İçeriğe geç
Teslis Üzerine

Augustinus · Teslis Üzerine

XIV. Kitap

  1. Şimdi bilgelik hakkında tartışmalıyız. Tanrı'nın bilgeliği hakkında değil —o hiç şüphesiz Tanrı'nın kendisidir; çünkü onun biricik Oğlu'na Tanrı'nın Bilgeliği denir—, insanın bilgeliği hakkında konuşacağız; ama Tanrı'ya göre olan, ona gerçek ve başlıca kulluk olan gerçek bilgelik hakkında. Yunancada buna tek bir adla theosebeia denir. Daha önce andığımız gibi, bizimkiler de onu tek bir adla karşılamak isteyince pietas (dindarlık) dediler; oysa Yunanlılarda pietas için daha çok eusebeia denir. Theosebeia ise tek kelimeyle tam karşılanamadığı için iki kelimeyle daha iyi çevrilir; "Tanrı'ya kulluk" demek daha doğrudur. İnsanın bilgeliğinin bu olduğu, bu eserin on ikinci kitabında da belirttiğimiz gibi, Kutsal Yazı'nın otoritesiyle, Tanrı'nın kulu Eyüp'ün kitabında gösterilir. Orada Tanrı'nın Bilgeliği'nin insana şöyle dediği okunur: "İşte dindarlık bilgeliktir; kötülükten uzak durmak da ilimdir." Bazılarının Yunanca epistēmē'den çevirdiği gibi "terbiyedir" de denebilir; bu kelime de (disciplina) elbette öğrenmekten (discere) adını almıştır; bu yüzden ona ilim de denebilir. Çünkü her şey bilinmek için öğrenilir. Gerçi başka bir anlamda, kişinin düzeltilmek için kendi günahlarından ötürü çektiği kötülüklere de disciplina denir. İbranilere Mektup'taki şu söz buradandır: "Babasının terbiye etmediği oğul var mı?" Aynı mektuptaki şu söz daha da açıktır: "Hiçbir terbiye o an için sevinç değil, keder verici görünür; ama sonra onunla yetişmiş olanlara adaletin esenlik dolu meyvesini verir." Demek ki en yüce bilgelik Tanrı'nın kendisidir; Tanrı'ya kulluk ise şimdi söz ettiğimiz insanın bilgeliğidir. Çünkü bu dünyanın bilgeliği Tanrı katında akılsızlıktır. Tanrı'ya kulluk olan bu bilgeliğe göre Kutsal Yazı der ki: "Bilgelerin çokluğu dünyanın esenliğidir."
  1. Ama bilgelik hakkında tartışmak bilgelerin işiyse ne yapacağız? Bilgelik hakkındaki tartışmamız arsızlık olmasın diye bilge olduğumuzu ilan etmeye mi cüret edeceğiz? Pythagoras'ın örneği bizi korkutmayacak mı? O, kendini bilge diye ilan etmeye cüret edemeyince, filozof, yani bilgelik sevgilisi olduğunu söylemişti. Onunla doğan bu ad sonrakilerin o kadar hoşuna gitti ki, bilgeliğe ait konulardaki bilgisiyle kendisine ya da başkalarına ne kadar üstün görünürse görünsün, herkes yalnızca filozof diye anıldı. Yoksa bu tür insanlardan hiçbiri, bilgenin hiç günahı olmadığını düşündükleri için mi kendini bilge diye ilan etmeye cüret edemedi? Bizim Kutsal Yazı'mız ise bunu söylemez; o, "Bilgeyi azarla, seni sevecektir" der. Azarlanması gerektiğini düşündüğü kişinin günahı olduğunu kesin sayar. Ama ben böyle olsa bile kendimi bilge diye ilan etmeye cüret edemem. Onların da inkâr edemeyeceği gibi, bilgelik hakkında tartışmanın filozofun, yani bilgelik sevgilisinin de işi olması bana yeter. Çünkü bilge olmaktan çok bilgelik sevgilisi olduklarını ilan edenler de bunu yapmaktan geri durmadılar.

    169

    CAPUT PRIMUM. 1. Nunc de sapientia nobis est disserendum: non de illa Dei, quae procul dubio Deus est; nam sapientia Dei Filius eius unigenitus dicitur: sed loquemur de hominis sapientia, vera tamen quae secundum Deum est, et verus ac praecipuus cultus eius est, quae uno nomine θεοσέβεια graece appellatur. Quod nomen nostri, sicut iam commemoravimus, volentes et ipsi uno nomine interpretari, pietatem dixerunt, cum pietas apud Graecos εὐσέβεια usitatius nuncupetur: θεοσέβεια vero quia uno verbo perfecte non potest, melius duobus interpretatur, ut dicatur potius Dei cultus. Hanc esse hominis sapientiam, quod et in duodecimo huius operis volumine iam posuimus, Scripturae sanctae auctoritate monstratur, in libro Dei servi Iob, ubi legitur Dei sapientiam dixisse homini, Ecce pietas est sapientia; abstinere autem a malis, scientia; sive etiam, ut nonnulli de graeco ἐπιστήμην interpretati sunt, disciplina, quae utique a discendo nomen accepit, unde et scientia dici potest. Ad hoc enim quaeque res discitur, ut sciatur. Quamvis alia notione, in iis quae pro peccatis suis mala quisque patitur ut corrigatur, dici solet disciplina. Unde illud est in Epistola ad Hebraeos, Quis enim est filius, cui non det disciplinam pater eius? et illud evidentius in eadem, Omnia enim ad tempus disciplina non gaudii videtur esse, sed tristitiae: postea vero fructum pacificum iis qui per eam certarunt, reddet iustitiae. Deus ergo ipse summa sapientia, cultus autem Dei sapientia est hominis, de qua nunc loquimur. Nam sapientia huius mundi stultitia est apud Deum. Secundum hanc itaque sapientiam, quae Dei cultus est, ait sancta Scriptura: Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum. 2. Sed si de sapientia disputare sapientium est, quid agemus? Numquidnam profiteri audebimus sapientiam, ne sit nostra de illa impudens disputatio? Nonne terrebimur exemplo Pythagorae? qui cum ausus non fuisset sapientem profiteri, philosophum potius, id est amatorem sapientiae se esse respondit: a quo id nomen exortum ita deinceps posteris placuit, ut quantalibet de rebus ad sapientiam pertinentibus doctrina quisque vel sibi vel aliis videretur excellere, non nisi philosophus vocaretur. An ideo sapientem profiteri talium hominum nullus audebat, quia sine ullo peccato putabant esse sapientem? Hoc autem nostra Scriptura non dicit, quae dicit Argue sapientem, et amabit te. Pro recto enim iudicat habere peccatum, quem censet arguendum. Sed ego nec sic quidem sapientem me audeo profiteri: satis est mihi, quod etiam ipsi negare non possunt, esse etiam philosophi, id est amatoris sapientiae, de sapientia disputare. Non enim hoc illi facere destiterunt, qui se amatores sapientiae potius quam sapientes esse professi sunt.

    169_2

  1. Bilgelik hakkında tartışırken onu şöyle tarif ettiler: "Bilgelik insanî ve tanrısal şeylerin ilmidir." Bu yüzden ben de önceki kitapta her iki türden şeylerin, yani tanrısal ve insanî şeylerin bilinmesine hem bilgelik hem ilim denebileceğini söylemekten kaçınmadım. Ama Havarinin "Birine bilgelik sözü, ötekine ilim sözü verilir" derken yaptığı ayrıma göre bu tarifi bölmek gerekir: Tanrısal şeylerin ilmine asıl anlamıyla bilgelik densin, insanî şeylerinki ise asıl anlamıyla ilim adını alsın. On üçüncü kitapta bu ilim hakkında tartıştım; ama insanî şeylerde insanın bilebileceği her şeyi —orada pek çok gereksiz boşluk ve zararlı merak vardır— bu ilme vermedim; yalnız gerçek saadete götüren en sağlıklı imanın onunla doğduğu, beslendiği, savunulduğu, güçlendiği şeyi verdim. İmanlıların çoğu, imanın kendisinde çok güçlü olsalar da bu ilimde güçlü değildir. Çünkü ancak ebedî olabilen mutlu hayata erişmek için insanın neye inanması gerektiğini bilmek başka, bunun dindarlara nasıl yardım ettiğini ve dinsizlere karşı nasıl savunulduğunu bilmek başkadır; Havari bu ikincisine kendine özgü bir adla ilim demek istiyor gibidir. Önce bu ilimden söz ederken özellikle imanın kendisini tavsiye etmeye özen gösterdim; ebedî şeyleri zamana bağlı şeylerden önce kısaca ayırdım, orada zamana bağlı şeyleri tartıştım, ebedî şeyleri bu kitaba bıraktım. Ebedî şeylere dair imanın da gerçi zamana bağlı olduğunu ve inananların yüreklerinde zaman içinde oturduğunu, ama ebedî şeylere erişmek için gerekli olduğunu gösterdim. Ebedî olanın bizim için insanda yaptığı ve katlandığı zamana bağlı şeylere —o insanı zaman içinde taşıdı ve ebedî şeylere yükseltti— dair imanın da aynı ebedî şeylere erişmeye yaradığını anlattım. Bu zamana bağlı ölümlülükte basiretle, cesaretle, itidalle ve adaletle yaşamamızı sağlayan faziletlerin kendilerinin de, aynı imana —zamana bağlı olsa da bizi ebedî şeylere götüren imana— bağlanmadıkça gerçek faziletler olmadığını söyledim.

    169_2
    1. Disputantes autem de sapientia, definierunt eam dicentes: Sapientia est rerum humanarum divinarumque scientia. Unde ego quoque in libro superiore utrarumque rerum cognitionem, id est divinarum atque humanarum, et sapientiam et scientiam dici posse non tacui. Verum secundum hanc distinctionem qua dixit Apostolus, Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae; ista definitio dividenda est, ut rerum divinarum scientia proprie sapientia nuncupetur, humanarum autem proprie scientiae nomen obtineat: de qua volumine tertio decimo disputavi, non utique quidquid sciri ab homine potest in rebus humanis, ubi plurimum supervacaneae vanitatis et noxiae curiositatis est, huic scientiae tribuens, sed illud tantummodo quo fides saluberrima, quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur: qua scientia non pollent fideles plurimi, quamvis polleant ipsa fide plurimum. Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae non nisi aeterna est: aliud autem, scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur, et contra impios defendatur, quam proprio appellare vocabulo scientiam videtur Apostolus. De qua prius cum loquerer, ipsam praecipue fidem commendare curavi, a temporalibus aeterna breviter ante distinguens, atque ibi de temporalibus disserens: aeterna vero in hunc librum differens, etiam de rebus aeternis fidem temporalem quidem, et temporaliter in credentium cordibus habitare, necessariam tamen propter adipiscenda ipsa aeterna esse monstravi. Fidem quoque de temporalibus rebus, quas pro nobis aeternus fecit et passus est in homine, quem temporaliter gessit, atque ad aeterna provexit, ad eamdem aeternorum adeptionem prodesse disserui: virtutesque ipsas, quibus in hac temporali mortalitate prudenter, fortiter, temperanter, et iuste vivitur, nisi ad eamdem, licet temporalem fidem, quae tamen ad aeterna perducit, referantur, veras non esse virtutes.

    170

  1. Bu yüzden, yazıldığı gibi, "bedende olduğumuz sürece Rab'den uzakta, gurbetteyiz; çünkü görerek değil imanla yürüyoruz." Adil olan imanla yaşadığı sürece, iç insana göre yaşasa da, aynı zamana bağlı imanla hakikate doğru çabalasa ve ebedî şeylere yönelse de, aynı zamana bağlı imanın tutulmasında, seyredilmesinde ve sevilmesinde henüz artık Tanrı'nın sureti denebilecek türden bir teslis yoktur. Yoksa ebedî şeylerde kurulması gereken suret zamana bağlı şeylerde kurulmuş gibi görünür. Çünkü insan zihni, görmediği şeye onunla inandığı imanını görürken ebedî bir şey görmez. Bu iman hep olmayacaktır; Rab'den uzakta imanla yürümek zorunda olduğumuz bu gurbet bitip yerini yüz yüze göreceğimiz o görme aldığında elbette olmayacaktır. Tıpkı şimdi görmediğimiz halde inandığımız için görmeye layık olacağımız ve imanla görmeye ulaştırılmış olduğumuza sevineceğimiz gibi. Çünkü o zaman artık görülmeyenlere inanılan iman değil, inanılanların görüldüğü görme olacak. O zaman bu ölümlü hayatın geçip gittiğini hatırlasak, bir zamanlar görmediğimiz şeylere inanmış olduğumuzu hafızada yeniden düşünsek bile, bu iman geçmiş ve bitmiş şeyler arasında sayılacak, şimdiki ve hep kalıcı şeyler arasında değil. Bu yüzden şimdi aynı imanın, şimdiki ve kalıcı olan imanın hafızasından, seyrinden ve sevgisinden oluşan bu teslis de o zaman geçmiş ve bitmiş olarak bulunacak, kalıcı olarak değil. Buradan şu çıkar: Bu teslis şimdiden Tanrı'nın sureti ise, o da hep var olan şeylerde değil, gelip geçen şeylerde aranmalıdır.

    170

    CAPUT II. 4. Quapropter, quoniam sicut scriptum est, Quamdiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino; per fidem enim ambulamus, non per speciem; profecto quamdiu iustus ex fide vivit, quamvis secundum hominem interiorem vivat, licet per eamdem temporalem fidem ad veritatem nitatur, et tendat ad aeterna, tamen in eiusdem fidei temporalis retentione, contemplatione, dilectione, nondum talis est trinitas, ut Dei iam imago dicenda sit: ne in rebus temporalibus constituta videatur, quae constituenda est in aeternis. Mens quippe humana cum fidem suam videt, qua credit quod non videt, non aliquid sempiternum videt. Non enim semper hoc erit, quod utique non erit, quando ista peregrinatione finita, qua peregrinamur a Domino, ut per fidem ambulare necesse sit, species illa succedet, per quam videbimus facie ad faciem: sicut modo non videntes, tamen quia credimus, videre merebimur, atque ad speciem nos per fidem perductos esse gaudebimus. Neque enim iam fides erit, qua credantur quae non videntur; sed species, qua videantur quae credebantur. Tunc ergo etsi vitae huius mortalis transactae meminerimus, et credidisse nos aliquando quae non videbamus, memoriter recoluerimus, in praeteritis atque transactis deputabitur fides ista, non in praesentibus rebus semperque manentibus: ac per hoc etiam trinitas ista quae nunc in eiusdem fidei praesentis ac manentis memoria, contuitu, dilectione consistit, tunc transacta et praeterita reperietur esse, non permanens. Ex quo colligitur, ut si iam imago Dei est ista trinitas, etiam ipsa non in eis quae semper sunt, sed in rebus sit habenda transeuntibus.

    171

Ama ruhun tabiatı ölümsüz olduğuna ve yaratıldığı başlangıçtan beri bir daha hiç var olmaktan çıkmayacağına göre, ruhun sahip olduğu en iyi şeyin onun ölümsüzlüğüyle birlikte sürmemesi düşünülemez bile. Ruhun tabiatında Yaratıcı'sının suretine göre yapılmış olmasından daha iyi ne yaratılmıştır? Demek ki Tanrı'nın sureti denmesi gereken şey, hep olmayacak olan imanın tutulmasında, seyredilmesinde ve sevilmesinde değil, hep olacak olan şeyde bulunmalıdır.

  1. Yoksa durumun böyle olup olmadığını biraz daha dikkatle ve daha derinden mi inceleyelim? Çünkü iman geçip gittiğinde bile bu teslisin yok olmadığı söylenebilir: Şimdi imanı hafızayla tuttuğumuz, düşünceyle gördüğümüz ve iradeyle sevdiğimiz gibi, o zaman da ona sahip olduğumuzu hafızada tutacak, yeniden düşünecek ve bu ikisini üçüncü olarak iradeyle birleştireceğiz; böylece aynı teslis kalacaktır. Çünkü iman geçip giderken bizde adeta hiçbir iz bırakmasaydı, hafızamızda ondan, onu geçmiş olarak hatırlarken başvurabileceğimiz hiçbir şey kalmazdı; iki şeyi, yani biz oradan düşünmezken de hafızada bulunanla oradan düşünce aracılığıyla biçimlenen şeyi, üçüncü olarak yönelimle birleştiremezdik. Ama bunu söyleyen şunu ayırt etmiyor: Şimdiki imanı kendimizde tutup gördüğümüz ve sevdiğimiz zaman bir teslis vardır; imanın kendisini değil de onun hafızada saklanmış hayalî izini hatırlamayla seyrettiğimiz ve bu ikisini, yani hafızada tutanın içinde olanla oradan hatırlayanın bakışına basılanı, üçüncü olarak iradeyle birleştirdiğimiz zaman olacak teslis ise başkadır. Bu anlaşılsın diye on birinci kitapta yeterince söz ettiğimiz bedensel şeylerden bir örnek alalım. Aşağıdakilerden yukarıdakilere yükselirken ya da dıştakilerden içtekilere girerken ilk teslisi, görülen cisimde, görenin görürken ondan biçimlenen bakışında ve ikisini birleştiren iradenin yöneliminde bulduk. Buna benzer bir teslis kuralım: Şimdi bizde bulunan iman, mekândaki o cisim gibi hafızamızda yerleşmiştir; bakanın bakışının o cisimden biçimlenmesi gibi, hatırlayanın düşüncesi de bu imandan biçimlenir. Teslis tamamlansın diye bu ikisine üçüncü olarak irade eklenir; hafızada yerleşmiş imanla hatırlamanın seyrine basılmış olan bir tür tasvirini o bağlar ve birleştirir; tıpkı o bedensel görme teslisinde görülen cismin suretiyle görenin bakışında meydana gelen biçimlenişi iradenin yöneliminin birleştirmesi gibi. Şimdi görülen o cismin dağılıp yok olduğunu, bakışın onu görmek için başvurabileceği hiçbir yerde ondan bir şey kalmadığını varsayalım. Geçmiş ve bitmiş bedensel şeyin sureti hafızada kaldığı, hatırlayanın bakışı oradan biçimlendiği ve bu ikisi üçüncü olarak iradeyle birleştirildiği için, buna mekânda duran cismin görünüşü görüldüğü zaman var olan teslisin aynısı mı demeliyiz? Elbette hayır; tamamen başka bir teslistir. Çünkü bir yana o dışarıdaydı, bu içeridedir; öte yandan onu şimdiki cismin görünüşü meydana getiriyordu, bunu ise geçmiş cismin sureti. Şimdi üzerinde durduğumuz ve bu örneği kullanmamız gerektiğini düşündüğümüz konuda da böyledir: Şimdi ruhumuzda bulunan iman, mekândaki o cisim gibi, tutulur, bakılır ve sevilirken bir teslis meydana getirir; ama bu iman, o cismin artık mekânda olmaması gibi ruhta artık olmadığında bu teslis de olmayacaktır. Bizde var olmuş olduğunu ama artık olmadığını hatırlayacağımız zaman olacak teslis ise elbette başka bir teslis olacaktır. Çünkü şimdiki teslisi, şimdi var olan ve inananın ruhuna yerleşmiş olan şeyin kendisi meydana getirir; o zaman olacak teslisi ise hatırlayanın hafızasında bırakılmış geçmiş şeyin hayali meydana getirecektir.

    171

    CAPUT III. Absit autem ut cum animae natura sit immortalis, nec ab initio quo creata est, unquam deinceps esse desistat, id quo nihil melius habet, non cum eius immortalitate perduret. Quid vero melius in eius natura creatum est, quam quod ad sui Creatoris imaginem facta est? Non igitur in fidei retentione, contemplatione, dilectione, quae non erit semper, sed in eo quod semper erit, invenienda est quam dici oporteat imaginem Dei. 5. An adhuc utrum ita se res habcat, aliquanto diligentius atque abstrusius perscrutabimur? Dici enim potest, non perire istam trinitatem, etiam cum fides ipsa transierit: quia sicut nunc eam et memoria tenemus, et cogitatione cernimus, et voluntate diligimus; ita etiam tunc cum eam nos habuisse memoria tenebimus, et recolemus, et hoc utrumque tertia voluntate iungemus, eadem trinitas permanebit. Quoniam si nullum in nobis quasi vestigium transiens reliquerit, profecto nec in memoria nostra eius aliquid habebimus quo recurramus eam praeteritam recordantes, atque id utrumque intentione tertia copulantes, et quod erat scilicet in memoria, non inde cogitantibus nobis, et quod inde cogitatione formatur. Sed qui hoc dicit, non discernit aliam nunc esse trinitatem, quando praesentem fidem tenemus, videmus, amamus in nobis; aliam tunc futuram, quando non ipsam, sed eius velut imaginarium vestigium in memoria reconditum, recordatione contuebimur, et duo haec, id est, quod erat in memoria retinentis, et quod inde imprimitur in acie recordantis, tertia voluntate iungemus. Quod ut possit intelligi, sumamus exemplum de corporalibus rebus, de quibus in libro undecimo satis locuti sumus. Nempe ab inferioribus ad superiora ascendentes, vel ab exterioribus ad interiora ingredientes, primam reperimus trinitatem in corpore quod videtur, et acie videntis quae cum videt, inde formatur, et in voluntatis intentione quae utrumque coniungit. Huic trinitati similem constituamus, cum fides quae nunc inest nobis, tanquam corpus illud in loco, ita in nostra memoria constituta est, de qua informatur cogitatio recordantis, sicut ex illo corpore acies intuentis: quibus duobus, ut trinitas impleatur, annumeratur tertia voluntas, quae fidem in memoria constitutam et quamdam eius effigiem in contuitu recordationis impressam connectit et coniungit; sicut in illa corporali trinitate visionis, formam corporis quod videtur, et conformationem quae fit in cernentis aspectu, coniungit intentio voluntatis. Faciamus ergo corpus illud quod cernebatur, interisse dilapsum, nec eius remansisse aliquid in ullo loco, ad quod videndum recurrat aspectus: numquid quia imago rei corporalis iam transactae atque praeteritae remanet in memoria, unde informetur recordantis obtutus, atque id utrumque tertia voluntate iungatur, eadem trinitas esse dicenda est, quae fuerat quando species in loco positi corporis videbatur? Non utique, sed prorsus alia: nam praeter quod illa erat extrinsecus, haec intrinsecus; illam profecto faciebat species praesentis corporis; hanc, imago praeteriti. Sic et in hac re, de qua nunc agimus, et propter quam putavimus adhibendum illud exemplum, fides quae nunc in animo nostro est, velut illud corpus in loco, dum tenetur, aspicitur, amatur, quamdam efficit trinitatem: sed non ipsa erit, quando fides haec in animo, sicut corpus illud in loco iam non erit. Quae vero tunc erit, quando eam recordabimur in nobis fuisse, non esse, alia profecto erit. Hanc enim quae nunc est, facit res ipsa praesens et animo credentis affixa: at illam quae tunc erit, faciet rei praeteritae imaginatio in recordantis memoria derelicta.

    172

  1. Öyleyse ne şimdi olmayan o teslis Tanrı'nın sureti olacaktır, ne de o zaman olmayacak olan bu teslis Tanrı'nın suretidir. Yaratıcı'nın sureti insanın ruhunda, yani akıllı ya da anlayan ruhunda, onun ölümsüzlüğüne ölümsüzce yerleştirilmiş olan şeyde bulunmalıdır. Çünkü ruhun ölümsüzlüğü de bir anlamda söylenir; zira ruhun da kendi ölümü vardır: Ruhun gerçek hayatı denmesi gereken mutlu hayattan yoksun kaldığında. Ama ölümsüz diye adlandırılır, çünkü nasıl bir hayatla olursa olsun, en sefil olduğunda bile yaşamaktan asla vazgeçmez. Aynı şekilde, akıl ya da anlayış onda kâh uyuklar, kâh küçük, kâh büyük görünse de, insan ruhu hep akıllı ve anlayan bir ruhtur. Bu yüzden Tanrı'yı anlamak ve görmek için aklı ve anlayışı kullanabildiği için Tanrı'nın suretine göre yapılmışsa, bu kadar büyük ve şaşılası tabiat var olmaya başladığı andan itibaren, bu suret ister neredeyse hiç kalmayacak kadar yıpranmış, ister karanlık ve çirkinleşmiş, ister parlak ve güzel olsun, hep vardır. Nitekim onun yüceliğinin çirkinleşmesine acıyan Kutsal Yazı şöyle der: "İnsan suret içinde yürüse de boş yere telaşlanır; hazine biriktirir, ama onları kimin için topladığını bilmez." Suretin çirkinleştiğini görmeseydi, Tanrı'nın suretine boşluk yüklemezdi. Ama "İnsan suret içinde yürüse de" diyerek bu çirkinliğin, suret olanı ortadan kaldıracak kadar güçlü olmadığını yeterince gösterir. Bu yüzden bu söz iki yönden de doğru olarak söylenebilir: "İnsan suret içinde yürüse de boş yere telaşlanır" dendiği gibi, "İnsan boş yere telaşlansa da suret içinde yürür" da denebilir. Çünkü büyük bir tabiat olsa da, en yüce olmadığı için bozulabildi; en yüce olmadığı için bozulabilmiş olsa da, en yüce tabiatı alabildiği ve ona ortak olabildiği için büyük bir tabiattır. Öyleyse bizi kendi suretinde yaratanın yardımıyla, Tanrı'nın bu suretinde kendi türünden bir teslis arayalım. Çünkü bunları başka türlü sağlıklı bir şekilde araştıramaz, ondan gelen bilgeliğe göre bir şey bulamayız. Ama önceki kitaplarda, en çok da onuncu kitapta insan ruhu ya da zihni hakkında söylediklerimiz okurun hafızasında tutulur ve yeniden düşünülürse, ya da yazıldıkları yerlerde dikkatle yeniden gözden geçirilirse, okur burada bu kadar önemli bir şeyin araştırılması hakkında daha uzun bir söz istemeyecektir.
  1. Onuncu kitapta, başka şeylerin yanında, insan zihninin kendini bildiğini söyledik. Çünkü zihin hiçbir şeyi kendine hazır olan şey kadar bilmez; zihne de hiçbir şey kendisinden daha hazır değildir. Bunu son derece kesin olarak kanıtlamak için, yeterli göründüğü kadar başka deliller de getirdik.

    172

    CAPUT IV. 6. Nec illa igitur trinitas, quae nunc non est, imago Dei erit; nec ista imago Dei est, quae tunc non erit: sed ea est invenienda in anima hominis, id est rationali, sive intellectuali, imago Creatoris, quae immortaliter immortalitati eius est insita. Nam sicut ipsa immortalitas animae secundum quemdam modum dicitur; habet quippe et anima mortem suam, cum vita beata caret, quae vera animae vita dicenda est; sed immortalis ideo nuncupatur, quoniam qualicumque vita, etiam cum miserrima est, nunquam desinit vivere: ita quamvis ratio vel intellectus nunc in ea sit sopitus, nunc parvus, nunc magnus appareat, nunquam nisi rationalis et intellectualis est anima humana; ac per hoc si secundum hoc facta est ad imaginem Dei quod uti ratione atque intellectu ad intelligendum et conspiciendum Deum potest, profecto ab initio quo esse coepit ista tam magna et mira natura, sive ita obsoleta sit haec imago, ut pene nulla sit, sive obscura atque deformis, sive clara et pulchra sit, semper est. Denique deformitatem dignitatis eius miserans divina Scriptura, Quanquam, inquit, in imagine ambulat homo, tamen vane conturbatur: thesaurizat, et nescit cui congregabit ea. Non itaque vanitatem imagini Dei tribueret, nisi deformem cerneret factam. Nec tantum valere illam deformitatem, ut auferat quod imago est, satis ostendit, dicendo, Quanquam in imagine ambulat homo. Quapropter ex utraque parte veraciter pronuntiari potest ista sententia, ut quemadmodum dictum est, Quanquam in imagine ambulat homo, tamen vane conturbatur; ita dicatur, Quanquam vane conturbatur homo, tamen in imagine ambulat. Quanquam enim magna natura sit, tamen vitiari potuit, quia summa non est: et quanquam vitiari potuerit, quia summa non est, tamen quia summae naturae capax est, et esse particeps potest, magna natura est. Quaeramus igitur in hac imagine Dei quamdam sui generis trinitatem, adiuvante ipso qui nos fecit ad imaginem suam. Non enim aliter possumus haec salubriter investigare, et secundum sapientiam quae ab illo est aliquid invenire: sed ea quae in superioribus libris, et maxime in decimo, de anima humana vel mente diximus, si lectoris vel memoria teneantur atque recolantur, vel diligentia in eisdem locis in quibus conscripta sunt, recenseantur, non hic desiderabit prolixiorem de rei tantae inquisitione sermonem. 7. Inter caetera ergo in libro decimo diximus, hominis mentem nosse semetipsam. Nihil enim tam novit mens, quam id quod sibi praesto est: nec menti magis quidquam praesto est, quam ipsa sibi. Et alia, quantum satis visum est, adhibuimus documenta, quibus hoc certissime probaretur.

    173

Öyleyse hâlâ o kadar küçük ve şeylerin o kadar büyük bir bilgisizliğine gömülmüş olan, bir şey bilen insan zihninin karanlığı karşısında ürperdiği bebeğin zihni hakkında ne demeli? Onun da kendini bildiğine mi inanmalı; ama bedenin hisleri aracılığıyla, yeni oldukları ölçüde daha büyük bir hazla hissetmeye başladığı şeylere fazlasıyla yöneldiği için, kendini bilmemesi mümkün değil de kendini düşünemiyor mu? Dışarıdaki duyulur şeylere ne kadar büyük bir yönelimle atıldığı yalnız şundan da çıkarılabilir: Bu ışığı içmeye o kadar açtır ki, daha az dikkatli ya da bundan ne çıkabileceğini bilmeyen biri bebeğin yattığı yerde, yatanın gözlerinin dönebileceği ama boynunun çevrilemeyeceği bir yana gece lambası koysa, bebeğin bakışı oradan öyle ayrılmaz ki bazılarının bu yüzden şaşı bile olduğunu biliyoruz; çünkü gözler, alışkanlığın narin ve yumuşakken onlara bir şekilde çaktığı biçimi korur. Küçüklerin ruhları öteki bedensel hislere de, o yaşın elverdiği kadar, adeta yönelimle sıkışırlar; öyle ki beden aracılığıyla canlarını sıkan ya da onları çeken şeyden yalnız ya şiddetle tiksinir ya da onu şiddetle arzularlar. Kendi içlerini ise düşünmezler, bunu yapmaları için uyarılamazlar da; çünkü uyaranın işaretlerini henüz bilmezler; bu işaretlerin başında da, ötekiler gibi hiç bilmedikleri kelimeler gelir. Kendini bilmemekle kendini düşünmemenin farklı şeyler olduğunu ise aynı kitapta gösterdik.

  1. Ama içinde ne olup bittiği sorulamayan ve bizim de çoktan unuttuğumuz bu yaşı bir yana bırakalım. Şundan emin olmamız bize yeter: İnsan kendi ruhunun tabiatı hakkında düşünüp doğru olanı bulabildiğinde, onu kendinden başka hiçbir yerde bulmayacaktır. Bilmediği bir şeyi değil, üzerine düşünmediği bir şeyi bulacaktır. Bildiğimiz her şeyi ancak zihinle bilebildiğimize göre, zihnimizde olanı bilmiyorsak neyi biliriz ki?

    173

    CAPUT V. Quid itaque dicendum est de infantis mente, ita adhuc parvula et in tam magna demersa rerum ignorantia, ut illius mentis tenebras mens hominis quae aliquid novit exhorreat? An etiam ipsa se nosse credenda est, sed intenta nimis in eas res quas per corporis sensus tanto maiore, quanto noviore coepit delectatione sentire, non ignorare se potest, sed cogitare se non potest? Quanta porro intentione in ista quae foris sunt sensibilia feratur, vel hinc solum coniici potest, quod lucis huius hauriendae sic avida est, ut si quisquam minus cautus aut nesciens quid inde possit accidere, nocturnum lumen posuerit ubi iacet infans, in ea parte ad quam iacentis oculi possint retorqueri, nec cervix possit inflecti, sic eius inde non removeatur aspectus, ut nonnullos ex hoc etiam strabones fieri noverimus, eam formam tenentibus oculis, quam teneris et mollibus consuetudo quodam modo infixit. Ita et in alios corporis sensus, quantum sinit illa aetas, intentione se quasi coarctant animae parvulorum, ut quidquid per carnem offendit aut allicit, hoc solum abhorreant vehementer aut appetant: sua vero interiora non cogitent, nec possint admoneri ut hoc faciant; quia nondum admonentis signa noverunt, ubi praecipuum locum verba obtinent, quae sicut alia prorsus nesciunt. Quod autem aliud sit non se nosse, aliud non se cogitare, iam in eodem volumine ostendimus. 8. Sed hanc aetatem omittamus, quae nec interrogari potest quid in se agatur, et nos ipsi eius valde obliti sumus. Hinc tantum certos nos esse suffecerit, quod cum homo de animi sui natura cogitare potuerit, atque invenire quod verum est, alibi non inveniet, quam penes se ipsum. Inveniet autem, non quod nesciebat, sed unde non cogitabat. Quid enim scimus, si quod est in nostra mente nescimus; cum omnia quae scimus, non nisi mente scire possimus?

    174

Yine de düşüncenin gücü o kadar büyüktür ki zihin bile, kendini düşünmedikçe, bir bakıma kendini kendi bakışının önüne koymaz. Zihnin bakışının önünde, üzerine düşünülen şeyden başka hiçbir şey bulunmaz; öyle ki düşünülen her şeyin kendisiyle düşünüldüğü zihin bile kendini düşünmekten başka bir yolla kendi bakışının önünde olamaz. Ama kendini düşünmediğinde, kendisi olmadan asla var olamadığı halde, sanki kendisi başka, bakışı başkaymış gibi nasıl kendi bakışının önünde olmadığını bulamıyorum. Bu, bedenin gözü için saçma olmadan söylenebilir elbette: Göz bedende yerine sabitlenmiştir, bakışı ise dışarıdaki şeylere yönelir ve yıldızlara kadar uzanır. Göz kendi bakışının önünde değildir; çünkü daha önce söz ettiğimiz gibi, karşısına bir ayna konmadıkça kendini görmez. Zihin kendini düşünerek kendi bakışının önüne koyduğunda ise elbette böyle bir şey olmaz. Öyleyse zihin, kendini düşünerek görürken, tıpkı organlarımızın bazısıyla, yani gözlerle, bakışımızın önünde olabilen öteki organlarımızı görmemiz gibi, bir parçasıyla öteki parçasını mı görür? Bundan daha saçma ne söylenebilir ya da düşünülebilir? Zihin kendinden başka nereden çıkarılır? Kendi önünden başka nereye, kendi bakışının önüne konur? Demek ki kendi bakışının önünde olmadığı zaman bulunduğu yerde artık olmayacaktır; çünkü buraya konulunca oradan çıkarılmıştır. Ama görülmek üzere göç ettiyse, görecek olan nerede kalacak? Yoksa adeta ikileşir de hem orada hem burada, yani hem görebileceği hem görülebileceği yerde mi olur; kendinde gören, kendi önünde görülen mi olur? Danıştığımızda hakikat bize bunların hiçbirini söylemez; çünkü bu şekilde düşündüğümüzde ancak cisimlerin uydurulmuş suretlerini düşünürüz. Bu konuda hakikate danışabilen az sayıdaki zihin içinse zihnin böyle bir şey olmadığı son derece kesindir. Geriye şu kalıyor: Zihnin bakışı onun tabiatına ait bir şeydir; zihin kendini düşündüğünde mekân aralığı boyunca değil, cisimsiz bir dönüşle ona geri çağrılır. Kendini düşünmediğinde ise kendi bakışının önünde değildir, bakışı da ondan biçimlenmez; ama yine de kendini, sanki kendisi kendinin hafızasıymış gibi bilir. Tıpkı birçok ilimde usta olan birinin bildiklerinin hafızasında tutulması gibi: Bunlardan, üzerine düşündüğü dışında hiçbir şey zihninin bakışının önünde değildir; ötekiler hafıza denen bir tür gizli bilgide saklanmıştır. Bu yüzden teslisi şöyle anlatıyorduk: Düşünenin bakışının biçimlendiği şeyi hafızaya koyuyorduk; o biçimlenişin kendisini oradan basılan bir suret sayıyorduk; ikisini birleştiren şeyi de sevgi ya da irade sayıyorduk. Öyleyse zihin düşünceyle kendini gördüğünde kendini anlar ve tanır; demek ki bu anlayışı ve kendine dair bilgisini doğurur. Çünkü cisimsiz bir şey anlaşılınca görülür ve anlaşılarak bilinir. Zihin, düşünerek kendini anlaşılmış olarak gördüğünde, kendine dair bu bilgiyi, sanki daha önce kendine bilinmiyormuş gibi doğurmaz; hafızada tutulan şeylerin düşünülmedikleri zaman da bilinmesi gibi kendine zaten biliniyordu. Nitekim bir insan harflerden değil başka şeylerden söz ederken bile onun harfleri bildiğini söyleriz. Doğuran ve doğan bu ikisini üçüncü olarak sevgi birleştirir; bu da tadına varmak için bir şeyi arzulayan ya da elinde tutan iradeden başka bir şey değildir. Bu yüzden zihnin teslisini de şu üç adla, hafıza, anlayış ve iradeyle anlatmamız gerektiğini düşündük.

  1. Ama aynı onuncu kitabın sonuna doğru zihnin kendini her zaman hatırladığını, kendini her zaman anlayıp sevdiğini, ama kendini, kendisi olmayan şeylerden ayrı olarak her zaman düşünmediğini söyledik. Bu durumda şu araştırılmalıdır: Anlayış nasıl düşünceye ait oluyor da, zihinde bulunan her şeye dair bilgi, üzerine düşünülmediği zaman bile, yalnız hafızaya ait sayılıyor? Çünkü böyleyse zihin bu üç şeye sahip değildi, yani hem kendini hatırlamaya, hem anlamaya, hem de sevmeye; yalnız kendini hatırlıyordu, sonra kendini düşünmeye başlayınca kendini anladı ve sevdi.

    174

    CAPUT VI. Tanta est tamen cogitationis vis, ut nec ipsa mens quodam modo se in conspectu suo ponat, nisi quando se cogitat: ac per hoc ita nihil in conspectu mentis est, nisi unde cogitatur, ut nec ipsa mens, qua cogitatur quidquid cogitatur, aliter possit esse in conspectu suo, nisi se ipsam cogitando. Quomodo autem, quando se non cogitat, in conspectu suo non sit, cum sine se ipsa nunquam esse possit, quasi aliud sit ipsa, aliud conspectus eius, invenire non possum. Hoc quippe de oculo corporis non absurde dicitur: ipse quippe oculus loco suo fixus est in corpore, aspectus autem eius in ea quae extra sunt tenditur, et usque in sidera extenditur. Nec est oculus in conspectu suo; quandoquidem non conspicit se ipsum, nisi speculo obiecto, unde iam locuti sumus: quod non fit utique quando se mens in suo conspectu sui cogitatione constituit. Numquid ergo alia sua parte aliam partem suam videt, cum se conspicit cogitando, sicut aliis membris nostris, qui sunt oculi, alia membra nostra conspicimus, quae in nostro possunt esse conspectu? Quid dici absurdius vel sentiri potest? Unde igitur aufertur mens, nisi a se ipsa? et ubi ponitur in conspectu suo, nisi ante se ipsam? Non ergo ibi erit ubi erat, quando in conspectu suo non erat, quia hic posita, inde sublata est. Sed si conspicienda migravit, conspectura ubi manebit? An quasi geminatur, ut et illic sit et hic, id est, et ubi conspicere et ubi conspici possit; ut in se sit conspiciens, ante se conspicua? Nihil horum nobis veritas consulta respondet: quoniam quando isto modo cogitamus, non nisi corporum fictas imagines cogitamus, quod mentem non esse paucis certissimum est mentibus, a quibus potest de hac re veritas consuli. Proinde restat ut aliquid pertinens ad eius naturam sit conspectus eius, et in eam, quando se cogitat, non quasi per loci spatium, sed incorporea conversione revocetur: cum vero non se cogitat, non sit quidem in conspectu suo, nec de illa suus formetur obtutus, sed tamen noverit se tanquam ipsa sit sibi memoria sui. Sicut multarum disciplinarum peritus ea quae novit, eius memoria continentur, nec est inde aliquid in conspectu mentis eius, nisi unde cogitat; caetera in arcana quadam notitia sunt recondita, quae memoria nuncupatur. Ideo trinitatem sic commendabamus, ut illud unde formatur cogitantis obtutus, in memoria poneremus; ipsam vero conformationem, tanquam imaginem quae inde imprimitur; et illud quo utrumque coniungitur, amorem seu voluntatem. Mens igitur quando cogitatione se conspicit, intelligit se et recognoscit: gignit ergo hunc intellectum et cognitionem suam. Res quippe incorporea intellecta conspicitur, et intelligendo cognoscitur. Nec ita sane gignit istam notitiam suam mens, quando cogitando intellectam se conspicit, tanquam sibi ante incognita fuerit: sed ita sibi nota erat, quemadmodum notae sunt res quae memoria continentur, etiamsi non cogitentur: quoniam dicimus hominem nosse litteras, etiam cum de aliis rebus, non de litteris cogitat. Haec autem duo, gignens et genitum, dilectione tertia copulantur, quae nihil est aliud quam voluntas fruendum aliquid appetens vel tenens. Ideoque etiam iis tribus nominibus insinuandam mentis putavimus trinitatem, memoria, intelligentia, voluntate. 9. Sed quoniam mentem semper sui meminisse, semperque se ipsam intelligere et amare, quamvis non semper se cogitare discretam ab eis quae non sunt quod ipsa est, circa eiusdem libri decimi finem diximus: quaerendum est quonam modo ad cogitationem pertineat intellectus; notitia vero cuiusque rei, quae inest menti, etiam quando non de ipsa cogitatur, ad solam dicatur memoriam pertinere. Si enim hoc ita est, non habebat haec tria, ut et sui meminisset, et se intelligeret, et amaret: sed meminerat tantum sui, et postea cum cogitare se coepit, tunc se intellexit atque dilexit.

    175

Bu yüzden, bir şeyi bilmemekle onu düşünmemenin farklı olduğunu ve insanın, başka bir şey düşünürken düşünmediği bir şeyi bilebileceğini göstermek için kullandığımız örneği daha dikkatle ele alalım. İki ya da daha çok ilimde usta olan biri, birini düşünürken ötekini ya da ötekileri düşünmese de bilir. Ama şöyle diyebilir miyiz: "Bu musikici musikiyi biliyor, ama onu düşünmediği için şimdi onu anlamıyor; geometriyi ise şimdi anlıyor, çünkü şimdi onu düşünüyor"? Görüldüğü kadarıyla bu söz saçmadır. Şunu desek o da aynı şekilde saçma olmaz mı: "Bu musikici musikiyi biliyor, ama onu düşünmediği şu anda onu sevmiyor; geometriyi ise şimdi seviyor, çünkü şimdi onu düşünüyor"? Buna karşılık şunu söylemek pek doğrudur: "Geometri üzerine tartıştığını gördüğün bu adam aynı zamanda kusursuz bir musikicidir; çünkü bu ilmi hatırlıyor, onu anlıyor ve seviyor; ama onu bilip sevse de şimdi onu düşünmüyor, çünkü üzerine tartıştığı geometriyi düşünüyor." Buradan, zihnin gizli bir köşesinde bazı şeylere dair bazı bilgilerin bulunduğunu, bunların düşünüldüklerinde bir bakıma ortaya çıktığını ve zihnin bakışının önüne adeta daha açıkça konduğunu öğreniyoruz. Çünkü o zaman zihin, başka bir şeyi düşünürken düşünmediği şeyi de hatırladığını, anladığını ve sevdiğini bulur. Ama uzun zamandır düşünmediğimiz ve hatırlatılmadıkça düşünemediğimiz bir şeyi, eğer böyle denebilirse, nasıl olduğunu bilmediğim şaşılası bir biçimde, hem bilir hem bildiğimizi bilmeyiz. Nitekim hatırlatan, hatırlattığı kişiye haklı olarak şöyle der: "Bunu biliyorsun, ama bildiğini bilmiyorsun; sana hatırlatayım, bilmediğini sandığın şeyi bildiğini göreceksin." Okurun aklın rehberliğiyle doğru olduklarını bulduğu şeyler hakkında yazılmış kitaplar da bunu yapar; tarih okunurken olduğu gibi yazana güvenerek doğru olduklarına inandığı şeyler değil, ister kendinde ister zihnin ışığının kendisinde, yani hakikatte, kendisinin de doğru olduklarını bulduğu şeyler. Uyarıldığı halde bunları göremeyen ise büyük bir yürek körlüğüyle bilgisizliğin karanlığına daha derin gömülmüştür; gerçek bilgeliğe ulaşabilmek için Tanrı'nın daha da şaşılası bir yardımına muhtaçtır.

  1. Bu yüzden düşünce konusunda bir delil getirmek istedim; hafızada tutulan şeylerden hatırlayanın bakışının nasıl biçimlendiğini, insanın düşündüğü yerde, düşünmeden önce hatırladığı yerdekine benzer bir şeyin nasıl doğduğunu gösterebilecek bir delil. Çünkü zamanla eklenen şey ve doğuranın doğandan bir zaman aralığıyla önce geldiği yer daha kolay ayırt edilir. Zihnin kendini hatırladığı iç hafızaya, kendini anladığı iç anlayışa ve kendini sevdiği iç iradeye dönersek —bu üçü her zaman birlikte vardır ve var olmaya başladıklarından beri, düşünülsünler ya da düşünülmesinler, her zaman birlikte var oldular—, o teslisin sureti yalnız hafızaya ait gibi görünürdü. Ama orada kelime düşünce olmadan olamayacağı için (çünkü söylediğimiz her şeyi, hiçbir ulusun diline ait olmayan o iç kelimeyle bile düşünürüz), bu suret daha çok o üç şeyde, yani hafızada, anlayışta ve iradede tanınır. Şimdi anlayış derken, düşünürken onunla anladığımız anlayışı, yani hafızada hazır olan ama düşünülmeyen şeyler bulunduğunda düşüncemizin biçimlendiği anlayışı kastediyorum; irade, aşk ya da sevgi derken de bu doğanla doğuranı birleştiren ve bir bakıma ikisine ortak olan iradeyi. Bu yüzden on birinci kitapta, ağır kavrayan okurları bedenin gözleriyle görülen dış duyulur şeyler aracılığıyla da yönlendirdim. Oradan onlarla birlikte iç insanın zamana bağlı şeyler hakkında akıl yürüttüğü güce girdim; ebedî şeyleri seyreden asıl hâkim gücü sonraya bıraktım. Bunu iki kitapta yaptım: On ikincide, biri üstte, öteki altta olan ve alttakinin üsttekine tâbi olması gereken bu iki gücü birbirinden ayırt ettim; on üçüncüde ise alttakinin vazifesini —insanî şeylerin sağlıklı ilmi onda yer alır; öyle ki bu zamana bağlı hayatta ebedî hayata erişmemizi sağlayacak şeyi yapalım— gücümün yettiği kadar doğru ve kısa anlattım. Çünkü pek çok büyük kişinin pek çok büyük tartışmasıyla şöhret bulmuş, bu kadar çok yönlü ve bol bir konuyu tek bir kitaba sıkıştırdım; orada da bir teslis gösterdim, ama henüz Tanrı'nın sureti denmesi gereken bir teslis değil.

    175

    CAPUT VII. Quapropter diligentius illud consideremus exemplum, quod adhibuimus, ubi ostenderetur aliud esse rem quamque non nosse, aliud non cogitare; fierique posse ut noverit homo aliquid quod non cogitat, quando aliunde, non inde cogitat. Duarum ergo vel plurium disciplinarum peritus, quando unam cogitat, aliam vel alias etiam si non cogitat, novit tamen. Sed numquid recte possumus dicere, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non intelligit, quia eam non cogitat; intelligit autem nunc geometricam, hanc enim nunc cogitat? Absurda est, quantum apparet, ista sententia. Quid etiam illa, si dicamus, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non amat, quando eam non cogitat; amat autem nunc geometricam, quoniam nunc ipsam cogitat: nonne similiter absurda est? Rectissime vero dicimus, Iste quem perspicis de geometrica disputantem, etiam perfectus est musicus; nam et meminit disciplinae eius, et intelligit eam et diligit: sed quamvis eam noverit et amet, nunc illam non cogitat, quoniam geometricam de qua disputat, cogitat. Hinc admonemur esse nobis in abdito mentis quarumdam rerum quasdam notitias, et tunc quodam modo procedere in medium, atque in conspectu mentis velut apertius constitui, quando cogitantur: tunc enim se ipsa mens, et meminisse, et intelligere, et amare invenit, etiam unde non cogitabat, quando aliud cogitabat. Sed unde diu non cogitaverimus, et unde cogitare nisi commoniti non valemus, id nos nescio quo eodemque miro modo, si potest dici, scire nescimus. Denique recte ab eo qui commemorat, ei quem commemorat dicitur: Scis hoc, sed scire te nescis; commemorabo, et invenies te scientem quod te nescire putaveras. Id agunt et literae, quae de his rebus conscriptae sunt, quas res duce ratione veras esse invenit lector: non quas veras esse credit ei qui scripsit, sicut legitur historia; sed quas veras esse etiam ipse invenit, sive apud se, sive in ipsa mentis luce veritate. Qui vero nec admonitus valet ista contueri, magna caecitate cordis, tenebris ignorantiae demersus est altius, et mirabiliore divina ope indiget, ut possit ad veram sapientiam pervenire. 10. Propter hoc itaque volui de cogitatione adhibere qualecumque documentum, quo posset ostendi quomodo ex iis quae memoria continentur, recordantis acies informetur, et tale aliquid gignatur ubi homo cogitat, quale in illo erat ubi ante cogitationem meminerat: quia facilius dignoscitur, quod tempore accedit, et ubi parens prolem spatio temporis antecedit. Nam si nos referamus ad interiorem mentis memoriam qua sui meminit, et interiorem intelligentiam qua se intelligit, et interiorem voluntatem qua se diligit, ubi haec tria simul semper sunt, et semper simul fuerunt ex quo esse caeperunt, sive cogitarentur, sive non cogitarentur; videretur quidem imago illius trinitatis et ad solam memoriam pertinere: sed quia ibi verbum esse sine cogitatione non potest (cogitamus enim omne quod dicimus, etiam illo interiore verbo quod ad nullius gentis pertinet linguam), in tribus potius illis imago ista cognoscitur, memoria scilicet, intelligentia, voluntate. Hanc autem nunc dico intelligentiam, qua intelligimus cogitantes, id est, quando eis repertis quae memoriae praesto fuerant, sed non cogitabantur, cogitatio nostra formatur; et eam voluntatem, sive amorem, vel dilectionem, quae istam prolem parentemque coniungit, et quodam modo utrisque communis est. Hinc factum est ut etiam per exteriora sensibilia quae per oculos carnis videntur, legentium ducerem tarditatem, in undecimo scilicet libro; atque inde cum eis ingrederer ad hominis interioris eam potentiam qua ratiocinatur de temporalibus rebus, differens illam principaliter dominantem qua contemplatur aeternas: atque id duobus voluminibus egi, duodecimo utrumque discernens, quorum unum est superius, alterum inferius, quod superiori subditum esse debet; tertio decimo autem de munere inferioris, quo humanarum rerum scientia salubris continetur, ut in hac temporali vita id agamus quo consequamur aeternam, quanta potui veritate ac brevitate disserui: quandoquidem rem tam multiplicem atque copiosam, multorum atque magnorum disputationibus multis magnisque celebratam, uno strictim volumine inclusi, ostendens etiam in ipsa trinitatem, sed nondum quae Dei sit imago dicenda.

    176

  1. Şimdi ise insan zihninin, Tanrı'yı bildiği ya da bilebildiği asıl kısmını ele almayı, onda Tanrı'nın suretini bulmayı üstlendiğimiz tartışmaya geldik. Çünkü insan zihni Tanrı'yla aynı tabiattan olmasa da, kendisinden daha iyi hiçbir tabiat olmayan o tabiatın sureti bizde, tabiatımızın da kendisinden daha iyi hiçbir şeye sahip olmadığı yerde aranmalı ve bulunmalıdır. Ama zihin önce, Tanrı'ya ortak olmadan önce, kendinde ele alınmalı ve onun sureti onda bulunmalıdır. Çünkü Tanrı'ya ortaklığını yitirip yıpranmış ve çirkinleşmiş olsa da, zihnin yine de Tanrı'nın sureti olarak kaldığını söyledik. Zihin onu alabildiği ve ona ortak olabildiği için onun suretidir; bu kadar büyük bir iyiliğe de ancak onun sureti olduğu için erişebilir. İşte zihin kendini hatırlıyor, kendini anlıyor, kendini seviyor: Bunu görürsek bir teslis görürüz; henüz Tanrı'yı değil, ama artık Tanrı'nın suretini. Hafıza tutacağı şeyi dışarıdan almadı; anlayış da bedenin gözü gibi bakacağı şeyi dışarıda bulmadı; irade de bu ikisini, cismin suretini ve ondan bakanın bakışında meydana gelen sureti birleştirir gibi dışarıda birleştirmedi. Düşünce de, dışarıda görülmüş bir şeyin bir bakıma kapılıp hafızada saklanmış suretini ona yöneldiğinde bulmadı; hatırlayanın bakışı da oradan biçimlenip ikisini üçüncü olarak irade birleştirmedi. Oysa bedensel şeylerde bulunan ya da cisimlerden bedenin hissiyle bir bakıma içeri çekilen teslislerde böyle olduğunu göstermiştik; bunların hepsini on birinci kitapta tartıştık. İç insanın işlerine yerleştirilmiş, bilgelikten ayırt edilmesi gereken o ilmi tartışırken olan ya da görünen şey de böyle değildir. Orada bilinen şeyler ruha adeta dışarıdan gelir: Ya tarihî bilgiyle getirilmişlerdir —zaman içinde yapılıp geçen eylemler ve sözler, ya da şeylerin tabiatında kendi yerlerine ve bölgelerine yerleşmiş olanlar gibi—, ya da insanın kendisinde daha önce olmayan şeyler başkalarının öğretmesiyle ya da kendi düşünceleriyle doğar; on üçüncü kitapta çokça tavsiye ettiğimiz iman ve faziletler gibi. Faziletler, gerçekse, bu ölümlülükte iyi yaşamamızı sağlar; öyle ki Tanrı'nın vaat ettiği o ölümsüzlükte mesut yaşayalım. Bu ve benzeri şeylerin zaman içinde kendi sıraları vardır; hafızanın, görmenin ve sevginin teslisi de bize bu sırada daha kolay görünüyordu. Çünkü bunların bazıları öğrenenlerin bilgisinden önce gelir. Bilinebilir şeylerdir; bilinmeden önce de vardırlar ve öğrenenlerde kendi bilgilerini doğururlar. Ya kendi yerlerinde dururlar ya da zaman içinde geçip gitmişlerdir; gerçi geçip gitmiş olanlar artık kendileri yoktur, ama geçmiş olmalarının bazı işaretleri vardır ve bu işaretler görülünce ya da duyulunca onların var olup geçtiği bilinir. Bu işaretler ya mermer anıtlar ve benzerleri gibi yerlere konmuştur, ya otoritesi ağır olan ve onaylanmayı hak eden her tarih gibi güvenilir yazılardadır, ya da onları artık bilenlerin ruhlarındadır. Çünkü bu şeyler onlara artık bilinir; bilgileri kendilerinden önce gelen ve onları bilenlerin öğretmesiyle öğrenebilecek olan başkalarına da elbette bilinebilir. Bütün bunlar öğrenildiklerinde de bir teslis meydana getirir: Bilinmeden önce de bilinebilir olan kendi görünüşleri, ona eklenen ve öğrenildiği zaman var olmaya başlayan öğrenenin bilgisi ve üçüncü olarak ikisini birleştiren irade. Bilindikten sonra da, yeniden düşünülürken artık ruhun kendi içinde başka bir teslis meydana gelir: Öğrenilirken hafızaya basılmış suretlerden, hatırlayanın bakışı onlara yöneldiğinde düşüncenin biçimlenişinden ve bu ikisini üçüncü olarak birleştiren iradeden. Ruhta önceden olmadıkları halde doğan şeyler ise, iman ve benzerleri gibi, öğretimle içeri yerleştirildikleri için dışarıdan gelmiş gibi görünseler de, inanılan şeyler gibi dışarıda konmuş ya da dışarıda yapılmış değildir; tamamen içeride, ruhun kendisinde var olmaya başlamışlardır. Çünkü iman inanılan şey değil, kendisiyle inanılan şeydir; inanılan şeye inanılır, iman ise görülür. Yine de ruhta var olmaya başladığı, ruh da iman onda var olmaya başlamadan önce zaten ruh olduğu için, iman dışarıdan gelmiş bir şey gibi görünür; yerini görme alıp artık var olmadığında da geçmiş şeyler arasında sayılacaktır. Şimdi tutulduğu, görüldüğü ve sevildiği için kendi varlığıyla bir teslis meydana getiriyor; o zaman ise, yukarıda söylendiği gibi, geçerken hafızada bırakacağı bir tür iziyle başka bir teslis meydana getirecektir.

    176

    CAPUT VIII. 11. Nunc vero ad eam iam pervenimus disputationem, ubi principale mentis humanae, quo novit Deum vel potest nosse, considerandum suscepimus, ut in eo reperiamus imaginem Dei Quamvis enim mens humana non sit eius naturae cuius est Deus: imago tamen naturae eius qua natura melior nulla est, ibi quaerenda et invenienda est in nobis, quo etiam natura nostra nihil habet melius. Sed prius mens in se ipsa consideranda est antequam sit particeps Dei, et in ea reperienda est imago eius. Diximus enim eam etsi amissa Dei participatione obsoletam atque deformem, Dei tamen imaginem permanere. Eo quippe ipso imago eius est, quo eius capax est, eiusque particeps esse potest; quod tam magnum bonum, nisi per hoc quod imago eius est, non potest. Ecce ergo mens meminit sui, intelligit se, diligit se: hoc si cernimus, cernimus trinitatem; nondum quidem Deum, sed iam imaginem Dei. Non forinsecus accepit memoria quod teneret, nec foris invenit quod aspiceret intellectus, sicut corporis oculus: nec ista duo, velut formam corporis, et eam quae inde facta est in acie contuentis, voluntas foris iunxit: nec imaginem rei quae foris visa est, quodam modo raptam et in memoria reconditam cogitatio cum ad eam converteretur, invenit, et inde formatus est recordantis obtutus, iungente utrumque tertia voluntate: sicut in eis ostendebamus trinitatibus fieri, quae in rebus corporalibus reperiebantur, vel ex corporibus per sensum corporis introrsus quodam modo trahebantur; de quibus omnibus in libro undecimo disseruimus: nec sicut fiebat vel apparebat, quando de illa scientia disserebamus, iam in hominis interioris operibus constituta, quae distinguenda fuit a sapientia; unde quae sciuntur, velut adventitia sunt in animo, sive cognitione historica illata, ut sunt facta et dicta, quae tempore peraguntur et transeunt, vel in natura rerum suis locis et regionibus constituta sunt, sive in ipso homine quae non erant oriuntur, aut aliis docentibus aut cogitationibus propriis, sicut fides, quam plurimum in libro tertio decimo commendavimus; sicut virtutes, quibus, si verae sunt, in hac mortalitate ideo bene vivitur, ut beate in illa quae divinitus promittitur immortalitate vivatur. Haec atque huiusmodi habent in tempore ordinem suum, in quo nobis trinitas memoriae, visionis et amoris facilius apparebat. Nam quaedam eorum praeveniunt cognitionem discentium. Sunt enim cognoscibilia, et antequam cognoscantur, suique cognitionem discentibus gignunt. Sunt autem vel in locis suis, vel quae tempore praeterierunt: quamvis quae praeterierunt, non ipsa sint, sed eorum quaedam signa praeteritorum, quibus visis vel auditis cognoscantur fuisse atque transisse. Quae signa vel in locis sita sunt, sicut monumenta marmorum, et quaecumque similia: vel in litteris fide dignis, sicut est omnis gravis et approbandae auctoritatis historia: vel in animis eorum qui ea iam noverunt; eis quippe iam nota, et aliis utique sunt noscibilia, quorum scientiam praevenerunt, et qui ea nosse, illis quibus nota sunt docentibus, possunt. Quae omnia, et quando discuntur, quamdam faciunt trinitatem, specie sua quae noscibilis fuit etiam antequam nosceretur, eique adiuncta cognitione discentis quae tunc esse incipit quando discitur, ac tertia voluntate quae utrumque coniungit. Et cum cognita fuerint, alia trinitas, dum recoluntur, fit iam interius in ipso animo, ex iis imaginibus quae cum discerentur sunt impressae in memoria, et informatione cogitationis ad ea converso recordantis aspectu, et ex voluntate quae tertia duo ista coniungit. Ea vero quae oriuntur in animo ubi non fuerunt, sicut fides, et caetera huiusmodi, etsi adventitia videntur, cum doctrina inseruntur; non tamen foris posita vel foris peracta sunt, sicut illa quae creduntur; sed intus omnino in ipso animo esse coeperunt. Fides enim non est quod creditur, sed qua creditur: et illud creditur, illa conspicitur. Tamen quia esse coepit in animo, qui iam erat animus antequam in illo ista esse coepisset, adventitium quiddam videtur, et in praeteritis habebitur, quando succedente specie iam esse destiterit: aliamque nunc trinitatem facit per suam praesentiam, retenta, conspecta, dilecta; aliam tunc faciet per quoddam sui vestigium, quod in memoria praeteriens dereliquerit, sicut iam supra dictum est.

    177

  1. Bu ölümlülükte iyi yaşamamızı sağlayan faziletler de ruhta var olmaya başlar; ruh onlarsız da önceden vardı, ama daha eksikti. Bu faziletlerin, bizi ebedî şeylere ulaştırdıklarında var olmaktan çıkıp çıkmayacakları da küçük bir mesele değildir. Bazılarına sona erecekleri göründü. Üç fazilet, yani basiret, cesaret ve itidal hakkında bu söylendiğinde bir şey söylenmiş gibi görünür; adalet ise ölümsüzdür ve o zaman bizde var olmaktan çıkmaktan çok tamamlanacaktır. Yine de belagatin büyük ustası Tullius, Hortensius diyaloğunda dört fazilet hakkında birden tartışırken şöyle der: "Bu hayattan göç ettiğimizde, masalların anlattığı gibi mutlu adalarda ölümsüz bir ömür geçirmemiz mümkün olsaydı, hiçbir dava görülmeyeceğine göre belagate ne gerek olurdu; hatta faziletlerin kendilerine? Önümüze hiçbir zahmet ya da tehlike konmayacağı için cesarete ihtiyaç duymazdık; başkasına ait arzulanacak hiçbir şey olmayacağı için adalete; olmayacak arzuları yönetecek olan itidale de. Önümüze iyiyle kötü arasında hiçbir seçim konmayacağı için basirete bile ihtiyaç duymazdık. Demek ki yalnız tabiatın bilgisi ve ilmiyle mesut olurduk; tanrıların hayatı da yalnız bununla övülmeye değerdir. Buradan anlaşılır ki geri kalanlar zorunluluğa, yalnız bu iradeye aittir." Böylece o büyük hatip, felsefeyi överken filozoflardan aldıklarını yeniden düşünerek ve onları parlak ve tatlı bir dille açıklayarak, dört faziletin hepsinin ancak gördüğümüz gibi sıkıntılarla ve yanılgılarla dolu bu hayatta gerekli olduğunu söyledi. Bu hayattan göç ettiğimizde, mutlu yaşanan yerde yaşamak mümkün olursa, hiçbirinin gerekli olmadığını; iyi ruhların yalnız bilgiyle ve ilimle, yani kendisinden daha iyi ve daha sevimli hiçbir şey olmayan tabiatın seyriyle mesut olacağını söyledi. Bu tabiat, öteki bütün tabiatları yaratan ve kuran tabiattır. Onun yönetimine boyun eğmek adaletin işiyse, adalet tamamen ölümsüzdür; o saadette var olmaktan çıkmayacak, daha kusursuz ve daha büyük olamayacak kadar yetkin ve büyük olacaktır. Belki öteki üç fazilet de o bahtiyarlıkta olacaktır: Artık hiçbir yanılma tehlikesi olmayan basiret, katlanılacak kötülüklerin sıkıntısı olmayan cesaret, arzuların direnişi olmayan itidal. Öyle ki hiçbir iyiyi Tanrı'nın önüne koymamak ya da ona denk tutmamak basiretin; ona en sağlam şekilde bağlanmak cesaretin; hiçbir zararlı eksiklikten haz duymamak itidalin işi olsun. Ama şimdi adaletin sefillere yardım ederek, basiretin tuzaklardan sakınarak, cesaretin sıkıntılara katlanarak, itidalin kötü hazları dizginleyerek yaptığı şey, hiçbir kötülüğün olmayacağı orada olmayacaktır. Bu yüzden faziletlerin bu ölümlü hayat için gerekli olan bu işleri, kendilerinin bağlanması gereken iman gibi, geçmiş şeyler arasında sayılacaktır. Şimdi onları hazır olarak tuttuğumuz, onlara baktığımız ve onları sevdiğimiz zaman bir teslis meydana getirirler; o zaman ise, geçip giderken hafızada bırakacakları bazı izler aracılığıyla onların artık olmadığını ama olmuş olduğunu yeniden düşündüğümüzde başka bir teslis meydana getireceklerdir. Çünkü o zaman da, o iz her ne olursa olsun hafızada tutulacağı, gerçekten tanınacağı ve bu ikisi üçüncü olarak iradeyle birleştirileceği için bir teslis olacaktır.

    177

    CAPUT IX. 12. Utrum autem tunc etiam virtutes, quibus in hac mortalitate bene vivitur, quia et ipsae incipiunt esse in animo, qui cum sine illis prius esset, tamen minus erat, desinant esse cum ad aeterna perduxerint, nonnulla quaestio est. Quibusdam enim visum est desituras: et de tribus quidem, prudentia, fortitudine, temperantia, cum hoc dicitur, nonnihil dici videtur; iustitia vero immortalis est, et magis tunc perficietur in nobis, quam esse cessabit. De omnibus tamen quatuor magnus auctor eloquentiae Tullius in Hortensio dialogo disputans: Si nobis, inquit, cum ex hac vita emigraverimus, in beatorum insulis immortale aevum, ut fabulae ferunt, degere liceret, quid opus esset eloquentia, cum iudicia nulla fierent; aut ipsis etiam virtutibus? Nec enim fortitudine egeremus, nullo proposito aut labore aut periculo; nec iustitia, cum esset nihil quod appeteretur alieni; nec temperantia, quae regeret eas quae nullae essent libidines; nec prudentia quidem egeremus, nullo delectu proposito bonorum et malorum. Una igitur essemus beati cognitione naturae et scientia, qua sola etiam deorum est vita laudanda. Ex quo intelligi potest, caetera necessitatis esse, unum hoc voluntatis. Ita ille tantus orator, cum philosophiam praedicaret, recolens ea quae a philosophis acceperat, et praeclare ac suaviter explicans, in hac tantum vita, quam videmus aerumnis et erroribus plenam, omnes quatuor necessarias dixit esse virtutes: nullam vero earum, cum ex hac vita emigraverimus, si liceat ibi vivere ubi vivitur beate; sed bonos animos sola beatos esse cognitione et scientia, hoc est contemplatione naturae qua nihil est melius et amabilius: ea est natura, quae creavit omnes caeteras, instituitque naturas. Cui regenti esse subditum, si iustitiae est, immortalis est omnino iustitia: nec in illa esse beatitudine desinet, sed talis ac tanta erit, ut perfectior et maior esse non possit. Fortassis et aliae tres virtutes, prudentia sine ullo iam periculo erroris, fortitudo sine molestia tolerandorum malorum, temperantia sine repugnatione libidinum, erunt in illa felicitate: ut prudentiae sit nullum bonum Deo praeponere vel aequare; fortitudinis, ei firmissime cohaerere; temperantiae, nullo defectu noxio delectari. Nunc autem quod agit iustitia in subveniendo miseris, quod prudentia in praecavendis insidiis, quod fortitudo in perferendis molestiis, quod temperantia in coercendis delectationibus pravis, non ibi erit, ubi nihil omnino mali erit. Ac per hoc ista virtutum opera, quae huic mortali vitae sunt necessaria, sicut fides ad quam referenda sunt, in praeteritis habentur: et aliam nunc faciunt trinitatem, cum ea praesentia tenemus, aspicimus, amamus; aliam tunc factura sunt, cum ea non esse, sed fuisse, per quaedam eorum vestigia, quae praetereundo in memoria derelinquent, recolemus: quia et tunc trinitas erit, cum illud qualecumque vestigium et memoriter retinebitur, et agnoscetur veraciter, et hoc utrumque tertia voluntate iungetur.

    178

  1. Andığımız, zamana bağlı şeylere dair bu bütün ilimde bazı bilinebilir şeyler bilgiden bir zaman aralığıyla önce gelir; bilinmeden önce şeylerde zaten var olan duyulur şeyler ya da tarih yoluyla bilinen her şey gibi. Bazıları ise bilgiyle aynı anda var olmaya başlar: Örneğin hiç olmayan görünür bir şey gözlerimizin önünde ortaya çıkarsa, bilgimizden elbette önce gelmez; ya da dinleyenin bulunduğu yerde bir şey seslenirse, ses ve onun işitilmesi elbette aynı anda var olmaya başlar ve aynı anda sona erer. Yine de bilinebilir şeyler, ister zamanca önce gelsinler ister aynı anda var olmaya başlasınlar, bilgiyi doğururlar, bilgiden doğmazlar. Bilgi meydana gelip bildiğimiz şeyler hafızaya konduktan sonra hatırlamayla yeniden görüldüğünde, hafızada tutmanın hatırlamadaki görmeden ve bu ikisinin üçüncü olarak iradeyle birleşmesinden zamanca önce geldiğini kim görmez? Ama zihinde durum böyle değildir. Çünkü zihin kendine dışarıdan gelmiş değildir: Sanki zaten var olan kendisine, önce var olmayan kendisi başka bir yerden gelmiş gibi değil; ya da başka bir yerden gelmeyip zaten var olan kendisinde, önce var olmayan kendisi doğmuş gibi değil, tıpkı zaten var olan zihinde önce olmayan imanın doğması gibi. Zihin kendini tanıdıktan sonra, kendini hatırlayarak hafızasında yerleşmiş olarak, sanki kendini tanımadan önce orada yokmuş gibi de görmez. Oysa daha önce gösterdiğimiz gibi, var olmaya başladığından beri kendini hatırlamaktan, kendini anlamaktan, kendini sevmekten asla geri durmamıştır. Bu yüzden düşünceyle kendine döndüğünde, içinde kelimenin de anlaşılabileceği bir teslis meydana gelir. Çünkü kelime, ikisini irade birleştirirken düşüncenin kendisinden biçimlenir. Öyleyse aradığımız suret daha çok orada tanınmalıdır.

    178

    CAPUT X. 13. In omni ista, quam commemoravimus, temporalium rerum scientia, quaedam cognoscibilia cognitionem interpositione temporis antecedunt; sicut sunt ea sensibilia quae iam erant in rebus, antequam cognoscerentur; vel ea omnia quae per historiam cognoscuntur: quaedam vero simul esse incipiunt; velut si aliquid visibile, quod omnino non erat, ante nostros oculos oriatur, cognitionem nostram utique non praecedit; aut si aliquid sonet, ubi adest auditor, simul profecto incipiunt esse, simulque desinunt et sonus et eius auditus. Verumtamen sive tempore praecedentia, sive simul esse incipientia cognoscibilia cognitionem gignunt, non cognitione gignuntur. Cognitione vero facta, cum ea quae cognovimus, posita in memoria recordatione revisuntur; quis non videat priorem esse tempore in memoria retentionem, quam in recordatione visionem, et huius utriusque tertia voluntate iunctionem? Porro autem in mente non sic est: neque enim adventitia sibi ipsa est, quasi ad se ipsam quae iam erat, venerit aliunde eadem ipsa quae non erat; aut non aliunde venerit, sed in se ipsa quae iam erat, nata sit ea ipsa quae non erat; sicut in mente quae iam erat, oritur fides quae non erat: aut post cognitionem sui recordando se ipsam velut in memoria sua constitutam videt, quasi non ibi fuerit antequam se ipsam cognosceret; cum profecto ex quo esse coepit, nunquam sui meminisse, nunquam se intelligere, nunquam se amare destiterit, sicut iam ostendimus. Ac per hoc quando ad se ipsam cogitatione convertitur, fit trinitas, in qua iam et verbum possit intelligi: formatur quippe ex ipsa cogitatione, voluntate utrumque iungente. Ibi ergo magis agnoscenda est imago quam quaerimus.

    179

  1. Ama biri şöyle diyecektir: "Zihnin, kendisine her zaman hazır olduğu halde kendini onunla hatırladığı söylenen şey hafıza değildir. Çünkü hafıza şimdiki şeylerin değil geçmiş şeylerin hafızasıdır." Nitekim faziletleri ele alanlardan bazıları —Tullius da onlardandır— basireti şu üçe ayırdılar: hafıza, anlayış ve öngörü. Hafızayı geçmiş şeylere, anlayışı şimdiki şeylere, öngörüyü gelecek şeylere verdiler. Öngörü ise ancak geleceği önceden bilenlerde kesindir; bu da yukarıdan, peygamberlere verildiği gibi verilmedikçe insanların harcı değildir. Bu yüzden Bilgelik Kitabı insanlar hakkında şöyle der: "Ölümlülerin düşünceleri ürkek, öngörülerimiz belirsizdir." Hafıza ise geçmiş şeyler hakkında, anlayış da şimdiki şeyler hakkında kesindir; ama elbette şimdiki cisimsiz şeyler hakkında; çünkü bedensel şeyler gözlerin bakışına hazırdır. Ama hafızanın şimdiki şeylere ait olmadığını söyleyen, şeylerin hakikatinden çok kelimelerin doğruluğuna özen gösterilen dünyevî edebiyatta bile nasıl söylendiğine dikkat etsin: "Ulysses böyle şeylere katlanmadı, İthakalı bu kadar büyük bir tehlikede kendini unutmadı." Vergilius, Ulysses'in kendini unutmadığını söylerken, kendini hatırladığından başka ne anlaşılmasını istedi ki? Ulysses kendine hazır olduğuna göre, hafıza şimdiki şeylere ait olmasaydı kendini hiçbir şekilde hatırlamamış olurdu. Bu yüzden geçmiş şeylerde, onların yeniden düşünülüp hatırlanabilmesini sağlayan şeye hafıza dendiği gibi, şimdiki bir şeyde de —zihin kendine şimdiki bir şeydir— zihnin kendini düşüncesiyle anlayabilmesi ve ikisinin kendine olan sevgisiyle birleşebilmesi için kendine hazır bulunduğu şeye saçmalığa düşmeden hafıza denebilir.

    179

    CAPUT XI. 14. Sed dicet aliquis: Non est ista memoria, qua mens sui meminisse perhibetur, quae sibi semper est praesens. Memoria enim praeteritorum est, non praesentium: nam quidam cum de virtutibus agerent, in quibus est etiam Tullius, in tria ista prudentiam diviserunt, memoriam, intelligentiam, providentiam: memoriam scilicet praeteritis, intelligentiam praesentibus, providentiam rebus tribuentes futuris, quam non habent certam nisi praescii futurorum; quod non est munus hominum, nisi detur desuper, ut Prophetis. Unde Scriptura sapientiae de hominibus aiens: Cogitationes, inquit, mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae. Memoria vero de praeteritis, et intelligentia de praesentibus certa est, sed praesentibus utique incorporalibus rebus: nam corporales corporalium praesentes sunt aspectibus oculorum. Sed qui dicit memoriam non esse praesentium, attendat quemadmodum dictum sit in ipsis saecularibus litteris, ubi maioris fuit curae verborum integritas quam veritas rerum: Nec talia passus Ulysses, Oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto. Virgilius enim cum sui non oblitum diceret Ulyssem, quid aliud intelligi voluit, nisi quod meminerit sui? Cum ergo sibi praesens esset, nullo modo sui meminisset, nisi ad res praesentes memoria pertineret. Quapropter sicut in rebus praeteritis ea memoria dicitur, qua fit ut valeant recoli et recordari: sic in re praesenti quod sibi est mens, memoria sine absurditate dicenda est, qua sibi praesto est ut sua cogitatione possit intelligi, et utrumque sui amore coniungi.

    180

  1. Öyleyse zihnin bu teslisi, zihin kendini hatırladığı, anladığı ve sevdiği için Tanrı'nın sureti değildir; kendisini yaratanı da hatırlayabildiği, anlayabildiği ve sevebildiği için Tanrı'nın suretidir. Bunu yaptığında kendisi bilge olur. Yapmazsa, kendini hatırlasa, anlasa ve sevse bile akılsızdır. Öyleyse suretine göre yaratıldığı Tanrı'sını hatırlasın, onu anlasın ve sevsin. Daha kısa söyleyeyim: Yaratılmamış olan Tanrı'ya kulluk etsin; zihin onu alabilecek şekilde onun tarafından yaratılmıştır ve ona ortak olabilir. Bu yüzden şöyle yazılmıştır: "İşte Tanrı'ya kulluk bilgeliktir." Zihin kendi ışığıyla değil, o en yüce ışığa ortak olarak bilge olacak; ebedî olan nerede ise orada mesut olarak hüküm sürecektir. İnsanın bu bilgeliğine, aynı zamanda Tanrı'nın da bilgeliği olacak şekilde bilgelik denir. Ancak o zaman gerçektir; yalnız insanî ise boştur. Ama Tanrı'nın kendisiyle bilge olduğu bilgelik anlamında Tanrı'nın değildir. Çünkü Tanrı, zihnin Tanrı'ya ortak olarak bilge olması gibi, kendine ortak olarak bilge değildir. Tanrı'nın adaleti denince yalnız onun kendisinin adil olduğu adalet değil, tanrısızı aklarken insana verdiği adalet de anlaşılır; Havari bu adaleti tavsiye ederek bazıları hakkında şöyle der: "Tanrı'nın adaletini bilmeden, kendi adaletlerini kurmak isteyerek Tanrı'nın adaletine boyun eğmediler." Aynı şekilde bazıları hakkında şöyle de denebilir: "Tanrı'nın bilgeliğini bilmeden, kendi bilgeliklerini kurmak isteyerek Tanrı'nın bilgeliğine boyun eğmediler."
  1. Öyleyse yaratılmamış bir tabiat vardır; büyük küçük bütün öteki tabiatları o yaratmıştır ve yarattıklarından hiç şüphesiz üstündür; dolayısıyla, kendisini yaratanın suretine göre yaratılmış olan, söz ettiğimiz, insan zihni olan akıllı ve anlayan tabiattan da üstündür. Ötekilerden üstün olan bu tabiat Tanrı'dır. Havarinin dediği gibi, o hiçbirimizden uzak değildir; Havari şunu da ekler: "Çünkü onda yaşıyor, hareket ediyor ve varız." Bunu bedene göre söyleseydi, bu bedensel dünya için de anlaşılabilirdi. Çünkü bedence onda da yaşıyor, hareket ediyor ve varız. Bu yüzden bu söz, onun suretine göre yaratılmış zihne göre, daha üstün bir anlamda, görünür değil anlaşılır bir biçimde alınmalıdır. Hakkında tanrısal bir dille "Her şey ondan, onun aracılığıyla ve ondadır" diye yazılmış olanda olmayan ne var? Her şey ondaysa, yaşayanlar içinde bulundukları kişiden başka nerede yaşayabilir, hareket edenler nerede hareket edebilir? Yine de herkes onunla, kendisine "Ben her zaman seninleyim" denmiş olan gibi birlikte değildir. O da herkesle, "Rab sizinle olsun" dediğimizdeki gibi birlikte değildir. Bu yüzden insanın, onsuz var olamayacağı kişiyle birlikte olmaması büyük bir sefalettir. Çünkü içinde bulunduğu kişiden hiç şüphesiz ayrı değildir; yine de onu hatırlamıyor, anlamıyor ve sevmiyorsa onunla birlikte değildir. Bir şeyi tamamen unutan kimseye ise onun hatırlatılması da elbette mümkün değildir.

    180

    CAPUT XII. 15. Haec igitur trinitas mentis non propterea Dei est imago, quia sui meminit mens, et intelligit ac diligit se: sed quia potest etiam meminisse, et intelligere, et amare a quo facta est. Quod cum facit, sapiens ipsa fit. Si autem non facit, etiam cum sui meminit, seseque intelligit ac diligit, stulta est. Meminerit itaque Dei sui, ad cuius imaginem facta est, eumque intelligat atque diligat. Quod ut brevius dicam, colat Deum non factum, cuius ab eo capax est facta, et cuius particeps esse potest; propter quod scriptum est, Ecce Dei cultus est sapientia: et non sua luce, sed summae illius lucis participatione sapiens erit, atque ubi aeterna, ibi beata regnabit. Sic enim dicitur ista hominis sapientia, ut etiam Dei sit. Tunc enim vera est: nam si humana est, vana est. Verum non ita Dei qua sapiens est Deus. Neque enim participatione sui sapiens est, sicut mens participatione Dei. Sed quemadmodum dicitur etiam iustitia Dei, non solum illa qua ipse iustus est, sed quam dat homini cum iustificat impium, quam commendans Apostolus ait de quibusdam, Ignorantes enim Dei iustitiam, et suam iustitiam volentes constituere, iustitiae Dei non sunt subiecti: sic etiam dici potest de quibusdam, Ignorantes Dei sapientiam, et suam volentes constituere, sapientiae Dei non sunt subiecti. 16. Est igitur natura non facta, quae fecit omnes caeteras magnas parvasque naturas, eis quas fecit sine dubitatione praestantior, ac per hoc hac etiam de qua loquimur, rationali et intellectuali, quae hominis mens est, ad eius qui eam fecit imaginem facta. Illa autem caeteris natura praestantior Deus est. Et quidem non longe positus ab unoquoque nostrum, sicut Apostolus dicit; adiungens, In illo enim vivimus, et movemur, et sumus. Quod si secundum corpus diceret, etiam de isto corporeo mundo posset intelligi. Nam et in illo secundum corpus vivimus, movemur, et sumus. Unde secundum mentem quae facta est ad eius imaginem, debet hoc accipi, excellentiore quodam, eodemque non visibili, sed intelligibili modo. Nam quid non est in ipso, de quo divine scriptum est, Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia? Proinde si in ipso sunt omnia, in quo tandem possunt vivere quae vivunt, et moveri quae moventur, nisi in quo sunt? Non tamen omnes cum illo sunt eo modo quo ei dictum est, Ego semper tecum. Nec ipse cum omnibus eo modo quo dicimus, Dominus vobiscum. Magna itaque hominis miseria est cum illo non esse, sine quo non potest esse. In quo enim est, procul dubio sine illo non est: et tamen si eius non meminit, eumque non intelligit, nec diligit, cum illo non est. Quod autem quisque penitus obliviscitur, nec commoneri eius utique potest.

    181

  1. Bunun için görünür şeylerden bir örnek alalım. Tanımadığın biri sana "Beni tanıyorsun" der ve hatırlatmak için seninle nerede, ne zaman, nasıl tanıştığını söyler. Seni hatırlatmak için bütün işaretleri getirdiği halde onu yine de tanımıyorsan, o bilgi ruhundan tamamen silinecek kadar unutmuşsun demektir; geriye bunu sana söyleyene, onu bir zamanlar tanıdığına inanmaktan başka bir şey kalmaz; konuşan sana güvenilir biri gibi görünmüyorsa bu bile kalmaz. Ama hatırlarsan, elbette hafızana geri dönersin ve onda unutuşla tamamen silinmemiş olanı bulursun. İnsanlar arasındaki ilişkiden bu örneği getirmemizin sebebine dönelim. Dokuzuncu mezmur başka şeylerin yanında şöyle der: "Günahkârlar ölüler diyarına dönecek, Tanrı'yı unutan bütün uluslar." Yirmi birinci mezmur ise şöyle der: "Yeryüzünün bütün uçları hatırlayacak ve Rab'be dönecek." Demek ki bu uluslar Tanrı'yı, kendilerine hatırlatıldığında bile anmayacak kadar unutmamışlardı. Tanrı'yı unutarak, kendi hayatlarını unutmuş gibi ölüme, yani ölüler diyarına dönmüşlerdi. Hatırlatıldıklarında ise, unuttukları hayatlarını hatırlayarak yeniden diriliyormuş gibi Rab'be dönerler. Doksan üçüncü mezmurda da şu okunur: "Ey halk arasındaki akılsızlar, şimdi anlayın; ey ahmaklar, bir gün bilge olun. Kulağı diken işitmez mi?" ve devamı. Bu, Tanrı'yı anlamadıkları için onun hakkında boş şeyler söyleyenlere söylenmiştir.

    181

    CAPUT XIII. 17. De visibilibus rebus ad hanc rem sumamus exemplum. Dicit tibi quispiam quem non recognoscis, Nosti me: et ut commoneat, dicit ubi, quando, quomodo tibi innotuerit: omnibusque adhibitis signis quibus in memoriam revoceris, si non recognoscis, ita iam oblitus es, ut omnis illa notitia penitus deleta sit animo; nihilque aliud restat, nisi ut credas ei qui tibi hoc dicit, quod aliquando eum noveras; aut ne hoc quidem, si fide dignus tibi esse qui loquitur non videtur. Si autem reminisceris, profecto redis in memoriam tuam, et in ea invenis quod non fuerat penitus oblivione deletum. Redeamus ad illud propter quod adhibuimus humanae conversationis exemplum. Inter caetera psalmus nonus: Convertentur, inquit, peccatores in infernum, omnes gentes quae obliviscuntur Deum. Porro autem vigesimus primus: Commemorabuntur, inquit, et convertentur ad Dominum universi fines terrae. Non igitur sic erant oblitae istae gentes Deum, ut eius nec commemoratae recordarentur. Obliviscendo autem Deum, tanquam obliviscendo vitam suam, conversae fuerant in mortem, hoc est, in infernum. Commemoratae vero convertuntur ad Dominum, tanquam reviviscentes reminiscendo vitam suam, cuius eas habebat oblivio. Item legitur in nonagesimo tertio: Intelligite nunc, qui insipientes estis in populo; et stulti, aliquando sapite. Qui plantavit aurem non audiet? et caetera. Eis enim dictum est, qui Deum non intelligendo, de illo vana dixerunt.

    182

  1. Tanrı'nın sevgisi hakkında ise Tanrı'nın sözlerinde daha çok tanıklık bulunur. Çünkü orada öteki ikisi de bunun sonucu olarak anlaşılır; zira kimse hatırlamadığını ve büsbütün bilmediğini sevmez. En iyi bilinen ve en başta gelen şu buyruk buradandır: "Tanrın Rab'bi seveceksin." İnsan zihni öyle yaratılmıştır ki kendini hatırlamadığı, anlamadığı, sevmediği hiçbir an yoktur. Ama birinden nefret eden ona zarar vermeye çalıştığı için, insan zihnine de kendine zarar verdiğinde haksız yere kendinden nefret ediyor denmez. Çünkü istediği şeyin kendisine zarar verdiğini düşünmediği için farkında olmadan kendi kötülüğünü ister; ama kendisine zarar verecek şeyi istediğinde yine de kendi kötülüğünü istemiş olur. Bu yüzden şöyle yazılmıştır: "Haksızlığı seven kendi canından nefret eder." Demek ki kendini sevmeyi bilen Tanrı'yı sever. Tanrı'yı sevmeyen ise, kendisine tabiatça yerleştirilmiş olduğu için kendini sevse bile, kendisine karşı olanı yaptığı ve kendini düşmanı gibi kovaladığı için kendinden nefret ediyor denmesi yersiz değildir. Herkes kendine yarar sağlamak istediği halde birçoklarının kendileri için en yıkıcı olandan başka bir şey yapmaması gerçekten korkunç bir yanılgıdır. Şair dilsiz hayvanların benzer bir hastalığını anlatırken şöyle der:

"Tanrılar dindarlara daha iyisini, düşmanlara bu yanılgıyı versin! Kendi parçalanmış uzuvlarını çıplak dişleriyle didikliyorlardı."

Bu bir beden hastalığıyken neden yanılgı dedi? Çünkü her hayvan tabiatça, elinden geldiğince kendini koruyacak şekilde kendini benimsemiştir; oysa bu hastalık öyle bir hastalıktı ki hayvanlar esenliğini arzuladıkları kendi uzuvlarını parçalıyorlardı. Zihin ise Tanrı'yı sevdiğinde ve söylendiği gibi bunun sonucu olarak onu hatırlayıp anladığında, ona komşusunu kendisi gibi sevmesi haklı olarak buyrulur. Çünkü Tanrı'yı sevdiğinde artık kendini çarpık değil, doğru biçimde sever; o suret Tanrı'ya ortak olmakla yalnız var olmakla kalmaz, eskilikten yenilenir, çirkinlikten yeniden biçimlenir, bahtsızlıktan mesut kılınır. Gerçi zihin kendini öyle sever ki, ikisinden biri önüne konsa, kendini yitirmektense kendinden aşağıda sevdiği her şeyi yitirmeyi yeğler. Yine de gücünü ancak kendisine yönelerek koruyabileceği ve ışığının tadına ancak onda varabileceği üstündekini bırakarak —Mezmur'da ona "Gücümü sende koruyacağım" diye, bir başkasında "Ona yaklaşın ve aydınlanın" diye şarkı söylenir— öyle güçsüz ve karanlık oldu ki, yenmeye gücü yetmediği aşklar ve geri dönüş yolunu göremediği yanılgılar yüzünden kendinden de, kendisi olmayan ve kendisinin üstünde olduğu şeylere doğru daha bahtsızca kaydı. Bu yüzden Tanrı'nın merhametiyle tövbe ederek Mezmurlar'da şöyle haykırır: "Gücüm beni bıraktı, gözlerimin ışığı da benimle değil."

182

CAPUT XIV. 18. De dilectione autem Dei plura reperiuntur in divinis eloquiis testimonia. Ibi enim et illa duo consequenter intelliguntur, quia nemo diligit cuius non meminit, et quod penitus nescit. Unde illud est notissimum praecipuumque praeceptum: Diliges Dominum Deum tuum. Sic itaque condita est mens humana, ut nunquam sui non meminerit, nunquam se non intelligat, nunquam se non diligat. Sed quoniam qui odit aliquem, nocere illi studet; non immerito et mens hominis, quando sibi nocet, odisse se dicitur. Nesciens enim sibi vult male, dum non putat sibi obesse quod vult: sed tamen male sibi vult, quando id vult quod obsit sibi, unde illud scriptum est, Qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Qui ergo se diligere novit, Deum diligit: qui vero non diligit Deum, etiam si se diligit, quod ei naturaliter inditum est, tamen non inconvenienter odisse se dicitur, cum id agit quod sibi adversatur, et se ipsum tanquam suus inimicus insequitur. Qui profecto est error horrendus, ut cum sibi omnes prodesse velint, multi non faciant nisi quod eis perniciosissimum sit. Similem morbum mutorum animalium cum poeta describeret: Di (inquit) meliora piis, erroremque hostibus illum! Discissos nudis laniabant dentibus artus. Cum morbus ille corporis fuerit, cur dixit errorem, nisi quia omne animal cum sibi natura conciliatum sit ut se custodiat quantum potest, talis ille erat morbus, ut ea quorum salutem appetebant, sua membra laniarent? Cum autem Deum diligit mens, et sicut dictum est, consequenter eius meminit, eumque intelligit, recte illi de proximo suo praecipitur, ut eum sicut se diligat. Iam enim se non diligit perverse, sed recte, cum Deum diligit, cuius participatione imago illa non solum est, verum etiam ex vetustate renovatur, ex deformitate reformatur, ex infelicitate beatificatur. Quamvis enim se ita diligat, ut si alterutrum proponatur, malit omnia quae infra se diligit perdere, quam perire: tamen superiorem deserendo, ad quem solum posset custodire fortitudinem suam, eoque frui lumine suo, cui canitur in Psalmo, Fortitudinem meam ad te custodiam; et in alio, Accedite ad eum, et illuminamini; sic infirma et tenebrosa facta est, ut a se quoque ipsa, in ea quae non sunt quod ipsa, et quibus superior est ipsa, infelicius laberetur per amores quos non valet vincere, et errores a quibus non videt qua redire. Unde iam Deo miserante poenitens clamat in Psalmis: Deseruit me fortitudo mea, et lumen oculorum meorum non est mecum.

  1. Yine de bu kadar büyük güçsüzlük ve yanılgı kötülükleri içinde kendine dair tabiî hafızasını, anlayışını ve sevgisini yitiremedi. Bu yüzden yukarıda andığım söz haklı olarak söylenebildi: "İnsan suret içinde yürüse de boş yere telaşlanır. Hazine biriktirir, ama onları kimin için topladığını bilmez." Neden hazine biriktirir? Çünkü Tanrı'ya sahip olarak hiçbir şeye muhtaç olmayacağı gücü onu bırakmıştır. Neden onları kimin için topladığını bilmez? Çünkü gözlerinin ışığı onunla değildir. Bu yüzden Hakikat'in şu sözünü görmez: "Akılsız, bu gece canın senden isteniyor; hazırladıkların kimin olacak?" Yine de böyle bir insan da suret içinde yürüdüğü, insan zihni de kendini hatırladığı, anladığı ve sevdiği için şunu soralım: Ona ikisine birden sahip olamayacağı açıklansa ve ikisinden birini seçip ötekini yitirmesine izin verilse —ya topladığı hazineleri ya da zihnini—, kim hazinelere sahip olmayı zihne yeğleyecek kadar zihinsizdir? Çünkü hazineler çoğu zaman zihni altüst edebilir; hazinelerle altüst edilmeyen bir zihin ise hiçbir hazine olmadan daha kolay ve daha rahat yaşayabilir. Kim zihin olmadan herhangi bir hazineye sahip olabilir? Çok zengin doğmuş bir bebek, hakkı olan her şeyin efendisi olduğu halde, zihni uyuduğu için hiçbir şeye sahip değilse, zihnini yitiren biri neye nasıl sahip olabilir? Ama hazinelerden ne diye söz ediyorum? Böyle bir seçim önüne konsa, herhangi bir insan onlardan yoksun kalmayı zihinden yoksun kalmaya yeğler; oysa kimse onları bedenin gözlerine tercih etmez, onlarla kıyaslamaz bile. Gözlerle göğe, altına sahip olur gibi her insan tek başına değil, bütün insanlar birlikte sahip olur; çünkü herkes isteyerek gördüğü her şeye bedenin gözleriyle sahip olur. Öyleyse ikisini birden tutamasa ve birini yitirmek zorunda kalsa, kim gözlerden önce hazineleri yitirmeyi yeğlemez? Yine de aynı koşulla ona gözlerini mi zihnini mi yitirmeyi yeğleyeceği sorulsa, zihnini değil gözlerini yitirmeyi yeğleyeceğini kim zihniyle görmez? Çünkü zihin bedenin gözleri olmadan da insanîdir; bedenin gözleri ise zihin olmadan hayvanîdir. Gören bir hayvan olmaktansa bedence kör bir insan olmayı kim yeğlemez?
  1. Bunları, bu yazı gözlerine ya da kulaklarına ulaşacak olan ağır kavrayanlara bile kısaca hatırlatmak için söyledim: Zihin, güçsüz ve yanılır olduğunda bile, kendinden aşağıdaki şeyleri kötü biçimde sevip peşlerine düşerken kendini ne kadar sever. Kendini hiç bilmeseydi, yani kendini hatırlamasaydı ve kendini anlamasaydı, kendini sevemezdi. Kendindeki bu Tanrı suretiyle öyle güçlüdür ki, sureti olduğu kişiye bağlanabilir. Çünkü mekânların düzenine göre değil, tabiatların düzenine göre öyle yerleştirilmiştir ki onun üstünde ondan başkası yoktur. Sonunda ona tamamen bağlandığında onunla tek bir ruh olacaktır; Havari buna tanıklık eder: "Rab'be bağlanan onunla tek bir ruhtur." Zihin onun tabiatına, hakikatine ve saadetine ortak olmaya yaklaşır; ama o kendi tabiatında, hakikatinde ve saadetinde büyümez. Zihin o tabiata mutlulukla bağlandığında değişmez bir biçimde yaşayacak ve gördüğü her şeyi değişmez olarak görecektir. O zaman, Kutsal Yazı'nın ona vaat ettiği gibi, arzusu iyiliklerle doyurulacaktır; değişmez iyiliklerle, sureti olduğu Tanrı'sı olan Teslis'in kendisiyle. Bir daha hiçbir yerde lekelenmesin diye onun yüzünün gizliliğinde duracak, onun bolluğuyla öyle dolacak ki günah işlemek ona hiç hoş gelmeyecektir. Şimdi ise kendini gördüğünde değişmez bir şey görmez.

    182_2
    1. Non tamen in his tantis infirmitatis et erroris malis amittere potuit naturalem memoriam, intellectum, et amorem sui: propter quod merito dici potuit quod supra commemoravi, Quanquam in imagine ambulat homo, tamen vane conturbatur. Thesaurizat, et nescit cui congregabit ea. Cur enim thesaurizat, nisi quia fortitudo eius deseruit eum, per quam Deum habens, rei nullius indigeret? Et cur nescit cui congregabit ea, nisi quia lumen oculorum eius non est cum eo? Et ideo non videt quod Veritas ait: Stulte, hac nocte animam tuam repetunt abs te; haec quae praeparasti cuius erunt? Verumtamen, quia etiam talis in imagine ambulat homo, et habet memoriam, et intellectum, et amorem sui, hominis mens: si ei manifestaretur quod utrumque habere non posset, et unum e duobus permitteretur eligere, alterum perditurus, aut thesauros quos congregavit, aut mentem; quis usque adeo non habet mentem, ut thesauros mallet habere quam mentem? Thesauri enim mentem possunt plerumque subvertere: at mens quae non thesauris subvertitur sine ullis thesauris facilius et expeditius potest vivere. Quis vero ullos thesauros, nisi per mentem poterit possidere? Si enim puer infans, quamvis ditissimus natus, cum sit dominus omnium quae iure sunt eius, nihil possidet mente sopita; quonam tandem modo quisquam quidquam mente possidebit amissa? Sed de thesauris quid loquor, quod eis quilibet hominum, si talis optio proponatur, mavult carere quam mente; cum eos nemo praeponat, nemo comparet luminibus corporis, quibus non ut aurum unus quisque homo, sed omnis homo possidet caelum: per lumina enim corporis quisque possidet quidquid libenter videt? Quis ergo si tenere utrumque non possit, et alterutrum cogatur amittere, non thesauros quam oculos malit? Et tamen si ab eo simili conditione quaeratur, utrum oculos malit amittere, an mentem; quis mente non videat, eum oculos malle quam mentem? Mens quippe sine oculis carnis humana est, oculi autem carnis sine mente belluini sunt. Quis porro non hominem se malit esse etiam carne caecum, quam belluam videntem? 20. Haec dixi, ut etiam tardiores, quamvis breviter, commonerentur a me, in quorum oculos vel aures hae litterae venerint, quantum mens diligat se ipsam etiam infirma et errans, male diligendo atque sectando quae sunt infra ipsam. Diligere porro se ipsam non posset, si se omnino nesciret, id est, si sui non meminisset; nec se intelligeret: qua in se imagine Dei tam potens est, ut ei cuius imago est valeat inhaerere. Sic enim ordinata est naturarum ordine, non locorum, ut supra illam non sit nisi ille. Denique cum illi penitus adhaeserit, unus erit spiritus: cui rei attestatur Apostolus, dicens, Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est: accedente quidem ista ad participationem naturae, veritatis, et beatitudinis illius, non tamen crescente illo in natura, veritate et beatitudine sua. In illa itaque natura, cum feliciter adhaeserit, immutabiliter vivet, et immutabile videbit omne quod viderit. Tunc, sicut ei divina Scriptura promittit, satiabitur in bonis desiderium eius, bonis immutabilibus, ipsa Trinitate Deo suo cuius imago est: et ne uspiam deinceps violetur, erit in abscondito vultus eius, tanta ubertate eius impleta, ut eam nunquam peccare delectet. Se ipsam vero nunc quando videt, non aliquid immutabile videt.

    183

  1. Zihin sefil olduğundan ve mesut olmayı arzuladığından elbette şüphe etmez; bunun olabileceğini de ancak değişebilir olduğu için umar. Çünkü değişebilir olmasaydı, mesutken sefil olamayacağı gibi sefilken de mesut olamazdı. Her şeye kadir ve iyi bir Rab'bin hükmü altında onu sefil kılan, kendi günahından ve Rab'binin adaletinden başka ne olabilirdi? Onu mesut kılacak olan da kendi liyakatinden ve Rab'binin ödülünden başka ne olabilir? Ama onun liyakati de, ödülü onun saadeti olacak olanın lütfudur. Çünkü yitirdiği ve artık sahip olmadığı adaleti kendine veremez. Onu insan yaratılırken almıştı ve günah işleyerek elbette yitirdi. Demek ki saadeti almayı hak etmesini sağlayacak adaleti alır. Bu yüzden Havari, kendi iyiliğiyle kibirlenmeye başlayan zihne haklı olarak şöyle der: "Almadığın neyin var? Aldıysan, almamış gibi neden övünüyorsun?" Rab'bini iyi hatırladığında ise, onun Ruhunu almış olarak tam bir kesinlikle hisseder —çünkü bunu en içten öğretmenden öğrenir— ki ancak onun karşılıksız sevgisiyle kalkabilir, ancak kendi isteyerek eksilmesiyle düşebilmiştir. Kendi saadetini elbette hatırlamaz; çünkü o saadet vardı ama artık yok ve zihin onu tamamen unutmuştur; bu yüzden ona hatırlatılamaz da. Ama ona dair, Tanrı'sının peygamberi aracılığıyla yazılmış, cennetin mutluluğunu anlatan ve insanın o ilk iyiliğini ve kötülüğünü tarihî bir anlatımla bildiren güvenilir Yazılara inanır. Rab'bi Tanrı'sını ise hatırlar. Çünkü o her zaman vardır; ne var olup artık olmayandır, ne de şimdi var olup önce olmayandır; asla olmayacak olmadığı gibi, asla olmamış da değildir. Her yerde bütün olarak vardır; bu yüzden zihin onda yaşar, hareket eder ve vardır; bu yüzden onu hatırlayabilir. Bu, onu Adem'de ya da bu bedenin hayatından önce başka bir yerde, ya da bu bedene yerleştirilmek üzere ilk yaratıldığında tanıdığını hatırladığı için değildir; çünkü bunların hiçbirini hatırlamaz; bunlar ne idiyse unutuşla silinmiştir. Ama ondan yüz çevirdiği zaman bile bir bakıma kendisine dokunan o ışığa döner gibi Rab'be dönsün diye hatırlatılır. Nitekim tanrısızların bile ebediyeti düşünmeleri, insanların ahlâkında birçok şeyi haklı olarak kınayıp haklı olarak övmeleri buradandır. Bunları, kendileri de öyle yaşamasalar bile, herkesin nasıl yaşaması gerektiğini gördükleri kurallardan başka hangi kurallarla yargılarlar? Bu kuralları nerede görürler? Kendi tabiatlarında değil; çünkü bunlar hiç şüphesiz zihinle görülür, onların zihinlerinin ise değişebilir olduğu kesindir; bu kuralları ise, onlarda bunu da görebilen herkes değişmez olarak görür. Kendi zihinlerinin melekesinde de değil; çünkü bu kurallar adalet kurallarıdır, onların zihinlerinin ise adil olmadığı kesindir. Bu kurallar nerede yazılıdır ki, adil olmayan kişi bile neyin adil olduğunu orada tanır, kendisinin sahip olmadığı şeye sahip olunması gerektiğini orada görür? Hakikat denen o ışığın kitabından başka nerede yazılı olabilirler? Her adil kanun oradan yazılır ve adaleti işleyen insanın yüreğine göçerek değil, basılır gibi aktarılır; tıpkı mühürdeki suretin balmumuna geçmesi ve yine de mührü bırakmaması gibi. Yapılması gerekeni gördüğü halde yapmayan ise, kendisine yine de dokunan o ışıktan yüz çeviren kişidir. Nasıl yaşanması gerektiğini görmeyen gerçi daha bağışlanabilir biçimde günah işler, çünkü bildiği bir kanunu çiğneyen değildir; ama o da her yerde hazır olan hakikatin parıltısı tarafından bazen dokunulur; uyarıldığında itirafta bulunduğu zaman.

    183

    CAPUT XV. 21. Quod ideo certe non dubitat, quoniam misera est, et beata esse desiderat: nec ob aliud fieri sperat hoc posse, nisi quia est mutabilis. Nam si mutabilis non esset, sicut ex beata misera, sic ex misera beata esse non posset. Et quid eam fecisset miseram sub omnipotente et bono Domino, nisi peccatum suum et iustitia Domini sui? Et quid eam faciet beatam, nisi meritum suum et praemium Domini sui? Sed et meritum eius gratia est illius, cuius praemium erit beatitudo eius. Iustitiam quippe dare sibi non potest quam perditam non habet. Hanc enim, cum homo conderetur, accepit; et peccando utique perdidit. Accipit ergo iustitiam, propter quam beatitudinem accipere mereatur. Unde veraciter ei dicitur ab Apostolo, quasi de suo bono superbire incipienti: Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Quando autem bene recordatur Domini sui, Spiritu eius accepto, sentit omnino, quia hoc discit intimo magisterio, nonnisi eius gratuito affectu posse se surgere, nonnisi suo voluntario defectu cadere potuisse. Non sane reminiscitur beatitudinis suae: fuit quippe illa et non est, eiusque ista penitus oblita est; ideoque nec commemorari potest. Credit autem de illa fide dignis Litteris Dei sui, per eius prophetam conscriptis, narrantibus de felicitate paradisi, atque illud primum et bonum hominis et malum historica traditione indicantibus. Domini autem Dei sui reminiscitur, ille quippe semper est, nec fuit et non est, nec est et non fuit: sed sicut nunquam non erit, ita nunquam non erat. Et ubique totus est: propter quod ista in illo et vivit, et movetur, et est: et ideo reminisci eius potest. Non quia hoc recordatur, quod eum noverat in Adam, aut alibi alicubi ante huius corporis vitam, aut cum primum facta est ut insereretur huic corpori: nihil enim horum omnino reminiscitur; quidquid horum est, oblivione deletum est. Sed commemoratur, ut convertatur ad Dominum, tanquam ad eam lucem qua etiam cum ab illo averteretur quodam modo tangebatur. Nam hinc est quod etiam impii cogitant aeternitatem, et multa recte reprehendunt recteque laudant in hominum moribus. Quibus ea tandem regulis iudicant, nisi in quibus vident quemadmodum quisque vivere debeat, etiamsi nec ipsi eodem modo vivant? Ubi eas vident? Neque enim in sua natura, cum procul dubio mente ista videantur, eorumque mentes constet esse mutabiles, has vero regulas immutabiles videat quisquis in eis et hoc videre potuerit; nec in habitu suae mentis, cum illae regulae sint iustitiae, mentes vero eorum constet esse iniustas. Ubinam sunt istae regulae scriptae, ubi quid sit iustum et iniustus agnoscit, ubi cernit habendum esse quod ipse non habet? Ubi ergo scriptae sunt, nisi in libro lucis illius quae veritas dicitur? unde omnis lex iusta describitur, et in cor hominis qui operatur iustitiam, non migrando, sed tanquam imprimendo transfertur; sicut imago ex annulo et in ceram transit, et annulum non relinquit. Qui vero non operatur, et tamen videt quid operandum sit, ipse est qui ab illa luce avertitur, a qua tamen tangitur. Qui autem nec videt quemadmodum sit vivendum, excusabilius quidem peccat, quia non est transgressor cognitae legis: sed etiam ipse splendore aliquoties ubique praesentis veritatis attingitur, quando admonitus confitetur.

    183_2

  1. Hatırlatılarak, dünyevî arzular yüzünden bu dünyaya uyduruldukları o çirkinlikten Rab'be dönenler ise, Havarinin "Bu dünyaya uymayın, zihninizin yenilenmesiyle yeniden biçimlenin" dediğini işiterek onun eliyle yeniden biçimlenirler; öyle ki o suret, kendisini biçimlendiren tarafından yeniden biçimlenmeye başlasın. Çünkü kendini çirkinleştirebildiği gibi kendini yeniden biçimlendiremez. Havari başka bir yerde de şöyle der: "Zihninizin ruhunda yenilenin ve Tanrı'ya göre adalet ve hakikatin kutsallığı içinde yaratılmış olan yeni insanı giyinin." "Tanrı'ya göre yaratılmış" dediği şey, başka bir yerde "Tanrı'nın suretinde" diye söylenir. Ama insan günah işleyerek adaleti ve hakikatin kutsallığını yitirdi; bu yüzden bu suret çirkinleşti ve rengini yitirdi; yeniden biçimlenip yenilendiğinde onları geri alır. "Zihninizin ruhunda" derken, sanki zihin başka, zihnin ruhu başkaymış gibi iki şeyin anlaşılmasını istemedi; her zihin ruh olduğu halde her ruh zihin olmadığı için böyle dedi. Çünkü Tanrı da ruhtur; o yenilenemez, çünkü eskiyemez de. İnsanda zihin olmayan bir ruhtan da söz edilir; cisimlere benzer hayaller ona aittir. Havari Korintoslulara bu ruh hakkında şöyle der: "Dille dua edersem ruhum dua eder, ama zihnim meyvesiz kalır." Bunu, söylenen anlaşılmadığı zaman için söyler; çünkü bedensel seslerin suretleri ağızdan çıkan sesten önce ruhun düşüncesinde bulunmadıkça hiçbir şey söylenemez bile. İnsanın canına da ruh denir; bu yüzden İncil'de "Başını eğip ruhunu teslim etti" denir; bununla can çıkarken bedenin ölümü kastedilmiştir. Hayvanın canına da ruh denir; Süleyman'ın Vaiz kitabında bu çok açık yazılmıştır: "İnsanoğullarının ruhunun yukarı çıkıp çıkmadığını, hayvanın ruhunun aşağı, yere inip inmediğini kim bilir?" Yaratılış'ta da, tufanda içinde hayat ruhu bulunan bütün bedenlerin öldüğü söylenirken yazılmıştır. Açıkça bedensel bir şey olan rüzgâra da ruh denir; Mezmurlar'daki şu söz buradandır: "Ateş, dolu, kar, buz, fırtına ruhu." Demek ki ruh bu kadar çok anlamda söylendiği için, Havari zihnin ruhu derken zihin denen ruhu kastetmek istedi. Aynı havari "bedenin cismini soyunmakla" derken de, sanki beden başka, bedenin cismi başkaymış gibi iki şeyin anlaşılmasını istemedi; ama cisim, hiçbiri beden olmayan birçok şeyin adı olduğu için (çünkü bedenden başka birçok cisim, gök cisimleri ve yer cisimleri vardır), beden olan cisme bedenin cismi dedi. Aynı şekilde zihnin ruhu derken de zihin olan ruhu kastetti. Başka bir yerde, aynı şeyi başka kelimelerle buyururken sureti daha açık biçimde de andı: "Eski insanı işleriyle birlikte soyunup, kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımakta yenilenen yeni insanı giyinin." Orada "Tanrı'ya göre yaratılmış olan yeni insanı giyinin" diye okunan şey, burada "kendisini yaratanın suretine göre yenilenen yeni insanı giyinin" diye geçer. Orada "Tanrı'ya göre" der; burada ise "kendisini yaratanın suretine göre". Orada "adalet ve hakikatin kutsallığı içinde" diye koyduğunun yerine burada "Tanrı'yı tanımakta" diye koydu. Demek ki zihnin bu yenilenişi ve yeniden biçimlenişi Tanrı'ya göre ya da Tanrı'nın suretine göre olur. Ama başka bir yaratığa göre olduğu sanılmasın diye "Tanrı'ya göre" denir; bu yenilenişin Tanrı'nın suretinin bulunduğu şeyde, yani zihinde olduğu anlaşılsın diye de "Tanrı'nın suretine göre" denir. Tıpkı bedenden imanlı ve adil olarak ayrılan birine ruha göre değil bedene göre ölü dememiz gibi. "Bedene göre ölü" derken, ruhla ya da ruhta değil, bedenle ya da bedende ölü demekten başka ne kastediyoruz? Ya da "Ruha göre değil bedene göre güzel" ya da "bedene göre güçlü" desek, "ruhça değil bedence güzel ya da güçlüdür" demekten başka ne demiş oluruz? Bu şekilde sayısız kez konuşuruz. Öyleyse "kendisini yaratanın suretine göre" sözünü, sanki yenilendiği suret başka, yenilenen suretin kendisi başkaymış gibi anlamayalım.

    183_2

    CAPUT XVI. 22. Qui vero commemorati convertuntur ad Dominum ab ea deformitate, qua per cupiditates saeculares conformabantur huic saeculo, reformantur ex illo, audientes Apostolum dicentem, Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate mentis vestrae: ut incipiat illa imago ab illo reformari, a quo formata est. Non enim reformare se ipsam potest, sicut potuit deformare. Dicit etiam alibi: Renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, eum qui secundum Deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis. Quod ait, secundum Deum creatum; hoc alio loco dicitur, ad imaginem Dei. Sed peccando, iustitiam et sanctitatem veritatis amisit; propter quod haec imago deformis et decolor facta est: hanc recipit, cum reformatur et renovatur. Quod autem ait, spiritu mentis vestrae; non ibi duas res intelligi voluit, quasi aliud sit mens, aliud spiritus mentis: sed quia omnis mens spiritus est, non autem omnis spiritus mens est. Est enim Spiritus et Deus, qui renovari non potest, quia nec veterascere potest. Dicitur etiam spiritus in homine, qui mens non sit, ad quem pertinent imaginationes similes corporum: de quo dicit ad Corinthios, ubi dicit, Si autem oravero lingua, spiritus meus orat, mens autem mea infructuosa est. Hoc enim ait, quando id quod dicitur, non intelligitur: quia nec dici potest, nisi corporalium vocum imagines sonum oris spiritus cogitatione praeveniant. Dicitur et hominis anima spiritus: unde est in Evangelio, Et inclinato capite tradidit spiritum; quo significata est mors corporis, anima exeunte. Dicitur spiritus etiam pecoris, quod in Ecclesiaste libro Salomonis apertissime scriptum est, ubi ait: Quis scit spiritus filiorum hominum si ascendet ipse sursum, et spiritus pecoris si descendet ipse deorsum in terram? Scriptum est etiam in Genesi, ubi dicit diluvio mortuam universam carnem, quae habebat in se spiritum vitae. Dicitur spiritus etiam ventus, res apertissime corporalis: unde illud in Psalmis, Ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis. Quia ergo tot modis dicitur spiritus, spiritum mentis dicere voluit eum spiritum, quae mens vocatur. Sicut ait etiam idem apostolus, In exspoliatione corporis carnis. Non duas utique res intelligi voluit, quasi aliud sit caro, aliud corpus carnis: sed quia corpus multarum rerum nomen est quarum nulla caro est (nam multa sunt excepta carne corpora coelestia, et corpora terrestria), corpus carnis dixit, corpus quae caro est. Sic itaque spiritum mentis eum spiritum quae mens est. Alibi quoque apertius etiam imaginem nominavit, scilicet aliis verbis idipsum praecipiens: Exspoliantes vos, inquit, veterem hominem cum actibus eius, induite novum hominem, qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem eius qui creavit eum. Quod ergo ibi legitur, induite novum hominem qui secundum Deum creatus est; hoc isto loco, Induite novum hominem, qui renovatur secundum imaginem eius qui creavit eum. Ibi autem ait, secundum Deum; hic vero, secundum imaginem eius qui creavit eum. Pro eo vero quod ibi posuit, in iustitia et sanctitate veritatis; hoc posuit hic, in agnitione Dei. Fit ergo ista renovatio reformatioque mentis secundum Deum, vel secundum imaginem Dei. Sed ideo dicitur secundum Deum, ne secundum aliam creaturam fieri putetur; ideo autem, secundum imaginem Dei, ut in ea re intelligatur fieri haec renovatio, ubi est imago Dei, id est in mente. Quemadmodum dicimus, secundum corpus mortuum, non secundum spiritum, eum qui de corpore fidelis et iustus abscedit. Quid enim dicimus secundum corpus mortuum, nisi corpore vel in corpore, non anima vel in anima mortuum? Aut si dicamus, Secundum corpus est pulcher; aut, Secundum corpus fortis, non secundum animum: quid est aliud, quam, Corpore, non animo pulcher aut fortis est? Et innumerabiliter ita loquimur. Non itaque sic intelligamus, secundum imaginem eius qui creavit eum, quasi alia sit imago secundum quam renovatur, non ipsa quae renovatur.

    184

  1. Elbette bu yenilenme, dönüşün tek bir anında olmaz; vaftizdeki yenilenme ise bütün günahların bağışlanmasıyla tek bir anda olur, çünkü orada bağışlanmadan kalan en küçük bir şey bile yoktur. Ama ateşten kurtulmak bir şeydir, ateşin bıraktığı zayıflıktan iyileşip güçlenmek başka bir şey; bedene saplanmış oku çıkarmak bir şeydir, okun açtığı yarayı ikinci bir tedaviyle iyileştirmek başka bir şey. Bunun gibi, birinci tedavi hastalığın sebebini ortadan kaldırmaktır ve bu, bütün günahların bağışlanmasıyla olur; ikincisi hastalığın kendisini iyileştirmektir ve bu, suretin yenilenmesinde yavaş yavaş ilerleyerek olur. Bu ikisi Mezmur'da gösterilir. Orada önce "Bütün suçlarını bağışlayan" diye okunur; bu vaftizde olur. Ardından "Bütün hastalıklarını iyileştiren" gelir; bu da suret yenilenirken her gün bir adım daha yaklaşılarak olur. Havari bundan çok açık söz etmiştir: "Dış insanımız çürüse de iç insanımız günden güne yenilenir." Yenilenme ise Tanrı'yı tanımada, yani biraz önce andığım Havari tanıklıklarının dediği gibi, hakikatin adaletinde ve kutsallığında olur. Demek ki Tanrı'yı tanımada, hakikatin adaletinde ve kutsallığında günden güne ilerleyerek yenilenen kişi, sevgisini zamana bağlı olanlardan ebedî olanlara, görünenlerden akılla kavrananlara, bedensel olanlardan ruhanî olanlara aktarır; birincilere karşı arzusunu dizginleyip azaltmaya, ikincilere ise kendini sevgiyle bağlamaya gayretle çalışır. Ama bunu ancak Tanrı'dan yardım gördüğü ölçüde yapabilir. Çünkü Tanrı'nın sözü şudur: "Bensiz hiçbir şey yapamazsınız." Bu ilerleyiş ve yaklaşma içinde Aracı'ya imanını koruyan kişiyi bu hayatın son günü nerede bulursa bulsun, o kişi tapındığı Tanrı'ya götürülmek ve onun eliyle tamamlanmak üzere kutsal melekler tarafından karşılanacak, çağın sonunda da bozulmaz bir bedeni cezaya değil şana kavuşmak üzere geri alacaktır. Çünkü bu surette Tanrı'ya benzerlik, Tanrı'yı görmek tam olduğu zaman tam olacaktır. Havari Pavlus bu görmeden şöyle söz eder: "Şimdi ayna aracılığıyla, bilmece içinde görüyoruz; o zaman ise yüz yüze göreceğiz." Yine der: "Biz ise yüzümüz açık olarak Rab'bin şanını ayna gibi seyrederek, Rab'bin Ruhu'ndan geldiği üzere, şandan şana aynı surete dönüşüyoruz." İyi ilerleyenlerde günden güne olan budur.
  1. Havari Yuhanna ise şöyle der: "Sevgililer, şimdi Tanrı'nın çocuklarıyız ve ne olacağımız henüz belli olmadı; ama biliyoruz ki o göründüğünde ona benzer olacağız, çünkü onu olduğu gibi göreceğiz." Buradan anlaşılır ki Tanrı'nın bu suretinde ona tam benzerlik, onu tam olarak gördüğü zaman gerçekleşecektir. Gerçi Havari Yuhanna'nın bunu bedenin ölümsüzlüğü hakkında da söylediği düşünülebilir. Çünkü bunda da Tanrı'ya benzer olacağız, ama yalnız Oğul'a; zira Teslis içinde yalnız o beden almış, o bedende ölüp dirilmiş ve onu yücelere taşımıştır. Nitekim buna da Tanrı Oğlu'nun sureti denir: Bu surette onun gibi ölümsüz bir bedenimiz olacak; bu bakımdan Baba'nın ya da Kutsal Ruh'un suretine değil, yalnız Oğul'un suretine uygun kılınacağız. Çünkü yalnız onun hakkında "Söz beden oldu" diye okunur ve bu en sağlam imanla kabul edilir. Bu yüzden Havari der: "Önceden bildiklerini, Oğlu'nun suretine uygun olmak üzere önceden belirledi ki o, birçok kardeş arasında ilk doğan olsun." Aynı Havari'ye göre o elbette "ölüler arasından ilk doğan"dır; bu ölümle onun bedeni aşağılanmışlık içinde ekilmiş, şan içinde dirilmiştir. Bedende ölümsüzlük yoluyla uygun kılındığımız Oğul'un bu suretine göre, aynı Havari'nin şu sözünü de yerine getiririz: "Topraktan olanın suretini taşıdığımız gibi, gökten olanın suretini de taşıyalım." Yani Adem'e göre ölümlü olan bizlerin Mesih'e göre ölümsüz olacağımıza gerçek bir imanla, kesin ve sağlam bir umutla tutunalım. Çünkü aynı sureti şimdi de taşıyabiliriz; ama henüz görmede değil imanda, henüz gerçekte değil umutta. Havari bunları söylerken bedenin dirilişinden söz ediyordu.

    184

    CAPUT XVII. 23. Sane ista renovatio non momento uno fit ipsius conversionis, sicut momento uno fit illa in Baptismo renovatio remissione omnium peccatorum: neque enim vel unum quantulumcumque remanet quod non remittatur. Sed quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate, quae febribus facta est, revalescere; itemque aliud est infixum telum de corpore demere, aliud vulnus quod eo factum est secunda curatione sanare: ita prima curatio est causam removere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatorum; secunda ipsum sanare languorem, quod fit paulatim proficiendo in renovatione huius imaginis: quae duo demonstrantur in Psalmo, ubi legitur, Qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis; quod fit in Baptismo: deinde sequitur, Qui sanat omnes languores tuos; quod fit quotidianis accessibus, cum haec imago renovatur. De qua re Apostolus apertissime locutus est, dicens: Et si exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem. Renovatur autem in agnitione Dei, hoc est, in iustitia et sanctitate veritatis; sicut sese habent apostolica testimonia quae paulo ante commemoravi. In agnitione igitur Dei iustitiaque et sanctitate veritatis, qui de die in diem proficiendo renovatur, transfert amorem a temporalibus ad aeterna, a visibilibus ad intelligibilia, a carnalibus ad spiritualia; atque ab istis cupiditatem frenare atque minuere, illisque se charitate alligare diligenter insistit. Tantum autem facit, quantum divinitus adiuvatur. Dei quippe sententia est: Sine me nihil potestis facere. In quo profectu et accessu tenentem Mediatoris fidem cum dies vitae huius ultimus quemque compererit, perducendus ad Deum quem coluit, et ab eo perficiendus excipietur ab Angelis sanctis, incorruptibile corpus in fine saeculi non ad poenam, sed ad gloriam recepturus. In hac quippe imagine tunc perfecta erit Dei similitudo, quando Dei perfecta erit visio. De qua dicit apostolus Paulus: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Item dicit, Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur de gloria in gloriam, tanquam a Domini spiritu: hoc est quod fit de die in diem bene proficientibus. CAPUT XVIII. 24. Apostolus autem Ioannes: Dilectissimi, inquit, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus: scimus autem quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Hinc apparet tunc in ista imagine Dei fieri eius plenam similitudinem, quando eius plenam perceperit visionem. Quanquam possit hoc a Ioanne apostolo etiam de immortalitate corporis dictum videri. Et in hac quippe similes erimus Deo, sed tantummodo Filio, quia solus in Trinitate corpus accepit, in quo mortuus resurrexit, atque id ad superna pervexit. Nam dicitur etiam ista imago Filii Dei, in qua sicut ille immortale corpus habebimus, conformes facti in hac parte, non Patris imaginis aut Spiritus sancti, sed tantummodo Filii, quia de hoc solo legitur, et fide sanissima accipitur, Verbum caro factum est. Propter quod Apostolus: Quos ante, inquit, praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Primogenitus utique a mortuis secundum eumdem apostolum, qua morte seminata est caro eius in contumelia, resurrexit in gloria. Secundum hanc imaginem Filii, cui per immortalitatem conformamur in corpore, etiam illud agimus quod dicit idem apostolus, Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem eius qui de coelo est: ut scilicet qui secundum Adam mortales fuimus, secundum Christum immortales nos futuros, fide vera et spe certa firmaque teneamus. Sic enim nunc eamdem imaginem portare possumus, nondum in visione, sed in fide; nondum in re, sed in spe. De corporis quippe resurrectione tunc loquebatur Apostolus, cum haec diceret.

    185

  1. "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım" diye söylenen o surete gelince —"benim suretimde" ya da "senin suretinde" denmediği için— insanın Teslis'in suretinde yapıldığına inanıyoruz ve bunu araştırabildiğimiz kadarıyla kavradık. Bu yüzden Havari Yuhanna'nın "Ona benzer olacağız, çünkü onu olduğu gibi göreceğiz" sözü de daha çok bu surete göre anlaşılmalıdır; çünkü bunu, "Tanrı'nın çocuklarıyız" dediği kişi hakkında söylemişti. Bedenin ölümsüzlüğü ise Havari Pavlus'un sözünü ettiği diriliş anında tamamlanacaktır: "Göz açıp kapayıncaya kadar, son borazanla; ölüler bozulmaz olarak dirilecek, biz de değişeceğiz." Çünkü şimdi güçsüzlük, bozulma ve aşağılanmışlık içinde hayvanî beden olarak ekilen beden, yargıdan önce, o göz açıp kapayıncaya kadarlık anda kudret, bozulmazlık ve şan içinde ruhanî beden olarak dirilecektir. Ama zihnin tininde, Tanrı'yı tanımada, dışarıdan değil içeriden günden güne yenilenen suret, görmenin kendisiyle tamamlanacaktır; bu görme yargıdan sonra yüz yüze olacak, şimdi ise ayna aracılığıyla, bilmece içinde ilerlemektedir. "Ona benzer olacağız, çünkü onu olduğu gibi göreceğiz" sözünün bu suretin tamamlanması için söylendiği anlaşılmalıdır. Çünkü bu armağan bize "Gelin, Babamın kutsadıkları, sizin için hazırlanmış olan krallığı miras alın" denildiği zaman verilecektir. O zaman, soldakiler ebedî cezaya, sağdakiler ebedî hayata giderken, tanrısız kişi Rab'bin parlaklığını görmesin diye ortadan kaldırılacaktır. "Ebedî hayat da şudur" der Hakikat: "Seni, tek gerçek Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i tanımaları."
  1. Kutsal Yazılar'da ilimden ayrılarak asıl anlamıyla bilgelik diye adlandırıldığını düşündüğüm bu seyre dayanan bilgelik, insanın bilgeliğidir; ama insana, ancak akıllı ve anlayan zihnin kendisine pay alarak gerçekten bilge olabildiği Tanrı'dan gelir. Cicero bu bilgeliği Hortensius diyalogunun sonunda överken şöyle der: "Gece gündüz bunları düşünen, zihnin keskinliği olan anlayışı bileyen ve onun hiçbir zaman körelmemesine dikkat eden, yani felsefe içinde yaşayan bizler için büyük bir umut vardır. Hisseden ve düşünen bu varlığımız ölümlü ve geçiciyse, insanlık vazifelerimizi yerine getirdikten sonra bizi hoş bir batış, sıkıntısız bir sönüş, hayattan bir tür dinlenme bekler. Yok eğer en eski, en büyük ve açık ara en ünlü filozofların kabul ettiği gibi ebedî ve tanrısal ruhlarımız varsa, şöyle düşünmek gerekir: Bu ruhlar kendi yollarında, yani akılda ve araştırma arzusunda ne kadar sürekli kaldıysa, insanların kusurlarına ve yanılgılarına ne kadar az karışıp bulaştıysa, göğe yükselişleri ve dönüşleri o kadar kolay olacaktır." Sonra sözü yineleyerek bitirirken şu kapanışı da ekler: "Bu yüzden, söz nihayet bir yere varsın: Bu sanatlarla yaşadıktan sonra ister huzur içinde sönmek isteyelim, ister bu evden çok daha iyi başka bir eve gecikmeden göçmek, bütün emeğimizi ve özenimizi bu çalışmalara vermeliyiz." Burada şaşıyorum: Bu kadar yetenekli bir adam, hakikati seyretmekle insanı mesut kılan felsefe içinde yaşayan insanlara, "hisseden ve düşünen bu varlığımız ölümlü ve geçiciyse", insanlık vazifelerini yerine getirdikten sonra hoş bir batış vaat ediyor; sanki ölen ve yok olan şey sevmediğimiz, hatta amansızca nefret ettiğimiz bir şeymiş de batışı bu yüzden bize hoş gelecekmiş gibi. Ama bunu, büyük övgülerle andığı filozoflardan öğrenmemişti; bu kanaat, en apaçık şeylerden bile şüphe etmeyi uygun bulduğu o Yeni Akademi'nin kokusunu taşıyordu. Ruhların ebedî olduğunu ise, kendisinin de söylediği gibi, en büyük ve açık ara en ünlü filozoflardan öğrenmişti. Gerçekten de ebedî ruhları bu öğütle teşvik etmek yersiz değildir: Bu hayatın sonu geldiğinde kendi yollarında, yani akılda ve araştırma arzusunda bulunsunlar, insanların kusurlarına ve yanılgılarına daha az karışıp bulaşsınlar ki Tanrı'ya dönüşleri daha kolay olsun. Ama hakikati sevmeye ve araştırmaya dayanan bu yol sefillere, yani Aracı'ya iman etmeden yalnız bu akla dayanan bütün ölümlülere yetmez. Bunu bu eserin önceki kitaplarında, en çok dördüncü ve on üçüncü kitapta, elimden geldiğince göstermeye çalıştım.

    185

    CAPUT XIX. 25. At vero illa imago, de qua dictum est, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; quia non dictum est, Ad meam, vel, Ad tuam: ad imaginem Trinitatis factum hominem credimus, et quanta potuimus investigatione comprehendimus. Et ideo secundum hanc potius et illud intelligendum est quod ait apostolus Ioannes, Similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est: quia et de illo dixit, de quo dixerat, Filii Dei sumus. Et immortalitas carnis illo perficietur momento resurrectionis, de quo ait apostolus Paulus, In ictu oculi, in novissima tuba, et mortui resurgent incorrupti; et nos immutabimur. In ipso namque ictu oculi ante iudicium resurget in virtute, in incorruptione, in gloria corpus spirituale, quod nunc seminatur in infirmitate, corruptione, contumelia corpus animale. Imago vero quae renovatur in spiritu mentis in agnitione Dei, non exterius, sed interius de die in diem, ipsa perficietur visione, quae tunc erit post iudicium facie ad faciem, nunc autem proficit per speculum in aenigmate. Propter cuius perfectionem dictum intelligendum est, Similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Hoc enim donum tunc nobis dabitur, cum dictum fuerit, Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum. Tunc quippe tolletur impius, ut non videat claritatem Domini, quando ibunt sinistri in supplicium aeternum, euntibus dextris in vitam aeternam. Haec est autem, sicut ait Veritas, vita aeterna, ut cognoscant te, inquit, unum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. 26. Hanc contemplativam sapientiam, quam proprie puto in Litteris sanctis a scientia distinctam sapientiam nuncupari, duntaxat hominis, quae quidem illi non est, nisi ab illo cuius participatione vere sapiens fieri mens rationalis et intellectualis potest, Cicero commendans in fine dialogi Hortensii: Quae nobis, inquit, dies noctesque considerantibus, acuentibusque intelligentiam, quae est mentis acies, caventibusque ne quando illa hebescat, id est, in philosophia viventibus magna spes est, aut si hoc quod sentimus et sapimus mortale et caducum est, iucundum nobis perfunctis muneribus humanis occasum, neque molestam exstinctionem, et quasi quietem vitae fore: aut si, ut antiquis philosophis hisque maximis longeque clarissimis placuit, aeternos animos ac divinos habemus, sic existimandum est, quo magis hi fuerint semper in suo cursu, id est, in ratione et investigandi cupiditate, et quo minus se admiscuerint atque implicuerint hominum vitiis et erroribus, hoc his faciliorem ascensum et reditum in coelum fore. Deinde addens hanc ipsam clausulam, repetendoque sermonem finiens: Quapropter, inquit, ut aliquando terminetur oratio, si aut exstingui tranquille volumus, cum in his artibus vixerimus, aut si ex hac in aliam haud paulo meliorem domum sine mora demigrare, in his studiis nobis omnis opera et cura ponenda est. Hic miror hominem tanti ingenii, perfunctis muneribus humanis, hominibus in philosophia viventibus, quae contemplatione veritatis beatos facit, iucundum promittere occasum, si hoc quod sentimus et sapimus mortale et caducum est: quasi hoc moriatur et intercidat quod non diligebamus, vel potius quod atrociter oderamus, ut iucundus nobis sit eius occasus. Verum hoc non didicerat a philosophis, quos magnis laudibus praedicat; sed ex illa nova Academia, ubi ei dubitare etiam de rebus manifestissimis placuit, ista sententia redolebat. A philosophis autem, sicut ipse confitetur, maximis longeque clarissimis, aeternos animos esse acceperat. Aeterni quippe animi non inconvenienter hac exhortatione excitantur, ut in suo cursu reperiantur, cum venerit vitae huius extremum, id est, in ratione et investigandi cupiditate, minusque se admisceant atque implicent hominum vitiis et erroribus, ut eis facilior sit regressus ad Deum. Sed iste cursus qui constituitur in amore atque investigatione veritatis, non sufficit miseris, id est, omnibus cum ista sola ratione mortalibus sine fide Mediatoris: quod in libris superioribus huius operis, maxime in quarto et tertio decimo, quantum potui, demonstrare curavi.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…