteyerek artık onun suretine, yani insana ulaştık; insanın öteki hayvanlardan üstün olduğu yöne, yani akla ya da anlayışa, akıllı ya da anlayan ruh hakkında söylenebilecek ve zihin ya da animus denen şeye ait olan her şeye. Bazı Latin yazarları kendilerine özgü bir konuşma tarzıyla, insanda üstün olan ve hayvanda bulunmayan şeyi bu adla anarak hayvanda da bulunan anima'dan, yani candan ayırırlar. Demek ki bu tabiatın üstünde bir şey arıyorsak ve gerçek olanı arıyorsak, o Tanrı'dır: yaratılmış değil, yaratan tabiat. Onun Teslis olduğunu artık yalnız inananlara Kutsal Yazı'nın otoritesiyle değil, anlayanlara da, eğer yapabilirsek, bir akıl yürütmeyle göstermeliyiz. Neden "eğer yapabilirsek" dediğimi, mesele tartışılarak araştırılmaya başlandığında işin kendisi daha iyi gösterecektir.186
CAPUT PRIMUM. 1. Volentes in rebus quae factae sunt ad cognoscendum eum a quo factae sunt, exercere lectorem, iam pervenimus ad eius imaginem, quod est homo, in eo quo caeteris animalibus antecellit, id est ratione vel intelligentia, et quidquid aliud de anima rationali vel intellectuali dici potest, quod pertineat ad eam rem quae mens vocatur vel animus. Quo nomine nonnulli auctores linguae latinae, id quod excellit in homine, et non est in pecore, ab anima quae inest et pecori, suo quodam loquendi more distinguunt. Supra hanc ergo naturam si quaerimus aliquid, et verum quaerimus, Deus est, natura scilicet non creata, sed creatrix. Quae utrum sit Trinitas, non solum credentibus, divinae Scripturae auctoritate; verum etiam intelligentibus, aliqua, si possumus, ratione iam demonstrare debemus. Cur autem, Si possumus, dixerim, res ipsa cum quaeri disputando coeperit, melius indicabit.
- Aradığımız Tanrı, umarım, emeğimiz boşa gitmesin diye bize yardım edecek de kutsal Mezmur'daki şu sözün nasıl anlaşılması gerektiğini anlayacağız: "Rab'bi arayanların yüreği sevinsin. Rab'bi arayın ve güçlenin; yüzünü her zaman arayın." Çünkü her zaman aranan şey hiç bulunmuyor gibi görünür. Arayanlar aradıklarını bulamazlarsa, yürekleri nasıl sevinecek de kedere düşmeyecek? Çünkü "bulanların yüreği sevinsin" demiyor, "Rab'bi arayanların" diyor. Yine de peygamber İşaya, Rab Tanrı'nın arandığı sürece bulunabileceğine şöyle tanıklık eder: "Rab'bi arayın; bulur bulmaz da onu çağırın; size yaklaştığında tanrısız kendi yollarını, haksız da düşüncelerini bıraksın." Arandığında bulunabiliyorsa, neden "Yüzünü her zaman arayın" denmiştir? Yoksa bulunduktan sonra da mı aranmalıdır? Gerçekten de kavranamaz olanlar öyle aranmalıdır ki, aradığı şeyin ne kadar kavranamaz olduğunu bulabilen kişi hiçbir şey bulmadığını düşünmesin. O halde, aradığı şeyin kavranamaz olduğunu kavradığı halde neden yine böyle arar? Elbette kavranamaz şeylerin araştırılmasında ilerlendiği sürece durmamak gerektiği için; hem bulunmak için aranan hem de aranmak için bulunan bu kadar büyük bir iyiliği arayan kişi de gitgide daha iyi olur. Çünkü daha tatlı bulunsun diye aranır, daha hırsla aransın diye bulunur. Sirak kitabında bilgeliğin söylediği yazılan söz de buna göre anlaşılabilir: "Beni yiyenler yine acıkacak, beni içenler yine susayacak." Bulduklarından yer ve içerler; acıktıkları ve susadıkları için de yine ararlar. İman arar, akıl bulur; bu yüzden peygamber der: "İnanmazsanız anlamayacaksınız." Akıl da bulduğunu yine arar; çünkü kutsal Mezmur'da okunduğu gibi, "Tanrı, anlayan ya da Tanrı'yı arayan biri var mı diye görmek için insanoğullarına baktı." Demek ki insan Tanrı'yı aramak için anlayan olmalıdır.
- Tanrı'nın yaptığı şeylerde, onları yapan onlar aracılığıyla bilinsin diye yeterince oyalanmış olduk: "Çünkü onun görünmeyen nitelikleri, dünyanın yaratılışından beri yapılmış şeyler aracılığıyla anlaşılarak görülür." Bu yüzden Bilgelik Kitabı'nda şu kişiler kınanır: "Görünen iyi şeylerden var olanı bilemediler; eserlere bakarak sanatkârı tanımadılar; ateşi ya da rüzgârı ya da hızlı havayı ya da yıldızların dönüşünü ya da coşkun suları ya da göğün ışıklarını dünyayı yöneten tanrılar saydılar. Bunların güzelliğine hayran kalıp onları tanrı saydılarsa, bilsinler ki bunların efendisi ne kadar daha iyidir; çünkü onları güzelliğin yaratıcısı yarattı. Ya da güçlerine ve işleyişlerine şaştılarsa, bunları kuranın ne kadar daha güçlü olduğunu onlardan anlasınlar. Çünkü güzelliğin ve yaratığın büyüklüğünden, bunların Yaratıcısı tanınabilir şekilde görülebilirdi." Bilgelik Kitabı'ndan bunları şunun için aktardım: İnananlardan hiç kimse, Tanrı'yı ararken aradığımız o en yüce Teslis'in belirtilerini önce yaratıkta, kendi türlerinden bazı üçlüler aracılığıyla, bir bakıma basamak basamak, insanın zihnine varıncaya kadar boşuna ve beyhude aradığımı düşünmesin.187
CAPUT II. 2. Deus quippe ipse quem quaerimus adiuvabit, ut spero, ne sit infructuosus labor noster, et intelligamus quemadmodum dictum sit in Psalmo sacro: Laetetur cor quaerentium Dominum: quaerite Dominum, et confirmamini; quaerite faciem eius semper. Videtur enim, quod semper quaeritur, nunquam inveniri: et quomodo iam laetabitur, et non potius contristabitur cor quaerentium, si non potuerint invenire quod quaerunt? Non enim ait, Laetetur cor invenientium; sed, quaerentium Dominum. Et tamen Dominum Deum inveniri posse dum quaeritur, testatur Isaias propheta, cum dicit: Quaerite Dominum, et mox ut inveneritis, invocate eum: et cum appropinquaverit vobis, derelinquat impius vias suas, et vir iniquus cogitationes suas. Si ergo quaesitus inveniri potest, cur dictum est, Quaerite faciem eius semper? An et inventus forte quaerendus est? Sic enim sunt incomprehensibilia requirenda, ne se existimet nihil invenisse, qui quam sit incomprehensibile quod quaerebat, potuerit invenire. Cur ergo sic quaerit, si incomprehensibile comprehendit esse quod quaerit, nisi quia cessandum non est, quamdiu in ipsa incomprehensibilium rerum inquisitione proficitur, et melior meliorque fit quaerens tam magnum bonum, quod et inveniendum quaeritur, et quaerendum invenitur? Nam et quaeritur ut inveniatur dulcius, et invenitur ut quaeratur avidius. Secundum hoc accipi potest, quod dictum est in libro Ecclesiastico dicere sapientiam: Qui me manducant, adhuc esurient; et qui bibunt me, adhuc sitient. Manducant enim et bibunt, quia inveniunt; et quia esuriunt ac sitiunt, adhuc quaerunt. Fides quaerit, intellectus invenit: propter quod ait propheta, Nisi credideritis, non intelligetis. Et rursus intellectus eum quem invenit adhuc quaerit: Deus enim respexit super filios hominum, sicut in Psalmo sacro canitur, ut videret si est intelligens, aut requirens Deum. Ad hoc ergo debet homo esse intelligens, ut requirat Deum. 3. Satis itaque immorati fuerimus in iis quae Deus fecit, ut per ea cognosceretur ipse qui fecit: Invisibilia enim eius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Unde arguuntur in libro Sapientiae, qui de iis quae videntur bona, non potuerunt scire eum qui est, neque operibus attendentes agnoverunt artificem; sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut violentiam aquarum, aut luminaria coeli, rectores orbis terrarum deos putaverunt: quorum quidem si specie delectati haec deos putaverunt, sciant quanto Dominator eorum melior est. Speciei enim generator ea creavit. Aut si virtutem et operationem eorum mirati sunt, intelligant ab his quanto qui haec constituit fortior est. A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat horum Creator videri. Haec de libro Sapientiae propterea posui, ne me fidelium quispiam frustra et inaniter existimet in creatura prius per quasdam sui generis trinitates quodam modo gradatim, donec ad mentem hominis pervenirem, quaesisse indicia summae illius Trinitatis, quam quaerimus cum Deum quaerimus.
- On dört kitap boyunca tartışmanın ve akıl yürütmenin zorunluluğu bizi birçok şey söylemeye zorladı; bunların hepsini birden göz önünde tutamıyoruz, oysa kavramak istediğimiz şeye onları hızlı bir düşünceyle bağlayabilmeliyiz. Bu yüzden, Rab'bin yardımıyla elimden geldiğince, her bir ciltte tartışarak bilinir kıldığım her şeyi tartışmayı bir yana bırakarak kısaca bir araya getireceğim; her şeyin bizi nasıl ikna ettiğini değil, ikna olduğumuz şeylerin kendilerini, zihnin tek bir bakışı altındaymış gibi ortaya koyacağım. Böylece sonrakiler öncekilerden o kadar uzak düşmesin ki sonrakileri incelemek öncekileri unutturmasın; unuttursa bile, akıldan çıkan şey yeniden okunarak çabucak toparlanabilsin.188
CAPUT III. 4. Sed quoniam disserendi et ratiocinandi necessitas per quatuordecim libros multa nos dicere compulit, quae cuncta simul aspicere non valemus, ut ad id quod apprehendere volumus, ea celeri cogitatione referamus; faciam quantum Domino adiuvante potuero, ut quidquid in singulis voluminibus ad cognitionem disputatione perduxi, remota disputatione breviter congeram, et tanquam sub uno mentis aspectu, non quemadmodum res quaeque persuasit, sed ipsa quae persuasa sunt ponam: ne tam longe sint a praecedentibus consequentia, ut oblivionem praecedentium faciat inspectio consequentium; aut certe si fecerit, cito possit quod exciderit relegendo recolligi.
- Birinci kitapta Kutsal Yazılar'a göre o en yüce Teslis'in birliği ve eşitliği gösterilir. İkinci, üçüncü ve dördüncü kitapta da aynı şey gösterilir; ama Oğul'un ve Kutsal Ruh'un gönderilişi meselesinin özenle ele alınması üç kitap tuttu. Biri gönderdi, öteki gönderildi diye gönderilenin gönderenden küçük olmadığı gösterildi; çünkü her bakımdan eşit olan Teslis, kendi tabiatında aynı şekilde değişmez, görünmez ve her yerde hazırdır ve ayrılmaz biçimde iş görür. Beşinci kitapta, Baba ile Oğul'un cevherinin aynı olmadığını düşünenler yüzünden şu gösterilir: Tanrı hakkında söylenen her şey cevhere göre söylenmez. Bu kişiler Tanrı hakkında söylenen her şeyin cevhere göre söylendiğini sanırlar; bu yüzden doğurmak ile doğurulmak, ya da doğurulmuş olmak ile doğurulmamış olmak farklı şeyler olduğu için cevherlerin de farklı olduğunu ileri sürerler. Oysa iyi ve büyük denmesi ve kendine göre söylenen başka ne varsa cevhere göre söylenir; ama Tanrı hakkında ilişkisel olarak, yani kendine göre değil, kendisinin olmadığı bir şeye göre de söz söylenir: Baba'nın Oğul'a göre, Rab'bin kendisine kulluk eden yaratığa göre söylenmesi gibi. Kendisinin olmadığı bir şeye göre ilişkisel olarak söylenen bir şey zaman içinde söylense bile —"Rab, bize sığınak oldun" sözünde olduğu gibi—, ona onu değiştirecek hiçbir şey arız olmaz; o, kendi tabiatında ya da özünde tamamen değişmez olarak kalır. Altıncı kitapta, Mesih'in Havari'nin ağzıyla "Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği" diye nasıl adlandırıldığı tartışılır; ama şu mesele daha özenle yeniden ele alınmak üzere ertelenir: Mesih'i doğuran kendisi bilgelik olmayıp yalnız kendi bilgeliğinin babası mıdır, yoksa bilgelik mi bilgeliği doğurmuştur? Ama hangisi doğru olursa olsun, bu kitapta da Teslis'in eşitliği ortaya çıktı: Tanrı üç katlı değil, Teslis'tir; Baba ile Oğul, tek başına olan Kutsal Ruh'un iki katı gibi bir şey değildir; orada üçü, bunlardan birinden daha fazla bir şey değildir. Piskopos Hilarius'un "Ebediyet Baba'da, güzel görünüş Suret'te, kullanım Armağan'da" sözünün nasıl anlaşılabileceği de tartışıldı. Yedinci kitapta ertelenen mesele açıklanır: Oğul'u doğuran Tanrı yalnız kendi gücünün ve bilgeliğinin Babası değil, kendisi de güç ve bilgeliktir; Kutsal Ruh da öyledir. Ama yine de birlikte üç güç ya da üç bilgelik değil, tek Tanrı ve tek öz oldukları gibi tek güç ve tek bilgeliktirler. Sonra neden "tek öz, üç kişi", bazı Yunanlarca da "tek öz, üç cevher" dendiği araştırıldı ve bunun ifadenin zorunluluğundan dendiği bulundu: Gerçekten üç olduklarını itiraf ettiğimiz Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un ne olarak üç olduğu sorulduğunda, tek bir adla dile getirilebilsinler diye. Sekizinci kitapta anlayanlara akıl yürütmeyle de açıkça gösterildi ki hakikatin cevherinde yalnız Baba Oğul'dan büyük değildir; ikisi birlikte de yalnız Kutsal Ruh'tan daha büyük bir şey değildir; aynı Teslis'te herhangi ikisi birden, birinden daha büyük bir şey değildir; üçü birlikte de her birinden daha büyük bir şey değildir. Sonra akılla kavranarak görülen hakikat aracılığıyla, her iyinin kendisinden geldiği en yüksek iyi aracılığıyla ve henüz adil olmayan bir ruhun bile adil ruhu sevmesini sağlayan adalet aracılığıyla, yalnız cisimsiz değil değişmez de olan tabiatın, yani Tanrı'nın, mümkün olduğu kadar anlaşılması için uyarıda bulundum; Kutsal Yazılar'da Tanrı diye adlandırılan sevgi aracılığıyla da. Bu sevgi aracılığıyla Teslis de anlayanlara bir ölçüde görünmeye başladı: seven, sevilen ve sevgi. Dokuzuncu kitapta tartışma Tanrı'nın suretine, yani zihni bakımından insana vardı ve orada bir üçlü bulundu: zihin, zihnin kendini bildiği bilgi ve kendini ve kendi bilgisini sevdiği sevgi. Bu üçünün birbirine eşit ve tek bir özden olduğu gösterildi. Onuncu kitapta aynı şey daha özenle ve daha ince ele alındı ve zihinde onun daha belirgin bir üçlüsünün, yani hafıza, anlayış ve iradenin bulunduğu noktaya getirildi. Ama zihnin hiçbir zaman kendini hatırlamaz, kendini anlamaz ve sevmez halde olamadığı da ortaya çıktı; gerçi kendini her zaman düşünmez, düşündüğünde de aynı düşünceyle kendini bedensel şeylerden ayırmaz. Bu yüzden sureti bu olan Teslis üzerine tartışma ertelendi; böylece bedensel olarak görülen şeylerin kendisinde de bir üçlü bulunsun ve okurun dikkati onda daha seçik biçimde alıştırılsın. On birinci kitapta bu yüzden gözlerin hissi seçildi; onda bulunan şey, söylenmese bile bedenin öteki dört hissinde de tanınabilsin diye.188_2
- In primo libro secundum Scripturas sacras unitas et aequalitas summae illius Trinitatis ostenditur. In secundo et tertio et quarto, eadem: sed de Filii missione et Spiritus sancti diligenter quaestio pertractata tres libros fecit; demonstratumque est non ideo minorem mittente qui missus est, quia ille misit, hic missus est, cum Trinitas quae per omnia aequalis est, pariter quoque in sua natura immutabilis et invisibilis et ubique praesens inseparabiliter operetur. In quinto, propter eos quibus ideo videtur non eamdem Patris et Filii esse substantiam, quia omne quod de Deo dicitur, secundum substantiam dici putant, et propterea gignere et gigni, vel genitum esse et ingenitum, quoniam diversa sunt, contendunt substantias esse diversas, demonstratur non omne quod de Deo dicitur secundum substantiam dici, sicut secundum substantiam dicitur bonus et magnus, et si quid aliud ad se dicitur; sed dici etiam relative, id est non ad se, sed ad aliquid quod ipse non est; sicut Pater ad Filium dicitur, vel Dominus ad creaturam sibi servientem: ubi si quid relative, id est ad aliquid quod ipse non est, etiam ex tempore dicitur, sicuti est, Domine, refugium factus es nobis, nihil ei accidere quo mutetur, sed omnino ipsum in natura vel essentia sua immutabilem permanere. In sexto, quomodo dictus sit Christus ore apostolico, Dei virtus et Dei sapientia, sic disputatur, ut differatur eadem quaestio diligentius retractanda: utrum a quo est genitus Christus, non sit ipse sapientia, sed tantum sapientiae suae pater, an sapientia sapientiam genuerit. Sed quodlibet horum esset, etiam in hoc libro apparuit Trinitatis aequalitas, et non Deus triplex, sed Trinitas: nec quasi aliquid duplum esse Patrem et Filium ad simplum Spiritum sanctum; ubi nec tria plus aliquid sunt quam unum horum. Disputatum est etiam quomodo possit intelligi quod ait Hilarius episcopus: Aeternitas in Patre, species in Imagine, usus in Munere. In septimo, quaestio quae dilata fuerat, explicatur, ita ut Deus qui genuit Filium, non solum sit Pater virtutis et sapientiae suae, sed etiam ipse virtus atque sapientia; sic et Spiritus sanctus: nec tamen simul tres sint virtutes aut tres sapientiae, sed una virtus et una sapientia, sicut unus Deus et una essentia. Deinde quaesitum est, quomodo dicantur una essentia, tres personae, vel a quibusdam Graecis una essentia, tres substantiae: et inventum est elocutionis necessitate dici, ut aliquo uno nomine enuntiarentur, cum quaeritur quid tres sint, quos tres esse veraciter confitemur, Patrem scilicet, et Filium, et Spiritum sanctum. In octavo, ratione etiam reddita intelligentibus clarum est, in substantia veritatis non solum Patrem Filio non esse maiorem, sed nec ambos simul aliquid maius esse quam solum Spiritum sanctum, aut quoslibet duos in eadem Trinitate maius esse aliquid quam unum, aut omnes simul tres maius aliquid esse quam singulos. Deinde per veritatem quae intellecta conspicitur, et per bonum summum a quo est omne bonum, et per iustitiam propter quam diligitur animus iustus ab animo etiam nondum iusto, ut natura non solum incorporalis, verum etiam incommutabilis quod est Deus, quantum fieri potest, intelligeretur admonui: et per charitatem, quae in Scripturis sanctis Deus dicta est, per quam coepit utcumque etiam Trinitas intelligentibus apparere, sicut sunt amans, et quod amatur, et amor. In nono, ad imaginem Dei, quod est homo secundum mentem, pervenit disputatio: et in ea quaedam trinitas invenitur, id est, mens, et notitia qua se novit, et amor quo se notitiamque suam diligit; et haec tria aequalia inter se, et unius ostenduntur esse essentiae. In decimo hoc idem diligentius subtiliusque tractatum est, atque ad id perductum, ut inveniretur in mente evidentior trinitas eius, in memoria scilicet et intelligentia et voluntate. Sed quoniam et hoc compertum est, quod mens nunquam esse ita potuerit, ut non sui meminisset, non se intelligeret et diligeret, quamvis non semper se cogitaret, cum autem cogitaret, non se a corporalibus rebus eadem cogitatione discerneret; dilata est de Trinitate, cuius haec imago est, disputatio, ut in ipsis etiam corporalibus visis inveniretur trinitas, et distinctius in ea lectoris exerceretur intentio. In undecimo ergo electus est sensus oculorum, in quo id quod inventum esset, etiam in caeteris quatuor sensibus corporis et non dictum posset agnosci:
Böylece dış insanın üçlüsü önce dışarıdan görülen şeylerde ortaya çıktı: görülen cisim, oradan bakanın bakışına basılan suret ve ikisini birleştiren iradenin yönelimi. Ama bu üçünün birbirine eşit ve tek bir cevherden olmadığı açıkça görüldü. Sonra dışarıdan hissedilen şeylerden adeta içeri taşınmış olarak ruhun kendisinde başka bir üçlü bulundu; orada aynı üçü tek bir cevherden görünüyordu: hafızadaki cismin tasavvuru, düşünenin bakışı ona döndüğünde oradan gelen biçimlenme ve ikisini bağlayan iradenin yönelimi. Ama bu üçlünün dış insana ait olduğu anlaşıldı, çünkü dışarıdan hissedilen cisimlerden içeri getirilmişti. On ikinci kitapta bilgeliği ilimden ayırmak gerektiği görüldü; ilim daha aşağıda olduğu için, asıl anlamıyla ilim denen şeyde önce kendi türünden bir üçlü araştırılmalıydı. Bu üçlü iç insana ait olsa da henüz Tanrı'nın sureti diye adlandırılmamalı ya da öyle sanılmamalıdır. Bu da on üçüncü kitapta Hıristiyan imanının övülmesiyle yapılır. On dördüncü kitapta ise insanın gerçek bilgeliği, yani Tanrı'nın armağanı olarak Tanrı'nın kendisine pay almakla bağışlanan ve ilimden ayrı olan bilgelik tartışılır. Tartışma, Tanrı'nın suretinde, yani zihni bakımından insanda bir üçlünün göründüğü noktaya varır. Bu zihin, insanı kendi suretinde yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımada yenilenir ve böylece ebedî şeylerin seyri olan bilgeliği kavrar.
atque ita exterioris hominis trinitas, primo in iis quae cernuntur extrinsecus, ex corpore scilicet quod videtur, et forma quae inde in acie cernentis imprimitur, et utrumque copulantis intentione voluntatis, apparuit. Sed haec tria non inter se aequalia, nec unius esse substantiae claruerunt. Deinde in ipso animo, ab iis quae extrinsecus sensa sunt velut introducta inventa est altera trinitas, ubi apparerent eadem tria unius esse substantiae, imaginatio corporis quae in memoria est, et inde informatio cum ad eam convertitur acies cogitantis, et utrumque coniungens intentio voluntatis. Sed ideo ista trinitas ad exteriorem hominem reperta est pertinere, quia de corporibus illata est quae sentiuntur extrinsecus. In duodecimo discernenda visa est sapientia a scientia, et in ea quae proprie scientia nuncupatur, quia inferior est, prius quaedam sui generis trinitas inquirenda: quae licet ad interiorem hominem iam pertineat, nondum tamen imago Dei vel appellanda sit vel putanda. Et hoc agitur in tertio decimo libro per commendationem fidei christianae. In quarto decimo autem de sapientia hominis vera, id est, Dei munere in eius ipsius Dei participatione donata, quae a scientia distincta est, disputatur: et eo pervenit disputatio, ut trinitas appareat in imagine Dei, quod est homo secundum mentem, quae renovatur in agnitione Dei secundum imaginem eius qui creavit hominem ad imaginem suam, et sic percipit sapientiam ubi contemplatio est aeternorum.
- Öyleyse artık ebedî, cisimsiz ve değişmez şeylerin kendisinde Tanrı olan Teslis'i araştıralım; bu şeylerin kusursuz seyrinde bize mutlu hayat vaat edilmiştir ve mutlu hayat ancak ebedî olabilir. Çünkü Tanrı'nın var olduğunu yalnız kutsal Kitapların otoritesi bildirmiyor; bizi çevreleyen ve bizim de ait olduğumuz şeylerin bütün tabiatı, en üstün bir Yaratıcı'sı olduğunu haykırıyor. Bize zihni ve tabiî aklı veren odur. Bu akılla görürüz ki yaşayanlar yaşamayanlardan, his sahibi olanlar hissetmeyenlerden, anlayanlar anlamayanlardan, ölümsüzler ölümlülerden, güçlüler güçsüzlerden, adiller adil olmayanlardan, güzeller çirkinlerden, iyiler kötülerden, bozulmazlar bozulabilirlerden, değişmezler değişebilirlerden, görünmezler görünenlerden, cisimsizler cisimlerden, mesutlar sefillerden üstün tutulmalıdır. Bu yüzden Yaratıcı'yı yaratılmış şeylerin önüne hiç şüphesiz koyduğumuza göre, onun en yüce şekilde yaşadığını, her şeyi hissedip anladığını; ölemeyeceğini, bozulamayacağını, değişemeyeceğini; cisim olmayıp her şeyden kudretli, en adil, en güzel, en iyi, en mesut tin olduğunu itiraf etmeliyiz.189
CAPUT IV. 6. Iam ergo in ipsis rebus aeternis, incorporalibus et incommutabilibus, in quarum perfecta contemplatione nobis beata, quae nonnisi aeterna est, vita promittitur, Trinitatem quae Deus est inquiramus. Neque enim divinorum Librorum tantummodo auctoritas esse Deum praedicat, sed omnis quae nos circumstat, ad quam nos etiam pertinemus, universa ipsa rerum natura proclamat, habere se praestantissimum Conditorem, qui nobis mentem rationemque naturalem dedit, qua viventia non viventibus, sensu praedita non sentientibus, intelligentia non intelligentibus, immortalia mortalibus, impotentibus potentia, iniustis iusta, speciosa deformibus, bona malis, incorruptibilia corruptibilibus, immutabilia mutabilibus, invisibilia visibilibus, incorporalia corporalibus, beata miseris praeferenda videamus. Ac per hoc quoniam rebus creatis Creatorem sine dubitatione praeponimus, oportet ut eum et summe vivere, et cuncta sentire atque intelligere; et mori, corrumpi, mutarique non posse; nec corpus esse, sed spiritum omnium potentissimum, iustissimum, speciosissimum, optimum, beatissimum fateamur.
- Ama söylediğim bütün bu şeyler ve insan konuşmasının benzer tarzıyla Tanrı hakkında yakışır biçimde söylenebilir görünen başka her şey, hem tek Tanrı olan bütün Teslis'e hem de aynı Teslis'teki kişilerin her birine uyar. Tek Tanrı'nın, yani Teslis'in kendisinin, ya da Baba'nın, Oğul'un ya da Kutsal Ruh'un yaşamadığını, hiçbir şey hissetmediğini ya da anlamadığını söylemeye kim cüret eder? Birbirine eşit diye bildirildikleri tabiatta onlardan birinin ölümlü, bozulabilir, değişebilir ya da cisimli olduğunu kim söyler? Ya da orada herhangi birinin her şeyden kudretli, en adil, en güzel, en iyi, en mesut olduğunu kim inkâr eder? Demek ki bunlar ve bu türden her şey hem Teslis'in kendisi hem de içindeki her biri hakkında söylenebiliyorsa, Teslis nerede ya da nasıl görünecek? Öyleyse önce bu pek çok şeyi az sayıya indirelim. Tanrı'da hayat denen şey onun özünün ve tabiatının kendisidir. Demek ki Tanrı, kendisi için kendisi olan hayattan başka bir hayatla yaşamaz. Bu hayat ise, hiç aklın, hiç hissin olmadığı ağaçtaki hayat gibi değildir. Hayvandaki hayat gibi de değildir; hayvanın hayatının beş kısma ayrılmış bir hissi vardır ama hiç aklı yoktur. Tanrı olan o hayat ise her şeyi hisseder ve anlar; bedenle değil zihinle hisseder, çünkü Tanrı tindir. Tanrı, bedenleri olan canlılar gibi beden aracılığıyla hissetmez, çünkü ruhtan ve bedenden oluşmaz. Bu yüzden o basit tabiat anladığı gibi hisseder, hissettiği gibi anlar; onda his ile akıl aynı şeydir. Bir zaman var olmaktan vazgeçecek ya da bir zaman var olmaya başlamış da değildir; çünkü ölümsüzdür. Onun hakkında yalnız onun ölümsüzlüğe sahip olduğunun söylenmesi boşuna değildir; çünkü tabiatında hiçbir değişme olmayanın ölümsüzlüğü gerçek ölümsüzlüktür. Değişmez Tanrı'nın kendisiyle var olduğu, başlangıcı ve sonu olmayan gerçek ebediyet de odur; dolayısıyla bozulmazdır da. Demek ki Tanrı'ya ister ebedî, ister ölümsüz, ister bozulmaz, ister değişmez densin, bir ve aynı şey söylenir. Yine yaşayan ve anlayan dendiğinde de —ki bu elbette bilge demektir— aynı şey söylenir. Çünkü o, kendisiyle bilge olacağı bir bilgeliği almadı; kendisi bilgeliktir. Bu hayat, onun kendisiyle kudretli ve güzel diye anıldığı güç ya da kudretle ve güzellikle de aynıdır. Çünkü "bir uçtan öbür uca güçle ulaşan ve her şeyi tatlılıkla düzenleyen" bilgelikten daha kudretli ve daha güzel ne olabilir? İyilik ve adalet de Tanrı'nın tabiatında, onun eserlerinde olduğu gibi birbirinden ayrı mıdır, sanki Tanrı'nın biri iyilik, öteki adalet olan iki farklı keyfiyeti varmış gibi? Elbette hayır. Adalet neyse iyilik de odur, iyilik neyse saadet de odur. Tanrı'ya cisimsiz ya da cisimden olmayan denmesi ise, cisim değil tin olduğuna inanılsın ya da bu anlaşılsın diyedir.
- Bu yüzden "ebedî, ölümsüz, bozulmaz, değişmez, yaşayan, bilge, kudretli, güzel, adil, iyi, mesut, tin" dersek, bunlardan en son koyduğum sanki yalnız cevheri, ötekiler ise bu cevherin keyfiyetlerini gösteriyormuş gibi görünür. Ama o söze sığmayan basit tabiatta durum böyle değildir. Orada keyfiyetlere göre söyleniyormuş gibi görünen her şey cevhere ya da öze göre anlaşılmalıdır. Tanrı'ya cevhere göre tin, keyfiyete göre iyi denmesi asla düşünülemez; ikisi de cevhere göredir. Andığımız öteki bütün sıfatlar da böyledir; bunlar hakkında önceki kitaplarda çok şey söyledik. Öyleyse şimdi saydığımız ve sıraladığımız ilk dördünden, yani ebedî, ölümsüz, bozulmaz ve değişmezden birini seçelim —çünkü daha önce açıkladığım gibi bu dördü tek bir şeyi gösterir—, dikkatimiz çok şeye dağılmasın; özellikle de ilk konanı, yani ebedîyi seçelim. İkinci dördü, yani yaşayan, bilge, kudretli ve güzel için de aynısını yapalım. Bir tür hayat, bilgeliği olmayan hayvanda da vardır; bilgelik ile kudret ise insanda öyle tartılır ki Kutsal Yazı "Bilge, güçlüden iyidir" diyebilmiştir; güzel de cisimlere bile denir. Bu yüzden bu dördünden seçeceğimiz tek sıfat "bilge" olsun;190
CAPUT V. 7. Sed haec omnia quae dixi, et quaecumque alia simili more locutionis humanae digne de Deo dici videntur, et universae Trinitati quae est unus Deus, et personis singulis in eadem Trinitate conveniunt. Quis enim vel unum Deum, quod est ipsa Trinitas, vel Patrem, vel Filium, vel Spiritum sanctum, audeat dicere, aut non viventem, aut nihil sentientem vel intelligentem, aut in ea natura qua inter se praedicantur aequales, quemquam esse eorum mortalem sive corruptibilem, sive mutabilem, sive corporeum; aut quisquam ibi neget aliquem potentissimum, iustissimum, speciosissimum, optimum, beatissimum? Si ergo haec atque huiusmodi omnia, et ipsa Trinitas, et in ea singuli dici possunt; ubi aut quomodo Trinitas apparebit? Redigamus itaque prius haec plurima ad aliquam paucitatem. Quae vita enim dicitur in Deo, ipsa est essentia eius atque natura. Non itaque Deus vivit nisi vita quod ipse sibi est. Haec autem vita non talis est qualis inest arbori, ubi nullus est intellectus, nullus est sensus. Nec talis qualis inest pecori: habet enim vita pecoris sensum quinquepartitum, sed intellectum habet nullum: at illa vita quae Deus est, sentit atque intelligit omnia; et sentit mente, non corpore, quia spiritus est Deus. Non autem sicut animalia quae habent corpora, per corpus sentit Deus; non enim ex anima constat et corpore: ac per hoc simplex illa natura sicut intelligit sentit, sicut sentit intelligit; idemque sensus qui intellectus est illi. Nec ita ut aliquando esse desistat aut coeperit: immortalis est enim. Nec frustra de illo dictum est quod solus habeat immortalitatem: nam immortalitas eius vere immortalitas est, in cuius natura nulla est commutatio. Ipsa est etiam vera aeternitas qua est immutabilis Deus, sine initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Una ergo eademque res dicitur, sive dicatur aeternus Deus, sive immortalis, sive incorruptibilis, sive immutabilis: itemque cum dicitur vivens et intelligens, quod est utique sapiens, hoc idem dicitur. Non enim percepit sapientiam qua esset sapiens, sed ipse sapientia est. Et haec vita, eademque virtus sive potentia, eademque species, qua potens atque speciosus dicitur. Quid enim potentius et speciosius sapientia, quae attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter? Bonitas etiam atque iustitia, numquid inter se in natura Dei, sicut in eius operibus distant, tanquam duae diversae sint qualitates Dei; una bonitas, alia iustitia? Non utique: sed quae iustitia, ipsa bonitas; et quae bonitas, ipsa beatitudo. Incorporalis autem vel incorporeus ideo dicitur Deus, ut spiritus credatur vel intelligatur esse, non corpus. 8. Proinde si dicamus, Aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, vivus, sapiens, potens, speciosus, iustus, bonus, beatus, spiritus; horum omnium novissimum quod posui quasi tantummodo videtur significare substantiam, caetera vero huius substantiae qualitates: sed non ita est in illa ineffabili simplicique natura. Quidquid enim secundum qualitates illic dici videtur, secundum substantiam vel essentiam est intelligendum. Absit enim ut spiritus secundum substantiam dicatur Deus, et bonus secundum qualitatem: sed utrumque secundum substantiam. Sic omnia caetera quae commemoravimus, unde in superioribus libris multa iam diximus. De quatuor igitur primis quae modo a nobis enumerata atque digesta sunt, id est, aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, unum aliquid eligamus; quia unum quatuor ista significant, sicut iam disserui; ne per multa distendatur intentio, et illud potius quod positum est prius, id est, aeternus. Hoc faciamus et de quatuor secundis, quae sunt, vivus, sapiens, potens, speciosus. Et quoniam vita qualiscumque inest et pecori, cui sapientia non inest; duo vero ista, sapientia scilicet atque potentia, ita sunt inter se in homine comparata, ut sancta Scriptura diceret, Melior est sapiens quam fortis; speciosa porro etiam corpora dici solent: unum ex his quatuor quod eligimus, sapiens eligatur:
gerçi bu dördü Tanrı'da eşit olmayan şeyler diye söylenmemelidir; çünkü adları dört, ama şey birdir. Son dördüne gelince: Tanrı'da adil olmak iyi olmakla ve mesut olmakla aynıdır, tin olmak da adil, iyi ve mesut olmakla aynıdır. Yine de insanlarda mesut olmayan bir tin olabilir; adil ve iyi olup henüz mesut olmayan biri de olabilir; mesut olan ise elbette hem adil hem iyi hem de tindir. Bu yüzden insanlarda bile bu üçü olmadan var olamayanı, yani "mesut"u seçelim.
quamvis haec quatuor in Deo non inaequalia dicenda sint; nomina enim quatuor, res autem una est. De tertiis vero ultimis quatuor, quamvis in Deo idem sit iustum esse quod bonum, quod beatum, idemque spiritum esse quod iustum et bonum et beatum esse: tamen quia in hominibus potest esse spiritus non beatus, potest et iustus et bonus nondum beatus; qui vero beatus est, profecto et iustus et bonus et spiritus est: hoc potius eligamus quod nec in hominibus esse sine illis tribus potest, quod est beatus.
- Peki "ebedî, bilge, mesut" dediğimizde, bu üçü Tanrı denen Teslis midir? Gerçi o on ikiyi bu üç sayısına indirdik; ama aynı yolla belki bu üçü de bunlardan herhangi birine indirebiliriz. Çünkü Tanrı'nın tabiatında bilgelik ile kudret, ya da hayat ile bilgelik bir ve aynı şey olabiliyorsa, neden ebediyet ile bilgelik, ya da saadet ile bilgelik de Tanrı'nın tabiatında bir ve aynı şey olamasın? Bu yüzden, o çok şeyi bu az sayıya indirdiğimizde on ikiyi mi yoksa üçü mü söylediğimiz arasında bir fark olmadığı gibi, bu üçü mü söylediğimiz, yoksa öteki ikisinin de aynı şekilde indirgenebileceğini gösterdiğimiz o tek şeyi mi söylediğimiz arasında da fark yoktur. Öyleyse hangi tartışma yolu, hangi anlama gücü ve kudreti, aklın hangi canlılığı, düşüncenin hangi keskinliği —başka şeyleri artık geçiyorum— yalnız şunu gösterecek: Tanrı'ya bilgelik denen bu tek şey nasıl Teslis'tir? Çünkü biz bilgeliği ondan aldığımız gibi Tanrı onu bir başkasından almaz; o kendi bilgeliğidir. Onun bilgeliği bir şey, özü başka bir şey değildir; onun için var olmak bilge olmakla aynıdır. Gerçi Kutsal Yazılar'da Mesih'e "Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği" denir; ama Oğul Baba'yı bilge kılıyormuş gibi görünmesin diye bunun nasıl anlaşılması gerektiği yedinci kitapta tartışıldı. Akıl yürütme şu sonuca vardı: Oğul, ışıktan ışık, Tanrı'dan Tanrı olduğu gibi bilgelikten bilgeliktir. Kutsal Ruh hakkında da onun da bilgelik olduğundan ve hepsinin birlikte, tek Tanrı ve tek öz oldukları gibi, tek bilgelik olduğundan başka bir sonuç bulamadık. Öyleyse Tanrı olan bu bilgeliğin Teslis olduğunu nasıl anlarız? "Nasıl inanırız?" demedim; çünkü bu, inananlar arasında mesele olmamalıdır. Ama inandığımız şeyi bir şekilde anlayışla görebiliyorsak, bunun yolu ne olacak?191
CAPUT VI. 9. Num igitur cum dicimus, Aeternus, sapiens, beatus, haec tria sunt Trinitas, quae appellatur Deus? Redigimus quidem illa duodecim in istam paucitatem trium: sed eo modo forsitan possumus et haec tria in unum aliquod horum. Nam si una eademque res in Dei natura potest esse sapientia et potentia, aut vita et sapientia; cur non una eademque res esse possit in Dei natura aeternitas et sapientia, aut beatitudo et sapientia? Ac per hoc sicut nihil intererat utrum illa duodecim, an ista tria diceremus, quando illa multa in istam redegimus paucitatem; ita nihil interest utrum tria ista dicamus, an illud unum in cuius singularitatem duo caetera similiter redigi posse monstravimus. Quis itaque disputandi modus, quaenam tandem vis intelligendi atque potentia, quae vivacitas rationis, quae acies cogitationis ostendet, ut alia iam taceam, hoc unum quod sapientia dicitur Deus, quomodo sit Trinitas? Neque enim sicut nos de illo percipimus sapientiam, ita Deus de aliquo: sed sua est ipse sapientia; quia non est aliud sapientia eius, aliud essentia, cui hoc est esse quod sapientem esse. Dicitur quidem in Scripturis sanctis Christus Dei virtus et Dei sapientia: sed quemadmodum sit intelligendum, ne Patrem Filius videatur facere sapientem, in libro septimo disputatum est; et ad hoc ratio pervenit, ut sic sit Filius sapientia de sapientia, quemadmodum lumen de lumine, Deus de Deo. Nec aliud potuimus invenire Spiritum sanctum, nisi et ipsum esse sapientiam, et simul omnes unam sapientiam, sicut unum Deum, unam essentiam. Hanc ergo sapientiam quod est Deus, quomodo intelligimus esse Trinitatem? Non dixi, Quomodo credimus? nam hoc inter fideles non debet habere quaestionem: sed si aliquo modo per intelligentiam possumus videre quod credimus, quis iste erit modus?
- Bu kitaplarda Teslis'in aklımıza nerede görünmeye başladığını hatırlarsak, karşımıza sekizinci kitap çıkar. Orada elimizden geldiğince, tartışarak, zihnin yönelimini zihnimizin kendisi olmayan o en üstün ve değişmez tabiatı anlamaya doğru yükseltmeye çalıştık. Onu öyle seyrediyorduk ki hem bizden uzak değildi hem de bizim üstümüzdeydi; yer bakımından değil, kendi saygıdeğer ve şaşılası üstünlüğüyle. Kendi hazır ışığıyla yanımızdaymış gibi görünüyordu. Yine de onda bize henüz hiçbir Teslis görünmüyordu; çünkü o parıltının içinde onu aramak için zihnin bakışını sabit tutamıyorduk. Yalnız orada, ikisinin ya da üçünün büyüklüğünün birinden fazla olduğuna inanılması gereken bir kütle bulunmadığını bir ölçüde görüyorduk. Ama Kutsal Yazı'da Tanrı diye adlandırılan sevgiye gelindiğinde Teslis biraz parladı: seven, sevilen ve sevgi. Ama o söze sığmaz ışık bakışımızı geri püskürtüyor ve zihnimizin güçsüzlüğü, henüz ona dayanamadığını bir bakıma kendisi de kabul etmek zorunda kalıyordu. Bu yüzden yorulan yönelimi dinlendirmek için, başladığımız ve tasarladığımız işin ortasında, insanın kendisine göre Tanrı'nın suretinde yapıldığı zihnimizin kendisini, daha tanıdık bir şeymiş gibi incelemeye döndük. Tanrı'nın görünmeyen niteliklerini yapılmış şeyler aracılığıyla anlaşılmış olarak görebilmek için de oradan itibaren, kendimiz olan yaratıkta, dokuzuncu kitaptan on dördüncü kitaba kadar oyalandık. İşte şimdi, anlayışımız aşağıdaki şeylerde gerektiği kadar, belki de gerektiğinden fazla alıştırıldıktan sonra, Tanrı olan en yüce Teslis'i seyretmek için kendimizi yükseltmek istiyoruz ama gücümüz yetmiyor. Çünkü en kesin üçlüleri görürüz: dışarıdan bedensel şeylerden meydana gelenleri; dışarıdan hissedilen şeyler düşünülürken meydana gelenleri; ruhta doğup bedenin hislerine ait olmayan şeyler, örneğin iman ya da hayatı yaşama sanatları olan faziletler, apaçık bir akılla görülüp ilimde tutulurken meydana gelenleri; doğrulukla bildiğimizi söylediğimiz her şeyi kendisiyle bildiğimiz zihin kendisince bilinirken ya da kendini düşünürken, ya da kendisi olmayan ebedî ve değişmez bir şeyi seyrederken meydana gelenleri. Bunları hatırladığımızda, gördüğümüzde, istediğimizde bu üçlüler bizde meydana gelir ya da bizdedir. Peki bütün bunlarda en kesin üçlüleri gördüğümüz gibi Tanrı olan Teslis'i de görüyor muyuz? Çünkü orada da anlayarak sanki konuşanı ve onun Sözünü, yani Baba ve Oğul'u, ve oradan çıkan, ikisine ortak sevgiyi, yani Kutsal Ruh'u seyrediyoruz. Yoksa hislerimize ya da ruhumuza ait bu üçlüleri inanmaktan çok görüyor, Tanrı'nın Teslis olduğuna ise görmekten çok mu inanıyoruz? Eğer öyleyse, ya onun görünmeyen niteliklerinden hiçbirini yapılmış şeyler aracılığıyla anlaşılmış olarak seyretmiyoruz; ya da bazılarını seyrediyorsak bile onlarda Teslis'i seyretmiyoruz: Orada seyrettiğimiz bir şey de var, seyretmesek de inanmamız gereken bir şey de. Oysa kendimiz olmayan değişmez iyiyi seyrettiğimizi sekizinci kitap gösterdi; insana Tanrı'dan gelen bilgeliği ele aldığımızda on dördüncü kitap da hatırlattı. Öyleyse neden orada Teslis'i tanımıyoruz? Yoksa Tanrı denen bu bilgelik kendini anlamıyor, kendini sevmiyor mu? Bunu kim söyleyebilir? Ya da hiç ilim olmayan yerde hiçbir şekilde bilgelik bulunmadığını görmeyen kim var? Yoksa Tanrı olan bilgeliğin başka şeyleri bilip kendini bilmediği, başka şeyleri sevip kendini sevmediği mi düşünülmeli? Bunu söylemek ya da buna inanmak akılsızca ve dinsizce olduğuna göre, işte o halde bir Teslis: bilgelik, kendinin bilgisi ve kendinin sevgisi. Nitekim insanda da bir üçlü bulduk: zihin, zihnin kendini bildiği bilgi ve kendini sevdiği sevgi.191_2
- Si enim recolamus ubi nostro intellectui coeperit in his libris Trinitas apparere, octavus occurrit. Ibi quippe, ut potuimus, disputando erigere tentavimus mentis intentionem ad intelligendam illam praestantissimam immutabilemque naturam, quod nostra mens non est. Quam tamen sic intuebamur, ut nec longe a nobis esset, et supra nos esset, non loco, sed ipsa sui venerabili mirabilique praestantia, ita ut apud nos esse suo praesenti lumine videretur. In qua tamen nobis adhuc nulla Trinitas apparebat, quia non ad eam quaerendam in fulgore illo firmam mentis aciem tenebamus: tantum quia non erat aliqua moles, ubi credi oporteret magnitudinem duorum vel trium plus esse quam unius, cernebamus utcumque. Sed ubi ventum est ad charitatem, quae in sancta Scriptura Deus dicta est, eluxit paululum Trinitas, id est, amans, et quod amatur, et amor. Sed quia lux illa ineffabilis nostrum reverberabat obtutum, et ei nondum posse obtemperari nostrae mentis quodam modo convincebatur infirmitas, ad ipsius nostrae mentis, secundum quam factus est homo ad imaginem Dei, velut familiariorem considerationem, reficiendae laborantis intentionis causa, inter coeptum dispositumque refleximus: et inde in creatura, quod nos sumus, ut invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, conspicere intellecta possemus, immorati sumus a nono usque ad quartum decimum librum. Et ecce iam quantum necesse fuerat, aut forte plus quam necesse fuerat, exercitata in inferioribus intelligentia, ad summam Trinitatem quae Deus est, conspiciendam nos erigere volumus, nec valemus. Num enim sicut certissimas videmus trinitates, sive quae forinsecus de rebus corporalibus fiunt, sive cum ea ipsa quae forinsecus sensa sunt cogitantur; sive cum illa quae oriuntur in animo, nec pertinent ad corporis sensus, sicut fides, sicut virtutes quae sunt artes agendae vitae, manifesta ratione cernuntur et scientia continentur; sive cum mens ipsa qua novimus quidquid nosse nos veraciter dicimus, sibi cognita est, vel se cogitat, sive cum aliquid quod ipsa non est, aeternum atque incommutabile conspicit: num ergo sicut in his omnibus certissimas videmus trinitates, quia in nobis fiunt vel in nobis sunt, cum ista meminimus, aspicimus, volumus, ita videmus etiam Trinitatem Deum; quia et illic intelligendo conspicimus tanquam dicentem, et Verbum eius, id est, Patrem et Filium, atque inde procedentem charitatem utrique communem, scilicet Spiritum sanctum? An trinitates istas ad sensus nostros vel ad animum pertinentes videmus potius quam credimus, Deum vero esse Trinitatem credimus potius quam videmus? Quod si ita est, profecto aut invisibilia eius, per ea quae facta sunt, nulla intellecta conspicimus; aut si ulla conspicimus, non in eis conspicimus Trinitatem, et est illic quod conspiciamus, est quod etiam non conspectum credere debeamus. Conspicere autem nos immutabile bonum, quod nos non sumus, liber octavus ostendit; et quartus decimus, cum de sapientia quae homini ex Deo est loqueremur, admonuit. Cur itaque ibi non agnoscimus Trinitatem? An haec sapientia quae Deus dicitur, non se intelligit, non se diligit? Quis hoc dixerit? Aut quis est qui non videat, ubi nulla scientia est, nullo modo esse sapientiam? Aut vero putandum est, sapientiam quae Deus est, scire alia et nescire se ipsam, vel diligere alia nec diligere se ipsam? Quae si dici sive credi stultum et impium est; ecce ergo Trinitas, sapientia scilicet, et notitia sui, et dilectio sui. Sic enim et in homine invenimus trinitatem, id est, mentem, et notitiam qua se novit, et dilectionem qua se diligit.
- Ama bu üçü insanda öyle bulunur ki kendileri insan değildir. Çünkü eskilerin tarif ettiği gibi insan, ölümlü ve akıllı bir hayvandır. Demek ki bunlar insanda üstün olan şeylerdir, insanın kendisi değildir. Bir kişi, yani her bir insan, bu üçüne zihninde sahiptir. İnsanı "İnsan, ruhtan ve bedenden oluşan akıllı bir cevherdir" diyerek tarif etsek bile, insanın beden olmayan bir ruha ve ruh olmayan bir bedene sahip olduğundan şüphe yoktur. Bu yüzden o üçü insan değildir; insana aittir ya da insandadır. Beden bir yana bırakılıp yalnız ruh düşünülse bile zihin onun bir parçasıdır; adeta başı, gözü ya da yüzü gibi; ama bunlar cisimler gibi düşünülmemelidir. Demek ki zihin denen, ruhun kendisi değil, ruhta üstün olandır. Peki Teslis'in Tanrı'da, Tanrı'nın bir parçası olup kendisi Tanrı olmayacak şekilde bulunduğunu söyleyebilir miyiz? Bu yüzden, tabiatına ait her şeye göre değil yalnız zihnine göre Tanrı'nın sureti denen her bir insan tek bir kişidir ve zihninde Teslis'in suretidir. Sureti olduğu o Teslis ise bütünüyle Tanrı'dan başka bir şey değildir, bütünüyle Teslis'ten başka bir şey değildir. Tanrı'nın tabiatına ait olup o Teslis'e ait olmayan hiçbir şey yoktur; ve üç kişi tek bir özdendir; ama her bir insanın tek bir kişi olması gibi değil.192
CAPUT VII. 11. Sed haec tria ita sunt in homine, ut non ipsa sint homo. Homo est enim, sicut veteres definierunt, animal rationale mortale. Illa ergo excellunt in homine, non ipsa sunt homo. Et una persona, id est singulus quisque homo, habet illa tria in mente. Quod si etiam sic definiamus hominem, ut dicamus, Homo est substantia rationalis constans ex anima et corpore; non est dubium hominem habere animam quae non est corpus, habere corpus quod non est anima. Ac per hoc illa tria non homo sunt, sed hominis sunt, vel in homine sunt. Detracto etiam corpore, si sola anima cogitetur, aliquid eius est mens, tanquam caput eius, vel oculus, vel facies: sed non haec ut corpora cogitanda sunt. Non igitur anima, sed quod excellit in anima mens vocatur. Numquid autem possumus dicere Trinitatem sic esse in Deo, ut aliquid Dei sit, nec ipsa sit Deus? Quapropter singulus quisque homo, qui non secundum omnia quae ad naturam pertinent eius, sed secundum solam mentem imago Dei dicitur, una persona est, et imago est Trinitatis in mente. Trinitas vero illa cuius imago est, nihil aliud est tota quam Deus, nihil est aliud tota quam Trinitas. Nec aliquid ad naturam Dei pertinet, quod ad illam non pertineat Trinitatem: et tres personae sunt unius essentiae, non sicut singulus quisque homo una persona.
- Şu noktada da büyük bir fark vardır: İnsanda ister zihin, onun bilgisi ve sevgisi diyelim, ister hafıza, anlayış ve irade, zihne ait hiçbir şeyi hafıza dışında bir şeyle hatırlamayız, anlayış dışında bir şeyle anlamayız, irade dışında bir şeyle sevmeyiz. Ama o Teslis'te kim şunu söylemeye cüret eder: Baba ne kendini ne Oğul'u ne Kutsal Ruh'u Oğul aracılığıyla olmadan anlar, Kutsal Ruh aracılığıyla olmadan sever; kendi kendine ise yalnız hatırlar, ya kendini ya Oğul'u ya Kutsal Ruh'u. Aynı şekilde Oğul ne kendini ne Baba'yı Baba aracılığıyla olmadan hatırlar, Kutsal Ruh aracılığıyla olmadan sever; kendi kendine ise Baba'yı, kendini ve Kutsal Ruh'u yalnız anlar. Benzer biçimde Kutsal Ruh da Baba aracılığıyla Baba'yı, Oğul'u ve kendini hatırlar, Oğul aracılığıyla Baba'yı, Oğul'u ve kendini anlar, kendi kendine ise kendini, Baba'yı ve Oğul'u yalnız sever. Sanki Baba hem kendinin hem Oğul'un hem Kutsal Ruh'un hafızası, Oğul hem kendinin hem Baba'nın hem Kutsal Ruh'un anlayışı, Kutsal Ruh da hem kendinin hem Baba'nın hem Oğul'un sevgisiymiş gibi! Kim o Teslis hakkında böyle şeyler sanmaya ya da ileri sürmeye cüret eder? Çünkü orada yalnız Oğul hem kendisi hem Baba hem de Kutsal Ruh için anlıyorsa, şu saçmalığa geri dönülür: Baba kendi kendisiyle değil Oğul'la bilge olur; bilgelik bilgeliği doğurmamıştır; Baba'nın, doğurduğu bilgelikle bilge olduğu söylenir. Çünkü anlayışın olmadığı yerde bilgelik de olamaz. Dolayısıyla Baba kendisi için kendisi anlamıyor da Oğul Baba için anlıyorsa, Oğul elbette Baba'yı bilge kılar. Tanrı için var olmak bilge olmakla aynıysa ve onun özü bilgeliğinin kendisiyse, o zaman öz, doğru olduğu gibi Oğul'a Baba'dan değil, tersine Baba'ya Oğul'dan gelir; bu da son derece saçma ve yanlıştır. Bu saçmalığı yedinci kitapta tartışıp çürüttüğümüz ve reddettiğimiz kesindir. Demek ki Baba Tanrı, kendisinin kendi bilgeliği olduğu bilgelikle bilgedir; Oğul da Baba'nın bilgeliğidir ve Oğul'un kendisinden doğurulduğu, Baba olan bilgelikten doğmuştur. Dolayısıyla Baba, kendisinin kendi anlayışı olduğu anlayışla anlayan da olur; çünkü anlamayan bilge olamazdı. Oğul ise Baba'nın anlayışıdır; Baba olan anlayıştan doğmuştur. Bu, hafıza hakkında da yerinde olarak söylenebilir. Hiçbir şey hatırlamayan ya da kendini hatırlamayan nasıl bilge olur? Bu yüzden Baba bilgelik, Oğul da bilgelik olduğundan, Baba kendini hatırladığı gibi Oğul da kendini hatırlar. Baba kendini ve Oğul'u Oğul'un hafızasıyla değil kendi hafızasıyla hatırladığı gibi, Oğul da kendini ve Baba'yı Baba'nın değil kendi hafızasıyla hatırlar. Hiç sevginin olmadığı yerde kim bir bilgelik bulunduğunu söyleyebilir? Bundan çıkan sonuç şudur: Baba, kendi anlayışı ve kendi hafızası olduğu gibi kendi sevgisidir de. İşte o halde o üçü, yani hafıza, anlayış, sevgi ya da irade, Tanrı olan o en yüce ve değişmez özde Baba, Oğul ve Kutsal Ruh değildir; yalnız Baba'dır. Oğul da bilgelikten doğmuş bilgelik olduğundan, onun için ne Baba ne Kutsal Ruh anlar, kendisi kendisi için anlar; aynı şekilde onun için ne Baba hatırlar ne Kutsal Ruh sever, kendisi kendisi için hatırlar ve sever. Çünkü o da kendi hafızası, kendi anlayışı, kendi sevgisidir; ama böyle olması ona, kendisinden doğduğu Baba'dan gelir. Kutsal Ruh da bilgelikten çıkan bilgelik olduğundan, Baba'ya hafıza, Oğul'a anlayış, kendine de sevgi olarak sahip değildir; çünkü onun için bir başkası hatırlasa, onun için bir başkası anlasa ve kendisi yalnız kendisi için sevse, bilgelik olmazdı. Kendisi bu üçüne sahiptir ve onlara öyle sahiptir ki bunlar kendisidir. Ama böyle olması ona, kendisinden çıktığı yerden gelir.
- Öyleyse insanlardan kim, Tanrı'nın her şeyi kendisiyle bildiği bu bilgeliği kavrayabilir? Orada geçmiş denen şeyler geçip gitmez; gelecek denen şeyler de şimdi yokmuş gibi gelmeleri beklenmez; geçmiş de gelecek de şimdiki şeylerle birlikte hep hazırdır. Orada şeyler tek tek düşünülmez, düşünerek birinden ötekine geçilmez; hepsi birden tek bir bakışta hazır bulunur. İnsanlardan kim, diyorum, aynı zamanda basiret, aynı zamanda ilim olan bu bilgeliği kavrar; oysa kendi bilgeliğimizi bile kavrayamıyoruz? Hislerimizde192_2
- Itemque in hoc magna distantia est, quod sive mentem dicamus in homine, eiusque notitiam et dilectionem, sive memoriam, intelligentiam, voluntatem, nihil mentis meminimus nisi per memoriam, nec intelligimus nisi per intelligentiam, nec amamus nisi per voluntatem. At vero in illa Trinitate quis audeat dicere Patrem, nec se ipsum, nec Filium, nec Spiritum sanctum intelligere nisi per Filium, vel diligere nisi per Spiritum sanctum, per se autem meminisse tantummodo vel sui vel Filii vel Spiritus sancti; eodemque modo Filium nec sui nec Patris meminisse nisi per Patrem, nec diligere nisi per Spiritum sanctum, per se autem non nisi intelligere et Patrem et se ipsum et Spiritum sanctum; similiter et Spiritum sanctum per Patrem meminisse et Patris et Filii et sui, et per Filium intelligere et Patrem et Filium et se ipsum, per se autem non nisi diligere et se et Patrem et Filium: tanquam memoria sit Pater et sua et Filii et Spiritus sancti, Filius autem intelligentia et sua et Patris et Spiritus sancti, Spiritus vero sanctus charitas et sua et Patris et Filii? Quis haec in illa Trinitate opinari vel affirmare praesumat? Si enim solus ibi Filius intelligit, et sibi et Patri et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de se ipso, sed de Filio; nec sapientia sapientiam genuerit, sed ea sapientia Pater dicatur sapiens esse quam genuit. Ubi enim non est intelligentia, nec sapientia potest esse: ac per hoc si Pater non intelligit ipse sibi, sed Filius intelligit Patri, profecto Filius Patrem sapientem facit. Et si hoc est Deo esse quod sapere, et ea illi essentia est quae sapientia, non Filius a Patre, quod verum est; sed a Filio potius habet Pater essentiam, quod absurdissimum atque falsissimum est. Hanc absurditatem nos in libro septimo discussisse, convicisse, abiecisse certissimum est. Est ergo Deus Pater sapiens, ea qua ipse sua est sapientia, et Filius sapientia Patris de sapientia quod est Pater, de quo genitus est Filius. Quocirca consequenter est et intelligens Pater ea qua ipse sua est intelligentia; neque enim esset sapiens qui non esset intelligens: Filius autem intelligentia Patris de intelligentia genitus quod est Pater. Hoc et de memoria non inconvenienter dici potest. Quomodo est enim sapiens qui nihil meminit, vel sui non meminit? Proinde, quia sapientia Pater, sapientia Filius, sicut sui meminit Pater, ita et Filius: et sicut sui et Filii meminit Pater, memoria non Filii, sed sua; ita sui et Patris meminit Filius, memoria non Patris, sed sua. Dilectio quoque ubi nulla est, quis ullam dicat esse sapientiam? Ex quo colligitur ita esse Patrem dilectionem suam, ut intelligentiam et memoriam suam. Ecce ergo tria illa, id est, memoria, intelligentia, dilectio sive voluntas in illa summa et immutabili essentia quod est Deus, non Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt, sed Pater solus. Et quia Filius quoque sapientia est genita de sapientia, sicut nec Pater ei, nec Spiritus sanctus ei intelligit, sed ipse sibi; ita nec Pater ei meminit, nec Spiritus sanctus ei diligit, sed ipse sibi: sua enim est et ipse memoria, sua intelligentia, sua dilectio; sed ita se habere, de Patre illi est, de quo natus est. Spiritus etiam sanctus quia sapientia est procedens de sapientia, non Patrem habet memoriam, et Filium intelligentiam, et se dilectionem; neque enim sapientia esset, si alius ei meminisset, eique alius intelligeret, ac tantummodo sibi ipse diligeret: sed ipse habet haec tria, et ea sic habet, ut haec ipsa ipse sit. Verumtamen ut ita sit, inde illi est unde procedit. 13. Quis ergo hominum potest istam sapientiam qua novit Deus omnia, ita ut nec ea quae dicuntur praeterita, ibi praetereant, nec ea quae dicuntur futura, quasi desint exspectentur ut veniant, sed et praeterita et futura cum praesentibus sint cuncta praesentia; nec singula cogitentur, et ab aliis ad alia cogitando transeatur, sed in uno conspectu simul praesto sint universa: quis, inquam, hominum comprehendit istam sapientiam, eamdemque prudentiam, eamdemque scientiam; quandoquidem a nobis nec nostra comprehenditur? Ea quippe quae vel sensibus
ya da anlayışımızda hazır olan şeyleri bir ölçüde seyredebiliriz; hazır olmayan ama bir zaman hazır olmuş şeyleri ise, unutmadığımız sürece hafıza aracılığıyla biliriz. Geçmişi gelecekten değil, geleceği geçmişten tahmin ederiz; ama sağlam bir bilgiyle değil. Çünkü bazı düşüncelerimizi, gelecekte olacaklarmış gibi daha açık ve daha kesin bir şekilde yakında görüp önceden kestirdiğimizde, yapabildiğimiz zaman ve yapabildiğimiz kadar hafızanın yardımıyla gerçekleştiririz; hafıza ise geleceğe değil geçmişe ait görünür. Bu, art arda gelişlerini ezberden söylediğimiz sözlerde ya da şarkılarda denenebilir. Çünkü sırada geleni düşünceyle önceden görmeseydik elbette söyleyemezdik. Ama önceden görmeyi bize öngörü değil hafıza sağlar. Çünkü söylediğimiz ya da şarkı olarak okuduğumuz şey bitinceye kadar, önceden görülüp ileriye bakılmadan dile getirilen hiçbir şey yoktur. Yine de bunu yaptığımızda öngörüyle değil ezberden söylediğimiz ya da okuduğumuz söylenir; bu şekilde birçok şeyi dile getirmede çok becerikli olanların da öngörüleri değil hafızaları övülür. Bunların ruhumuzda ya da ruhumuz tarafından olduğunu biliyoruz ve bundan son derece eminiz. Ama nasıl olduklarına daha dikkatle bakmak istedikçe, sözümüz de o kadar yetersiz kalıyor, yönelimimiz de o kadar dayanamıyor; öyle ki dilimiz bir yana, anlayışımız bile açık bir şeye varamıyor. Ve bu kadar güçsüz bir zihinle, Tanrı'nın öngörüsünün onun hafızası ve anlayışıyla aynı olup olmadığını kavrayabileceğimizi mi sanıyoruz? Oysa o, şeyleri tek tek düşünerek bakmaz; bildiği her şeyi tek, ebedî, değişmez ve söze sığmaz bir görüşle kucaklar. Bu güçlük ve darlık içinde yaşayan Tanrı'ya haykırmak geliyor içimden: "İlmin benim için pek şaşılası; ona erişemem." Beni yarattığın ilminin ne kadar şaşılası ve kavranamaz olduğunu kendimden anlıyorum; çünkü senin yarattığın beni, kendimi bile kavrayamıyorum. Yine de "düşüncemde bir ateş tutuşuyor", yüzünü her zaman arayayım diye.
vel intelligentiae nostrae adsunt, possumus utcumque conspicere: ea vero quae absunt, et tamen adfuerunt, per memoriam novimus, quae obliti non sumus. Nec ex futuris praeterita, sed futura ex praeteritis, non tamen firma cognitione coniicimus. Nam quasdam cogitationes nostras, quas futuras velut manifestius atque certius proximas quasi prospicimus, memoria faciente id agimus, cum agere valemus quantum valemus, quae videtur non ad ea quae futura sunt, sed ad praeterita pertinere. Quod licet experiri in eis dictis vel canticis, quorum seriem memoriter reddimus. Nisi enim praevideremus cogitatione quod sequitur, non utique diceremus. Et tamen ut praevideamus, non providentia nos instruit, sed memoria. Nam donec finiatur omne quod dicimus, sive canimus, nihil est quod non provisum prospectumque proferatur. Et tamen cum id agimus, non dicimur providenter, sed memoriter canere vel dicere; et qui hoc in multis ita proferendis valent plurimum, non solet eorum providentia, sed memoria praedicari. Fieri ista in animo vel ab animo nostro novimus, et certissimi sumus: quomodo autem fiant, quanto attentius voluerimus advertere, tanto magis noster et sermo succumbit, et ipsa non perdurat intentio, ut ad liquidum aliquid nostra intelligentia, etsi non lingua, perveniat. Et putamus nos, utrum Dei providentia eadem sit quae memoria et intelligentia, qui non singula cogitando aspicit, sed una, aeterna et immutabili atque ineffabili visione complectitur cuncta quae novit, tanta mentis infirmitate posse comprehendere? In hac igitur difficultate et angustiis libet exclamare ad Deum vivum: Mirificata est scientia tua ex me; invaluit, et non potero ad illam. Ex me quippe intelligo quam sit mirabilis et incomprehensibilis scientia tua, qua me fecisti; quando nec me ipsum comprehendere valeo quem fecisti: et tamen in meditatione mea exardescit ignis, ut quaeram faciem tuam semper.
- Bilgeliğin cisimsiz bir cevher olduğunu ve beden gözleriyle görülmeyen şeylerin kendisinde görüldüğü ışık olduğunu biliyorum. Yine de o kadar büyük ve o kadar ruhanî bir adam şöyle der: "Şimdi ayna aracılığıyla, bilmece içinde görüyoruz; o zaman ise yüz yüze göreceğiz." Bu aynanın ne türden ve ne olduğunu sorarsak, aklımıza elbette şu gelir: Aynada suretten başka bir şey görülmez. Demek ki yapmaya çalıştığımız şuydu: Kendimiz olan bu suret aracılığıyla, bizi yaratanı, ayna aracılığıyla görür gibi bir ölçüde görmek. Aynı Havari'nin şu sözü de bunu anlatır: "Biz ise yüzümüz açık olarak Rab'bin şanını ayna gibi seyrederek, Rab'bin Ruhu'ndan geldiği üzere, şandan şana aynı surete dönüşüyoruz." Speculantes, "ayna gibi seyrederek" dedi; yani ayna (speculum) aracılığıyla görerek; yoksa gözetleme yerinden (specula) bakarak demedi. Havari mektuplarının Latinceye çevrildiği Yunancada bu belirsiz değildir. Çünkü orada şeylerin suretlerinin göründüğü ayna, yüksekliğinden uzaktaki bir şeye baktığımız gözetleme yerinden kelimenin sesiyle bile tamamen ayrılır; Havari'nin "Rab'bin şanını seyrederek" sözünü gözetleme yerinden değil aynadan türettiği yeterince açıktır. "Aynı surete dönüşüyoruz" derken ise elbette Tanrı'nın suretini anlamamızı istemiştir. "Aynı" derken de tam bu sureti, yani ayna gibi seyrettiğimiz sureti kastetmiştir. Çünkü aynı suret Tanrı'nın şanıdır da; başka bir yerde dediği gibi: "Erkek başını örtmemeli, çünkü o Tanrı'nın sureti ve şanıdır." Bu sözler hakkında on ikinci kitapta konuştuk. Demek ki "dönüşüyoruz" derken, bir biçimden başka bir biçime değişiyoruz, karanlık biçimden parlak biçime geçiyoruz demek istiyor; çünkü karanlık olan da Tanrı'nın suretidir; suretse elbette şandır da; biz insanlar onda, öteki hayvanlardan üstün olarak yaratıldık. Çünkü "Erkek başını örtmemeli, çünkü o Tanrı'nın sureti ve şanıdır" sözü insan tabiatının kendisi hakkında söylenmiştir. Yaratılmış şeyler arasında en üstün olan bu tabiat, Yaratıcısı tarafından tanrısızlıktan kurtarılıp aklandığında, çirkin bir biçimden güzel bir biçime aktarılır. Çünkü tanrısızlığın kendisinde bile kusur ne kadar lanetlenecek bir şeyse, tabiat o kadar kesin olarak övülecek bir şeydir. Bu yüzden "şandan şana" diye ekledi: yaratılış şanından aklanma şanına. Gerçi "şandan şana" sözü başka şekillerde de anlaşılabilir: imanın şanından görmenin şanına; Tanrı'nın çocukları olduğumuz şandan, onu olduğu gibi göreceğimiz için ona benzer olacağımız şana. "Rab'bin Ruhu'ndan geldiği üzere" diye eklemesiyle de bu kadar arzulanacak bir dönüşüm iyiliğinin bize Tanrı'nın lütfuyla bağışlandığını gösterdi.193
CAPUT VIII. 14. Incorporalem substantiam scio esse sapientiam, et lumen esse in quo videntur quae oculis carnalibus non videntur: et tamen vir tantus tamque spiritualis, Videmus nunc, inquit, per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Quale sit et quod sit hoc speculum si quaeramus, profecto illud occurrit, quod in speculo nisi imago non cernitur. Hoc ergo facere conati sumus, ut per imaginem hanc quod nos sumus, videremus utcumque a quo facti sumus, tanquam per speculum. Hoc significat etiam illud quod ait idem apostolus: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur de gloria in gloriam, tanquam a Domini Spiritu. Speculantes dixit, per speculum videntes, non de specula prospicientes. Quod in graeca lingua non est ambiguum, unde in latinam translatae sunt apostolicae Litterae. Ibi quippe speculum ubi apparent imagines rerum, a specula de cuius altitudine longius aliquid intuemur, etiam sono verbi distat omnino; satisque apparet Apostolum a speculo, non a specula dixisse, gloriam Domini speculantes. Quod vero ait, In eamdem imaginem transformamur: utique imaginem Dei vult intelligi, eamdem dicens, istam ipsam scilicet, id est, quam speculamur; quia eadem imago est et gloria Dei, sicut alibi dicit, Vir quidem non debet velare caput suum, cum sit imago et gloria Dei: de quibus verbis iam in libro duodecimo disseruimus. Transformamur ergo dicit, de forma in formam mutamur, atque transimus de forma obscura in formam lucidam; quia et ipsa obscura, imago Dei est; et si imago, profecto etiam gloria, in qua homines creati sumus, praestantes caeteris animalibus. De ipsa quippe natura humana dictum est, Vir quidem non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Quae natura in rebus creatis excellentissima, cum a suo Creatore ab impietate iustificatur, a deformi forma formosam transfertur in formam. Est quippe et in ipsa impietate, quanto magis damnabile vitium, tanto certius natura laudabilis. Et propter hoc addidit, de gloria in gloriam: de gloria creationis in gloriam iustificationis. Quamvis possit hoc et aliis modis intelligi, quod dictum est, de gloria in gloriam: de gloria fidei in gloriam speciei; de gloria qua filii Dei sumus, in gloriam qua similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Quod vero adiunxit, tanquam a Domini Spiritu; ostendit gratia Dei nobis conferri tam optabilis transformationis bonum.
- Bunlar Havari'nin şimdi ayna aracılığıyla gördüğümüzü söylemesi yüzünden söylendi. "Bilmece içinde" diye eklemesi ise birçok kişi için anlaşılmazdır; bunlar, Yunanların tropos dediği söz tarzları hakkında bir öğreti içeren metinleri bilmeyenlerdir. Biz de Latince kelime yerine bu Yunanca kelimeyi kullanırız. Nasıl figür yerine skhēma demek daha yaygınsa, "tarz" yerine tropos demek de daha yaygındır. Tek tek tarzların ya da mecazların adlarını, her biri birine karşılık gelecek şekilde Latince söylemek ise çok zor ve çok alışılmadık bir iştir. Bu yüzden bazı çevirmenlerimiz, Havari'nin "Bunlar alegori içindedir" sözünde Yunanca kelimeyi koymak istemeyip dolaylı bir anlatımla "Bunlar bir şeyden başka bir şeyi gösterenlerdir" diye çevirmişlerdir. Bu mecazın, yani alegorinin birçok türü vardır; bilmece denen de bunlardan biridir. Adın genel tarifi bütün türleri de kapsamak zorundadır. Bu yüzden, nasıl her at hayvansa ama her hayvan at değilse, her bilmece de alegoridir ama her alegori bilmece değildir. Peki alegori, bir şeyden başka bir şeyin anlaşıldığı mecazdan başka nedir? Selaniklilere yazılan şu söz gibi: "Öyleyse ötekiler gibi uyumayalım, uyanık ve ayık olalım. Çünkü uyuyanlar gece uyur, sarhoş olanlar gece sarhoş olur; ama gündüze ait olan bizler ayık olalım." Ama bu alegori bilmece değildir; çünkü pek kalın kafalılar dışında herkes bu anlamı hemen kavrar. Bilmece ise, kısaca açıklarsam, karanlık bir alegoridir; "Sülüğün üç kızı vardı" sözü ve buna benzer her söz gibi. Havari alegori adını verdiği yerde de onu sözlerde değil bir olayda bulmuştur: İbrahim'in biri cariyeden, öteki hür kadından olan iki oğlundan —ki bu yalnız söylenmiş değil, olmuş da bir şeydi— iki Ahit'in anlaşılması gerektiğini gösterdi; bu da o açıklamadan önce karanlıktı. Bu yüzden genel adı alegori olan böyle bir şey, özel olarak bilmece diye adlandırılabilirdi.
- Ama yalnız mecazların öğretildiği metinleri bilmeyenler değil, bilenler de Havari'nin şimdi bilmece içinde gördüğümüzü söylerken ne demek istediğini sorar, şimdi içinde gördüğümüz o bilmecenin ne olduğunu bilmek isterler. Bu yüzden iki ifadeden tek bir anlam bulunmalıdır: hem "Şimdi ayna aracılığıyla görüyoruz" sözünden hem de eklediği "bilmece içinde" sözünden. Çünkü bütün olarak "Şimdi ayna aracılığıyla, bilmece içinde görüyoruz" dendiğinde tek bir cümledir. Bu yüzden bana öyle geliyor ki, ayna adıyla sureti anlamamızı istediği gibi, bilmece adıyla da bir benzerliği, ama karanlık ve seçilmesi güç bir benzerliği anlamamızı istedi. Demek ki ayna ve bilmece adıyla Havari'nin, Tanrı'yı mümkün olan şekilde anlamaya elverişli her türlü benzerliği kastettiği anlaşılabilirse de, haklı olarak onun sureti denen şeyden daha elverişlisi yoktur. Öyleyse bu hayata tanınmış görme tarzında da, yani ayna aracılığıyla, bilmece içinde görmede bile, ne şekilde olursa olsun görebilmek için zahmet çekmemize kimse şaşmasın. Görmek kolay olsaydı burada bilmece adı geçmezdi. Asıl büyük bilmece de şudur: Görmememiz mümkün olmayan şeyi görmüyoruz. Kim kendi düşüncesini görmez? Ve kim kendi düşüncesini —beden gözleriyle demiyorum, iç bakışın kendisiyle— görür? Kim onu görmez, kim onu görür? Çünkü düşünce ruhun bir tür görmesidir. Beden gözleriyle de görülebilecek ya da öteki hislerle hissedilebilecek şeyler hazır olabilir; hazır olmayabilirler de onların benzerlikleri düşünceyle seçilebilir; ya da bunların hiçbiri söz konusu olmayıp ne cisim ne de cisimlerin benzerliği olan şeyler düşünülebilir: faziletler ve kusurlar gibi, nihayet düşüncenin kendisi düşünüldüğünde olduğu gibi. Ya da ilimler ve özgür öğretiler aracılığıyla aktarılan şeyler düşünülebilir; ya da bütün bunların daha yüksek sebepleri ve ilkeleri değişmez tabiatta düşünülebilir; ya da zihnimiz onay vermeden ya da onayımız yanılarak kötü, boş ve yanlış şeyler düşünebiliriz. Bütün bunlarda düşünce ruhun bir tür görmesidir.194
CAPUT IX. 15. Haec dicta sunt propter quod ait Apostolus, nunc per speculum nos videre. Quia vero addidit, in aenigmate; multis hoc incognitum est qui eas litteras nesciunt, in quibus est doctrina quaedam de locutionum modis, quos Graeci tropos vocant, eoque graeco vocabulo etiam nos utimur pro latino. Sicut enim schemata usitatius dicimus quam figuras, ita usitatius dicimus tropos quam modos. Singulorum autem modorum sive troporum nomina, ut singula singulis referantur, difficillimum est et insolentissimum latine enuntiare. Unde quidam interpretes nostri, quod ait Apostolus, Quae sunt in allegoria, nolentes graecum vocabulum ponere, circumloquendo interpretati sunt dicentes, Quae sunt aliud ex alio significantia. Huius autem tropi, id est allegoriae, plures sunt species, in quibus est etiam quod dicitur aenigma. Definitio autem ipsius nominis generalis, omnes etiam species complectatur necesse est. Ac per hoc sicut omnis equus animal est, non omne animal equus est: ita omne aenigma allegoria est, non omnis allegoria aenigma est. Quid ergo est allegoria, nisi tropus ubi ex alio aliud intelligitur, quale illud est ad Thessalonicenses: Itaque non dormiamus sicut et caeteri: sed vigilemus, et sobrii simus. Nam qui dormiunt, nocte dormiunt; et qui inebriantur, nocte ebrii sunt: nos autem qui diei sumus, sobrii simus? Sed haec allegoria non est aenigma. Nam nisi multum tardis iste sensus in promptu est. Aenigma est autem, ut breviter explicem, obscura allegoria, sicuti est, Sanguisugae erant tres filiae; et quaecumque similia. Sed et ubi allegoriam nominavit Apostolus, non in verbis eam reperit, sed in facto, cum ex duobus filiis Abrahae, uno de ancilla, altero de libera, quod non dictum, sed etiam factum fuit, duo Testamenta intelligenda monstravit; quod antequam exponeret, obscurum fuit: proinde allegoria talis, quod est generale nomen, posset specialiter aenigma nominari. 16. Sed quia non soli qui eas litteras nesciunt, quibus discuntur tropi, quaerunt quid dixerit Apostolus, nunc in aenigmate nos videre; verum etiam qui sciunt, tamen quod sit illud aenigma ubi nunc videmus, nosse desiderant: ex utroque invenienda una est sententia; et ex illo scilicet quod ait, Videmus nunc per speculum; et ex isto quod addit, in aenigmate. Una est enim cum tota sic dicitur, Videmus nunc per speculum in aenigmate. Proinde, quantum mihi videtur, sicut nomine speculi imaginem voluit intelligi; ita nomine aenigmatis quamvis similitudinem, tamen obscuram, et ad perspiciendum difficilem. Cum igitur speculi et aenigmatis nomine quaecumque similitudines ab Apostolo significatae intelligi possint, quae accommodatae sunt ad intelligendum Deum, eo modo quo potest; nihil tamen est accommodatius quam id quod imago eius non frustra dicitur. Nemo itaque miretur etiam in isto modo videndi qui concessus est huic vitae, per speculum scilicet in aenigmate, laborare nos ut quomodocumque videamus. Nomen quippe hic non sonaret aenigmatis, si esset facilitas visionis. Et hoc est grandius aenigma, ut non videamus quod non videre non possumus. Quis enim non videt cogitationem suam? et quis videt cogitationem suam, non oculis carnalibus dico, sed ipso interiore conspectu? Quis non eam videt, et quis eam videt? Quandoquidem cogitatio visio est animi quaedam, sive adsint ea quae oculis quoque corporalibus videantur, vel caeteris sentiantur sensibus, sive non adsint, et eorum similitudines cogitatione cernantur; sive nihil eorum, sed ea cogitentur quae nec corporalia sunt, nec corporalium similitudines, sicut virtutes et vitia, sicut ipsa denique cogitatio cogitatur; sive illa quae per disciplinas traduntur liberalesque doctrinas; sive istorum omnium causae superiores atque rationes in natura immutabili cogitentur; sive etiam mala et vana ac falsa cogitemus, vel non consentiente sensu, vel errante consensu.
- Ama şimdi bildiğimiz şeyleri düşünmemizden ve düşünmesek de bilgimizde tuttuğumuz şeylerden söz edelim; ister asıl anlamıyla bilgelik diye adlandırılması gerektiğini açıkladığım seyre dayanan ilme, ister asıl anlamıyla ilim diye adlandırılması gerektiğini açıkladığım eyleme dayanan ilme ait olsunlar. Çünkü ikisi birlikte tek bir zihne aittir ve tek bir Tanrı suretidir. Ama aşağıda olanı daha seçik ve ayrı olarak ele aldığımızda, onda o Teslis'in bir benzerliği bulunsa da ona Tanrı'nın sureti dememek gerekir; bunu on üçüncü ciltte gösterdik. Şimdi ise insanın bütün ilminden birlikte söz ediyoruz; bilinen ne varsa bize onda bilinir ve bunlar elbette doğrudur, yoksa bilinmezlerdi. Çünkü kimse yanlış şeyleri bilmez; ancak onların yanlış olduğunu bildiğinde bilir; bunu biliyorsa da doğruyu bilir, çünkü onların yanlış olduğu doğrudur. Demek ki şimdi, bildiğimiz şeyleri düşünmemizi ve bizim tarafımızdan düşünülmeseler bile bize bilinen şeyleri ele alıyoruz. Ama onları söylemek istersek, düşünmeden elbette söyleyemeyiz. Çünkü sözler ses çıkarmasa da, düşünen kişi yüreğinde elbette söyler. Bilgelik Kitabı'ndaki şu söz buradandır: "Doğru düşünmeyerek kendi aralarında dediler." "Kendi aralarında dediler"in ne olduğunu "düşünerek" diye ekleyerek açıkladı. İncil'de de buna benzer bir yer vardır: Bazı yazıcılar, Rab'bin felçliye "Cesur ol oğlum, günahların bağışlandı" dediğini duyunca, içlerinden "Bu adam küfrediyor" dediler. "İçlerinden dediler" düşünerek demekten başka ne olabilir? Nitekim ardından şu gelir: "İsa onların düşüncelerini görünce, 'Neden yüreklerinizde kötü şeyler düşünüyorsunuz?' dedi." Matta böyle anlatır. Luka ise aynı şeyi şöyle anlatır: "Yazıcılar ve Ferisiler, 'Küfürler söyleyen bu adam kim? Tanrı'dan başka kim günahları bağışlayabilir?' diyerek düşünmeye başladılar. İsa onların düşüncelerini bilince onlara karşılık verip dedi: 'Yüreklerinizde neler düşünüyorsunuz?'" Bilgelik Kitabı'ndaki "düşünerek dediler" neyse, buradaki "diyerek düşündüler" de odur. Çünkü hem orada hem burada, kendi içinde ve yüreğinde söylemenin düşünerek söylemek olduğu gösterilir. Nitekim içlerinden dediler ve onlara "Neler düşünüyorsunuz?" denildi. Tarlası bol ürün veren o zengin hakkında da Rab'bin kendisi "Kendi içinde düşünüp şöyle diyordu" der.
- Demek ki bazı düşünceler yüreğin konuşmalarıdır. Rab, yürekte de bir ağız olduğunu şöyle diyerek gösterir: "İnsanı kirleten ağza giren değil, ağızdan çıkandır; insanı kirleten budur." Tek bir cümlede insanın iki ağzını kapsadı: biri bedenin, öteki yüreğin ağzı. Çünkü onların insanı kirlettiğini sandıkları şey bedenin ağzına girer; Rab'bin insanı kirlettiğini söylediği şey ise yüreğin ağzından çıkar. Nitekim söylediğini kendisi böyle açıkladı. Az sonra öğrencilerine bu konuda şöyle der: "Siz de mi hâlâ anlayışsızsınız? Ağza giren her şeyin mideye gittiğini ve helaya atıldığını anlamıyor musunuz?" Burada elbette bedenin ağzını çok açık biçimde gösterdi. Ama ardından gelen sözde yüreğin ağzını göstererek der: "Ağızdan çıkanlar ise yürekten çıkar ve insanı kirleten onlardır. Çünkü kötü düşünceler yürekten çıkar" vb. Bu açıklamadan daha açık ne olabilir? Yine de düşüncelerin yüreğin konuşmaları olduğunu söylüyoruz diye, doğru olduklarında bilginin görüşlerinden doğmuş görüşler olmadıkları sonucu çıkmaz. Çünkü dışarıda, bunlar beden aracılığıyla olduğunda konuşma bir şeydir, görme başka bir şey; içeride ise, düşündüğümüzde, ikisi birdir. Nasıl işitme ve görme bedenin hislerinde birbirinden ayrı iki şeyse, ama ruhta görmek ve işitmek ayrı ayrı şeyler değilse, bunun gibi dışarıdaki konuşma görülmez, daha çok işitilir; kutsal İncil ise iç konuşmaların, yani düşüncelerin Rab tarafından işitildiğini değil görüldüğünü söyledi. "İçlerinden 'Bu adam küfrediyor' dediler" dedi; sonra ekledi: "İsa onların düşüncelerini görünce." Demek ki onların söylediklerini gördü. Çünkü onların, yalnız kendilerinin gördüğünü sandıkları düşüncelerini kendi düşüncesiyle gördü.195
CAPUT X. 17. Sed nunc de iis loquamur quae nota cogitamus, et habemus in notitia etiam si non cogitemus, sive ad contemplativam scientiam pertineant, quam proprie sapientiam, sive ad activam, quam proprie scientiam nuncupandam esse disserui. Simul enim utrumque mentis est unius, et imago Dei una. Cum vero de inferiore distinctius et seorsum agitur, tunc non est vocanda imago Dei, quamvis et tunc in ea nonnulla reperiatur similitudo illius Trinitatis; quod in tertio decimo volumine ostendimus. Nunc ergo simul de universa scientia hominis loquimur, in qua nobis nota sunt quaecumque sunt nota: quae utique vera sunt, alioquin nota non essent. Nemo enim falsa novit, nisi cum falsa esse novit: quod si novit, verum novit; verum est enim quod illa falsa sint. De his ergo nunc disserimus quae nota cogitamus, et nota sunt nobis etiam si non cogitentur a nobis. Sed certe si ea dicere velimus, nisi cogitata non possumus. Nam etsi verba non sonent, in corde suo dicit utique qui cogitat. Unde illud est in libro Sapientiae: Dixerunt apud se cogitantes non recte. Exposuit enim quid sit, Dixerunt apud se, cum addidit, cogitantes. Huic simile est in Evangelio, quod quidam Scribae cum audissent a Domino dictum paralytico, Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua; dixerunt intra se, Hic blasphemat. Quid est enim, dixerunt intra se, nisi cogitando? Denique sequitur, Et cum vidisset Iesus cogitationes eorum, dixit: Utquid cogitatis mala in cordibus vestris? Sic Matthaeus. Lucas autem hoc idem ita narrat: Coeperunt cogitare Scribae et Pharisaei, dicentes: Quis est hic qui loquitur blasphemias? Quis potest dimittere peccata, nisi solus Deus? Ut cognovit autem cogitationes eorum Iesus, respondens dixit ad illos: Quid cogitatis in cordibus vestris? Quale est in libro Sapientiae, Dixerunt cogitantes; tale hic est, Cogitaverunt dicentes. Et illic enim et hic ostenditur, intra se atque in corde suo dicere, id est, cogitando dicere. Dixerunt quippe intra se, et dictum est eis, Quid cogitatis? Et de illo divite cuius uberes fructus ager attulit, ait ipse Dominus, Et cogitabat intra se, dicens. 18. Quaedam ergo cogitationes locutiones sunt cordis, ubi et os esse Dominus ostendit, cum ait: Non quod intrat in os coinquinat hominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem. Una sententia duo quaedam hominis ora complexus est, unum corporis, alterum cordis. Nam utique unde illi hominem putaverant inquinari, in os intrat corporis; unde autem Dominus dixit inquinari hominem, de cordis ore procedit. Ita quippe exposuit ipse quod dixerat. Nam paulo post de hac re discipulis suis: Adhuc et vos, inquit, sine intellectu estis? Non intelligitis, quia omne quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur? Hic certe apertissime demonstravit os corporis. At in eo quod sequitur os cordis ostendens: Quae autem, inquit, procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem. De corde enim exeunt cogitationes malae, etc. Quid hac expositione lucidius? Nec tamen quia dicimus locutiones cordis esse cogitationes, ideo non sunt etiam visiones exortae de notitiae visionibus, quando verae sunt. Foris enim cum per corpus haec fiunt, aliud est locutio, aliud visio: intus autem cum cogitamus, utrumque unum est. Sicut auditio et visio duo quaedam sunt inter se distantia in sensibus corporis, in animo autem non est aliud atque aliud videre et audire: ac per hoc cum locutio foris non videatur, sed potius audiatur, locutiones tamen interiores, hoc est, cogitationes visas dixit a Domino sanctum Evangelium, non auditas: Dixerunt, inquit, intra se, Hic blasphemat; deinde subiunxit, Et cum vidisset Iesus cogitationes eorum. Vidit ergo quae dixerunt. Vidit enim cogitatione sua cogitationes eorum, quas illi soli se putabant videre.
- Öyleyse kim sözü, yalnız ses çıkarmadan önce değil, seslerinin hayalleri düşüncede evirilip çevrilmeden önce bile anlayabiliyorsa —çünkü bu söz hiçbir dile, yani milletlerin dilleri denen ve bizim Latincemizin de aralarında bulunduğu dillerden hiçbirine ait değildir—, kim bunu anlayabiliyorsa, diyorum, o artık bu ayna aracılığıyla ve bu bilmece içinde, hakkında "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'nın yanındaydı ve Söz Tanrı'ydı" denen o Sözün bir benzerliğini görebilir. Çünkü doğruyu konuştuğumuzda, yani bildiğimizi konuştuğumuzda, hafızada tuttuğumuz ilmin kendisinden, tamamen o ilim gibi olan bir söz doğması zorunludur. Bildiğimiz şeyden biçimlenmiş düşünce, yürekte söylediğimiz sözdür; bu söz ne Yunanca ne Latince ne de başka bir dildendir. Ama onu konuştuğumuz kişilerin bilgisine ulaştırmak gerektiğinde, onu gösterecek bir işaret alınır. Çoğu zaman bir ses, bazen de bir baş işareti; biri kulaklara, öteki gözlere sunulur; böylece zihnimizde taşıdığımız söz, bedensel işaretler aracılığıyla bedenin hislerine de bilinir olsun. Çünkü başla işaret etmek de bir bakıma görünür biçimde söylemekten başka nedir? Kutsal Yazılar'da bu düşünceye bir tanıklık vardır; Yuhanna'ya göre İncil'de şöyle okunur: "Size doğrusunu söyleyeyim, içinizden biri bana ihanet edecek. Öğrenciler kimden söz ettiğini bilemeyip birbirlerine bakıyorlardı. Öğrencilerinden biri, İsa'nın sevdiği öğrenci, İsa'nın göğsüne yaslanmıştı. Simun Petrus ona başıyla işaret edip, 'Kimden söz ediyor?' dedi." İşte sesle söylemeye cüret edemediğini işaret ederek söyledi. Ama bunları ve bu türden bedensel işaretleri, konuştuğumuz kişiler hazır bulunduğunda ya kulaklarına ya gözlerine sunarız. Harfler ise hazır olmayanlarla da konuşabilmemiz için icat edilmiştir. Ama harfler seslerin işaretleridir; seslerin kendisi ise konuşmamızda, düşündüğümüz şeylerin işaretleridir.195_2
- Quisquis igitur potest intelligere verbum, non solum antequam sonet, verum etiam antequam sonorum eius imagines cogitatione volvantur: hoc est enim quod ad nullam pertinet linguam, earum scilicet quae linguae appellantur gentium, quarum nostra latina est: quisquis, inquam, hoc intelligere potest, iam potest videre per hoc speculum atque in hoc aenigmate aliquam Verbi illius similitudinem, de quo dictum est, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Necesse est enim cum verum loquimur, id est, quod scimus loquimur, ex ipsa scientia quam memoria tenemus, nascatur verbum quod eiusmodi sit omnino, cuiusmodi est illa scientia de qua nascitur. Formata quippe cogitatio ab ea re quam scimus, verbum est quod in corde dicimus: quod nec graecum est, nec latinum, nec linguae alicuius alterius; sed cum id opus est in eorum quibus loquimur perferre notitiam, aliquod signum quo significetur assumitur. Et plerumque sonus, aliquando etiam nutus, ille auribus, ille oculis exhibetur, ut per signa corporalia etiam corporis sensibus verbum quod mente gerimus innotescat. Nam et innuere quid est, nisi quodam modo visibiliter dicere? Est in Scripturis sanctis huius sententiae testimonium; nam in Evangelio secundum Ioannem ita legitur: Amen, amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me. Aspiciebant ergo ad invicem discipuli, haesitantes de quo diceret. Erat ergo unus ex discipulis eius recumbens in sinu Iesu, quem diligebat Iesus: innuit ergo huic Simon Petrus, et dicit ei, Quis est de quo dicit? Ecce innuendo dixit, quod sonando dicere non audebat. Sed haec atque huiusmodi signa corporalia sive auribus sive oculis praesentibus quibus loquimur exhibemus: inventae sunt autem litterae, per quas possemus et cum absentibus colloqui: sed ista signa sunt vocum, cum ipsae voces in sermone nostro earum quas cogitamus signa sint rerum.
- Bu yüzden dışarıda ses veren söz, içeride parlayan sözün işaretidir; "söz" adı daha çok bu içerideki söze yakışır. Çünkü bedenin ağzıyla dile getirilen şey sözün sesidir; ona da söz denmesi, dışarıda görünmek için kendisini üstlenmiş olan söz yüzündendir. Böylece sözümüz, kendisiyle insanların hislerine görüneceği sesi üstlenerek bir bakıma bedenin sesi olur; tıpkı Tanrı'nın Sözünün, kendisiyle o da insanların hislerine görünecek bedeni üstlenerek beden olması gibi. Ve nasıl bizim sözümüz ses olur ama sese dönüşmezse, Tanrı'nın Sözü de beden oldu ama bedene dönüşmesi asla düşünülemez. Çünkü hem bizimki ses olur hem de o beden oldu: ötekini üstlenerek, kendini onda tüketerek değil. Bu yüzden Tanrı'nın Sözünün, pek çok bakımdan benzemez de olsa, herhangi bir benzerliğine varmak isteyen kişi kulaklarda ses veren sözümüze bakmasın; ne sesle dile getirildiğinde ne de susarak düşünüldüğünde. Çünkü ses veren bütün dillerin kelimeleri sessizlikte de düşünülür; bedenin ağzı sustuğunda şiirler ruhta baştan sona geçirilir. Yalnız hecelerin ölçüleri değil şarkıların ezgileri de, bedensel oldukları ve bedenin işitme denen hissine ait oldukları halde, bazı cisimsiz hayalleri aracılığıyla, bütün bunları zihinlerinde evirip çeviren düşünenlere hazır olur. Ama bunlar geçilmeli ki insanın o sözüne varılsın; Tanrı'nın Sözü, onun bir benzerliği aracılığıyla, bilmece içinde olduğu gibi bir ölçüde görülebilsin. Bu söz, şu ya da bu peygambere gelen ve hakkında "Tanrı'nın sözü büyüyor ve çoğalıyordu" denen söz değildir. Hakkında "Demek ki iman işitmekten, işitmek de Mesih'in sözü aracılığıyladır" denen; ve yine "Tanrı'nın işittiğiniz sözünü bizden aldığınızda, onu insanların sözü olarak değil, gerçekte olduğu gibi Tanrı'nın sözü olarak aldınız" denen söz de değildir. Kutsal Yazılar'da, birçok farklı dilin sesleriyle insanların yüreklerine ve ağızlarına serpilen Tanrı'nın sözü hakkında bunun gibi sayısız şey söylenir. Bu söz Tanrı'nın sözü diye adlandırılır, çünkü onunla insanî değil tanrısal bir öğreti aktarılır. Ama şimdi bu benzerlik aracılığıyla bir ölçüde görmek istediğimiz, hakkında "Söz Tanrı'ydı", "Her şey onun aracılığıyla yapıldı", "Söz beden oldu", "Yücelerdeki Tanrı Sözü bilgeliğin pınarıdır" denen o Tanrı Sözüdür. Demek ki insanın o sözüne, akıllı canlının sözüne, Tanrı'dan doğmuş değil Tanrı tarafından yapılmış Tanrı suretinin sözüne varmalıyız. Bu söz ne seste dile getirilen sözdür ne de sesin benzerliğinde düşünülen, bu yüzden de bir dile ait olması gereken sözdür. Onu gösteren bütün işaretlerden önce gelir ve ruhta kalan ilimden, aynı ilim içeride olduğu gibi söylendiğinde doğar. Çünkü düşüncenin görmesi ilmin görmesine çok benzer. Ses ya da bedensel bir işaret aracılığıyla söylendiğinde ise olduğu gibi değil, beden aracılığıyla görülebildiği ya da işitilebildiği gibi söylenir. Demek ki bilgide olan sözde de olduğunda, o zaman gerçek söz vardır ve insandan beklenen türden hakikat vardır: Bilgide ne varsa sözde de o olsun, bilgide olmayan sözde de olmasın. "Evet, evet; hayır, hayır" sözü burada tanınır. Böylece yapılmış suretin bu benzerliği, Oğul Tanrı'nın Baba'ya her bakımdan cevherce benzer olduğu bildirilen doğmuş suretin o benzerliğine elden geldiğince yaklaşır. Bu bilmecede Tanrı Sözünün şu benzerliğine de dikkat etmeli: O Söz hakkında "Her şey onun aracılığıyla yapıldı" denmiş, böylece Tanrı'nın her şeyi biricik Sözü aracılığıyla yaptığı bildirilmiştir. Aynı şekilde insanın da önce yüreğinde söylenmeyen hiçbir işi yoktur. Bu yüzden "Her işin başlangıcı sözdür" diye yazılmıştır. Ama burada da söz ancak gerçek olduğunda iyi işin başlangıcıdır. Söz ise iyi iş yapmanın ilminden doğduğunda gerçektir; öyle ki orada da "evet, evet; hayır, hayır" korunsun: Nasıl yaşanması gerektiğine dair ilimde "evet" varsa, işin yapılacağı sözde de "evet" olsun; "hayır" varsa "hayır" olsun. Yoksa böyle bir söz hakikat değil yalan olur; ondan da doğru bir iş değil günah çıkar. Sözümüzün bu benzerliğinde Tanrı Sözünün şu benzerliği de vardır: Ardından iş gelmeyen bir sözümüz olabilir, ama önünde söz olmadan iş olamaz. Tanrı'nın Sözü de hiçbir yaratık var olmadan var olabildi;196
CAPUT XI. 20. Proinde verbum quod foris sonat, signum est verbi quod intus lucet, cui magis verbi competit nomen. Nam illud quod profertur carnis ore, vox verbi est: verbumque et ipsum dicitur, propter illud a quo ut foris appareret assumptum est. Ita enim verbum nostrum vox quodam modo corporis fit, assumendo eam in qua manifestetur sensibus hominum; sicut Verbum Dei caro factum est, assumendo eam in qua et ipsum manifestaretur sensibus hominum. Et sicut verbum nostrum fit vox, nec mutatur in vocem; ita Verbum Dei caro quidem factum est, sed absit ut mutaretur in carnem. Assumendo quippe illam, non in eam se consumendo, et hoc nostrum vox fit, et illud caro factum est. Quapropter quicumque cupit ad qualemcumque similitudinem Verbi Dei, quamvis per multa dissimilem, pervenire, non intueatur verbum nostrum quod sonat in auribus, nec quando voce profertur, nec quando silendo cogitatur. Omnium namque sonantium verba linguarum etiam in silentio cogitantur, et carmina percurruntur animo, tacente ore corporis: nec solum numeri syllabarum, verum etiam modi cantilenarum, cum sint corporales, et ad eum, qui vocatur auditus, sensum corporis pertinentes, per incorporeas quasdam imagines suas praesto sunt cogitantibus, et tacite cuncta ista volventibus. Sed transeunda sunt haec, ut ad illud perveniatur hominis verbum, per cuius qualemcumque similitudinem sicut in aenigmate videatur utcumque Dei Verbum: non illud quod factum est ad illum vel illum prophetam, et de quo dictum est, Verbum autem Dei crescebat et multiplicabatur; et de quo iterum dictum est, Igitur fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi; et iterum, Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis non ut verbum hominum, sed sicuti est vere verbum Dei. Et innumerabilia similiter in Scripturis dicuntur de Dei verbo, quod in sonis multarum diversarumque linguarum per corda et ora disseminatur humana. Ideo autem verbum Dei dicitur, quia doctrina divina traditur, non humana. Sed illud Verbum Dei quaerimus qualitercumque per hanc similitudinem nunc videre, de quo dictum est, Deus erat Verbum; de quo dictum est, Omnia per ipsum facta sunt; de quo dictum est, Verbum caro factum est; de quo dictum est, Fons sapientiae Verbum Dei in excelsis. Perveniendum est ergo ad illud verbum hominis, ad verbum rationalis animantis, ad verbum non de Deo natae, sed a Deo factae imaginis Dei, quod neque prolativum est in sono, neque cogitativum in similitudine soni, quod alicuius linguae esse necesse sit, sed quod omnia quibus significatur signa praecedit, et gignitur de scientia quae manet in animo, quando eadem scientia intus dicitur, sicuti est. Simillima est enim visio cogitationis, visioni scientiae. Nam quando per sonum dicitur, vel per aliquod corporale signum, non dicitur sicuti est, sed sicut potest videri audirive per corpus. Quando ergo quod in notitia est, hoc est in verbo, tunc est verum verbum, et veritas, qualis exspectatur ab homine, ut quod est in ista, hoc sit et in illo; quod non est in ista, non sit et in illo: hic agnoscitur, Est, est; Non, non. Sic accedit, quantum potest, ista similitudo imaginis factae ad illam similitudinem imaginis natae, qua Deus Filius Patri per omnia substantialiter similis praedicatur. Animadvertenda est in hoc aenigmate etiam ista Verbi Dei similitudo, quod sicut de illo Verbo dictum est, Omnia per ipsum facta sunt, ubi Deus per unigenitum Verbum suum praedicatur universa fecisse; ita hominis opera nulla sunt, quae non prius dicantur in corde: unde scriptum est, Initium omnis operis verbum. Sed etiam hic cum verum verbum est, tunc est initium boni operis. Verum autem verbum est, cum de scientia bene operandi gignitur, ut etiam ibi servetur, Est, est; Non, non: ut si est in ea scientia qua vivendum est, sit et in verbo per quod operandum est; si non, non: alioquin mendacium erit verbum tale, non veritas; et inde peccatum, non opus rectum. Est et haec in ista similitudine verbi nostri similitudo Verbi Dei, quia potest esse verbum nostrum quod non sequatur opus; opus autem esse non potest, nisi praecedat verbum: sicut Verbum Dei potuit esse nulla existente creatura;
ama hiçbir yaratık, her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı o Söz olmadan var olamazdı. Bu yüzden Baba Tanrı değil, Kutsal Ruh değil, Teslis'in kendisi değil, yalnız Tanrı'nın Sözü olan Oğul beden oldu —gerçi bunu yapan Teslis'tir—; öyle ki sözümüz onun örneğini izleyip taklit ederek doğru yaşayalım, yani sözümüzün ne seyrinde ne de işleyişinde hiçbir yalan bulunmasın. Ama bu suretin bu kusursuzluğu bir gün gelecektir. Ona ulaşmamız için iyi öğretmen bizi Hıristiyan imanıyla ve dindarlık öğretisiyle eğitir; öyle ki yüzümüz, gelecek şeylerin gölgesi olan Kanun'un peçesinden açılmış olarak Rab'bin şanını ayna gibi seyrederek, yani ayna aracılığıyla bakarak, Rab'bin Ruhu'ndan geldiği üzere şandan şana aynı surete dönüşelim; bu sözler hakkında yukarıda yaptığımız tartışmaya göre.
- Bu dönüşümle bu suret tamamen yenilendiğinde Tanrı'ya benzer olacağız; çünkü onu ayna aracılığıyla değil, olduğu gibi göreceğiz. Havari Pavlus'un "yüz yüze" dediği budur. Ama şimdi bu aynada, bu bilmecede, ne türden olursa olsun bu benzerlikte, benzemezliğin de ne kadar büyük olduğunu kim anlatabilir? Yine de gücüm yettiğince, bunun fark edilebileceği bazı noktalara değineyim.196_2
creatura vero nulla esse posset, nisi per ipsum per quod facta sunt omnia. Ideoque non Deus Pater, non Spiritus sanctus, non ipsa Trinitas, sed solus Filius, quod est Verbum Dei, caro factum est; quamvis Trinitate faciente: ut sequente atque imitante verbo nostro eius exemplum, recte viveremus, hoc est, nullum habentes in verbi nostri vel contemplatione vel operatione mendacium. Verum haec huius imaginis est quandoque futura perfectio. Ad hanc consequendam nos erudit magister bonus fide christiana pietatisque doctrina, ut revelata facie a Legis velamine quod est umbra futurorum, gloriam Domini speculantes, per speculum scilicet intuentes, in eamdem imaginem transformemur de gloria in gloriam tanquam a Domini Spiritu, secundum superiorem de his verbis disputationem. 21. Cum ergo hac transformatione ad perfectum fuerit haec imago renovata, similes Deo erimus, quoniam videbimus eum, non per speculum, sed sicuti est: quod dicit apostolus Paulus, facie ad faciem. Nunc vero in hoc speculo, in hoc aenigmate, in hac qualicumque similitudine, quanta sit etiam dissimilitudo, quis potest explicare? Attingam tamen aliqua, ut valeo, quibus id possit adverti.
Önce şunu soralım: Bildiklerimizi konuştuğumuzda düşüncemizin doğru olarak kendisinden biçimlendiği ilmin kendisi, ne kadar usta ve ne kadar bilgili olursa olsun bir insana ne türden ya da ne kadar ulaşabilir? Bedenin hislerinden ruha gelen şeyleri bir yana bırakalım. Bunlarda o kadar çok şey göründüğünden başkadır ki, onların doğruya benzerliğinin fazlasıyla baskısı altındaki deli kendini akıllı sanır. Akademik felsefe de buradan o kadar güç kazandı ki her şeyden şüphe ederek çok daha sefilce delirdi. Öyleyse bedenin hislerinden ruha gelen şeyler bir yana bırakılırsa, yaşadığımızı bildiğimiz gibi bildiğimiz ne kadar şey kalır? Bunda doğruya benzer bir şeyle belki aldanırız diye hiç korkmayız; çünkü aldanan kişinin de yaşadığı kesindir. Bu, dışarıdan karşımıza çıkan görüntüler arasında da sayılmaz ki göz onda aldanabilsin; suda kürek kırık göründüğünde, gemiyle gidenlere kuleler hareket ediyor göründüğünde ve göründüğünden başka olan daha yüzlerce şeyde aldandığı gibi. Çünkü bu, beden gözüyle görülmez. Yaşadığımızı bildiğimiz ilim en içteki ilimdir; burada Akademik bile şunu diyemez: "Belki uyuyorsun da bilmiyorsun, rüyada görüyorsun." Düş görenlerin görüntülerinin uyanıkların görüntülerine çok benzediğini kim bilmez? Ama hayatının ilminden emin olan kişi bu konuda "Uyanık olduğumu biliyorum" demez, "Yaşadığımı biliyorum" der. İster uyusun ister uyanık olsun, yaşar. Bu ilimde rüyalarla da aldanamaz; çünkü uyumak da, rüyada görmek de yaşayana aittir. Akademik bu ilme karşı şunu da diyemez: "Belki delirmişsin de bilmiyorsun"; gerçi delilerin görüntüleri de akıllıların görüntülerine çok benzer, ama delirmiş olan da yaşar. Ve kişi Akademiklere karşı "Deli olmadığımı biliyorum" demez, "Yaşadığımı biliyorum" der. Demek ki yaşadığını bildiğini söyleyen asla aldanamaz ve yalan söyleyemez. Öyleyse "Yaşadığımı biliyorum" diyenin karşısına bin türlü aldatıcı görüntü çıkarılsın; hiçbirinden korkmayacaktır, çünkü aldanan da yaşar. Ama insan ilmine yalnız bu türden şeyler aitse, bunlar pek azdır; meğer ki her türde öyle çoğalsınlar ki az olmak şöyle dursun, sonsuz bir sayıya doğru uzandıkları görülsün. Çünkü "Yaşadığımı biliyorum" diyen, tek bir şeyi bildiğini söyler; "Yaşadığımı bildiğimi biliyorum" derse artık iki şey olur; bu ikisini bilmesi ise üçüncü bir bilmedir. Böylece, gücü yeterse, dördüncüyü, beşinciyi ve sayısız şeyi ekleyebilir. Ama sayısız bir sayıyı ne tek tek ekleyerek kavrayabilir ne de sayısızca söyleyebilir; yine de şunu son derece kesin olarak kavrar ve söyler: Bu doğrudur ve o kadar sayısızdır ki onun sonsuz sayısını gerçekten kavrayıp söyleyemez. Bu, kesin bir iradede de benzer biçimde fark edilebilir. "Mesut olmak istiyorum" diyen birine "Belki aldanıyorsun" diye cevap vermek kimin için arsızlık olmaz? Ve "Bunu istediğimi biliyorum ve bunu bildiğimi biliyorum" derse, bu ikisine üçüncüyü, yani bu ikisini bildiğini, dördüncüyü, yani bu ikisini bildiğini bildiğini ekleyebilir ve benzer şekilde sonsuz sayıya ilerleyebilir. Yine biri "Yanılmak istemiyorum" derse, ister yanılsın ister yanılmasın, yanılmak istemediği doğru olmayacak mı? Ona "Belki aldanıyorsun" demek ne büyük arsızlık olurdu! Çünkü nerede aldanırsa aldansın, aldanmak istemediği konusunda elbette aldanmaz. Bunu bildiğini söylerse de bilinen şeylerin sayısına istediği kadar ekler ve sayının sonsuz olduğunu görür. Çünkü "Aldanmak istemiyorum, bunu istemediğimi biliyorum ve bunu bildiğimi biliyorum" diyen kişi, ifadesi pek uygun olmasa da, buradan sonsuz bir sayı gösterebilir. İnsanın hiçbir şey bilemeyeceğini ileri süren Akademiklere karşı geçerli başka şeyler de bulunur. Ama ölçülü olmak gerekir, özellikle de bu eserde bu işe girişmediğimiz için. Bu konuda dönüşümümüzün ilk zamanlarında yazdığımız üç kitap vardır. Onları okuyabilen ve okumak isteyen, okuduktan sonra da anlayan kişiyi, onların hakikatin kavranmasına karşı bulduğu birçok delilden hiçbiri
CAPUT XII. Primo ipsa scientia, de qua veraciter cogitatio nostra formatur, quando quae scimus loquimur, qualis aut quanta potest homini provenire, quamlibet peritissimo atque doctissimo? Exceptis enim quae in animum veniunt a sensibus corporis, in quibus tam multa aliter sunt quam videntur, ut eorum verisimilitudine nimium constipatus, sanus sibi esse videatur qui insanit; unde Academica philosophia sic invaluit, ut de omnibus dubitans multo miserius insaniret: his ergo exceptis quae a corporis sensibus in animum veniunt, quantum rerum remanet quod ita sciamus, sicut nos vivere scimus? in quo prorsus non metuimus, ne aliqua verisimilitudine forte fallamur, quoniam certum est etiam eum qui fallitur vivere; nec in eis visis hoc habetur, quae obiiciuntur extrinsecus, ut in eo sic fallatur oculus, quemadmodum fallitur cum in aqua remus videtur infractus, et navigantibus turres moveri, et alia sexcenta quae aliter sunt quam videntur; quia nec per oculum carnis hoc cernitur. Intima scientia est qua nos vivere scimus, ubi ne illud quidem Academicus dicere potest: Fortasse dormis, et nescis, et in somnis vides. Visa quippe somniantium simillima esse visis vigilantium quis ignorat? Sed qui certus est de vitae suae scientia, non in ea dicit, Scio me vigilare; sed, Scio me vivere: sive ergo dormiat, sive vigilet, vivit. Nec in ea scientia per somnia falli potest; quia et dormire et in somnis videre, viventis est. Nec illud potest Academicus adversus istam scientiam dicere, Furis fortassis et nescis; quia sanorum visis simillima sunt etiam visa furentium: sed qui furit vivit. Nec contra Academicos dicit, Scio me non furere; sed, Scio me vivere. Nunquam ergo falli nec mentiri potest, qui se vivere dixerit scire. Mille itaque fallacium visorum genera obiiciantur ei qui dicit, Scio me vivere; nihil horum timebit, quando et qui fallitur vivit. Sed si talia sola pertinent ad humanam scientiam, perpauca sunt; nisi quia in unoquoque genere ita multiplicantur, ut non solum pauca non sint, verum etiam reperiantur per infinitum numerum tendere. Qui enim dicit, Scio me vivere, unum aliquid scire se dicit: proinde si dicat, Scio me scire me vivere; duo sunt iam; hoc vero quod scit haec duo, tertium scire est: sic potest addere et quartum, et quintum, et innumerabilia, si sufficiat. Sed quia innumerabilem numerum vel comprehendere singula addendo, vel dicere innumerabiliter non potest, hoc ipsum certissime comprehendit ac dicit, et verum hoc esse, et tam innumerabile, ut vere eius infinitum numerum non possit comprehendere ac dicere. Hoc et in voluntate certa similiter adverti potest. Quis est enim cui non impudenter respondeatur, Forte falleris, dicenti, Volo beatus esse? Et si dicat, Scio me hoc velle, et hoc me scire scio; iam his duobus et tertium potest addere, quod haec duo sciat; et quartum, quod haec duo scire se sciat, et similiter in infinitum numerum pergere. Item si quispiam dicat, Errare nolo; nonne sive erret sive non erret, errare tamen eum nolle verum erit? Quis est qui huic non impudentissime dicat, Forsitan falleris? cum profecto ubicumque fallatur, falli se tamen nolle non fallitur. Et si hoc scire se dicat, addit quantum vult rerum numerum cognitarum, et numerum esse perspicit infinitum. Qui enim dicit, Nolo me falli et hoc me nolle scio, et hoc me scire scio; iam et si non commoda elocutione, potest hinc infinitum numerum ostendere: et alia reperiuntur, quae adversus Academicos valeant, qui nihil ab homine sciri posse contendunt. Sed modus adhibendus est, praesertim quia in opere isto non hoc suscepimus. Sunt inde libri tres nostri, primo nostrae conversionis tempore conscripti, quos qui potuerit et voluerit legere lectosque intellexerit, nihil eum profecto quae ab eis contra
197_2sarsmayacaktır. Çünkü bilinen şeylerin iki türü vardır: biri ruhun bedenin hisleri aracılığıyla kavradığı şeyler, öteki kendi kendisiyle kavradığı şeyler. O filozoflar bedenin hislerine karşı çok gevezelik ettiler; ama ruhun gerçek şeyleri kendi kendisiyle çok sağlam biçimde kavramasını, örneğin söylediğim "Yaşadığımı biliyorum" sözünü, hiçbir şekilde şüpheye düşüremediler. Ama bedenin hisleri aracılığıyla öğrendiğimiz şeylerin doğru olduğundan şüphe etmek bizden uzak olsun; çünkü göğü, yeri ve onlarda bize bilinen şeyleri, bizi de onları da yaratan bize bildirmek istediği kadarıyla, onlar aracılığıyla öğrendik. Başkalarının tanıklığıyla öğrendiğimiz şeyleri bildiğimizi inkâr etmek de bizden uzak olsun. Yoksa Okyanus'un var olduğunu bilmeyiz; çok yaygın bir şöhretin bize tanıttığı ülkelerin ve şehirlerin var olduğunu bilmeyiz; tarih okuyarak öğrendiğimiz insanların ve onların işlerinin var olmuş olduğunu bilmeyiz; her gün her yerden haber verilen ve birbirine uyan, birbirini doğrulayan belirtilerle sağlamlaşan şeyleri bilmeyiz; nihayet hangi yerlerde ya da hangi insanlardan doğduğumuzu bilmeyiz; çünkü bütün bunlara başkalarının tanıklığıyla inandık. Bunu söylemek son derece saçmaysa, yalnız kendi bedenlerimizin değil başkalarının bedenlerinin hislerinin de ilmimize çok şey kattığını itiraf etmek gerekir.
- Demek ki insan ruhu, kendi kendisiyle, kendi bedeninin hisleriyle ve başkalarının tanıklıklarıyla kavrayıp bildiği bütün bu şeyleri hafızanın hazinesinde saklı tutar. Bildiğimizi konuştuğumuzda gerçek söz bunlardan doğar; ama bütün seslerden, sesin bütün düşüncesinden önce gelen bir söz. Çünkü o zaman söz, kendisinden doğduğu ve sureti olduğu bilinen şeye en çok benzer; çünkü ilmin görmesinden düşüncenin görmesi doğar. Bu, hiçbir dile ait olmayan söz, gerçek bir şeyden gelen gerçek sözdür; kendinden hiçbir şeyi yoktur, bütünüyle doğduğu o ilimdendir. Bildiğini konuşan kişinin bunu ne zaman öğrendiği de önemli değildir; bazen öğrenir öğrenmez söyler; yeter ki söz gerçek olsun, yani bilinen şeylerden doğmuş olsun.197_2
perceptionem veritatis argumenta multa inventa sunt, permovebunt. Cum enim duo sint genera rerum quae sciuntur, unum earum quae per sensus corporis percipit animus, alterum earum quae per se ipsum: multa illi philosophi garrierunt contra corporis sensus: animi autem quasdam firmissimas per se ipsum perceptiones rerum verarum, quale illud est quod dixi, Scio me vivere, nequaquam in dubium vocare potuerunt. Sed absit a nobis ut ea quae per sensus corporis didicimus, vera esse dubitemus: per eos quippe didicimus coelum et terram, et ea quae in eis nota sunt nobis, quantum ille qui et nos et ipsa condidit, innotescere nobis voluit. Absit etiam ut scire nos negemus, quae testimonio didicimus aliorum: alioquin esse nescimus Oceanum; nescimus esse terras atque urbes, quas celeberrima fama commendat; nescimus fuisse homines et opera eorum, quae historica lectione didicimus; nescimus quae quotidie undecumque nuntiantur, et indiciis consonis contestantibusque firmantur; postremo nescimus in quibus locis, vel ex quibus hominibus fuerimus exorti; quia haec omnia testimoniis credidimus aliorum. Quod si absurdissimum est dicere: non solum nostrorum, verum etiam et alienorum corporum sensus plurimum addidisse nostrae scientiae confitendum est. 22. Haec igitur omnia, et quae per se ipsum, et quae per sensus sui corporis, et quae testimoniis aliorum percepta scit animus humanus, thesauro memoriae condita tenet, ex quibus gignitur verbum verum, quando quod scimus loquimur, sed verbum ante omnem sonum, ante omnem cogitationem soni. Tunc enim est verbum simillimum rei notae, de qua gignitur et imago eius, quoniam de visione scientiae visio cogitationis exoritur, quod est verbum linguae nullius, verbum verum de re vera, nihil de suo habens, sed totum de illa scientia de qua nascitur. Nec interest quando id didicerit, qui quod scit loquitur; aliquando enim statim ut discit, hoc dicit; dum tamen verbum sit verum, id est, de notis rebus exortum.
Ama Tanrı Baba —Tanrı'dan Tanrı olan Söz ondan doğmuştur—, evet, Tanrı Baba kendisi için kendisi olan o bilgelikte bazı şeyleri bedeninin hissi aracılığıyla, bazılarını kendi kendisiyle mi öğrendi? Tanrı'yı akıllı bir hayvan olarak değil, akıllı ruhun üstünde düşünen kim bunu söyleyebilir? Onu, bütün hayvanlardan ve bütün ruhlardan üstün tutanların düşünebildiği kadar düşünen kim? Gerçi bunlar da onu henüz yüz yüze, olduğu gibi değil, ayna aracılığıyla ve bilmece içinde tahmin ederek görürler. Tanrı Baba, hiç bedeni olmadığı için beden aracılığıyla değil kendi kendisiyle bildiği şeyleri başka bir yerden, birinden mi öğrendi; ya da onları bilmek için habercilere veya tanıklara mı muhtaç oldu? Elbette hayır. Çünkü bildiği her şeyi bilmek için o kusursuzluk ona yeter. Gerçi habercileri, yani melekleri vardır; ama bunlar ona bilmediği şeyleri haber vermek için değildir, çünkü bilmediği hiçbir şey yoktur. Onların iyiliği, kendi işleri hakkında onun hakikatine danışmaktır. Onların ona bazı şeyler haber verdiğinin söylenmesi de budur: Kendisi onlardan öğrensin diye değil, onlar ondan, onun Sözü aracılığıyla, bedensel bir ses olmaksızın öğrensinler diye. Onun istediği şeyi, onun gönderdiği kişilere haber verirler; her şeyi ondan, onun o Sözü aracılığıyla işitirler; yani ne yapmaları gerektiğini, neyi kime ve ne zaman haber vermeleri gerektiğini onun hakikatinde bulurlar. Nitekim biz de ona dua ederiz, ama ihtiyaçlarımızı ona öğretmeyiz. Çünkü onun Sözü der: "Babanız, siz ondan istemeden önce neye ihtiyacınız olduğunu bilir." Bunu da bir zamandan beri bilmeye başlamış değildir. Gelecekteki bütün zamansal şeyleri ve onların içinde ondan neyi ve ne zaman isteyeceğimizi, kimi ve hangi konularda işiteceğini ya da işitmeyeceğini başlangıçsız olarak önceden bildi. Bütün yarattıklarını ise, ruhanî olsun bedensel olsun, var oldukları için bilmez; bildiği için var olurlar. Çünkü yaratacağı şeyleri bilmiyor değildi. Demek ki bildiği için yarattı; yarattığı için bilmedi. Onları yaratıldıktan sonra da, yaratılacakken bildiğinden başka türlü bilmedi; çünkü onlardan onun bilgeliğine hiçbir şey eklenmedi; onlar gerektiği gibi ve gerektiği zaman var olurken o bilgelik olduğu gibi kaldı. Sirak kitabında da böyle yazılmıştır: "Yaratılmadan önce her şey ona bilinirdi; tamamlandıktan sonra da öyle." "Öyle" diyor, başka türlü değil: Hem yaratılmadan önce hem tamamlandıktan sonra ona öyle bilinirler. Demek ki bizim ilmimiz bu ilme pek benzemez. Tanrı'nın ilmi aynı zamanda bilgeliğidir; bilgeliği de özü ya da cevheridir. Çünkü o tabiatın şaşılası basitliğinde bilge olmak bir şey, var olmak başka şey değildir; bilge olmak neyse var olmak da odur; önceki kitaplarda da sık sık söylediğimiz gibi. Bizim ilmimiz ise pek çok şeyde yitirilebilir ve yeniden kazanılabilir; çünkü bizim için var olmak bilmek ya da bilge olmakla aynı değildir: Başka yerden öğrendiğimiz şeyleri bilmesek ve onlarda bilge olmasak da var olabiliriz. Bu yüzden bizim ilmimiz Tanrı'nın o ilmine nasıl benzemezse, ilmimizden doğan sözümüz de Baba'nın özünden doğmuş o Tanrı Sözüne öyle benzemez. Bu, "Baba'nın ilminden, Baba'nın bilgeliğinden" demem gibidir; ya da daha açık bir ifadeyle: "İlim olan Baba'dan, bilgelik olan Baba'dan."
CAPUT XIII. Sed numquid Deus Pater, de quo natum est Verbum de Deo Deus; numquid ergo Deus Pater in illa sapientia quod est ipse sibi, alia didicit per sensum corporis sui, alia per se ipsum? Quis hoc dicat, qui non animal rationale, sed supra animam rationalem Deum cogitat; quantum ab eis cogitari potest, qui eum omnibus animalibus et omnibus animis praeferunt, quamvis per speculum et in aenigmate coniiciendo videant, nondum facie ad faciem sicuti est? Numquid Deus Pater ea ipsa, quae non per corpus, quod est ei nullum, sed per se ipsum scit, aliunde ab aliquo didicit, aut nuntiis vel testibus, ut ea sciret, indiguit? Non utique: ad omnia quippe scienda quae scit, sufficit sibi illa perfectio. Habet quidem nuntios, id est Angelos, non tamen qui ei quae nescit annuntient; non enim sunt ulla quae nesciat: sed bonum eorum est de operibus suis eius consulere veritatem, et hoc est quod ei dicuntur nonnulla nuntiare, non ut ipse ab eis discat, sed ut ab illo ipsi per Verbum eius sine corporali sono. Nuntiant etiam quod voluerit, ab eo missi ad quos voluerit, totum ab illo per illud Verbum eius audientes; id est, in eius veritate invenientes quid sibi faciendum, quid, quibus, et quando nuntiandum sit. Nam et nos oramus eum, nec tamen necessitates nostras docemus eum. Novit enim, ait Verbum eius, Pater vester quid vobis necessarium sit, priusquam petatis ab eo. Nec ista ex aliquo tempore cognovit, ut nosset: sed futura omnia temporalia, atque in eis etiam quid et quando ab illo petituri fueramus, et quos et de quibus rebus vel exauditurus vel non exauditurus esset, sine initio ante praescivit. Universas autem creaturas suas, et spirituales et corporales, non quia sunt ideo novit; sed ideo sunt quia novit. Non enim nescivit quae fuerat creaturus. Quia ergo scivit, creavit; non quia creavit, scivit. Nec aliter ea scivit creata, quam creanda: non enim eius sapientiae aliquid accessit ex eis; sed illis existentibus sicut oportebat, et quando oportebat, illa mansit ut erat. Ita et scriptum est in libro Ecclesiastico: Antequam crearentur, omnia nota sunt illi; sic et postquam consummata sunt. Sic, inquit, non aliter, et antequam crearentur, et postquam consummata sunt, sic ei nota sunt. Longe est ergo huic scientiae scientia nostra dissimilis. Quae autem scientia Dei est, ipsa et sapientia; et quae sapientia, ipsa essentia sive substantia. Quia in illius naturae simplicitate mirabili, non est aliud sapere, aliud esse; sed quod est sapere, hoc est et esse, sicut et in superioribus libris saepe iam diximus. Nostra vero scientia in rebus plurimis propterea et amissibilis est et receptibilis, quia non hoc est nobis esse quod scire vel sapere: quoniam esse possumus, etiam si nesciamus, neque sapiamus ea quae aliunde didicimus. Propter hoc, sicut nostra scientia illi scientiae Dei, sic et nostrum verbum quod nascitur de nostra scientia, dissimile est illi Verbo Dei quod natum est de Patris essentia. Tale est autem ac si dicerem, De Patris scientia, de Patris sapientia; vel, quod est expressius, De Patre scientia, de Patre sapientia.
- Demek ki Baba Tanrı'nın Sözü, biricik Oğul, Baba'ya her bakımdan benzer ve eşittir: Tanrı'dan Tanrı, ışıktan ışık, bilgelikten bilgelik, özden öz. Tamamen Baba'nın olduğu şeydir, ama yine de Baba değildir; çünkü bu Oğul'dur, o Baba. Bu yüzden Baba'nın bildiği her şeyi bilir; ama onun için bilmek de var olmak gibi Baba'dandır. Çünkü orada bilmek ve var olmak birdir. Bu yüzden Baba'nın var olması Oğul'dan olmadığı gibi bilmesi de Oğul'dan değildir. Demek ki Baba, adeta kendini söyleyerek kendisine her bakımdan eşit olan Sözü doğurdu. Çünkü Sözünde kendisinde olandan daha az ya da daha fazla bir şey olsaydı, kendini bütünüyle ve kusursuzca söylemiş olmazdı. "Evet, evet; hayır, hayır" sözü en yüce biçimde orada tanınır. Bu yüzden bu Söz gerçekten hakikattir: Doğduğu o ilimde ne varsa onda da vardır; o ilimde olmayan onda da yoktur. Bu Sözün yanlış bir şeye sahip olması asla mümkün değildir; çünkü değişmez biçimde, kendisinden geldiği nasılsa öyledir. Çünkü "Oğul, Baba'nın yaptığını görmedikçe kendiliğinden hiçbir şey yapamaz." Bunu yapamaması kudretindendir; bu güçsüzlük değil, hakikatin yanlış olamamasını sağlayan sağlamlıktır. Demek ki Tanrı Baba her şeyi kendinde bilir, Oğul'da da bilir: kendinde, kendini bilir gibi; Oğul'da ise, kendinde olan bütün bu şeylerden gelen kendi Sözünü bilir gibi. Oğul da her şeyi benzer biçimde bilir: kendinde, Baba'nın kendinde bildiği şeylerden doğmuş şeyler olarak; Baba'da ise, Oğul'un kendinde bildiği şeylerin kendilerinden doğduğu şeyler olarak. Demek ki Baba ile Oğul birbirini bilir; ama o doğurarak, bu doğarak. Onların ilminde, bilgeliğinde, özünde olan her şeyi her biri birden görür. Parça parça ya da tek tek görmez; sanki bakış oradan buraya, buradan oraya, sonra yine oradan ya da buradan başka başka şeylere gidip geliyormuş, bazı şeyleri ancak başkalarını görmeyerek görebiliyormuş gibi değil. Dediğim gibi, her şeyi birden görür ve bunlardan her zaman görmediği hiçbir şey yoktur.
- Bizim o sözümüz ise ne bir sese ne de sesin düşüncesine sahiptir; içeride görerek söylediğimiz şeyin sözüdür ve bu yüzden hiçbir dile ait değildir. Bu bakımdan bu bilmecede, Tanrı da olan o Tanrı Sözüne bir ölçüde benzer; çünkü o Söz Baba'nın ilminden nasıl doğduysa bu söz de bizim ilmimizden öyle doğar. Öyleyse o Söze bir ölçüde benzer bulduğumuz bu türden sözümüzün ona ne kadar benzemez olduğuna da, söyleyebildiğimiz kadarıyla, bakmaktan üşenmeyelim.199
CAPUT XIV. 23. Verbum ergo Dei Patris unigenitus Filius, per omnia Patri similis et aequalis, Deus de Deo, lumen de lumine, sapientia de sapientia, essentia de essentia; est hoc omnino quod Pater, non tamen Pater; quia iste Filius, ille Pater. Ac per hoc novit omnia quae novit Pater: sed ei nosse de Patre est, sicut esse. Nosse enim et esse ibi unum est. Et ideo Patri sicut esse non est a Filio, ita nec nosse. Proinde tanquam se ipsum dicens Pater genuit Verbum sibi aequale per omnia. Non enim se ipsum integre perfecteque dixisset, si aliquid minus aut amplius esset in eius Verbo quam in ipso. Ibi summe illud agnoscitur, Est, est; Non, non. Et ideo Verbum hoc vere veritas est: quoniam quidquid est in ea scientia de qua genitum est, et in ipso est; quod autem in ea non est, nec in ipso est. Et falsum habere aliquid hoc Verbum nunquam potest: quia immutabiliter sic se habet, ut se habet de quo est. Non enim potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Potenter hoc non potest, nec est infirmitas ista, sed firmitas, qua falsa esse non potest veritas. Novit itaque omnia Deus Pater in se ipso, novit in Filio: sed in se ipso tanquam se ipsum, in Filio tanquam Verbum suum, quod est de his omnibus quae sunt in se ipso. Omnia similiter novit et Filius, in se scilicet, tanquam ea quae nata sunt de iis quae Pater novit in se ipso: in Patre autem, tanquam ea de quibus nata sunt, quae ipse Filius novit in se ipso. Sciunt ergo invicem Pater et Filius: sed ille gignendo, iste nascendo. Et omnia quae sunt in eorum scientia, in eorum sapientia, in eorum essentia, unusquisque eorum simul videt; non particulatim aut singillatim, velut alternante conspectu hinc illuc, et inde huc, et rursus inde vel inde in aliud atque aliud, ut aliqua videre non possit nisi non videns alia: sed, ut dixi, simul omnia videt, quorum nullum est quod non semper videt. 24. Verbum autem nostrum illud quod non habet sonum neque cogitationem soni, sed eius rei quam videndo intus dicimus, et ideo nullius linguae est; atque inde utcumque simile est in hoc aenigmate illi Verbo Dei, quod etiam Deus est, quoniam sic et hoc de nostra nascitur, quemadmodum et illud de scientia Patris natum est: nostrum ergo tale verbum, quod invenimus esse utcumque illi simile, quantum sit etiam dissimile sicut a nobis dici potuerit, non pigeat intueri.
Sözümüz yalnız ilmimizden mi doğar? Bilmediğimiz birçok şeyi de söylemiyor muyuz? Hem de şüphe ederek değil, doğru olduklarını sanarak söylüyoruz. Bunlar belki doğruysa, sözümüzde değil, hakkında konuştuğumuz şeylerin kendisinde doğrudur; çünkü bilinen şeyden doğandan başka söz gerçek söz değildir. Demek ki sözümüz bu şekilde yanlıştır: yalan söylediğimizde değil, aldandığımızda. Şüphe ettiğimizde ise, şüphe ettiğimiz şeye dair henüz söz yoktur, ama şüphenin kendisine dair söz vardır. Çünkü şüphe ettiğimiz şeyin doğru olup olmadığını bilmesek de şüphe ettiğimizi biliriz; bu yüzden bunu söylediğimizde söz gerçektir, çünkü bildiğimizi söyleriz. Peki yalan da söyleyebilmemize ne demeli? Bunu yaptığımızda elbette isteyerek ve bilerek yanlış bir söze sahip oluruz; ama burada yalan söylediğimiz gerçek bir sözdür, çünkü bunu biliriz. Yalan söylediğimizi itiraf ettiğimizde de doğruyu söyleriz; çünkü bildiğimizi söyleriz: Yalan söylediğimizi biliriz. Ama Tanrı olan ve bizden daha kudretli olan o Söz bunu yapamaz. Çünkü Baba'nın yaptığını görmedikçe hiçbir şey yapamaz; kendiliğinden konuşmaz; Baba onu biricik olarak söylediğinde, söylediği her şey ona Baba'dan gelir. O Sözün büyük kudreti yalan söyleyememesidir; çünkü orada "evet ve hayır" olamaz, yalnız "evet, evet; hayır, hayır" vardır. "Ama gerçek olmayana söz bile denmemeli" denirse, öyle olsun, seve seve katılıyorum. Peki sözümüz gerçek olduğunda ve bu yüzden haklı olarak söz diye adlandırıldığında, nasıl "görmeden görme" ya da "ilimden ilim" denebiliyorsa, "özden öz" de denebilir mi; tıpkı o Tanrı Sözü hakkında en çok söylendiği ve en çok söylenmesi gerektiği gibi? Neden denemez? Çünkü bizim için var olmak bilmekle aynı değildir. Bildiğimiz birçok şey hafıza aracılığıyla bir bakıma yaşar, unutuşla da bir bakıma ölür. Bu yüzden onlar artık bilgimizde olmadığında biz yine de varızdır; ilmimiz ruhumuzdan kayıp bizden yitip gittiğinde de yaşamaya devam ederiz.
CAPUT XV. Numquid verbum nostrum de sola scientia nostra nascitur? Nonne multa dicimus etiam quae nescimus? Nec dubitantes ea dicimus, sed vera esse arbitrantes: quae forte si vera sunt, in ipsis rebus de quibus loquimur, non in verbo nostro vera sunt; quia verbum verum non est, nisi quod de re quae scitur, gignitur. Falsum est ergo isto modo verbum nostrum, non cum mentimur, sed cum fallimur. Cum autem dubitamus, nondum est verbum de re de qua dubitamus, sed de ipsa dubitatione verbum est. Quamvis enim non noverimus an verum sit unde dubitamus, tamen dubitare nos novimus: ac per hoc cum hoc dicimus, verum verbum est; quoniam quod novimus dicimus. Quid, quod etiam mentiri possumus? Quod cum facimus, utique volentes et scientes falsum verbum habemus: ubi verum verbum est mentiri nos; hoc enim scimus. Et cum mentitos nos esse confitemur, verum dicimus: quod scimus enim dicimus; scimus namque nos esse mentitos. Verbum autem illud quod est Deus et potentius est nobis, hoc non potest. Non enim potest facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem: et non a se ipso loquitur, sed a Patre illi est omne quod loquitur, cum ipsum Pater unice loquitur: et magna illius Verbi potentia est, non posse mentiri; quia non potest esse illic Est et non, sed Est, est; Non, non. At enim nec verbum dicendum est, quod verum non est. Si ita, libens assentior. Quid, cum verum est verbum nostrum, et ideo recte verbum vocatur, numquid sicut dici potest vel visio de visione, vel scientia de scientia, ita dici potest essentia de essentia, sicut illud Dei Verbum maxime dicitur maximeque dicendum est? Quid ita? quia non hoc est nobis esse, quod est nosse. Multa quippe novimus quae per memoriam quodam modo vivunt, ita et oblivione quodam modo moriuntur: atque ideo cum illa iam non sint in notitia nostra, nos tamen sumus; et cum scientia nostra animo lapsa perierit a nobis, nos tamen vivimus.
- Öyle bilinen şeyler de vardır ki hiçbir zaman akıldan çıkamazlar, çünkü hazırdırlar ve ruhun kendi tabiatına aittirler; yaşadığımızı bilmemiz böyledir (ruh var oldukça bu bilgi de kalır; ruh her zaman kaldığına göre bu da her zaman kalır). İşte bu ve buna benzer başka şeyler bulunursa —ki Tanrı'nın sureti daha çok bunlarda seyredilmelidir—, bunlar her zaman bilinse de her zaman düşünülmedikleri için, onlar hakkında ebedî bir sözden nasıl söz edilebileceğini bulmak güçtür; çünkü bizim sözümüz düşüncemizle söylenir. Ruh için yaşamak ebedîdir, yaşadığını bilmek de ebedîdir; ama kendi hayatını düşünmek ya da hayatının bilgisini düşünmek ebedî değildir; çünkü başka başka şeyler düşünmeye başlayınca bunu düşünmeyi bırakır, bilmeyi bırakmasa da. Buradan şu çıkar: Ruhta ebedî bir ilim bulunabilse de aynı ilmin düşünülmesi ebedî olamıyorsa ve gerçek, en içteki sözümüz ancak düşüncemizle söyleniyorsa, ebedî ve kendisiyle birlikte ebedî olan bir Söze yalnız Tanrı'nın sahip olduğu anlaşılır. Meğer ki düşünme imkânının kendisine söz demek gerektiği söylensin —çünkü bilinen şey düşünülmediği zaman da hakikaten düşünülebilir— ve bu sözün, ilmin kendisi ne kadar sürekliyse o kadar sürekli olduğu ileri sürülsün. Ama düşüncenin görüşünde henüz biçimlenmemiş olan şey nasıl söz olur? Kendisinden doğduğu ilmin suretine sahip değilse ve yalnız sahip olabildiği için şimdiden söz diye adlandırılıyorsa, o ilme nasıl benzeyecek? Bu, "söz olabildiği için şimdiden söz denmelidir" demekle aynıdır. Peki söz olabilen ve bu yüzden şimdiden söz adına layık olan nedir? Diyorum ki bu biçimlenebilir ama henüz biçimlenmemiş şey, zihnimizin bir şeyi değil midir? Bir onu, bir bunu, bulduğumuz ya da aklımıza geldiği gibi düşündüğümüz sırada onu dönüp dolaşan bir hareketle şuraya buraya savururuz. Dönüp dolaşan bir hareketle savurduğumuzu söylediğim o şey bildiğimiz şeye ulaşıp ondan biçimlenince, onun her bakımdan benzerliğini alınca, işte o zaman gerçek söz olur; öyle ki her şey nasıl biliniyorsa öyle de düşünülür, yani sessizce, elbette bir dile ait olan seslerin düşüncesi bile olmadan, yürekte öylece söylenir. Bu yüzden, bir kelime üzerine tartışmakla uğraşıyor görünmeyelim diye, zihnimizin ilmimizden biçimlenebilen o şeyine, biçimlenmeden önce de, deyim yerindeyse artık biçimlenebilir olduğu için söz denmesi gerektiğini kabul etsek bile, bunun Tanrı'nın suretinde öyle bulunan o Tanrı Sözünden ne kadar uzak, ona ne kadar benzemez olduğunu kim görmez? O Söz biçimlenmeden önce biçimlenebilir olmamıştır, hiçbir zaman biçimsiz de olamaz; o basit bir surettir, kendisinden olduğu Varlık'a basitçe eşittir ve şaşılacak biçimde onunla birlikte ebedîdir.200_2
- Illa etiam quae ita sciuntur, ut numquam excidere possint, quoniam praesentia sunt, et ad ipsius animi naturam pertinent, ut est illud quod nos vivere scimus (manet enim hoc quamdiu animus manet, et quia semper manet animus, et hoc semper manet): id ergo et si qua reperiuntur similia, in quibus imago Dei potius intuenda est, etiamsi semper sciuntur, tamen quia non semper etiam cogitantur, quomodo de his dicatur verbum sempiternum, cum verbum nostrum nostra cogitatione dicatur, invenire difficile est. Sempiternum est enim animo vivere, sempiternum est scire quod vivit: nec tamen sempiternum est cogitare vitam suam, vel cogitare scientiam vitae suae; quoniam cum aliud atque aliud coeperit, hoc desinet cogitare, quamvis non desinat scire. Ex quo fit, ut si potest esse in animo aliqua scientia sempiterna, et sempiterna esse non potest eiusdem scientiae cogitatio, et verbum verum nostrum intimum nisi nostra cogitatione non dicitur, solus Deus intellegatur habere Verbum sempiternum sibique coaeternum. Nisi forte dicendum est, ipsam possibilitatem cogitationis, quoniam id quod scitur, etiam quando non cogitatur, potest tamen veraciter cogitari, verbum esse tam perpetuum, quam scientia ipsa perpetua est. Sed quomodo est verbum, quod nondum in cogitationis visione formatum est? Quomodo erit simile scientiae de qua nascitur, si eius non habet formam, et ideo iam vocatur verbum quia potest habere? Tale est enim ac si dicatur, ideo iam vocandum esse verbum quia potest esse verbum. Sed quid est quod potest esse verbum, et ideo iam dignum est verbi nomine? Quid est, inquam, hoc formabile nondumque formatum, nisi quiddam mentis nostrae, quod hac atque hac volubili quadam motione iactamus, cum a nobis nunc hoc, nunc illud, sicut inventum fuerit vel occurrerit, cogitatur? Et tunc fit verum verbum, quando illud quod nos dixi volubili motione iactare, ad id quod scimus pervenit, atque inde formatur, eius omnimodam similitudinem capiens; ut quomodo res quaeque scitur, sic etiam cogitetur, id est, sine voce, sine vocis cogitatione, quae profecto alicuius linguae est, sic in corde dicatur. Ac per hoc etiam si concedamus, ne de controversia vocabuli laborare videamur, iam vocandum esse verbum quiddam illud mentis nostrae quod de nostra scientia formari potest, etiam priusquam formatum sit, quia iam, ut ita dicam, formabile est; quis non videat, quanta hic sit dissimilitudo ab illo Dei Verbo, quod in forma Dei sic est, ut non antea fuerit formabile priusquam formatum, nec aliquando esse possit informe, sed sit forma simplex et simpliciter aequalis ei de quo est, et cui mirabiliter coaeterna est.
Bu yüzden o Tanrı Sözü, Tanrı'nın düşüncesi denmeyecek biçimde adlandırılır; yoksa Tanrı'da sanki dönüp dolaşan bir şey bulunduğuna, söz olmak için bir suret alıp bir suret geri alan, o sureti yitirebilen ve bir bakıma biçimsizce dolaşan bir şey bulunduğuna inanılabilir. Kelimeleri iyi tanıyan ve düşüncenin gücünü yakından görmüş olan o seçkin söz ustası, şiirinde "içinde evirip çevirir / savaşın türlü akıbetlerini" derken bunu, yani "düşünür"ü kastediyordu. Demek ki Tanrı'nın o Oğlu Tanrı'nın düşüncesi değil, Tanrı'nın Sözü diye adlandırılır. Çünkü bizim düşüncemiz bildiğimiz şeye ulaşıp ondan biçimlenince gerçek sözümüz olur. Bu yüzden Tanrı Sözü Tanrı'nın düşüncesi olmaksızın anlaşılmalıdır; öyle ki onda biçimsiz de olabilecek biçimlenebilir hiçbir şey bulunmayan basit suretin kendisi olarak anlaşılsın. Gerçi Kutsal Yazılarda Tanrı'nın düşüncelerinden de söz edilir; ama bu, orada Tanrı'nın unutmasından da söz edilen o söyleyiş tarzıyladır; oysa asıl anlamıyla Tanrı'da unutma diye bir şey yoktur.
- Şimdi bu bilmecede Tanrı ile Tanrı Sözü arasında —gerçi onda da bir benzerlik bulundu— bu kadar büyük bir benzemezlik bulunduğuna göre, şunu da itiraf etmek gerekir: "Onu olduğu gibi göreceğimiz zaman" ona benzer olacağız —bunu söyleyen de şüphesiz şimdiki benzemezliği gözetiyordu—, ama o zaman bile tabiatça ona eşit olmayacağız. Çünkü yapılmış olan tabiat her zaman yapandan küçüktür. O zaman sözümüz yanlış olmayacak, çünkü ne yalan söyleyeceğiz ne yanılacağız; belki düşüncelerimiz de bir şeyden ötekine gidip gelerek dönüp dolaşmayacak, bütün ilmimizi tek bir bakışta birden göreceğiz. Yine de o zaman, bu da olacaksa, biçimlenebilir olan yaratık biçimlenmiş olacak, öyle ki ulaşması gereken suretten artık hiçbir şeyi eksik kalmayacak; ama yine de o basitliğe eşit olmayacak. Orada biçimlenebilir bir şey biçimlenmiş ya da yeniden biçimlenmiş değildir; orada suretin kendisi vardır; ne biçimsizdir ne biçimlenmiş; orada o ebedî ve değişmez cevherin ta kendisidir.201
CAPUT XVI. Quapropter ita dicitur illud Dei Verbum, ut Dei cogitatio non dicatur, ne aliquid esse quasi volubile credatur in Deo, quod nunc accipiat, nunc recipiat formam, ut verbum sit, eamque possit amittere, atque informiter quodam modo volutari. Bene quippe noverat verba, et vim cogitationis inspexerat locutor egregius, qui dixit in carmine, "secumque volutat eventus belli varios": id est, cogitat. Non ergo ille Dei Filius cogitatio Dei, sed Verbum Dei dicitur. Cogitatio quippe nostra perveniens ad id quod scimus, atque inde formata, verbum nostrum verum est. Et ideo Verbum Dei sine cogitatione Dei debet intellegi, ut forma ipsa simplex intellegatur, non habens aliquid formabile quod esse etiam possit informe. Dicuntur quidem etiam in Scripturis sanctis cogitationes Dei; sed eo locutionis modo, quo ibi et oblivio Dei dicitur, quae utique ad proprietatem in Deo nulla est. 26. Quamobrem cum tanta sit nunc in isto aenigmate dissimilitudo Dei et Verbi Dei, in qua tamen nonnulla similitudo comperta est; illud quoque fatendum est, quod etiam cum similes ei erimus, quando videbimus eum sicuti est (quod utique qui dixit, hanc procul dubio quae nunc est dissimilitudinem attendit), nec tunc natura illi erimus aequales. Semper enim natura minor est faciente, quae facta est. Et tunc quidem verbum nostrum non erit falsum, quia neque mentiemur, neque fallemur: fortassis etiam volubiles non erunt nostrae cogitationes ab aliis in alia euntes atque redeuntes, sed omnem scientiam nostram uno simul conspectu videbimus: tamen cum et hoc fuerit, si et hoc fuerit, formata erit creatura quae formabilis fuit, ut nihil iam desit eius formae, ad quam pervenire deberet: sed tamen coaequanda non erit illi simplicitati, ubi non formabile aliquid formatum vel reformatum est, sed forma; neque informis, neque formata, ipsa ibi aeterna est immutabilisque substantia.
- Baba ve Oğul hakkında, bu aynada ve bu bilmecede görebildiğimiz kadarıyla yeterince konuştuk. Şimdi Tanrı'nın bağışıyla görmemize izin verildiği kadarıyla Kutsal Ruh'u ele almalıyız. Kutsal Yazılara göre Kutsal Ruh ne yalnız Baba'nındır ne yalnız Oğul'un, ikisinindir; bu yüzden bize, Baba ile Oğul'un birbirini sevdikleri ortak sevgiyi sezdirir. Ama ilahî söz bizi çalıştırmak için, el altında duran şeyleri değil, gizlide araştırılacak ve gizliden çıkarılacak şeyleri daha büyük bir gayretle aratmıştır. Bu yüzden Yazı "Kutsal Ruh sevgidir" dememiştir; deseydi bu meselenin hiç de küçük olmayan bir kısmını ortadan kaldırırdı. Ama "Tanrı sevgidir" demiştir; öyle ki sevgi olan Tanrı Baba mıdır, Tanrı Oğul mu, Tanrı Kutsal Ruh mu, yoksa Teslis'in kendisi olan Tanrı mı, belirsiz kalsın ve bu yüzden araştırılsın. Şunu da söyleyecek değiliz: Tanrı'ya sevgi denmesinin sebebi, sevginin kendisinin Tanrı adına layık bir cevher olması değil, Tanrı'nın bir armağanı olmasıdır; tıpkı Tanrı'ya "Çünkü sen benim sabrımsın" dendiği gibi; bu da sabrımız Tanrı'nın cevheri olduğu için değil, bize ondan geldiği için söylenmiştir; nitekim başka bir yerde "Çünkü sabrım ondandır" diye okunur. Yazıların söyleyişi bu anlayışı kolayca çürütür. Çünkü "Sen benim sabrımsın" sözü, "Rab, sen benim ümidimsin", "Tanrım, merhametim" ve buna benzer birçok söz gibidir. Ama "Rab, sevgim" ya da "Sen benim sevgimsin" ya da "Tanrı sevgimdir" denmemiştir; "Tanrı Ruh'tur" dendiği gibi "Tanrı sevgidir" denmiştir. Bunu ayırt edemeyen, anlayışı Rab'den istesin, açıklamayı bizden değil; çünkü bundan daha açık bir şey söyleyemeyiz.
- Demek ki Tanrı sevgidir; ama aranan şudur: Baba mı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu, yoksa Teslis'in kendisi mi? Çünkü o da üç tanrı değil, tek Tanrı'dır. Ama bu kitapta daha önce tartıştım: Tanrı olan Teslis, zihnimizin üçlüğünde gösterdiğimiz o üç şeyden hareketle şöyle anlaşılmamalıdır: Sanki üçünün hafızası Baba, üçünün anlayışı Oğul, üçünün sevgisi Kutsal Ruh'tur; sanki Baba kendisi için ne anlar ne sever, onun yerine Oğul anlar, Kutsal Ruh sever, kendisi ise hem kendisi hem onlar için yalnızca hatırlar; Oğul kendisi için ne hatırlar ne sever, onun yerine Baba hatırlar, Kutsal Ruh sever, kendisi ise hem kendisi hem onlar için yalnızca anlar; Kutsal Ruh da kendisi için ne hatırlar ne anlar, onun yerine Baba hatırlar, Oğul anlar, kendisi ise hem kendisi hem onlar için yalnızca sever. Tersine, daha çok şöyle anlaşılmalıdır: Bu üç şeye hepsi birlikte de, her biri ayrı ayrı da, kendi tabiatında sahiptir. Bunlar onlarda bizdeki gibi birbirinden ayrı değildir; bizde hafıza bir şey, anlayış başka bir şey, sevgi ya da muhabbet yine başka bir şeydir. Onlarda bunlar, bilgeliğin kendisi gibi, hepsine birden yeten tek bir şeydir; ve her birinin tabiatında öyle bulunur ki, değişmez ve basit cevherde olduğu gibi, ona sahip olan, sahip olduğu şeyin ta kendisidir. Bu söylenenler anlaşıldıysa ve bu kadar büyük konularda görmemize ya da tahmin etmemize izin verildiği ölçüde doğru oldukları açığa çıktıysa, Baba'ya da Oğul'a da Kutsal Ruh'a da bilgelik dendiği, hepsi birlikte üç değil tek bilgelik olduğu gibi, Baba'ya da Oğul'a da Kutsal Ruh'a da neden sevgi denmesin ve hepsi birlikte neden tek sevgi olmasın, bilmiyorum. Nitekim Baba da Tanrı'dır, Oğul da Tanrı'dır, Kutsal Ruh da Tanrı'dır; hepsi birlikte de tek Tanrı'dır.202
CAPUT XVII. 27. Satis de Patre et Filio, quantum per hoc speculum atque in hoc aenigmate videre potuimus, locuti sumus. Nunc de Spiritu sancto, quantum Deo donante videre conceditur, disserendum est. Qui Spiritus sanctus secundum Scripturas sanctas, nec Patris solius est, nec Filii solius, sed amborum: et ideo communem, qua invicem se diligunt Pater et Filius, nobis insinuat caritatem. Ut autem nos exerceret sermo divinus, non res in promptu sitas, sed in abdito scrutandas et ex abdito eruendas, maiore studio fecit inquiri. Non itaque dixit Scriptura, Spiritus sanctus caritas est; quod si dixisset, non parvam partem quaestionis istius abstulisset: sed dixit, Deus caritas est; ut incertum sit, et ideo requirendum, utrum Deus Pater sit caritas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa Trinitas. Neque enim dicturi sumus, non propterea Deum dictum esse caritatem, quod ipsa caritas sit ulla substantia quae Dei digna sit nomine; sed quod donum sit Dei, sicut dictum est Deo, Quoniam tu es patientia mea: neque enim propterea dictum est, quia Dei substantia est nostra patientia; sed quod ab ipso nobis est, sicut alibi legitur, Quoniam ab ipso est patientia mea. Hunc quippe sensum facile refellit Scripturarum ipsa locutio. Tale est enim, Tu es patientia mea; quale est, Tu es, Domine, spes mea; et, Deus meus misericordia mea, et multa similia. Non est autem dictum, Domine caritas mea; aut, Tu es caritas mea; aut, Deus caritas mea: sed ita dictum est, Deus caritas est; sicut dictum est, Deus Spiritus est. Hoc qui non discernit, intellectum a Domino, non expositionem quaerat a nobis: non enim apertius quidquam possumus dicere. 28. Deus ergo caritas est: utrum autem Pater, an Filius, an Spiritus sanctus, an ipsa Trinitas, quia et ipsa non tres dii, sed unus est Deus, hoc quaeritur. Sed iam in hoc libro superius disputavi, non sic accipiendam esse Trinitatem quae Deus est, ex illis tribus quae in trinitate nostrae mentis ostendimus, ut tamquam memoria sit omnium trium Pater, et intellegentia omnium trium Filius, et caritas omnium trium Spiritus sanctus, quasi Pater nec intellegat sibi nec diligat, sed ei Filius intellegat, et Spiritus sanctus ei diligat, ipse autem sibi et illis tantum meminerit; et Filius nec meminerit nec diligat sibi, sed meminerit ei Pater, et diligat ei Spiritus sanctus, ipse autem et sibi et illis tantummodo intellegat; itemque Spiritus sanctus nec meminerit nec intellegat sibi, sed meminerit ei Pater, et intellegat ei Filius, ipse autem et sibi et illis non nisi diligat: sed sic potius, ut omnia tria et omnes et singuli habeant in sua quisque natura. Nec distent in eis ista, sicut in nobis aliud est memoria, aliud intellegentia, aliud dilectio sive caritas: sed unum aliquid sit quod omnia valeat, sicut ipsa sapientia; et sic habeatur in uniuscuiusque natura, ut qui habet, hoc sit quod habet, sicut immutabilis simplexque substantia. Si ergo haec intellecta sunt, et quantum nobis in rebus tantis videre vel coniectare concessum est, vera esse claruerunt; nescio cur non sicut sapientia et Pater dicitur et Filius et Spiritus sanctus, et simul omnes non tres, sed una sapientia; ita et caritas et Pater dicatur et Filius et Spiritus sanctus, et simul omnes una caritas. Sic enim et Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus, et simul omnes unus Deus.
- Yine de bu Teslis'te boş yere değildir ki Oğul'dan başkasına Tanrı'nın Sözü, Kutsal Ruh'tan başkasına Tanrı'nın Armağanı denmez; Söz'ün kendisinden doğduğu ve Kutsal Ruh'un kendisinden asıl olarak çıktığı da Tanrı Baba'dan başkası değildir. "Asıl olarak" diye ekledim, çünkü Kutsal Ruh'un Oğul'dan da çıktığı görülür. Ama bunu da Oğul'a Baba vermiştir; hem de önceden var olup buna henüz sahip olmayan birine vermiş değildir: Biricik Söz'e ne verdiyse onu doğurarak vermiştir. Onu öyle doğurmuştur ki ortak Armağan ondan da çıksın ve Kutsal Ruh ikisinin Ruhu olsun. Demek ki bölünmez Teslis'teki bu ayrım üstünkörü kabul edilmemeli, dikkatle seyredilmelidir. Tanrı Sözüne asıl anlamda Tanrı'nın bilgeliği de denmesi buradan gelir; oysa Baba da Kutsal Ruh da bilgeliktir. O hâlde bu üçünden birine asıl anlamda sevgi denecekse, bunun Kutsal Ruh olmasından daha uygun ne olabilir? Yani o basit ve en yüce tabiatta cevher bir şey, sevgi başka bir şey değildir; ister Baba'da, ister Oğul'da, ister Kutsal Ruh'ta, cevherin kendisi sevgidir, sevginin kendisi cevherdir; yine de asıl anlamda sevgi diye adlandırılan Kutsal Ruh'tur.
- Bu, Kanun adıyla bazen Eski Ahit'in kutsal yazılarının bütün sözlerinin birden kastedilmesine benzer. Nitekim Havari, peygamber İşaya'dan bir tanıklık getirdiği yerde, "Başka dillerle ve başka dudaklarla bu halka konuşacağım" demeden önce "Kanun'da yazılmıştır" der. Rab de "Kanunlarında yazılmıştır: Benden sebepsiz yere nefret ettiler" der; oysa bu Mezmurlarda okunur. Bazen de asıl anlamda Musa aracılığıyla verilene Kanun denir; "Kanun ve Peygamberler Yahya'ya kadardır" ve "Bütün Kanun ve Peygamberler bu iki buyruğa bağlıdır" sözlerinde olduğu gibi. Burada şüphesiz Sina dağından verilen şeye asıl anlamda Kanun denmiştir. Peygamberler adıyla Mezmurlar da kastedilmiştir; yine de Kurtarıcı başka bir yerde "Kanun'da, Peygamberler'de ve Mezmurlar'da benim hakkımda yazılmış her şeyin yerine gelmesi gerekiyordu" der; burada da Peygamberler adının Mezmurlar dışında anlaşılmasını istemiştir. Demek ki Kanun hem genel olarak Peygamberler ve Mezmurlarla birlikte söylenir, hem de asıl anlamda Musa aracılığıyla verilene söylenir. Aynı şekilde Peygamberler adı hem ortak olarak Mezmurlarla birlikte, hem de asıl anlamda Mezmurlar dışındakiler için söylenir. Apaçık bir konuda sözü uzatmaktan kaçınmak gerekmeseydi, pek çok şeyin adının hem genel olarak hem de asıl anlamda bazı şeylere uygulandığı daha birçok örnekle gösterilebilirdi. Bunu, Tanrı Baba'ya da Tanrı Oğul'a da sevgi denebildiği için Kutsal Ruh'a sevgi dememizi kimse yersiz bulmasın diye söyledim.202_2
- Et tamen non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec Donum Dei nisi Spiritus sanctus, nec de quo genitum est Verbum et de quo procedit principaliter Spiritus sanctus nisi Deus Pater. Ideo autem addidi, Principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur. Sed hoc quoque illi Pater dedit, non iam exsistenti et nondum habenti: sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo Donum commune procederet, et Spiritus sanctus spiritus esset amborum. Non est igitur accipienda transeunter, sed diligenter intuenda inseparabilis Trinitatis ista distinctio. Hinc enim factum est ut proprie Dei Verbum etiam Dei sapientia diceretur, cum sit sapientia et Pater et Spiritus sanctus. Si ergo proprie aliquid horum trium caritas nuncupanda est, quid aptius quam ut hoc sit Spiritus sanctus? Ut scilicet in illa simplici summaque natura, non sit aliud substantia et aliud caritas; sed substantia ipsa sit caritas, et caritas ipsa sit substantia, sive in Patre, sive in Filio, sive in Spiritu sancto, et tamen proprie Spiritus sanctus caritas nuncupetur. 30. Sicut Legis nomine aliquando simul omnia veteris Instrumenti sanctarum Scripturarum significantur eloquia. Nam ex propheta Isaia testimonium ponens Apostolus ubi ait, In aliis linguis et in aliis labiis loquar populo huic; praemisit tamen, In Lege scriptum est. Et ipse Dominus, In Lege, inquit, eorum scriptum est, quia oderunt me gratis; cum hoc legatur in Psalmo. Aliquando autem proprie vocatur Lex, quae data est per Moysen, secundum quod dictum est, Lex et Prophetae usque ad Ioannem; et, In his duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae. Hic utique proprie Lex appellata est de monte Sina. Prophetarum autem nomine etiam Psalmi significati sunt: et tamen alio loco ipse Salvator, Oportebat, inquit, impleri omnia quae scripta sunt in Lege, et Prophetis, et Psalmis de me. Hic rursus Prophetarum nomen, exceptis Psalmis, intellegi voluit. Dicitur ergo Lex universaliter cum Prophetis et Psalmis, dicitur et proprie quae per Moysen data est. Item dicuntur communiter Prophetae simul cum Psalmis, dicuntur et proprie praeter Psalmos. Et multis aliis exemplis doceri potest, multa rerum vocabula, et universaliter poni, et proprie quibusdam rebus adhiberi, nisi in re aperta vitanda sit longitudo sermonis. Hoc ideo dixi, ne quisquam propterea nos inconvenienter existimet caritatem appellare Spiritum sanctum, quia et Deus Pater et Deus Filius potest caritas nuncupari.
- Demek ki Tanrı'nın biricik Sözüne, genel olarak hem Kutsal Ruh hem Baba'nın kendisi bilgelik olduğu hâlde, asıl anlamda bilgelik adını verdiğimiz gibi, Kutsal Ruh da, genel olarak hem Baba hem Oğul sevgi olduğu hâlde, asıl anlamda sevgi adıyla anılır. Ama Tanrı Sözü, yani Tanrı'nın biricik Oğlu, Havari'nin ağzından açıkça Tanrı'nın bilgeliği diye adlandırılmıştır; "Tanrı'nın kudreti ve Tanrı'nın bilgeliği olan Mesih" dediği yerde. Kutsal Ruh'un nerede sevgi diye adlandırıldığını ise, havari Yuhanna'nın sözlerini dikkatle incelersek buluruz. O, "Sevgili kardeşlerim, birbirimizi sevelim, çünkü sevgi Tanrı'dandır" dedikten sonra ardından şunu ekler: "Seven herkes Tanrı'dan doğmuştur; sevmeyen Tanrı'yı tanımamıştır, çünkü Tanrı sevgidir." Burada Tanrı'dan olduğunu söylediği sevgiye Tanrı dediğini açıkça göstermiştir. Demek ki Tanrı'dan olan Tanrı sevgidir. Ama hem Oğul Tanrı Baba'dan doğmuş hem Kutsal Ruh Tanrı Baba'dan çıkmış olduğuna göre, burada sevgi olan Tanrı denirken hangisini anlamamız gerektiği haklı olarak sorulur. Çünkü yalnız Baba Tanrı'dan olmayacak biçimde Tanrı'dır; bu yüzden Tanrı'dan olacak biçimde Tanrı olan sevgi ya Oğul'dur ya Kutsal Ruh. Yuhanna devamında Tanrı'nın sevgisini andı: bizim onu sevdiğimiz sevgiyi değil, onun bizi sevdiği ve Oğlunu günahlarımız için kefaret olarak gönderdiği sevgiyi. Bundan hareketle bizi de birbirimizi sevmeye, böylece Tanrı'nın içimizde kalmasına teşvik etti; çünkü sevgiye Tanrı demişti. Ardından hemen bu konuda daha açık bir şey söylemek isteyerek şöyle der: "İçinde kaldığımızı ve onun da içimizde kaldığını şundan biliriz: Bize kendi Ruhundan vermiştir." Demek ki bize ondan verdiği Kutsal Ruh bizi Tanrı'da, onu da bizde kalıcı kılar; bunu ise sevgi yapar. Öyleyse sevgi olan Tanrı odur. Nitekim biraz sonra aynı sözü tekrarlayıp "Tanrı sevgidir" dedikten sonra hemen şunu ekler: "Sevgide kalan Tanrı'da kalır, Tanrı da onda kalır." Yukarıda da bu yüzden "İçinde kaldığımızı ve onun da içimizde kaldığını şundan biliriz: Bize kendi Ruhundan vermiştir" demişti. Demek ki "Tanrı sevgidir" diye okunan yerde kastedilen odur. Böylece Tanrı'dan çıkan Tanrı Kutsal Ruh, insana verildiğinde onu Tanrı'yı ve komşusunu sevmeye tutuşturur; kendisi de sevgidir. Çünkü insan Tanrı'yı sevmeye yarayan şeye Tanrı'dan başka bir yerden sahip olamaz. Bu yüzden biraz sonra der ki: "Biz onu sevelim, çünkü o önce bizi sevdi." Havari Pavlus da şöyle der: "Tanrı'nın sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür."
- Tanrı'nın bu armağanından daha üstün bir şey yoktur. Ebedî krallığın çocuklarını ebedî helakin çocuklarından ayıran yalnız odur. Kutsal Ruh aracılığıyla başka armağanlar da verilir, ama sevgi olmadan hiçbir işe yaramazlar. Demek ki Kutsal Ruh birine, onu Tanrı'yı ve komşusunu seven biri yapacak ölçüde verilmedikçe, o kişi soldan sağa geçirilmez.202_3
- Sicut ergo unicum Dei Verbum proprie vocamus nomine sapientiae, cum sit universaliter et Spiritus sanctus et Pater ipse sapientia; ita Spiritus sanctus proprie nuncupatur vocabulo caritatis, cum sit universaliter caritas et Pater et Filius. Sed Dei Verbum, id est, unigenitus Dei Filius aperte dictus est Dei sapientia, ore apostolico, ubi ait, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam: Spiritus autem sanctus ubi sit dictus caritas invenimus, si diligenter Ioannis apostoli scrutemur eloquium; qui cum dixisset, Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est; secutus adiunxit, Et omnis qui diligit, ex Deo natus est: qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est. Hic manifestavit eam se dixisse dilectionem Deum, quam dixit ex Deo. Deus ergo ex Deo est dilectio. Sed quia et Filius ex Deo Patre natus est, et Spiritus sanctus ex Deo Patre procedit, quem potius eorum hic debeamus accipere dictum esse dilectionem Deum, merito quaeritur. Pater enim solus ita Deus est, ut non sit ex Deo: ac per hoc dilectio quae ita Deus est, ut ex Deo sit, aut Filius est, aut Spiritus sanctus. Sed in consequentibus cum Dei dilectionem commemorasset, non qua nos eum, sed qua ipse dilexit nos, et misit Filium suum litatorem pro peccatis nostris; et hinc exhortatus esset ut et nos invicem diligamus, atque ita Deus in nobis maneat, quia utique dilectionem Deum dixerat, statim volens de hac re apertius aliquid eloqui, In hoc, inquit, cognoscimus quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suo dedit nobis. Spiritus itaque sanctus de quo dedit nobis, facit nos in Deo manere, et ipsum in nobis: hoc autem facit dilectio. Ipse est igitur Deus dilectio. Denique paulo post cum hoc ipsum repetisset atque dixisset, Deus dilectio est; continuo subiecit, Et qui manet in dilectione, in Deo manet, et Deus manet in eo: unde supra dixerat, In hoc cognoscimus quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suo dedit nobis. Ipse ergo significatur ubi legitur, Deus dilectio est. Deus igitur Spiritus sanctus qui procedit ex Deo, cum datus fuerit homini, accendit eum in dilectionem Dei et proximi, et ipse dilectio est. Non enim habet homo unde Deum diligat, nisi ex Deo. Propter quod paulo post dicit: Nos diligamus eum, quia ipse prior dilexit nos. Apostolus quoque Paulus: Dilectio, inquit, Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum qui datus est nobis. CAPUT XVIII. 32. Nullum est isto Dei dono excellentius. Solum est quod dividit inter filios regni aeterni et filios perditionis aeternae. Dantur et alia per Spiritum sanctum munera, sed sine caritate nihil prosunt. Nisi ergo tantum impertiatur cuique Spiritus sanctus, ut eum Dei et proximi faciat amatorem, a sinistra non transfertur ad dexteram. Nec Spiritus proprie dicitur
Ruh'a asıl anlamda Armağan denmesi de ancak sevgi yüzündendir. Sevgisi olmayan "insanların ve meleklerin dilleriyle konuşsa, ses çıkaran bir tunç ve çınlayan bir zil olur; peygamberlik yetisine sahip olsa, bütün sırları ve bütün ilmi bilse, dağları yerinden oynatacak kadar bütün imana sahip olsa, bir hiçtir; bütün varını dağıtsa, bedenini yakılmak üzere teslim etse, bunun ona hiçbir faydası olmaz." O hâlde, onsuz bu kadar büyük iyiliklerin kimseyi ebedî hayata ulaştıramadığı şey ne büyük bir iyiliktir! Sevgi ise —muhabbet de denir; iki ad tek bir şeyindir—, dillerle konuşmayan, peygamberlik yetisi olmayan, bütün sırları ve bütün ilmi bilmeyen, ya dağıtacak bir şeyi olmadığından ya da bir zorunluluk engel olduğundan varını yoğunu yoksullara dağıtmayan, böyle bir acıya uğramak gibi bir denenmesi olmadığından bedenini yakılmaya teslim etmeyen biri onu taşırsa, onu krallığa ulaştırır; öyle ki imanın kendisini bile ancak sevgi faydalı kılar. Çünkü sevgi olmadan iman olabilir, ama fayda sağlayamaz. Bu yüzden havari Pavlus da "Mesih İsa'da ne sünnetlilik ne sünnetsizlik bir değer taşır; sevgiyle etkin olan iman taşır" der; böylece bu imanı, cinlerin de inanıp titredikleri imandan ayırır. Demek ki Tanrı'dan olan ve Tanrı olan sevgi, asıl anlamda Kutsal Ruh'tur; Tanrı'nın sevgisi onun aracılığıyla yüreklerimize dökülür, bütün Teslis de bu sevgi aracılığıyla içimizde yaşar. Bu yüzden Kutsal Ruh, Tanrı olduğu hâlde, pek haklı olarak Tanrı'nın Armağanı diye de adlandırılır. Bu Armağan asıl anlamda, insanı Tanrı'ya ulaştıran ve onsuz Tanrı'nın başka hiçbir armağanının insanı Tanrı'ya ulaştıramadığı sevgiden başka ne diye anlaşılabilir?
donum, nisi propter dilectionem: quam qui non habuerit, si linguis hominum loquatur et Angelorum, sonans aeramentum est et cymbalum tinniens: et si habuerit prophetiam, et scierit omnia sacramenta, et omnem scientiam, et si habuerit omnem fidem, ita ut montes transferat, nihil est: et si distribuerit omnem substantiam suam, et si tradiderit corpus suum ut ardeat, nihil ei prodest. Quantum ergo bonum est, sine quo ad aeternam vitam neminem bona tanta perducunt? Ipsa vero dilectio sive caritas (nam unius rei est utrumque nomen), si habeat eam qui non loquitur linguis, nec habet prophetiam, nec omnia scit sacramenta omnemque scientiam, nec distribuit omnia sua pauperibus, vel non habendo quod distribuat, vel aliqua necessitate prohibitus, nec tradit corpus suum ut ardeat, si talis passionis nulla temptatio est, perducit ad regnum, ita ut ipsam fidem non faciat utilem nisi caritas. Sine caritate quippe fides potest quidem esse, sed non et prodesse. Propter quod et apostolus Paulus, In Christo, inquit, Iesu neque circumcisio, neque praeputium aliquid valet, sed fides quae per dilectionem operatur: sic eam discernens ab ea fide, qua et daemones credunt et contremiscunt. Dilectio igitur quae ex Deo est et Deus est, proprie Spiritus sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Dei caritas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum Dei. Quod Donum proprie quid nisi caritas intellegenda est, quae perducit ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum?
- Kutsal Ruh'un kutsal Yazılarda Tanrı'nın Armağanı diye adlandırıldığını da kanıtlamak gerekir mi? Bu da bekleniyorsa, Yuhanna'ya göre İncil'de Rab İsa Mesih'in şu sözleri vardır: "Susamış olan bana gelsin ve içsin. Bana iman edenin, Yazı'nın dediği gibi, karnından diri su ırmakları akacaktır." Müjdeci de ardından şunu ekler: "Bunu, kendisine iman edenlerin alacağı Ruh hakkında söyledi." Havari Pavlus da bu yüzden "Hepimiz tek bir Ruh'tan içtik" der. Aranan ise şudur: Kutsal Ruh olan bu suya Tanrı'nın armağanı denmiş midir? Burada bu suyun Kutsal Ruh olduğunu bulduğumuz gibi, aynı İncil'in başka bir yerinde bu suya Tanrı'nın armağanı dendiğini de buluruz. Nitekim aynı Rab kuyu başında Samiriyeli kadınla konuşurken ona "Bana su ver, içeyim" demişti. Kadın Yahudilerin Samiriyelilerle düşüp kalkmadığını söyleyince İsa ona şöyle karşılık verdi: "Tanrı'nın Armağanını ve sana 'Bana su ver, içeyim' diyenin kim olduğunu bilseydin, belki sen ondan isterdin, o da sana diri su verirdi." Kadın ona der ki: "Efendim, su çekecek bir kabın yok, kuyu da derin; o diri suyu nereden bulacaksın?" vb. İsa ona şöyle karşılık verdi: "Bu sudan içen herkes yine susayacak; ama benim vereceğim sudan içen ebediyen susamayacak; benim ona vereceğim su onda ebedî hayata fışkıran bir su kaynağı olacak." Bu diri su, Müjdeci'nin açıkladığı gibi Kutsal Ruh olduğuna göre, şüphesiz Ruh, Rab'bin burada "Tanrı'nın Armağanını ve sana 'Bana su ver, içeyim' diyenin kim olduğunu bilseydin, belki sen ondan isterdin, o da sana diri su verirdi" dediği Tanrı'nın Armağanıdır. Çünkü orada "karnından diri su ırmakları akacaktır" dediğini, burada "onda ebedî hayata fışkıran bir su kaynağı olacak" diye söyler.203
CAPUT XIX. 33. An et hoc probandum est, Dei Donum dictum esse in sacris Litteris Spiritum sanctum? Si et hoc exspectatur, habemus in Evangelio secundum Ioannem Domini Iesu Christi verba dicentis: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre eius fluent aquae vivae. Porro Evangelista secutus adiunxit: Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum. Unde dicit etiam Paulus apostolus: Et omnes unum Spiritum potavimus. Utrum autem donum Dei sit appellata aqua ista, quod est Spiritus sanctus, hoc quaeritur. Sed sicut hic invenimus hanc aquam Spiritum sanctum esse, ita invenimus alibi in ipso Evangelio hanc aquam donum Dei appellatam. Nam Dominus idem quando cum muliere Samaritana ad puteum loquebatur, cui dixerat, Da mihi bibere; cum illa respondisset, quod Iudaei non coutuntur Samaritanis; respondit Iesus, et dixit ei: Si scires Donum Dei, et quis est qui dicit tibi, Da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam. Dicit ei mulier: Domine, neque in quo haurias habes, et puteus altus est; unde ergo habes aquam vivam? et cetera. Respondit Iesus, et dixit ei: Omnis qui biberit ex hac aqua, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum: sed aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Quia ergo haec aqua viva, sicut Evangelista exposuit, Spiritus est sanctus, procul dubio Spiritus Donum Dei est, de quo hic Dominus ait: Si scires Donum Dei, et quis est qui dicit tibi, Da mihi bibere; tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam. Nam quod ibi ait, Flumina de ventre eius fluent aquae vivae; hoc isto loco, Fiet in eo, inquit, fons aquae salientis in vitam aeternam.
- Havari Pavlus da şöyle der: "Her birimize lütuf Mesih'in bağışının ölçüsüne göre verilmiştir." Mesih'in bağışının Kutsal Ruh olduğunu göstermek için de ardından ekler: "Bu yüzden der ki: Yükseğe çıktı, tutsaklığı tutsak etti, insanlara armağanlar verdi." Rab İsa'nın ölülerden dirildikten sonra göğe çıkınca Kutsal Ruh'u verdiği, iman etmiş olanların onunla dolup bütün milletlerin dilleriyle konuştukları pek iyi bilinir. "Armağan" değil de "armağanlar" demesi kimseyi şaşırtmasın; çünkü bu tanıklığı Mezmur'dan almıştır. Mezmur'da ise şöyle okunur: "Yükseğe çıktın, tutsaklığı tutsak ettin, insanlarda armağanlar aldın." Elyazmalarının çoğu, en çok da Yunanca olanlar böyledir; İbranîceden yapılmış çevirimiz de böyledir. Demek ki Havari de Peygamber gibi "armağan" değil "armağanlar" dedi. Ama Peygamber "insanlarda armağanlar aldın" dediği hâlde Havari "insanlara armağanlar verdi" demeyi tercih etti; öyle ki biri peygamberin, öteki havarinin olan bu iki sözden —ikisinde de ilahî sözün otoritesi bulunduğundan— en dolu anlam ortaya çıksın. Çünkü ikisi de doğrudur: Hem insanlara verdi, hem insanlarda aldı. Baş olarak uzuvlarına verdi; yine kendisi uzuvlarında aldı. Bu uzuvları yüzünden gökten "Saul, Saul, bana neden zulmediyorsun?" diye seslendi; bu uzuvları hakkında da "Bu en küçüklerimden birine yaptığınızda bana yapmış oldunuz" dedi. Demek ki Mesih'in kendisi hem gökten verdi hem yeryüzünde aldı. Hem Peygamber hem Havari "armağanlar" dediler, çünkü Kutsal Ruh olan Armağan aracılığıyla Mesih'in bütün uzuvlarına ortak olarak, her birine özgü pek çok armağan dağıtılır. Her biri her şeye sahip değildir; kimi şunlara, kimi bunlara sahiptir; ama herkese kendine özgü olanın dağıtıldığı o Armağana, yani Kutsal Ruh'a hepsi sahiptir. Nitekim başka bir yerde birçok armağanı andıktan sonra der ki: "Bütün bunları, dilediği gibi her birine kendine özgü olanı dağıtan bir ve aynı Ruh yapar." Bu söz İbranilere Mektup'ta da bulunur; orada şöyle yazılmıştır: "Tanrı da işaretlerle, harikalarla, türlü kudretli işlerle ve Kutsal Ruh'un dağıttıklarıyla tanıklık ederken." Burada da "Yükseğe çıktı, tutsaklığı tutsak etti, insanlara armağanlar verdi" dedikten sonra şöyle der: "Çıktı demek, yeryüzünün aşağı bölgelerine de indi demek değil midir? İnen, her şeyi doldurmak için bütün göklerin üstüne çıkanın ta kendisidir. Kimini havari, kimini peygamber, kimini müjdeci, kimini de çoban ve öğretmen olarak verdi." İşte neden "armağanlar" dendi: Çünkü başka bir yerde dediği gibi, "Hepsi havari mi? Hepsi peygamber mi?" vb. Burada da şunu ekledi: "Azizleri hizmet işi için yetkinleştirmek, Mesih'in bedenini inşa etmek üzere." Mezmur'un terennüm ettiği, tutsaklıktan sonra inşa edilen ev budur; çünkü tutsak tutuldukları iblisten kurtarılanlardan Mesih'in evi inşa edilir; bu eve Kilise denir. Bu tutsaklığı da iblisi yenen kendisi tutsak etti. Kutsal başın uzuvları olacak olanları ebedî azaba kendisiyle birlikte sürüklemesin diye iblisi önce adaletin, sonra kudretin zincirleriyle bağladı. Demek ki yükseğe çıkıp insanlara armağanlar veren, ya da insanlarda armağanlar alan kişinin tutsak ettiği ve tutsaklık diye adlandırılan şey iblisin kendisidir.203_2
- Paulus quoque apostolus, Unicuique, inquit, nostrum datur gratia secundum mensuram donationis Christi: atque ut donationem Christi Spiritum sanctum ostenderet, secutus adiunxit, Propter quod dicit: Ascendit in altum, captivavit captivitatem, dedit dona hominibus. Notissimum est autem, Dominum Iesum, cum post resurrectionem a mortuis ascendisset in caelum, dedisse Spiritum sanctum, quo impleti qui crediderant, linguis omnium gentium loquebantur. Nec moveat quod ait, dona; non, donum: id enim testimonium de Psalmo posuit. Hoc autem in Psalmo ita legitur: Ascendisti in altum, captivasti captivitatem, accepisti dona in hominibus. Sic enim plures codices habent, et maxime Graeci, et ex Hebraeo sic interpretatum habemus. Dona itaque dixit Apostolus, quemadmodum Propheta, non, donum. Sed cum Propheta dixerit, accepisti dona in hominibus; Apostolus maluit dicere, dedit dona hominibus: ut ex utroque scilicet verbo, uno prophetico, apostolico altero, quia in utroque est divini sermonis auctoritas, sensus plenissimus redderetur. Utrumque enim verum est, et quia dedit hominibus, et quia accepit in hominibus. Dedit hominibus, tamquam caput membris suis: accepit in hominibus idem ipse utique in membris suis, propter quae membra sua clamavit de caelo, Saule, Saule, quid me persequeris? et de quibus membris suis ait, Quando uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Ipse ergo Christus, et dedit de caelo, et accepit in terra. Porro autem dona ob hoc ambo dixerunt, et Propheta et Apostolus, quia per donum, quod est Spiritus sanctus, in commune omnibus membris Christi multa dona, quae sunt quibusque propria, dividuntur. Non enim singuli quique habent omnia, sed hi illa, alii alia: quamvis ipsum donum a quo cuique propria dividuntur omnes habeant, id est, Spiritum sanctum. Nam et alibi cum multa dona commemorasset, Omnia, inquit, haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult. Quod verbum et in Epistola quae ad Hebraeos est invenitur, ubi scriptum est, Attestante Deo signis et ostentis, et variis virtutibus, et Spiritus sancti distributionibus. Et hic cum dixisset, Ascendit in altum, captivavit captivitatem, dedit dona hominibus. Quod autem ascendit, ait, quid est, nisi quia et descendit in inferiores partes terrae? Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes caelos, ut adimpleret omnia. Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, quosdam vero evangelistas, quosdam autem pastores et doctores. Ecce quare dicta sunt dona: quia, sicut alibi dicit, Numquid omnes apostoli? numquid omnes prophetae? et cetera. Hic autem adiunxit, Ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Haec est domus, quae, sicut Psalmus canit, aedificatur post captivitatem: quoniam qui sunt a diabolo eruti, a quo captivi tenebantur, de his aedificatur domus Christi, quae domus appellatur Ecclesia. Hanc autem captivitatem ipse captivavit, qui diabolum vicit. Et ne illa quae futura erant sancti capitis membra in aeternum supplicium secum traheret, eum iustitiae prius, deinde potentiae vinculis alligavit. Ipse itaque diabolus est appellata captivitas, quam captivavit qui ascendit in altum, et dedit dona hominibus, vel accepit in hominibus.
- Havari Petrus da, Havarilerin İşleri'nin yazıldığı o kanonik kitapta okunduğu gibi, Mesih hakkında konuşurken, yürekleri sarsılan Yahudiler "Kardeşler, öyleyse ne yapalım? Bize gösterin" deyince onlara şöyle dedi: "Tövbe edin ve her biriniz günahlarınızın bağışlanması için Rab İsa Mesih'in adıyla vaftiz olsun; Kutsal Ruh armağanını alacaksınız." Yine aynı kitapta okunduğuna göre büyücü Simon, ellerini koyduğu kişiye Kutsal Ruh verilsin diye bir yetki elde etmek için Havarilere para vermek istedi. Petrus ona şöyle dedi: "Paran da seninle birlikte yok olsun, çünkü Tanrı'nın armağanını parayla elde edebileceğini sandın." Aynı kitabın başka bir yerinde, Petrus Kornelius'la ve onunla birlikte olanlarla konuşup Mesih'i bildirir ve vaaz ederken Yazı şöyle der: "Petrus daha bu sözleri söylerken, sözü dinleyen herkesin üzerine Kutsal Ruh indi; Petrus'la birlikte gelmiş olan sünnetli imanlılar, Kutsal Ruh armağanının uluslara da döküldüğüne şaşırdılar. Çünkü onların dillerle konuştuklarını ve Tanrı'yı yücelttiklerini işitiyorlardı." Petrus sünnetsizleri vaftiz etmişti; çünkü bu meselenin düğümünü çözmek üzere, onlar daha vaftiz edilmeden Kutsal Ruh üzerlerine gelmişti. Bu yaptığı iş yüzünden daha sonra Kudüs'teki kardeşlere, bunu duyup rahatsız olan kardeşlere hesap verirken başka şeylerin yanında şunu söyledi: "Onlarla konuşmaya başladığımda, başlangıçta bizim üzerimize indiği gibi Kutsal Ruh onların üzerine de indi. Rab'bin şu sözünü hatırladım: Yahya suyla vaftiz etti, ama siz Kutsal Ruh'la vaftiz edileceksiniz. Tanrı Rab İsa Mesih'e iman etmiş olan bize verdiği armağanın aynısını onlara da verdiyse, ben kimim ki Tanrı'nın onlara Kutsal Ruh'u vermesine engel olabileyim?" Kutsal Ruh'un, onun aracılığıyla Tanrı'yı sevenlere verildiği ölçüde Tanrı'nın Armağanı olduğuna hep bir ağızdan tanıklık eden daha birçok Yazı tanıklığı vardır. Ama hepsini toplamak çok uzun sürer. Hem söylediklerimiz yetmeyenlere ne yeter ki?
- Elbette onlara şunu hatırlatmak gerekir: Kutsal Ruh'a Tanrı'nın Armağanı dendiğini artık gördüklerine göre, "Kutsal Ruh armağanı" sözünü işittiklerinde, "etin bedeninin soyulmasında" sözündeki söyleyiş türünü tanısınlar. Etin bedeni etten başka bir şey olmadığı gibi, Kutsal Ruh armağanı da Kutsal Ruh'tan başka bir şey değildir. Demek ki o, kendisine verildiği kişilere verildiği ölçüde Tanrı'nın Armağanıdır. Kendi katında ise kimseye verilmese de Tanrı'dır; çünkü kimseye verilmeden önce Baba ve Oğul'la birlikte ebedî olan Tanrı idi. Onlar verdikleri, kendisi verildiği için onlardan küçük de değildir. Çünkü Tanrı'nın Armağanı olarak öyle verilir ki Tanrı olarak kendi kendini de verir. Hakkında "Ruh dilediği yerde eser" dendiği ve Havari'de, yukarıda andığım gibi, "Bütün bunları, dilediği gibi her birine kendine özgü olanı dağıtan bir ve aynı Ruh yapar" dendiği varlığın kendi yetkisinde olmadığı söylenemez. Orada verilenin boyun eğmesi, verenlerin hükmetmesi yoktur; verilenle verenler arasında ahenk vardır.203_3
- Petrus autem apostolus, sicut in eo libro canonico legitur, ubi scripti sunt Actus Apostolorum, loquens de Christo, commotis corde Iudaeis et dicentibus, Quid ergo faciemus, fratres? monstrate nobis; dixit ad eos: Agite paenitentiam, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Domini Iesu Christi, in remissionem peccatorum; et accipietis donum Spiritus sancti. Itemque in eodem libro legitur, Simonem Magum Apostolis dare voluisse pecuniam, ut ab eis acciperet potestatem, qua per impositionem manus eius daretur Spiritus sanctus. Cui Petrus idem: Pecunia, inquit, tua tecum sit in perditionem, quia donum Dei aestimasti te per pecuniam possidere. Et alio eiusdem libri loco, cum Petrus Cornelio et eis qui cum eo fuerant loqueretur, annuntians et praedicans Christum, ait Scriptura: Adhuc loquente Petro verba haec, cecidit Spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum, et obstupuerunt qui ex circumcisione fideles simul cum Petro venerant, quia et in nationes donum Spiritus sancti effusum est. Audiebant enim illos loquentes linguis, et magnificantes Deum. De quo facto suo quod incircumcisos baptizaverat, quia priusquam baptizarentur, ut nodum quaestionis huius auferret, in eos venerat Spiritus sanctus, cum Petrus postea redderet rationem fratribus qui erant Hierosolymis, et hac re audita movebantur, ait post cetera: Cum coepissem autem loqui ad illos, cecidit Spiritus sanctus in illos, sicut et in nos in initio. Memoratusque sum verbi Domini, sicut dicebat: Quia Ioannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sancto. Si igitur aequale donum dedit illis, sicut et nobis qui credidimus in Dominum Iesum Christum; ego quis eram, qui possem prohibere Deum non dare illis Spiritum sanctum? Et multa alia sunt testimonia Scripturarum, quae concorditer attestantur Donum Dei esse Spiritum sanctum, in quantum datur eis qui per eum diligunt Deum. Sed nimis longum est cuncta colligere. Et quid eis satis est, quibus haec quae diximus satis non sunt? 36. Sane admonendi sunt, quandoquidem Donum Dei iam vident dictum Spiritum sanctum, ut cum audiunt, Donum Spiritus sancti, illud genus locutionis agnoscant, quod dictum est, In exspoliatione corporis carnis. Sicut enim corpus carnis nihil est aliud quam caro; sic Donum Spiritus sancti nihil est aliud quam Spiritus sanctus. In tantum ergo Donum Dei est, in quantum datur eis quibus datur. Apud se autem Deus est, etsi nemini detur, quia Deus erat Patri et Filio coaeternus antequam cuiquam daretur. Nec quia illi dant, ipse datur, ideo minor est illis. Ita enim datur sicut Donum Dei, ut etiam se ipsum det sicut Deus. Non enim dici potest non esse suae potestatis, de quo dictum est, Spiritus ubi vult spirat; et apud Apostolum quod iam supra commemoravi, Omnia haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult. Non est illic condicio dati et dominatio dantium, sed concordia dati et dantium.
- Bu yüzden kutsal Yazı "Tanrı sevgidir" diye haykırıyorsa, sevgi de Tanrı'dansa ve içimizde, bizim Tanrı'da, onun da bizde kalmamızı sağlıyorsa ve bunu bize kendi Ruhundan vermiş olmasından biliyorsak, sevgi olan Tanrı o Ruh'un kendisidir. Sonra, Tanrı'nın armağanları arasında sevgiden büyüğü yoksa ve Tanrı'nın Kutsal Ruh'tan büyük bir armağanı yoksa, hem Tanrı hem Tanrı'dan diye adlandırılan Ruh'un sevgi olmasından daha tutarlı ne olabilir? Baba'nın Oğul'u ve Oğul'un Baba'yı sevdiği sevgi ikisinin birlikteliğini anlatılmaz bir biçimde gösteriyorsa, ikisine ortak olan Ruh'a asıl anlamda sevgi denmesinden daha uygun ne olabilir? Çünkü daha sağlıklı inanç ve anlayış şudur: O Teslis'te sevgi yalnız Kutsal Ruh değildir, ama söylenen sebeplerden ötürü asıl anlamda sevgi diye adlandırılması da boşuna değildir. Tıpkı o Teslis'te yalnız onun ruh ya da kutsal olmaması gibi: Baba da ruhtur, Oğul da ruhtur; Baba da kutsaldır, Oğul da kutsaldır; dindarlık bundan şüphe etmez. Yine de ona asıl anlamda Kutsal Ruh denmesi boşuna değildir. Çünkü ikisine ortak olduğu için, ikisinin ortaklaşa olduğu şey asıl anlamda onun adı olur. Yoksa o Teslis'te sevgi yalnız Kutsal Ruh ise, Oğul'un yalnız Baba'nın değil, Kutsal Ruh'un da Oğlu olduğu ortaya çıkar. Çünkü sayısız yerde Oğul'un Tanrı Baba'nın biricik Oğlu olduğu söylenir ve okunur; ama Havari'nin Tanrı Baba hakkında söylediği şu söz de doğrudur: "Bizi karanlığın hâkimiyetinden kurtarıp sevgisinin Oğlunun krallığına aktardı." "Kendi Oğlunun" demedi —deseydi pek doğru söylemiş olurdu, sık sık bunu dediğinde pek doğru söylediği gibi—, "sevgisinin Oğlunun" dedi. Demek ki o Teslis'te Tanrı'nın sevgisi Kutsal Ruh'tan başkası değilse, Oğul Kutsal Ruh'un da Oğludur. Bu son derece saçma olduğuna göre, geriye şu kalır: Orada sevgi yalnız Kutsal Ruh değildir, ama yeterince tartıştığım sebeplerden ötürü asıl anlamda böyle adlandırılır. "Sevgisinin Oğlu" sözünden de "sevgili Oğlu"ndan, kısacası "kendi cevherinin Oğlu"ndan başka bir şey anlaşılmamalıdır. Çünkü Baba'nın anlatılmaz derecede basit olan tabiatındaki sevgisi, sık sık söylediğimiz ve sık sık tekrarlamaktan usanmadığımız gibi, onun tabiatının ve cevherinin kendisinden başka bir şey değildir. Bu yüzden sevgisinin Oğlu, onun cevherinden doğmuş olandan başkası değildir.203_4
- Quapropter si sancta Scriptura proclamat, Deus caritas est; illaque ex Deo est, et in nobis id agit ut in Deo maneamus, et ipse in nobis, et hoc inde cognoscimus, quia de Spiritu suo dedit nobis, ipse Spiritus est Deus caritas. Deinde, si in donis Dei nihil maius est caritate, et nullum est maius donum Dei quam Spiritus sanctus, quid consequentius quam ut ipse sit caritas, qui dicitur et Deus et ex Deo? Et si caritas qua Pater diligit Filium, et Patrem diligit Filius, ineffabiliter communionem demonstrat amborum; quid convenientius quam ut ille dicatur caritas proprie, qui Spiritus est communis ambobus? Hoc enim sanius creditur vel intellegitur, ut non solus Spiritus sanctus caritas sit in illa Trinitate, sed non frustra proprie caritas nuncupetur, propter illa quae dicta sunt. Sicut non solus est in illa Trinitate, vel spiritus vel sanctus, quia et Pater spiritus, et Filius spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus, quod non ambigit pietas: et tamen iste non frustra proprie dicitur Spiritus sanctus. Quia enim est communis ambobus, id vocatur ipse proprie quod ambo communiter. Alioquin si in illa Trinitate solus Spiritus sanctus est caritas, profecto et Filius non solius Patris, verum etiam Spiritus sancti Filius invenitur. Ita enim locis innumerabilibus dicitur et legitur Filius unigenitus Dei Patris, ut tamen et illud verum sit quod Apostolus ait de Deo Patre: Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii caritatis suae. Non dixit, Filii sui: quod si diceret, verissime diceret, quemadmodum quia saepe dixit, verissime dixit: sed ait, Filii caritatis suae. Filius ergo est etiam Spiritus sancti, si non est in illa Trinitate caritas Dei nisi Spiritus sanctus. Quod si absurdissimum est, restat ut non solus ibi sit caritas Spiritus sanctus, sed propter illa de quibus satis disserui, proprie sic vocetur: quod autem dictum est, Filii caritatis suae, nihil aliud intellegatur, quam Filii sui dilecti, quam Filii postremo substantiae suae. Caritas quippe Patris quae in natura eius est ineffabiliter simplici, nihil est aliud quam eius ipsa natura atque substantia, ut saepe iam diximus, et saepe iterare non piget. Ac per hoc Filius caritatis eius nullus est alius, quam qui de substantia eius est genitus.
- Bu yüzden, Eunomiusçu sapkınların kendisinden çıktığı Eunomius'un diyalektiği gülünçtür. O, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı'nın biricik Sözünün tabiatça Tanrı'nın Oğlu olduğunu, yani Baba'nın cevherinden doğduğunu anlayamadığı, inanmak da istemediği için, onun tabiatın, cevherin ya da özün oğlu olmadığını, Tanrı'nın iradesinin oğlu olduğunu söyledi; yani Tanrı'ya, Oğul'u kendisiyle doğurduğu araz bir irade yakıştırmak istedi. Bunu da elbette, bizim de önceden istemediğimiz bir şeyi bazen istememizden çıkarıyordu; sanki bizim tabiatımızın değişebilir olduğu tam da bundan anlaşılmıyormuş gibi. Böyle bir şeyin Tanrı'da bulunduğuna inanmak bizden uzak olsun. Çünkü "İnsanın yüreğinde birçok düşünce vardır, ama Rab'bin öğüdü ebediyen kalır" diye yazılmasının sebebi, Tanrı ebedî olduğu gibi öğüdünün de ebediyen kaldığını, dolayısıyla kendisi gibi değişmez olduğunu anlamamız ya da inanmamızdan başka değildir. Düşünceler için söylenen, iradeler için de pek doğru olarak söylenebilir: İnsanın yüreğinde birçok irade vardır, ama Rab'bin iradesi ebediyen kalır. Bazıları, biricik Söz'e Tanrı'nın öğüdünün ya da iradesinin oğlu demesinler diye, aynı Söz'ün Baba'nın öğüdü ya da iradesi olduğunu söylediler. Ama bence daha iyisi, cevherden cevher, bilgelikten bilgelik dendiği gibi, öğütten öğüt, iradeden irade demektir; yoksa daha önce çürüttüğümüz o saçmalığa düşülür ve Baba'nın kendi cevherinde öğüt ya da irade yoksa, Oğul'un Baba'yı bilge ya da isteyen kıldığı söylenir. Tanrı'nın Oğul'u isteyerek mi istemeyerek mi doğurduğunu pek kurnazca soran bir sapkına biri pek zekice cevap vermişti. Sapkının hesabı şuydu: Karşısındaki "istemeyerek" derse, Tanrı için son derece saçma bir zavallılık sonucu çıkacaktı; "isteyerek" derse, hedeflediği şeyi, yani Oğul'un tabiatın değil iradenin oğlu olduğunu, yenilmez bir delille hemen çıkaracaktı. Ama o, büyük bir uyanıklıkla, karşılık olarak sapkına Tanrı Baba'nın isteyerek mi istemeyerek mi Tanrı olduğunu sordu: "İstemeyerek" derse, Tanrı hakkında inanılması büyük bir delilik olan o zavallılık sonucu çıkacaktı; "isteyerek" derse, ona "Demek ki o da tabiatıyla değil, iradesiyle Tanrı'dır" diye karşılık verilecekti. Ona susmaktan ve kendi sorusuyla çözülmez bir bağa bağlandığını görmekten başka ne kalıyordu? Ama Teslis'te bir kişiye asıl anlamda Tanrı'nın iradesi denecekse, bu ad, sevgi gibi, en çok Kutsal Ruh'a yakışır. Çünkü sevgi iradeden başka nedir ki?
- Görüyorum ki bu kitapta Kutsal Ruh hakkında kutsal Yazılara göre, Kutsal Ruh'un Tanrı olduğunu, Baba ve Oğul'dan başka bir cevherden olmadığını, onlardan küçük de olmadığını zaten bilen imanlılara yetecek kadarını tartıştım; bunun doğru olduğunu önceki kitaplarda aynı Yazılara dayanarak öğretmiştik. Tanrı'nın yarattığı yaratılış üzerinden de, gücümüz yettiğince, böyle konularda gerekçe isteyenlere, onun görünmeyen yanlarını yaratılmış şeyler aracılığıyla anlayarak, ellerinden geldiği kadar seyretmelerini öğütledik; en çok da Tanrı'nın suretinde yaratılmış akıllı ya da düşünen yaratık aracılığıyla; öyle ki bir ayna aracılığıyla bakar gibi onunla, ellerinden geldiği kadar, eğer gelirse, Teslis olan Tanrı'yı kendi hafızamızda, anlayışımızda, irademizde görsünler. Kim kendi zihnine tabiatça ve ilahî bir elle yerleştirilmiş bu üç şeyi canlılıkla görür ve onda, ebedî ve değişmez tabiatın bile anılabildiği, seyredilebildiği, arzulanabildiği şeyin ne kadar büyük olduğunu fark ederse —onu hafızayla hatırlar, anlayışla seyreder, sevgiyle kucaklar—, o yüce Teslis'in suretini elbette bulur. Yaşadığı her şeyi o yüce Teslis'i hatırlamaya, görmeye, sevmeye, yani onu anmaya, seyretmeye, onunla sevinmeye yöneltmelidir. Ama aynı Teslis tarafından yapılmış ve kendi kusuruyla daha kötüye dönüşmüş bu sureti aynı Teslis'le, onu her bakımdan ona benzer sayacak biçimde karşılaştırmasın, tersine bu benzerlik ne türden olursa olsun onda büyük bir benzemezlik de görsün diye, yeterli göründüğü kadar uyarıda bulundum.204
CAPUT XX. 38. Quocirca ridenda est dialectica Eunomii, a quo Eunomiani haeretici exorti sunt: qui cum non potuisset intellegere, nec credere voluisset, unigenitum Dei Verbum, per quod facta sunt omnia, Filium Dei esse natura, hoc est, de substantia Patris genitum; non naturae vel substantiae suae sive essentiae dixit esse Filium, sed filium voluntatis Dei, accidentem scilicet Deo volens asserere voluntatem qua gigneret Filium: videlicet ideo quia nos aliquid aliquando volumus, quod antea non volebamus; quasi non propter ista mutabilis intellegatur nostra natura, quod absit ut in Deo esse credamus. Neque enim ob aliud scriptum est, Multae cogitationes in corde viri; consilium autem Domini manet in aeternum; nisi ut intellegamus sive credamus, sicut aeternum Deum, ita in aeternum eius esse consilium, ac per hoc immutabile, sicut ipse est. Quod autem de cogitationibus, hoc etiam de voluntatibus verissime dici potest: Multae voluntates in corde viri; voluntas autem Domini manet in aeternum. Quidam ne filium consilii vel voluntatis Dei dicerent unigenitum Verbum, ipsum consilium seu voluntatem Patris idem Verbum esse dixerunt. Sed melius, quantum existimo, dicitur consilium de consilio, et voluntas de voluntate, sicut substantia de substantia, sapientia de sapientia: ne absurditate illa quam iam refellimus, Filius dicatur Patrem facere sapientem vel volentem, si non habet Pater in substantia sua consilium vel voluntatem. Acute sane quidam respondit haeretico versutissime interroganti, utrum Deus Filium volens an nolens genuerit: ut si diceret, Nolens, absurdissima Dei miseria sequeretur; si autem, Volens, continuo quod intendebat velut invicta ratione concluderet, non naturae esse Filium, sed voluntatis. At ille vigilantissime vicissim quaesivit ab eo, utrum Deus Pater volens an nolens sit Deus: ut si responderet, Nolens, sequeretur illa miseria quam de Deo credere magna insania est; si autem diceret, Volens, responderetur ei, Ergo et ipse Deus est sua voluntate, non natura. Quid ergo restabat, nisi ut obmutesceret, et sua interrogatione obligatum insolubili vinculo se videret? Sed voluntas Dei si et proprie dicenda est aliqua in Trinitate persona, magis hoc nomen Spiritui sancto competit, sicut caritas. Nam quid est aliud caritas, quam voluntas? 39. Video me de Spiritu sancto in isto libro secundum Scripturas sanctas hoc disputasse, quod fidelibus sufficit scientibus iam Deum esse Spiritum sanctum, nec alterius substantiae, nec minorem quam est Pater et Filius, quod in superioribus libris secundum easdem Scripturas verum esse docuimus. De creatura etiam quam fecit Deus, quantum valuimus, admonuimus eos qui rationem de rebus talibus poscunt, ut invisibilia eius, per ea quae facta sunt, sicut possent, intellecta conspicerent, et maxime per rationalem vel intellectualem creaturam, quae facta est ad imaginem Dei; per quod velut speculum, quantum possent, si possent, cernerent Trinitatem Deum, in nostra memoria, intellegentia, voluntate. Quae tria in sua mente naturaliter divinitus instituta quisquis vivaciter perspicit, et quam magnum sit in ea, unde potest etiam sempiterna immutabilisque natura recoli, conspici, concupisci, reminiscitur per memoriam, intuetur per intellegentiam, amplectitur per dilectionem, profecto reperit illius summae Trinitatis imaginem. Ad quam summam Trinitatem reminiscendam, videndam, diligendam, ut eam recordetur, eam contempletur, ea delectetur, totum debet referre quod vivit. Verum ne hanc imaginem ab eadem Trinitate factam, et suo vitio in deterius commutatam, ita eidem comparet Trinitati, ut omni modo existimet similem; sed potius in qualicumque ista similitudine magnam quoque dissimilitudinem cernat, quantum esse satis videbatur, admonui.
- Tanrı Baba'yı ve Tanrı Oğul'u, yani cevherce sahip olduğu her şeyi kendisiyle birlikte ebedî olan Sözünde bir bakıma söylemiş olan doğurucu Tanrı'yı ve onun Sözü olan Tanrı'yı —ki Söz de, kendisini yalanla değil hakikatle doğurmuş olanda bulunandan ne fazla ne eksik bir şeye cevherce sahiptir— elimden geldiği kadar göstermeye çalıştım; öyle ki zihnimizin hafızasında ve anlayışında görülsün; şimdiden yüz yüze değil, bu benzerlik aracılığıyla bir bilmece içinde, ne kadar az olursa olsun tahmin yoluyla görülsün. Hafızaya, ondan hareketle düşünmesek de bildiğimiz her şeyi verdim; anlayışa ise kendine özgü bir biçimde düşüncenin biçimlenişini. Çünkü düşünerek doğru bulduğumuz şeyi en çok anladığımız söylenir; onu da yine hafızada bırakırız. Ama hafızamızın daha gizli bir derinliği vardır; onu ilk düşündüğümüzde de orada bulmuştuk; en içteki, hiçbir dile ait olmayan söz orada doğar: ilimden ilim, görüşten görüş gibi; düşüncede beliren anlayış, hafızada zaten bulunan ama gizli duran anlayıştan doğar. Gerçi düşüncenin kendisinin de bir tür hafızası olmasaydı, başka şeyler düşünürken hafızada bıraktığı şeylere geri dönemezdi.
- Kutsal Ruh hakkında ise bu bilmecede ona benzer görünen bir şey olarak irademizden, ya da daha güçlü bir irade olan aşktan ya da sevgiden başkasını göstermedim. Çünkü bize tabiatça içkin olan irademiz, bizi çeken ya da iten şeyler önüne nasıl çıkar ya da karşısına nasıl gelirse öyle türlü türlü duygulanımlara uğrar. Peki bu nedir? İrademizin, doğru olduğunda, neye yöneleceğini, neden kaçınacağını bilmediğini mi söyleyeceğiz? Biliyorsa, onda elbette kendine özgü bir ilim vardır; bu ilim de hafıza ve anlayış olmadan var olamaz. Yoksa yanlış iş yapmayan sevginin ne yaptığını bilmediğini söyleyen birini mi dinlemeli? Demek ki, düşünerek ulaşabileceğimiz şeyi hazır ve saklı bulduğumuz o asıl hafızada anlayış nasıl bulunuyorsa sevgi de bulunur; çünkü bu ikisini de orada buluruz: Düşünerek bir şeyi anladığımızı ve sevdiğimizi bulduğumuzda, bunlar oradan hareketle düşünmediğimiz zaman da oradaydı. Düşünceyle biçimlenen bu anlayışta da hafıza nasıl bulunuyorsa sevgi de bulunur; bildiğimizi söylediğimizde hiçbir milletin dili olmaksızın içte söylediğimiz gerçek söz bu anlayıştır; çünkü düşüncemizin bakışı ancak hatırlayarak bir şeye geri döner ve ancak severek geri dönmeye özen gösterir. Böylece hafızada kurulu görüşü ve oradan biçimlenen düşünce görüşünü bir ana baba ile çocuğu gibi birleştiren sevgi, hafıza ve anlayış olmadan var olamayan bir yönelme bilgisine sahip olmasaydı, neyi doğru olarak seveceğini bilemezdi.
- Ama bunlar insan gibi tek bir kişide bulunduğuna göre, biri bize şöyle diyebilir: "Bu üç şey, hafıza, akıl ve sevgi benimdir, kendilerinin değil; yaptıklarını kendileri için değil benim için yaparlar, daha doğrusu ben onlar aracılığıyla yaparım. Çünkü ben hafıza aracılığıyla hatırlarım, anlayış aracılığıyla anlarım, sevgi aracılığıyla severim. Düşüncemin bakışını hafızama çevirip bildiğim şeyi böylece yüreğimde söylediğimde ve ilmimden gerçek bir söz doğduğunda, ikisi de benimdir, hem ilim hem söz. Çünkü bilen benim, bildiğimi yüreğimde söyleyen benim. Hafızamda düşünerek bir şeyi zaten anladığımı, zaten sevdiğimi bulduğumda —ki o anlayış ve sevgi, oradan hareketle düşünmeden önce de oradaydı—, hafızamda kendi anlayışımı ve kendi sevgimi bulurum; onlarla anlayan da seven de benim, onlar değil. Aynı şekilde düşünce hatırladığında ve hafızada bıraktığı şeylere dönmek, onları anlayarak seyretmek ve içte söylemek istediğinde, kendi hafızasıyla değil benim hafızamla hatırlar, kendi iradesiyle değil benim irademle ister. Sevgim de neye yönelmesi, neden kaçınması gerektiğini hatırlayıp anladığında, kendi hafızasıyla değil benim hafızamla hatırlar; anlayarak sevdiği her şeyi de kendi anlayışıyla değil benim anlayışımla anlar." Bu kısaca şöyle söylenebilir: "Bu üçünün hepsiyle hatırlayan, anlayan, seven benim; ben ne hafızayım, ne anlayış, ne sevgi; ben bunlara sahibim." Demek ki bunları, bu üçüne sahip olan ama bu üçü olmayan tek bir kişi söyleyebilir. Tanrı olan o yüce tabiatın basitliğinde ise, Tanrı tek olduğu hâlde, üç kişi vardır: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh.205
CAPUT XXI. 40. Sane Deum Patrem, et Deum Filium, id est, Deum genitorem qui omnia quae substantialiter habet, in coaeterno sibi Verbo suo dixit quodam modo, et ipsum Verbum eius Deum, qui nec plus nec minus aliquid habet etiam ipse substantialiter, quam quod est in illo qui Verbum non mendaciter sed veraciter genuit; quemadmodum potui, non ut illud iam facie ad faciem, sed per hanc similitudinem in aenigmate quantulumcumque coniciendo videretur in memoria et intellegentia mentis nostrae, significare curavi: memoriae tribuens omne quod scimus, etiamsi non inde cogitemus, intellegentiae vero proprio modo quodam cogitationis informationem. Cogitando enim quod verum invenerimus, hoc maxime intellegere dicimur, et hoc quidem in memoria rursus relinquimus. Sed illa est abstrusior profunditas nostrae memoriae, ubi hoc etiam primum cum cogitaremus invenimus, et gignitur intimum verbum, quod nullius linguae sit, tamquam scientia de scientia, et visio de visione, et intellegentia quae apparet in cogitatione, de intellegentia quae in memoria iam fuerat, sed latebat: quamquam et ipsa cogitatio quamdam suam memoriam nisi haberet, non reverteretur ad ea quae in memoria reliquerat, cum alia cogitaret. 41. De Spiritu autem sancto nihil in hoc aenigmate quod ei simile videretur ostendi, nisi voluntatem nostram, vel amorem seu dilectionem quae valentior est voluntas: quoniam voluntas nostra quae nobis naturaliter inest, sicut ei res adiacuerint vel occurrerint, quibus allicimur aut offendimur, ita varias affectiones habet. Quid ergo est? Numquid dicturi sumus voluntatem nostram, quando recta est, nescire quid appetat, quid evitet? Porro si scit, profecto inest ei sua quaedam scientia, quae sine memoria et intellegentia esse non possit. An vero audiendus est quispiam dicens, caritatem nescire quid agat, quae non agit perperam? Sicut ergo inest intellegentia, inest dilectio illi memoriae principali, in qua invenimus paratum et reconditum ad quod cogitando possumus pervenire; quia et duo ista invenimus ibi, quando nos cogitando invenimus et intellegere aliquid et amare, quae ibi erant et quando inde non cogitabamus: et sicut inest memoria, inest dilectio huic intellegentiae quae cogitatione formatur; quod verbum verum sine ullius gentis lingua intus dicimus, quando quod novimus dicimus; nam nisi reminiscendo non redit ad aliquid, et nisi amando redire non curat nostrae cogitationis intuitus: ita dilectio quae visionem in memoria constitutam, et visionem cogitationis inde formatam quasi parentem prolemque coniungit, nisi haberet appetendi scientiam, quae sine memoria et intellegentia non potest esse, quid recte diligeret ignoraret. CAPUT XXII. 42. Verum haec quando in una sunt persona, sicut est homo, potest nobis quispiam dicere: Tria ista, memoria, intellectus, et amor, mea sunt, non sua; nec sibi, sed mihi agunt quod agunt, immo ego per illa. Ego enim memini per memoriam, intellego per intellegentiam, amo per amorem: et quando ad memoriam meam aciem cogitationis adverto, ac sic in corde meo dico quod scio, verbumque verum de scientia mea gignitur, utrumque meum est, et scientia utique et verbum. Ego enim scio, ego dico in meo corde quod scio. Et quando in memoria mea cogitando invenio iam me intellegere, iam me amare aliquid, qui intellectus et amor ibi erant et antequam inde cogitarem, intellectum meum et amorem meum invenio in memoria mea, quo ego intellego, ego amo, non ipsa. Item quando cogitatio memor est, et vult redire ad ea quae in memoria reliquerat, eaque intellecta conspicere atque intus dicere, mea memoria memor est, et mea vult voluntate, non sua. Ipse quoque amor meus cum meminit atque intellegit quid appetere debeat, quid vitare, per meam, non per suam memoriam meminit; et per intellegentiam meam, non per suam, quidquid intellegenter amat, intellegit. Quod breviter dici potest: Ego per omnia illa tria memini, ego intellego, ego diligo, qui nec memoria sum, nec intellegentia, nec dilectio, sed haec habeo. Ista ergo dici possunt ab una persona, quae habet haec tria, non ipsa est haec tria. In illius vero summae simplicitate naturae quae Deus est, quamvis unus sit Deus, tres tamen personae sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus.
- Demek ki şeyin kendisi olan teslis bir şeydir, başka bir şeydeki teslis sureti başka bir şey; bu suret yüzünden bu üçünün içinde bulunduğu şeyin tümüne de suret denir. Tıpkı hem levhaya hem üzerine çizilmiş olana birlikte resim denmesi gibi: Üzerindeki resim yüzünden levha da resim adıyla anılır. Ama her şeyi kıyaslanamayacak ölçüde aşan o yüce Teslis'te öyle bir ayrılmazlık vardır ki, insanlardan bir üçlüye tek insan denemediği hâlde, orada hem tek Tanrı denir hem de tek Tanrı vardır; o Teslis tek bir Tanrı'nın içinde değildir, tek Tanrı'dır. Öte yandan bu üçüne sahip olan insan, yani bu suret, nasıl tek bir kişiyse o Teslis öyle değildir; o üç kişidir: Oğul'un Babası, Baba'nın Oğlu, Baba'nın ve Oğul'un Ruhu. Gerçi insanın hafızası, en çok da hayvanların sahip olmadığı hafıza, yani anlaşılır şeylerin bedenin hisleri aracılığıyla oraya gelmeksizin tutulduğu hafıza, Teslis'in bu suretinde kendi küçük ölçüsünce, kıyaslanamayacak kadar eşitsiz de olsa, ne türden olursa olsun Baba'ya bir benzerlik taşır. Aynı şekilde insanın anlayışı —bilinen şey söylendiğinde düşüncenin yönelimiyle oradan biçimlenen ve hiçbir dile ait olmayan yürek sözü olan anlayış— büyük eşitsizliği içinde Oğul'a bir benzerlik taşır. İlimden çıkan, hafızayla anlayışı ana babaya ve çocuğa ortak bir şey gibi birleştiren, bu yüzden de ne ana baba ne çocuk sayılan insan sevgisi de bu surette, çok eşitsiz de olsa, Kutsal Ruh'a bir benzerlik taşır. Yine de, Teslis'in bu suretinde bu üçü tek bir insan değil de tek bir insanın üç şeyi olduğu gibi, bu suretin sureti olduğu o yüce Teslis'te bu üçü tek bir Tanrı'nın üç şeyi değildir; o tek Tanrı'dır ve onlar tek kişi değil, üç kişidir. Bu da şaşılacak derecede anlatılmaz, ya da anlatılamayacak derecede şaşılacak bir şeydir: Teslis'in bu sureti tek kişi, yüce Teslis'in kendisi ise üç kişi olduğu hâlde, üç kişinin o Teslis'i bu tek kişininkinden daha ayrılmazdır. Çünkü o Teslis, Tanrılığın tabiatında —belki daha iyi söylenirse Tanrısallığında— ne ise odur; kendi arasında değişmez biçimde ve her zaman eşittir; hiçbir zaman var olmamış ya da başka türlü olmuş değildir, hiçbir zaman var olmayacak ya da başka türlü olacak da değildir. Eşit olmayan surette bulunan bu üçü ise, cisim olmadıkları için yer bakımından ayrılmasalar da, şimdi bu hayatta büyüklük bakımından birbirinden ayrılırlar. Orada hiçbir hacim bulunmadığı için birinde hafızanın anlayıştan, bir başkasında anlayışın hafızadan büyük olduğunu; bir diğerinde de bu ikisinin, kendi aralarında ister eşit olsun ister olmasın, sevginin büyüklüğü tarafından aşıldığını görmez değiliz. Böylece teker teker olanlar ikişer olanları, ikişer olanlar teker teker olanları, teker teker olanlar da teker teker olanları aşar; büyükler küçükleri geçer. Bütün hastalıklardan iyileşip kendi aralarında eşit olduklarında bile, lütuf sayesinde artık değişmeyecek olan şey o zaman da değişmez tabiatlı şeye eşit olmayacaktır; çünkü yaratık Yaratıcı'ya eşit olmaz, bütün hastalıklardan iyileştiğinde de değişmiş olacaktır.
- Ama yalnız cisimsiz değil, aynı zamanda en yüksek derecede ayrılmaz ve gerçekten değişmez olan bu Teslis'i, bize vaat edilen yüz yüze görüş geldiğinde, şimdi kendimiz olan suretini gördüğümüzden çok daha açık ve kesin olarak göreceğiz. Bu hayatta görmeye izin verildiği kadarıyla bu ayna aracılığıyla ve bu bilmecede görenler, bizim sıraladığımız ve önerdiğimiz şeyleri kendi zihinlerinde seyredenler değildir; zihinlerini bir suret olarak görenlerdir. Öyle ki gördüklerini, sureti oldukları varlığa bir biçimde bağlayabilsinler ve seyrederek gördükleri suret aracılığıyla, henüz yüz yüze göremedikleri için, o varlığı da tahmin yoluyla görsünler. Çünkü Havari "Şimdi aynayı görüyoruz" demiyor, "Şimdi ayna aracılığıyla görüyoruz" diyor.206
CAPUT XXIII. 43. Aliud est itaque trinitas res ipsa, aliud imago trinitatis in re alia, propter quam imaginem simul et illud in quo sunt haec tria, imago dicitur; sicut imago dicitur simul et tabula, et quod in ea pictum est; sed propter picturam quae in ea est, simul et tabula nomine imaginis appellatur. Verum in illa summa Trinitate, quae incomparabiliter rebus omnibus antecellit, tanta est inseparabilitas, ut cum trinitas hominum non possit dici unus homo; in illa unus Deus et dicatur et sit, nec in uno Deo sit illa Trinitas, sed unus Deus. Nec rursus quemadmodum ista imago quod est homo habens illa tria una persona est, ita est illa Trinitas: sed tres personae sunt, Pater Filii, et Filius Patris, et Spiritus Patris et Filii. Quamvis enim memoria hominis, et maxime illa quam pecora non habent, id est, qua res intellegibiles ita continentur, ut non in eam per sensus corporis venerint, habeat pro modulo suo in hac imagine Trinitatis incomparabiliter quidem imparem, sed tamen qualemcumque similitudinem Patris; itemque intellegentia hominis, quae per intentionem cogitationis inde formatur, quando quod scitur dicitur, et nullius linguae cordis verbum est, habeat in sua magna disparitate nonnullam similitudinem Filii; et amor hominis de scientia procedens, et memoriam intellegentiamque coniungens, tamquam parenti prolique communis, unde nec parens intellegitur esse, nec proles, habeat in hac imagine aliquam, licet valde imparem, similitudinem Spiritus sancti: non tamen, sicut in ista imagine Trinitatis non haec tria unus homo, sed unius hominis sunt, ita in ipsa summa Trinitate cuius haec imago est, unius Dei sunt illa tria, sed unus Deus est, et tres sunt illae, non una persona. Quod sane mirabiliter ineffabile est, vel ineffabiliter mirabile, cum sit una persona haec imago Trinitatis, ipsa vero summa Trinitas tres personae sint, inseparabilior est illa Trinitas personarum trium, quam haec unius. Illa quippe in natura divinitatis, sive id melius dicatur deitatis, quod est, hoc est, atque incommutabiliter inter se ac semper aequalis est: nec aliquando non fuit, aut aliter fuit; nec aliquando non erit, aut aliter erit. Ista vero tria quae sunt in impari imagine, etsi non locis, quoniam non sunt corpora, tamen inter se nunc in ista vita magnitudinibus separantur. Neque enim quia moles nullae ibi sunt, ideo non videmus in alio maiorem esse memoriam quam intellegentiam, in alio contra: in alio duo haec amoris magnitudine superari, sive sint ipsa duo inter se aequalia, sive non sint. Atque ita a singulis bina, et a binis singula, et a singulis singula, a maioribus minora vincuntur. Et quando inter se aequalia fuerint ab omni languore sanata, nec tunc aequabitur rei natura immutabili ea res quae per gratiam non mutabitur: quia non aequatur creatura Creatori, et quando ab omni languore sanabitur, mutabitur. 44. Sed hanc non solum incorporalem, verum etiam summe inseparabilem vereque immutabilem Trinitatem, cum venerit visio quae facie ad faciem repromittitur nobis, multo clarius certiusque videbimus, quam nunc eius imaginem quod nos sumus: per quod tamen speculum et in quo aenigmate qui vident, sicut in hac vita videre concessum est, non illi sunt qui ea quae digessimus et commendavimus in sua mente conspiciunt; sed illi qui eam tamquam imaginem vident, ut possint ad eum cuius imago est, quomodocumque referre quod vident, et per imaginem quam conspiciendo vident, etiam illud videre coniciendo, quoniam nondum possunt facie ad faciem. Non enim ait Apostolus, Videmus nunc speculum; sed, Videmus nunc per speculum.
Demek ki kendi zihnini görülebildiği kadarıyla gören ve onda, elimden geldiğince birçok yoldan tartıştığım bu teslisi gören, ama yine de onun Tanrı'nın sureti olduğuna inanmayan ya da bunu anlamayanlar aynayı görürler; ama şimdi ayna aracılığıyla görülmesi gereken varlığı ayna aracılığıyla görmekten o kadar uzaktırlar ki gördükleri aynanın ayna, yani suret olduğunu bile bilmezler. Bilselerdi, belki bu aynanın ait olduğu varlığın da onun aracılığıyla aranması ve şimdilik onun aracılığıyla bir biçimde görülmesi gerektiğini sezerlerdi; yürekleri sahte olmayan bir iman arındırsın da şimdi ayna aracılığıyla görülen yüz yüze görülebilsin diye. Yürekleri arındıran bu imanı hor gördüklerinde, insan zihninin tabiatı hakkında pek ince tartışılan şeyleri anlamakla, kendi anlayışlarının tanıklığıyla mahkûm olmaktan başka ne elde ederler? Ceza olarak gelen karanlıklara sarılmamış ve ruhu ağırlaştıran bozulabilir bedenle yüklenmemiş olsalardı, bu anlayış uğrunda zahmet çekmez, kesin bir şeye de güçlükle ulaşmazlardı. Bu kötülük onlara günahtan başka hangi suçun karşılığı olarak verilmiş olabilir? Bu yüzden bu kadar büyük bir kötülüğün büyüklüğüyle uyarılmış olarak, dünyanın günahını kaldıran Kuzu'nun ardından gitmeleri gerekirdi.
CAPUT XXIV. Qui ergo vident suam mentem, quomodo videri potest, et in ea trinitatem istam de qua multis modis ut potui disputavi, nec tamen eam credunt vel intellegunt esse imaginem Dei; speculum quidem vident, sed usque adeo non vident per speculum qui est per speculum nunc videndus, ut nec ipsum speculum quod vident sciant esse speculum, id est, imaginem. Quod si scirent, fortassis et eum cuius est hoc speculum, per hoc quaerendum et per hoc utcumque interim videndum esse sentirent, fide non ficta corda mundante, ut facie ad faciem possit videri, qui per speculum nunc videtur. Qua fide cordium mundatrice contempta, quid agunt intellegendo quae de natura mentis humanae subtilissime disputantur, nisi ut ipsa quoque intellegentia sua teste damnentur? In qua utique non laborarent, et vix ad certum aliquid pervenirent, nisi poenalibus tenebris involuti et onerati corpore corruptibili quod aggravat animam. Quo tandem merito inflicto malo isto, nisi peccati? Unde tanti mali magnitudine admoniti, sequi deberent Agnum qui tollit peccatum mundi.
208Çünkü ona ait olanlar, zekâca bunlardan çok daha yavaş olanlar bile, bu hayatın sonunda bedenden çözüldüklerinde, kıskanç kuvvetlerin onları alıkoymaya hakkı yoktur. Kendisinde onlara karşı hiçbir günah borcu bulunmadan öldürülen o Kuzu, bu kuvvetleri iktidarın kudretinden önce kanın adaletiyle yendi. Bu yüzden iblisin hâkimiyetinden kurtulmuş olarak kutsal melekler tarafından karşılanırlar; Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan İsa Mesih aracılığıyla bütün kötülüklerden kurtarılmışlardır. Çünkü eski ve yeni ilahî Yazıların —Mesih'i önceden haber verenlerin ve onu bildirenlerin— uyumlu tanıklığına göre, gök kubbenin altında insanların kurtulması gereken başka bir ad yoktur. Bozulmanın her bulaşığından arınmış olarak huzurlu yerlere konurlar; ta ki bedenlerini, ama artık bozulmaz, onları yüklemeyecek, süsleyecek bedenler olarak geri alıncaya kadar. Çünkü en iyi ve en bilge Yaratıcı'nın uygun gördüğü budur: İnsanın ruhu Tanrı'ya dindarca boyun eğmiş olarak bedeni de mutlu bir biçimde kendisine boyun eğmiş bulsun ve bu mutluluk sonsuza dek sürsün.
- Orada hakikati hiçbir güçlük çekmeden göreceğiz, apaçık ve en kesin hâliyle onun tadına varacağız. Akıl yürüten bir zihinle hiçbir şey aramayacağız; seyreden bir zihinle, Kutsal Ruh Baba'dan çıktığı hâlde neden Oğul olmadığını göreceğiz. O ışıkta hiçbir mesele kalmayacak. Burada ise bu iş, bizzat tecrübe ettiğim gibi, bana o kadar güç göründü —bunları dikkatle ve anlayarak okuyacak olanlara da şüphesiz böyle görünecektir— ki bu eserin ikinci kitabında bu konuyu başka bir yerde konuşacağımı vaat ettiğim hâlde, kendimiz olan yaratıkta o şeye benzer bir şey göstermek istediğim her seferinde, anlayışım ne kadarsa onu bile yeterli bir anlatım izlemedi; gerçi anlayışın kendisinde de başarıdan çok çaba gösterdiğimi hissettim. Evet, insan olan tek bir kişide o yüce Teslis'in bir suretini buldum ve değişebilir bir şeydeki bu üç şeyi, daha kolay anlaşılsınlar diye, zaman aralıkları aracılığıyla da, en çok dokuzuncu kitapta, göstermek istedim. Ama bu on beşinci kitapta gösterdiğimiz gibi, tek bir kişinin üç şeyi, insanın yönelimi beklediği ölçüde o üç kişiye uyamadı.208
CAPUT XXV. Ad eum namque pertinentes etiam longe istis ingenio tardiores, quando fine huius vitae resolvuntur a corpore, ius in eis retinendis non habent invidae potestates. Quas ille Agnus sine ullo ab eis peccati debito occisus, non potentia potestatis priusquam iustitia sanguinis vicit. Proinde liberi a diaboli potestate, suscipiuntur ab Angelis sanctis, a malis omnibus liberati per Mediatorem Dei et hominum hominem Iesum Christum: quoniam consonantibus divinis Scripturis, et veteribus et novis, et per quas praenuntiatus et per quas annuntiatus est Christus, non est aliud nomen sub caelo, in quo oporteat homines salvos fieri. Constituuntur autem purgati ab omni contagione corruptionis in placidis sedibus, donec recipiant corpora sua, sed iam incorruptibilia, quae ornent, non onerent. Hoc enim placuit optimo et sapientissimo Creatori, ut spiritus hominis Deo pie subditus, habeat feliciter subditum corpus, et sine fine permaneat ista felicitas. 45. Ibi veritatem sine ulla difficultate videbimus, eaque clarissima et certissima perfruemur. Nec aliquid quaeremus mente ratiocinante, sed contemplante cernemus quare non sit Filius Spiritus sanctus, cum de Patre procedat. In illa luce nulla erit quaestio: hic vero ipsa experientia tam mihi apparuit esse difficilis, quod et illis qui haec diligenter atque intellegenter legent, procul dubio similiter apparebit, ut cum me in secundo huius operis libro alio loco inde dicturum esse promiserim, quotiescumque in ea creatura quae nos sumus, aliquid illi rei simile ostendere volui, qualemcumque intellectum meum sufficiens elocutio mea secuta non fuerit: quamvis et in ipso intellectu conatum me senserim magis habuisse quam effectum. Et in una quidem persona quod est homo inveni imaginem summae illius Trinitatis, et in re mutabili tria illa ut facilius intellegi possint, etiam per temporalia intervalla maxime in libro nono monstrare volui. Sed tria unius personae, non sicut humana poscit intentio, tribus illis personis convenire potuerunt, sicut in hoc libro quinto decimo demonstravimus.
Sonra, Tanrı olan o yüce Teslis'te, Oğul'un önce Baba'dan doğup Kutsal Ruh'un sonra ikisinden çıkıp çıkmadığını göstermeye ya da hiç değilse sormaya yarayacak hiçbir zaman aralığı yoktur. Çünkü kutsal Yazı Ruh'a ikisinin Ruhu der. Havari'nin "Oğullar olduğunuz için Tanrı Oğlunun Ruhunu yüreklerinize gönderdi" derken andığı odur; Oğul'un da "Çünkü konuşan siz değilsiniz, içinizde konuşan Babanızın Ruhudur" derken andığı yine odur. İlahî sözlerin daha birçok tanıklığıyla, Teslis'te asıl anlamda Kutsal Ruh denenin Baba'nın ve Oğul'un Ruhu olduğu kanıtlanır. Oğul'un kendisi yine onun için "Size Baba'dan göndereceğim" der; başka bir yerde de "Baba'nın benim adımla göndereceği" der. Her ikisinden çıktığı ise şöyle öğretilir: Oğul'un kendisi "Baba'dan çıkar" der; ölülerden dirilip öğrencilerine göründüğünde de üzerlerine üfleyip "Kutsal Ruh'u alın" dedi; onun kendisinden de çıktığını göstermek için. İncil'de okunduğu gibi, ondan çıkıp herkesi iyileştiren kudret de odur.
CAPUT XXVI. Deinde in illa summa Trinitate quae Deus est, intervalla temporum nulla sunt, per quae possit ostendi aut saltem requiri, utrum prius de Patre natus sit Filius, et postea de ambobus processerit Spiritus sanctus. Quoniam Scriptura sancta Spiritum eum dicit amborum. Ipse est enim de quo dicit Apostolus, Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra: et ipse est de quo dicit idem Filius, Non enim vos estis qui loquimini; sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Et multis aliis divinorum eloquiorum testimoniis comprobatur Patris et Filii esse Spiritum, qui proprie dicitur in Trinitate Spiritus sanctus: de quo item dicit ipse Filius, Quem ego mittam vobis a Patre; et alio loco, Quem mittet Pater in nomine meo. De utroque autem procedere sic docetur; quia ipse Filius ait, De Patre procedit. Et cum resurrexisset a mortuis et apparuisset discipulis suis, insufflavit et ait, Accipite Spiritum sanctum, ut eum etiam de se procedere ostenderet. Et ipsa est virtus quae de illo exibat, sicut legitur in Evangelio, et sanabat omnes.
- Peki Kutsal Ruh'u dirilişinden sonra önce yeryüzünde vermesinin, sonra gökten göndermesinin sebebi neydi? Bence şudur: Tanrı'yı ve komşumuzu sevdiğimiz sevgi, bütün Kanun'un ve Peygamberler'in bağlı olduğu o iki buyruğa göre, bu Armağan aracılığıyla yüreklerimize dökülür. Rab İsa bunu belirtmek için Kutsal Ruh'u iki kez verdi: bir kez yeryüzünde komşu sevgisi için, bir kez de gökten Tanrı sevgisi için. Kutsal Ruh'un iki kez verilmesi için belki başka bir gerekçe de gösterilebilir; ama İsa üflediğinde verilenin, hemen ardından "Gidin, bütün milletleri Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un adıyla vaftiz edin" dediği yerde —bu Teslis'in en çok vurgulandığı yerde— andığı aynı Kutsal Ruh olduğundan şüphe etmemeliyiz. Demek ki Pentekost günü, yani Rab'bin göğe çıkışından on gün sonra gökten verilen de odur. Öyleyse Kutsal Ruh'u veren nasıl Tanrı olmaz? Hatta Tanrı'yı veren ne büyük bir Tanrı'dır! Çünkü öğrencilerinden hiçbiri Kutsal Ruh'u vermedi. Ellerini koydukları kişilerin üzerine gelsin diye dua ediyorlardı, onu kendileri vermiyorlardı. Kilise bu geleneği önderlerinde bugün de korur. Nitekim büyücü Simon da Havarilere para sunarken "Kutsal Ruh'u verebileyim diye bu yetkiyi bana da verin" demedi; "Ellerimi koyduğum herkes Kutsal Ruh'u alsın" dedi. Çünkü Yazı da daha önce "Simon, Havarilerin Kutsal Ruh'u verdiğini görünce" dememiş, "Simon, Havarilerin el koymasıyla Kutsal Ruh'un verildiğini görünce" demişti. Bu yüzden Rab İsa'nın kendisi de Kutsal Ruh'u yalnız Tanrı olarak vermedi, insan olarak da aldı; bu yüzden onun lütufla ve Kutsal Ruh'la dolu olduğu söylendi. Havarilerin İşleri'nde onun hakkında daha açıkça şöyle yazılmıştır: "Çünkü Tanrı onu Kutsal Ruh'la meshetti." Elbette görünür bir yağla değil, Kilise'nin vaftiz edilenleri meshettiği görünür merhemle işaret edilen lütuf armağanıyla. Mesih Kutsal Ruh'la, vaftiz edildiğinde Ruh güvercin gibi üzerine indiği zaman meshedilmiş de değildir; o zaman, vaftiz edilenlerin başlıca orada Kutsal Ruh'u aldığı bedenini, yani Kilisesini önceden simgelemeye tenezzül etti. Bu gizemli ve görünmez meshle meshedildiği an, Tanrı Sözünün beden olduğu an olarak anlaşılmalıdır; yani insan tabiatının, önceden hiçbir iyi işin liyakati olmaksızın bakirenin rahminde Söz olan Tanrı'yla, onunla tek bir kişi olacak biçimde birleştirildiği an. Bu yüzden onun Kutsal Ruh'tan ve Bakire Meryem'den doğduğunu itiraf ederiz. Çünkü onun otuz yaşındayken —Yahya tarafından o yaşta vaftiz edildi— Kutsal Ruh'u aldığına inanmak son derece saçmadır; tersine, nasıl hiçbir günahı olmadan vaftize geldiyse, Kutsal Ruh'tan yoksun olarak da gelmedi. Onun kulu ve öncüsü olan Yahya hakkında bile "Daha annesinin rahmindeyken Kutsal Ruh'la dolacak" diye yazılmışsa —çünkü babasının tohumundan olduğu hâlde rahimde biçimlenirken Kutsal Ruh'u aldı—, bedeninin ana rahmine düşüşü bile bedensel değil ruhanî olan insan Mesih hakkında ne anlamalı ya da neye inanmalıyız? Onun hakkında, Baba'dan Kutsal Ruh vaadini alıp onu döktüğü yazılmış olmasında da her iki tabiat, yani insanî ve ilahî tabiat gösterilmiştir: İnsan olarak aldı, Tanrı olarak döktü. Biz ise bu armağanı kendi küçük ölçümüzce alabiliriz, ama başkalarının üzerine dökemeyiz; bunun olması için, onu gerçekleştiren Tanrı'yı onların üzerine çağırırız.209_2
- Quid vero fuerit causae, ut post resurrectionem suam, et in terra prius daret, et de caelo postea mitteret Spiritum sanctum; hoc ego existimo, quia per ipsum donum diffunditur caritas in cordibus nostris, qua diligimus Deum et proximum, secundum duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae. Hoc significans Dominus Iesus, bis dedit Spiritum sanctum; semel in terra propter dilectionem proximi, et iterum de caelo propter dilectionem Dei. Et si forte alia ratio reddatur de Spiritu sancto bis dato, eundem tamen Spiritum sanctum datum, cum insufflasset Iesus, de quo mox ait, Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, ubi maxime commendatur haec Trinitas, ambigere non debemus. Ipse est igitur qui de caelo etiam datus est die Pentecostes, id est, post dies decem quam Dominus ascendit in caelum. Quomodo ergo Deus non est qui dat Spiritum sanctum? Immo quantus Deus est qui dat Deum? Neque enim aliquis discipulorum eius dedit Spiritum sanctum. Orabant quippe ut veniret in eos quibus manum imponebant, non ipsi eum dabant. Quem morem in suis praepositis etiam nunc servat Ecclesia. Denique et Simon Magus offerens Apostolis pecuniam, non ait, Date et mihi hanc potestatem, ut dem Spiritum sanctum; sed, Cuicumque, inquit, imposuero manus, accipiat Spiritum sanctum. Quia neque Scriptura superius dixerat, Videns autem Simon quod Apostoli darent Spiritum sanctum; sed dixerat, Videns autem Simon quod per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus. Propter hoc et Dominus ipse Iesus Spiritum sanctum non solum dedit ut Deus, sed etiam accepit ut homo; propterea dictus est plenus gratia et Spiritu sancto. Et manifestius de illo scriptum est in Actibus Apostolorum: Quoniam unxit eum Deus Spiritu sancto. Non utique oleo visibili, sed dono gratiae, quod visibili significatur unguento quo baptizatos ungit Ecclesia. Nec sane tunc unctus est Christus Spiritu sancto, quando super eum baptizatum velut columba descendit: tunc enim corpus suum, id est, Ecclesiam suam praefigurare dignatus est, in qua praecipue baptizati accipiunt Spiritum sanctum: sed ista mystica et invisibili unctione tunc intellegendus est unctus, quando Verbum Dei caro factum est; id est, quando humana natura sine ullis praecedentibus bonorum operum meritis Deo Verbo est in utero virginis copulata, ita ut cum illo fieret una persona. Ob hoc eum confitemur natum de Spiritu sancto et virgine Maria. Absurdissimum est enim, ut credamus eum cum iam triginta esset annorum (eius enim aetatis a Ioanne baptizatus est), accepisse Spiritum sanctum: sed venisse illum ad baptisma, sicut sine ullo omnino peccato, ita non sine Spiritu sancto. Si enim de famulo eius et praecursore ipso Ioanne scriptum est, Spiritu sancto replebitur iam inde ab utero matris suae, quoniam quamvis seminatus a patre, tamen Spiritum sanctum in utero formatus accepit; quid de homine Christo intellegendum est vel credendum, cuius carnis ipsa conceptio non carnalis, sed spiritalis fuit? In eo etiam quod de illo scriptum est, quod acceperit a Patre promissionem Spiritus sancti et effuderit, utraque natura monstrata est, et humana scilicet et divina: accepit quippe ut homo, effudit ut Deus. Nos autem accipere quidem hoc donum possumus pro modulo nostro, effundere autem super alios non utique possumus; sed ut hoc fiat, Deum super eos, a quo hoc efficitur, invocamus.
- Demek ki hiçbir zamanın bulunmadığı yerde, Oğul doğduğunda Kutsal Ruh'un Baba'dan çıkmış mı olduğunu, yoksa henüz çıkmamış olup Oğul doğduktan sonra mı ikisinden çıktığını sorabilir miyiz? Zamanın bulunduğu yerde şunu sorabilmiştik: İrade önce insan zihninden çıkar ki bir şey aransın; bulunan şeye çocuk denir; o meydana gelip doğurulunca o irade tamamlanır ve bu gayede dinlenir; öyle ki arayanın isteği olan şey, tadına varanın aşkı olur; bu aşk artık ikisinden, yani doğuran zihinden ve doğurulmuş kavrayıştan, bir ana babadan ve çocuktan çıkar gibi çıkar. Ama hiçbir şeyin zamanda başlayıp sonraki zamanda tamamlanmadığı yerde bunlar asla sorulamaz. Bu yüzden Oğul'un Baba'dan zamansız doğuşunu anlayabilen, Kutsal Ruh'un ikisinden zamansız çıkışını da anlasın. Oğul'un "Baba'nın kendinde hayatı olduğu gibi, Oğul'a da kendinde hayatı olmayı verdi" sözünden şunu anlayabilen —Baba hayatı, hayatsız var olan bir Oğul'a vermemiştir; onu öyle zamansız doğurmuştur ki Baba'nın doğurarak Oğul'a verdiği hayat, onu veren Baba'nın hayatıyla birlikte ebedîdir—, şunu da anlasın: Baba, Kutsal Ruh'un kendisinden çıkmasına kendinde nasıl sahipse, aynı Kutsal Ruh'un Oğul'dan da çıkmasını Oğul'a öyle vermiştir; ikisi de zamansızdır. Kutsal Ruh'un Baba'dan çıktığı da şöyle anlaşılsın diye söylenmiştir: Onun Oğul'dan da çıkması, Oğul'a Baba'dan gelir. Çünkü Oğul neye sahipse Baba'dan sahiptir; elbette Kutsal Ruh'un kendisinden de çıkmasına da Baba'dan sahiptir. Ama orada önceli ve sonrası olan hiçbir zaman düşünülmesin; çünkü orada zaman hiç yoktur. Öyleyse Baba'dan doğuş Oğul'a zamanda hiçbir başlangıç olmaksızın, tabiatın hiçbir değişkenliği olmaksızın öz sağlıyorsa, ikisinden çıkış da Kutsal Ruh'a zamanda hiçbir başlangıç olmaksızın, tabiatın hiçbir değişkenliği olmaksızın öz sağlıyorken, ona ikisinin oğlu demek nasıl son derece saçma olmasın? İşte bu yüzden Kutsal Ruh'a doğmuş demediğimiz hâlde doğmamış demeye de cesaret edemiyoruz; yoksa biri bu kelimeden o Teslis'te ya iki baba ya da başkasından olmayan iki varlık bulunduğunu sanabilir. Çünkü başkasından olmayan yalnız Baba'dır; bu yüzden doğmamış diye yalnız o adlandırılır; gerçi Yazılarda değil, tartışanların alışkanlığında ve bu kadar büyük bir konuda ellerinden gelen sözü söyleyenlerin dilinde. Oğul ise Baba'dan doğmuştur; Kutsal Ruh da asıl olarak Baba'dan, hiçbir zaman aralığı olmaksızın Baba'nın kendisinin vermesiyle de ortaklaşa olarak her ikisinden çıkar. Bütün aklı başında insanların duyuşuna aykırı olarak, ikisi onu doğurmuş olsaydı, ona Baba'nın ve Oğul'un oğlu denirdi. Demek ki o ikisi tarafından doğurulmuş değildir; ikisinin Ruhu olarak ikisinden çıkar.209_3
- Numquid ergo possumus quaerere utrum iam processerat de Patre Spiritus sanctus quando natus est Filius, an nondum processerat, et illo nato de utroque processit, ubi nulla sunt tempora; sicut potuimus quaerere ubi invenimus tempora, voluntatem prius de humana mente procedere, ut quaeratur quod inventum proles vocetur; qua iam parta seu genita, voluntas illa perficitur, eo fine requiescens, ut qui fuerat appetitus quaerentis, sit amor fruentis, qui iam de utroque, id est, de gignente mente et de genita notione tamquam de parente ac prole procedat? Non possunt prorsus ista ibi quaeri, ubi nihil ex tempore inchoatur, ut consequenti perficiatur in tempore. Quapropter, qui potest intellegere sine tempore generationem Filii de Patre, intellegat sine tempore processionem Spiritus sancti de utroque. Et qui potest intellegere in eo quod ait Filius, Sicut habet Pater vitam in semetipso, sic dedit Filio vitam habere in semetipso; non sine vita exsistenti iam Filio vitam Patrem dedisse, sed ita eum sine tempore genuisse, ut vita quam Pater Filio gignendo dedit, coaeterna sit vitae Patris qui dedit: intellegat sicut habet Pater in semetipso ut de illo procedat Spiritus sanctus, sic dedisse Filio ut de illo procedat idem Spiritus sanctus, et utrumque sine tempore; atque ita dictum Spiritum sanctum de Patre procedere, ut intellegatur, quod etiam procedit de Filio, de Patre esse Filio. Si enim quidquid habet, de Patre habet Filius; de Patre habet utique ut et de illo procedat Spiritus sanctus. Sed nulla ibi tempora cogitentur, quae habent prius et posterius: quia omnino nulla ibi sunt. Quomodo ergo non absurdissime filius diceretur amborum, cum sicut Filio praestat essentiam sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de Patre generatio; ita Spiritui sancto praestet essentiam sine ullo initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de utroque processio? Ideo enim cum Spiritum sanctum genitum non dicamus, dicere tamen non audemus ingenitum, ne in hoc vocabulo vel duos patres in illa Trinitate, vel duos qui non sunt de alio quispiam suspicetur. Pater enim solus non est de alio, ideo solus appellatur ingenitus, non quidem in Scripturis, sed in consuetudine disputantium, et de re tanta sermonem qualem valuerint proferentium. Filius autem de Patre natus est: et Spiritus sanctus de Patre principaliter, et ipso sine ullo temporis intervallo dante, communiter de utroque procedit. Diceretur autem filius Patris et Filii, si, quod abhorret ab omnium sanorum sensibus, eum ambo genuissent. Non igitur ab utroque est genitus, sed procedit ab utroque amborum Spiritus.
- Ama birlikte ebedî, eşit, cisimsiz, anlatılmaz derecede değişmez ve bölünmez o Teslis'te doğuşu çıkıştan ayırmak son derece güç olduğundan, daha ileri uzanamayanlara şimdilik, bu konuda Hristiyan halkın kulaklarına sunduğum bir vaazda söylediğim ve söyledikten sonra yazıya geçirdiğim şey yetsin. Orada başka şeylerin yanında, kutsal Yazıların tanıklıklarıyla Kutsal Ruh'un ikisinden çıktığını öğrettikten sonra şöyle demiştim: "Öyleyse Kutsal Ruh hem Baba'dan hem Oğul'dan çıkıyorsa, Oğul neden 'Baba'dan çıkar' dedi? Sence neden olacak? Kendisine ait olanı da kendisinden olduğu varlığa bağlamayı âdet edindiği için değil mi? Nitekim 'Benim öğretim benim değil, beni gönderenindir' sözü de buradandır. Burada, kendisinin değil Baba'nın olduğunu söylediği hâlde öğretinin onun öğretisi olduğu anlaşılıyorsa, 'Baba'dan çıkar' deyip 'benden çıkmaz' demediği yerde, Kutsal Ruh'un ondan da çıktığı ne kadar daha çok anlaşılmalıdır! Oğul Tanrı olmayı kimden alıyorsa (çünkü Tanrı'dan Tanrı'dır), Kutsal Ruh'un kendisinden de çıkmasını elbette ondan alır; bu yüzden Kutsal Ruh da Baba'dan çıktığı gibi Oğul'dan da çıkmayı Baba'nın kendisinden alır. Burada, bizim gibilerin anlayabileceği kadarıyla, şu da bir ölçüde anlaşılır: Kutsal Ruh'a neden doğmuş değil de çıkan denir? Çünkü ona da oğul denseydi, elbette ikisinin oğlu denirdi; bu da son derece saçmadır. Çünkü baba ve anne dışında hiç kimse iki kişinin oğlu değildir. Tanrı Baba ile Tanrı Oğul arasında böyle bir şey düşünmek bizden uzak olsun. Hem insanların oğlu bile babadan ve anneden aynı anda çıkmaz: Babadan anneye çıktığında o sırada anneden çıkmaz; anneden bu ışığa çıktığında da o sırada babadan çıkmaz. Kutsal Ruh ise Baba'dan Oğul'a çıkıp sonra Oğul'dan yaratılışı kutsamak üzere çıkmaz; ikisinden birden çıkar; gerçi Baba bunu Oğul'a vermiştir: Kendisinden çıktığı gibi ondan da çıksın diye. Çünkü Baba hayat, Oğul hayat iken Kutsal Ruh'un hayat olmadığını söyleyemeyiz. Bu yüzden Baba kendinde hayata sahip olarak Oğul'a da kendinde hayata sahip olmayı verdiği gibi, hayatın kendisinden çıktığı gibi ondan da çıkmasını vermiştir." Bunları o vaazdan bu kitaba aktardım; ama imansızlara değil imanlılara konuşuyordum.210
CAPUT XXVII. 48. Verum quia in illa coaeterna, et aequali, et incorporali, et ineffabiliter immutabili, atque inseparabili Trinitate difficillimum est generationem a processione distinguere, sufficiat interim eis qui extendi non valent amplius, id quod de hac re in sermone quodam proferendo ad aures populi christiani diximus, dictumque conscripsimus. Inter cetera enim cum per Scripturarum sanctarum testimonia docuissem de utroque procedere Spiritum sanctum: Si ergo, inquam, et de Patre et de Filio procedit Spiritus sanctus; cur Filius dixit, "De Patre procedit"? Cur, putas, nisi quemadmodum solet ad eum referre et quod ipsius est, de quo et ipse est? Unde et illud est quod ait, "Mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit." Si igitur hic intellegitur eius doctrina, quam tamen dixit non suam, sed Patris; quanto magis illic intellegendus est et de ipso procedere Spiritus sanctus, ubi sic ait, "De Patre procedit," ut non diceret, De me non procedit? A quo autem habet Filius ut sit Deus (est enim de Deo Deus), ab illo habet utique ut de illo etiam procedat Spiritus sanctus: ac per hoc Spiritus sanctus ut etiam de Filio procedat, sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre. Hic utcumque etiam illud intellegitur, quantum a talibus quales nos sumus, intellegi potest, cur non dicatur natus esse, sed potius procedere Spiritus sanctus: quoniam si et ipse Filius diceretur, amborum utique filius diceretur; quod absurdissimum est. Filius quippe nullus est duorum, nisi patris et matris. Absit autem ut inter Deum Patrem et Deum Filium aliquid tale suspicemur. Quia nec filius hominum simul et ex patre et ex matre procedit: sed cum in matrem procedit ex patre, non tunc procedit ex matre; et cum in hanc lucem procedit ex matre, non tunc procedit ex patre. Spiritus autem sanctus non de Patre procedit in Filium, et de Filio procedit ad sanctificandam creaturam; sed simul de utroque procedit; quamvis hoc Pater Filio dederit, ut quemadmodum de se, ita de illo quoque procedat. Neque enim possumus dicere quod non sit vita Spiritus sanctus, cum vita Pater, vita sit Filius: ac per hoc sicut Pater cum habeat vitam in semetipso, dedit et Filio vitam habere in semetipso; sic ei dedit vitam procedere de illo, sicut et procedit de ipso. Haec de illo sermone in hunc librum transtuli, sed fidelibus, non infidelibus loquens.
- Ama bu sureti seyretmeye ve zihinlerinde bulunan şeylerin ne kadar doğru olduğunu görmeye yeterli değillerse —ki bunlar üç kişi olacak biçimde üç değildir, üçü de tek bir kişi olan insanın üç şeyidir—, Tanrı olan o yüce Teslis hakkında, ağır ve zayıf insan zihninin kavrayamadığı apaçık bir gerekçe istemek yerine neden kutsal Yazılarda bulunana inanmıyorlar? Kutsal Yazılara en doğru sözlü tanıklar olarak sarsılmadan inandıklarında, dua ederek, arayarak ve iyi yaşayarak anlamaya çalışsınlar; yani imanla tutulan şey, görülebildiği kadar zihinle de görülsün. Bunu kim yasaklar? Tersine, buna kim teşvik etmez ki? Ama bunları kör zihinleriyle göremedikleri için var olduklarını inkâr etmek gerektiğini düşünüyorlarsa, doğuştan kör olanların da güneşin var olduğunu inkâr etmeleri gerekir. Işık karanlıkta parlıyor; karanlık onu kavramıyorsa, önce imanlı olsunlar diye Tanrı'nın armağanıyla aydınlansınlar ve imansızlarla kıyaslandığında ışık olmaya başlasınlar; bu temel önce atıldıktan sonra inandıkları şeyleri görmek üzere inşa edilsinler ki bir gün görebilsinler. Çünkü artık hiç görülemeyecek biçimde inanılan şeyler de vardır. Mesih artık yeniden çarmıhta görülecek değildir; ama böyle olduğuna ve görüldüğüne —gelecekte olacağı ve görüleceği artık umulmayacak biçimde— inanılmadıkça, sonsuzca görülecek olan Mesih'e ulaşılmaz. O yüce, anlatılmaz, cisimsiz ve değişmez tabiatı anlayış aracılığıyla bir ölçüde görmeye gelince: İnsan zihninin bakışı, yalnız iman kuralının yönetimi altında, hiçbir yerde, insanın kendi tabiatında öteki hayvanlardan, hatta ruhunun öteki kısımlarından daha iyi olan şeyde, yani zihnin kendisinde olduğundan daha iyi çalışamaz. Görünmeyen şeyleri gören bir tür görüş zihne verilmiştir; bedenin hisleri bile, sanki daha yüksek ve daha içte bir yerde şerefle başkanlık eden birine bildirir gibi, yargılanacak her şeyi ona bildirir; kendisine bağlı olarak yönetileceği, ondan daha yüksek bir şey de Tanrı'dan başka yoktur.
- Ama artık söylediğim bu çok şey arasında, o yüce Teslis'in anlatılmazlığına layık bir şey söylediğimi ileri sürmeye cesaret edemem; tersine, onun bilgisinin benim için fazla harika ve fazla güçlü olduğunu, benim ona erişemediğimi itiraf ederim. Ey ruhum, bütün suçlarına merhamet eden senin bütün hastalıklarını iyileştirinceye kadar, kendini nerede hissediyorsun, nerede yatıyorsun, nerede duruyorsun?210_2
- Verum si ad hanc imaginem contuendam, et ad videnda ista quam vera sint, quae in eorum mente sunt, nec tria sic sunt ut tres personae sint, sed omnia tria hominis sunt quae una persona est, minus idonei sunt: cur non de illa summa Trinitate, quae Deus est, credunt potius quod in sacris Litteris invenitur, quam poscunt liquidissimam reddi sibi rationem, quae ab humana mente tarda scilicet infirmaque non capitur? Et certe cum inconcusse crediderint Scripturis sanctis tamquam veracissimis testibus, agant orando et quaerendo et bene vivendo ut intellegant, id est, ut quantum videri potest, videatur mente quod tenetur fide. Quis hoc prohibeat? immo vero ad hoc quis non hortetur? Si autem propterea negandum putant ista esse, quia ea non valent caecis mentibus cernere; debent et illi qui ex nativitate sua caeci sunt, esse solem negare. Lux ergo lucet in tenebris: quod si eam tenebrae non comprehendunt, illuminentur Dei dono prius ut sint fideles, et incipiant esse lux in comparatione infidelium; atque hoc praemisso fundamento aedificentur ad videnda quae credunt, ut aliquando possint videre. Sunt enim quae ita creduntur, ut videri iam omnino non possint. Non enim Christus iterum in cruce videndus est: sed nisi hoc credatur quod ita factum atque visum est, ut futurum ac videndum iam non speretur, non pervenitur ad Christum, qualis sine fine videndus est. Quantum vero attinet ad illam summam, ineffabilem, incorporalem, immutabilemque naturam per intellegentiam utcumque cernendam, nusquam se melius, regente dumtaxat fidei regula, acies humanae mentis exercet, quam in eo quod ipse homo in sua natura melius ceteris animalibus, melius etiam ceteris animae suae partibus habet, quod est ipsa mens: cui quidam rerum invisibilium tributus est visus, et cui tamquam in loco superiore atque interiore honorabiliter praesidenti, iudicanda omnia nuntiant etiam corporis sensus; et qua non est superior, cui subdita regenda est, nisi Deus. 50. Verum inter haec quae multa iam dixi, et nihil illius summae Trinitatis ineffabilitate dignum me dixisse audeo profiteri, sed confiteri potius mirificatam scientiam eius ex me invaluisse, nec posse me ad illam: o tu, anima mea, ubi te esse sentis, ubi iaces, ubi stas, donec ab eo qui propitius factus est omnibus iniquitatibus tuis, sanentur omnes languores tui? Agnoscis te certe in illo esse stabulo, quo Samaritanus ille perduxit eum quem
Elbette kendini, o Samiriyelinin, haydutların açtığı birçok yarayla yarı ölü bulduğu adamı götürdüğü handa tanıyorsun. Yine de birçok doğruyu gördün; renkli cisimlerin görüldüğü bu gözlerle değil, "Gözlerim doğruluğu görsün" diyenin uğruna dua ettiği gözlerle. Evet, birçok doğruyu gördün ve onları, sana parlarken onunla gördüğün o ışıktan ayırdın. Gözlerini o ışığın kendisine kaldır ve gücün yetiyorsa onlara dik. Böylece Tanrı Sözünün doğuşunun Tanrı Armağanının çıkışından ne kadar farklı olduğunu göreceksin; biricik Oğul bu yüzden Kutsal Ruh'un Baba'dan doğduğunu değil —yoksa onun kardeşi olurdu—, çıktığını söyledi. Bu yüzden ikisinin Ruhu, Baba ile Oğul'un aynı cevherden bir tür birlikteliği olduğu hâlde, ikisinin oğlu diye adlandırılmamıştır; böylesi bizden uzak olsun. Ama bunu açık seçik görmek için bakışını oraya dikemezsin; biliyorum, dikemezsin. Doğruyu söylüyorum, kendime söylüyorum, neyi yapamadığımı biliyorum. Yine de o ışık sana kendinde o üç şeyi gösterdi; bu gözlerle henüz seyredemediğin o yüce Teslis'in suretini onlarda tanıyasın diye. Sana, içinde gerçek bir söz bulunduğunu gösterdi: Bu söz ilminden doğduğunda, yani bildiğimizi söylediğimizde doğar; hiçbir milletin dilinde anlamlı bir ses ne dile getirsek ne düşünsek de düşüncemiz bildiğimiz şeyden biçimlenir ve düşünenin bakışında, hafızanın tuttuğu o düşünceye pek benzeyen bir suret belirir; bu ikisini, bir ana baba ile çocuğu gibi, üçüncü olarak irade ya da sevgi birleştirir. Bu iradenin düşünceden çıktığını (çünkü kimse ne olduğunu ya da nasıl olduğunu hiç bilmediği şeyi istemez), ama yine de düşüncenin sureti olmadığını; bu yüzden bu anlaşılır şeyde doğuş ile çıkış arasında bir farkın sezdirildiğini —çünkü düşünceyle seyretmek, istemekle, hatta iradeyle tadına varmakla aynı şey değildir—, görebilen görür ve ayırt eder. Sen de görebildin; gerçi insan düşüncelerinin karşısına çıkmaktan geri durmayan cisimsel benzerliklerin bulutları arasında güçlükle gördüğünü yeterli bir sözle açıklayamadın, açıklayamıyorsun da. Ama sen olmayan o ışık sana şunu da gösterdi: Cisimlerin cisimsiz benzerlikleri bir şeydir, onları bir yana bırakarak anlayışla seyrettiğimiz doğru başka bir şey. O ışık bunları ve aynı ölçüde kesin başka şeyleri iç gözlerine gösterdi. Öyleyse onun kendisini bakışını dikerek görememenin sebebi elbette zayıflıktan başka nedir? Bu zayıflığı sana suçtan başka ne verdi? Öyleyse bütün suçlarına merhamet edenden başka kim senin bütün hastalıklarını iyileştirir? Bu yüzden bu kitabı artık sonunda tartışmayla değil, daha iyisi olan duayla bitireyim.
reperit multis a latronibus inflictis vulneribus semivivum. Et tamen multa vera vidisti, non his oculis quibus videntur corpora colorata, sed eis pro quibus orabat qui dicebat, Oculi mei videant aequitatem. Nempe ergo multa vera vidisti, eaque discrevisti ab illa luce qua tibi lucente vidisti: attolle oculos in ipsam lucem, et eos in eam fige, si potes. Sic enim videbis quid distet nativitas Verbi Dei a processione Doni Dei, propter quod Filius unigenitus non de Patre genitum, alioquin frater eius esset, sed procedere dixit Spiritum sanctum. Unde cum sit communio quaedam consubstantialis Patris et Filii amborum Spiritus, non amborum, quod absit, dictus est filius. Sed ad hoc dilucide perspicueque cernendum, non potes ibi aciem figere; scio, non potes. Verum dico, mihi dico, quid non possim scio: ipsa tamen tibi ostendit in te tria illa, in quibus tu summae ipsius, quam fixis oculis contemplari nondum vales, imaginem Trinitatis agnosceres. Ipsa ostendit tibi verbum verum esse in te, quando de scientia tua gignitur, id est, quando quod scimus dicimus; quamvis nullius gentis lingua significantem vocem vel proferamus vel cogitemus, sed ex illo quod novimus cogitatio nostra formetur; sitque in acie cogitantis imago simillima cogitationis eius quam memoria continebat, ista duo scilicet velut parentem ac prolem tertia voluntate sive dilectione iungente. Quam quidem voluntatem de cogitatione procedere (nemo enim vult quod omnino quid vel quale sit nescit), non tamen esse cogitationis imaginem; et ideo quamdam in hac re intellegibili nativitatis et processionis insinuari distantiam, quoniam non hoc est cogitatione conspicere quod appetere, vel etiam perfrui voluntate, cernit discernitque qui potest. Potuisti et tu, quamvis non potueris neque possis explicare sufficienti eloquio, quod inter nubila similitudinum corporalium, quae cogitationibus humanis occursare non desinunt, vix vidisti. Sed illa lux quae non est quod tu, et hoc tibi ostendit, aliud esse illas incorporeas similitudines corporum, et aliud esse verum, quod eis reprobatis intellegentia contuemur: haec et alia similiter certa oculis tuis interioribus lux illa monstravit. Quae igitur causa est cur acie fixa ipsam videre non possis, nisi utique infirmitas? Et quis tibi eam fecit, nisi iniquitas? Quis ergo sanat omnes languores tuos, nisi qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis? Librum itaque istum iam tandem aliquando precatione melius quam disputatione concludam.
- Rab Tanrımız, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olarak sana inanıyoruz. Çünkü Teslis olmasaydın, Hakikat "Gidin, bütün milletleri Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un adıyla vaftiz edin" demezdi. Rab Tanrı, Rab Tanrı olmayanın adıyla vaftiz edilmemizi de buyurmazdın. Tek bir Rab Tanrı olacak biçimde Teslis olmasaydın, ilahî bir sesle "Dinle, ey İsrail; Rab Tanrın tek Tanrı'dır" da denmezdi. Sen kendin Tanrı Baba olsaydın, kendin Oğul, yani Sözün İsa Mesih olsaydın, kendin ikinizin armağanı Kutsal Ruh olsaydın, hakikatin Yazılarında "Tanrı Oğlunu gönderdi" diye okumazdık; sen de, ey Biricik, Kutsal Ruh hakkında "Baba'nın benim adımla göndereceği" ve "Size Baba'dan göndereceğim" demezdin. Yönelimimi bu iman kuralına çevirerek, gücüm yettiğince, bana güç verdiğin ölçüde seni aradım; inandığım şeyi anlayışla görmeyi arzuladım; çok tartıştım ve çok emek verdim. Rab Tanrım, tek ümidim, beni işit; yorgun düşüp seni aramak istemez olmayayım, yüzünü her zaman ateşle arayayım. Kendini bulmamı sağlayan ve seni gitgide daha çok bulma ümidini veren sen, arama gücü de ver. Gücüm de güçsüzlüğüm de önündedir: Birini koru, ötekini iyileştir. İlmim de bilgisizliğim de önündedir: Bana kapıyı açtığın yerde giren beni kabul et; kapadığın yerde çalana aç. Seni hatırlayayım, seni anlayayım, seni seveyim. Beni bütünüyle yeniden biçimlendirinceye kadar bunları bende artır. Biliyorum, "Çok sözde günahtan kaçamazsın" diye yazılmıştır. Ama keşke yalnız senin sözünü vaaz ederek ve seni överek konuşsaydım! O zaman ne kadar çok konuşursam konuşayım, yalnız günahtan kaçmakla kalmaz, iyi bir liyakat de kazanırdım. Çünkü seninle mesut olan o insan, imanda öz oğlu olan kişiye "Sözü vaaz et, vakitli vakitsiz ısrar et" diye yazarken ona günahı buyurmuş olmazdı. Rab, senin sözünü yalnız vakitli değil, vakitsiz de söylemekten geri durmayan bu kişinin çok konuşmadığı mı söylenmeli? Ama onun sözü çok değildi, çünkü yalnız gerektiği kadardı. Tanrım, beni içimde, ruhumda çektiğim çok sözden kurtar; senin önünde perişan olan ve merhametine sığınan ruhumda. Çünkü seslerle sustuğumda bile düşüncelerle susmuyorum. Sana hoş gelenden başka bir şey düşünmeseydim, beni bu çok sözden kurtarmanı elbette dilemezdim. Ama düşüncelerim çoktur; bildiğin gibi, boş oldukları için insanların düşünceleri gibidir. Onlara onay vermemeyi, bazen hoşuma gitseler de onları yine de kınamayı, uyuklar gibi onlarda oyalanmamayı bana bağışla. Bende işlerime onlardan bir şey geçecek kadar güç kazanmasınlar; senin korumanla hiç değilse yargım, vicdanım onlardan emin olsun. Bilge biri, artık kendi adıyla Ecclesiasticus denen kitabında senden söz ederken şöyle der: "Çok şey söyleriz ve ulaşamayız; sözlerin bütün tamamlanışı odur." Demek ki sana ulaştığımızda, söyleyip de ulaşamadığımız bu çok şey sona erecek; sen tek başına, her şeyde her şey olarak kalacaksın; biz de seni tek bir şeyde birlikte överek, sende kendimiz de bir olmuş olarak, sonsuzca tek bir şey söyleyeceğiz. Rab, tek Tanrı, Teslis olan Tanrı, bu kitaplarda seninkinden ne söyledimse, seninkiler de onu tanısın; kendiminkinden bir şey söylediysem, hem sen bağışla hem seninkiler. Amin.211
CAPUT XXVIII. 51. Domine Deus noster, credimus in te Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Neque enim diceret Veritas, Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, nisi Trinitas esses. Nec baptizari nos iuberes, Domine Deus, in eius nomine qui non est Dominus Deus. Neque diceretur voce divina, Audi, Israel; Dominus Deus tuus, Deus unus est; nisi Trinitas ita esses, ut unus Dominus Deus esses. Et si tu Deus Pater ipse esses, et Filius verbum tuum Iesus Christus ipse esses, et donum vestrum Spiritus sanctus; non legeremus in Litteris veritatis, Misit Deus Filium suum: nec tu, o Unigenite, diceres de Spiritu sancto, Quem mittet Pater in nomine meo; et, Quem ego mittam vobis a Patre. Ad hanc regulam fidei dirigens intentionem meam, quantum potui, quantum me posse fecisti, quaesivi te, et desideravi intellectu videre quod credidi, et multum disputavi et laboravi. Domine Deus meus, una spes mea, exaudi me, ne fatigatus nolim te quaerere, sed quaeram faciem tuam semper ardenter. Tu da quaerendi vires, qui inveniri te fecisti, et magis magisque inveniendi te spem dedisti. Coram te est firmitas et infirmitas mea: illam serva, istam sana. Coram te est scientia et ignorantia mea: ubi mihi aperuisti, suscipe intrantem: ubi clausisti, aperi pulsanti. Meminerim tui, intellegam te, diligam te. Auge in me ista, donec me reformes ad integrum. Scio scriptum esse, In multiloquio non effugies peccatum. Sed utinam praedicando verbum tuum, et laudando te tantummodo loquerer! non solum fugerem peccatum, sed meritum bonum acquirerem, quamlibet multum sic loquerer. Neque enim homo de te beatus, peccatum praeciperet germano in fide filio suo, cui scripsit dicens: Praedica verbum, insta opportune, importune. Numquid dicendum est istum non multum locutum, qui non solum opportune, verum etiam importune verbum tuum, Domine, non tacebat? Sed ideo non erat multum, quia tantum erat necessarium. Libera me, Deus, a multiloquio quod patior intus in anima mea, misera in conspectu tuo, et confugiente ad misericordiam tuam. Non enim cogitationibus taceo, etiam tacens vocibus. Et si quidem non cogitarem nisi quod placeret tibi, non utique rogarem ut me ab hoc multiloquio liberares. Sed multae sunt cogitationes meae, tales quales nosti, cogitationes hominum, quoniam vanae sunt. Dona mihi non eis consentire, et si quando me delectant, eas nihilominus improbare, nec in eis velut dormitando immorari. Nec in tantum valeant apud me, ut aliquid in opera mea procedat ex illis; sed ab eis mea saltem sit tuta sententia, tuta conscientia, te tuente. Sapiens quidam cum de te loqueretur in libro suo, qui Ecclesiasticus proprio nomine iam vocatur, Multa, inquit, dicimus, et non pervenimus, et consummatio sermonum universa est ipse. Cum ergo pervenerimus ad te, cessabunt multa ista quae dicimus, et non pervenimus; et manebis unus omnia in omnibus: et sine fine dicemus unum laudantes te in unum, et in te facti etiam nos unum. Domine Deus une, Deus Trinitas, quaecumque dixi in his libris de tuo, agnoscant et tui: si qua de meo, et tu ignosce, et tui. Amen.