İçeriğe geç
Teslis Üzerine

Augustinus · Teslis Üzerine

XIII. Kitap

  1. Bu eserin bundan önceki on ikinci kitabında, akıllı zihnin zamana bağlı şeylerdeki vazifesini —burada yalnız bilgimiz değil eylemimiz de iş görür—, aynı zihnin ebedî şeyleri seyretmeye harcanan ve yalnız bilmekle sınırlanan daha üstün vazifesinden ayırt etmeye yeterince çalıştık. Ama ikisinin daha kolay ayırt edilebilmesi için Kutsal Yazılardan bir parça eklemenin daha uygun olacağını düşünüyorum.
  1. Müjdeci Yuhanna İncil'ine şöyle başladı: "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'nın katındaydı ve Söz Tanrı'ydı. O başlangıçta Tanrı'nın katındaydı. Her şey onun aracılığıyla yapıldı ve yapılmış olan hiçbir şey onsuz yapılmadı. Onda hayat vardı ve hayat insanların ışığıydı. Işık karanlıkta parlar ve karanlık onu kavramadı. Tanrı'dan gönderilmiş bir adam vardı, adı Yuhanna'ydı. O tanıklık etmek için geldi; ışık hakkında tanıklık etsin ve herkes onun aracılığıyla iman etsin diye. Kendisi ışık değildi, ama ışık hakkında tanıklık etmek için geldi. Dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı. Dünyadaydı, dünya onun aracılığıyla yapıldı ve dünya onu tanımadı. Kendi yurduna geldi ve kendi halkı onu kabul etmedi. Ama onu kabul edenlerin hepsine, onun adına iman edenlere Tanrı'nın çocukları olma gücünü verdi; onlar kandan, bedenin isteğinden ya da erkeğin isteğinden değil, Tanrı'dan doğdular. Ve Söz beden oldu ve aramızda yaşadı. Onun yüceliğini, Baba'dan gelen biricik Oğul'un yüceliği olarak gördük; lütuf ve hakikatle doluydu." İncil'den aktardığım bu bölümün baştaki kısımları, seyri bizi mesut kılan değişmez ve ebedî olanı taşır; sonraki kısımlarında ise ebedî şeyler zamana bağlı şeylerle karışık olarak anılır. Bu yüzden orada, on ikinci kitapta önceden yaptığımız ayrıma göre bazı şeyler ilme, bazıları bilgeliğe aittir. Çünkü "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'nın katındaydı ve Söz Tanrı'ydı. O başlangıçta Tanrı'nın katındaydı. Her şey onun aracılığıyla yapıldı ve onsuz hiçbir şey yapılmadı; yapılmış olan onda hayattı ve hayat insanların ışığıydı; ışık karanlıkta parlar ve karanlık onu kavramadı" sözleri seyre adanmış bir hayat ister ve akılla kavrayan zihinle görülmelidir. Bunda kim ne kadar ilerlerse, kuşkusuz o kadar bilge olacaktır. Ama "Işık karanlıkta parlar ve karanlık onu kavramadı" dediği için, görülmeyen şeye inanılmasını sağlayacak iman elbette gerekiyordu. Çünkü karanlık derken, böyle bir ışıktan yüz çevirmiş ve onu seyretmeye pek elverişli olmayan ölümlülerin yüreklerini kastetti. Bu yüzden şunu ekler: "Tanrı'dan gönderilmiş bir adam vardı, adı Yuhanna'ydı. O tanıklık etmek için geldi; ışık hakkında tanıklık etsin ve herkes onun aracılığıyla iman etsin diye." Bu artık zaman içinde olmuştur ve tarihî bilgide yer alan ilme aittir. Yuhanna adlı adamı ise, insan tabiatının bilgisinden hafızamıza basılmış bir hayal içinde düşünürüz. Bunlara inanmayanlar da inananlar da bunu aynı şekilde düşünürler. Çünkü insanın ne olduğunu ikisi de bilir: Onun dış kısmını, yani bedenini, bedenin gözleriyle öğrenmişlerdir; iç kısmını, yani ruhunu ise kendilerinde —çünkü kendileri de insandır— ve insanlarla kurdukları ilişki yoluyla bilirler. Böylece "Adı Yuhanna olan bir adam vardı" sözünü düşünebilirler; çünkü adları da konuşarak ve işiterek bilirler. Oradaki "Tanrı'dan gönderilmiş" sözünü ise kabul edenler imanla kabul eder; imanla kabul etmeyenler de ya kuşkuyla duraksar ya imansızlıkla alay eder. Yine de ikisi de, yüreklerinde "Tanrı yoktur" diyen pek akılsızlardan değillerse, bu sözleri işitince ikisini de düşünürler: Tanrı'nın ne olduğunu ve Tanrı tarafından gönderilmenin ne demek olduğunu; şeyler gerçekte olduğu gibi değilse de, en azından güçleri yettiği gibi.

    152

    CAPUT PRIMUM. 1. In libro superiore huius operis duodecimo satis egimus discernere rationalis mentis officium in temporalibus rebus, ubi non sola cognitio, verum et actio nostra versatur, ab excellentiore eiusdem mentis officio, quod contemplandis aeternis rebus impenditur, ac sola cognitione finitur. Commodius autem fieri puto, ut de Scripturis sanctis aliquid interseram, quo facilius possit utrumque dignosci. 2. Evangelium suum Ioannes evangelista sic exorsus est: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum est: in ipso vita erat, et vita erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes: hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum. Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, iis qui credunt in nomine eius: qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Et vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis. Hoc totum quod ex Evangelio posui, in praecedentibus suis partibus habet quod immutabile ac sempiternum est, cuius contemplatio nos beatos facit: in consequentibus vero permixta cum temporalibus commemorantur aeterna. Ac per hoc aliqua ibi ad scientiam pertinent, aliqua ad sapientiam, sicut in libro duodecimo nostra praecessit distinctio. Nam, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil: quod factum est in ipso vita erat, et vita erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt; contemplativam vitam requirit, et intellectuali mente cernendum est. Qua in re quanto magis quisque profecerit, tanto fiet sine dubitatione sapientior. Sed propter id quod ait, Lux lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehenderunt; fide utique opus erat, qua crederetur quod non videretur. Tenebras quippe intelligi voluit, aversa ab huiusmodi luce eamque minus idonea contueri corda mortalium: propter quod adiungit et dicit, Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes: hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum. Hoc iam temporaliter gestum est, et ad scientiam pertinet, quae cognitione historica continetur. Hominem autem Ioannem in phantasia cogitamus, quae de humanae naturae notitia impressa est nostrae memoriae. Et hoc eodem modo cogitant, sive qui ista non credunt, sive qui credunt. Utrisque enim notum est quid sit homo, cuius exteriorem partem, id est, corpus per corporis lumina didicerunt: interiorem vero, id est, animam in se ipsis, quia et ipsi homines sunt, et per humanam conversationem cognitam tenent: ut possint cogitare quod dicitur, Fuit homo cui nomen erat Ioannes: quia et nomina sciunt loquendo et audiendo. Quod autem ibi est, missus a Deo; fide tenent qui tenent: et qui fide non tenent, aut dubitatione ambigunt, aut infidelitate derident. Utrique tamen, si non sunt ex numero nimis insipientium, qui dicunt in corde suo, Non est Deus, haec audientes verba, utrumque cogitant, et quid sit Deus, et quid sit mitti a Deo; et si non sicut res se habent, at certe sicut valent.

    152_2

  1. İmanın kendisini ise —herkes, inanıyorsa onun kendi yüreğinde var olduğunu, inanmıyorsa olmadığını görür— başka türlü biliriz. Bedenin gözleriyle gördüğümüz ve hafızada tuttuğumuz suretleri aracılığıyla orada olmadıklarında da düşündüğümüz cisimler gibi bilmeyiz. Görmediğimiz ama gördüklerimizden düşünceyle bir şekilde biçimlendirip, dilediğimizde başvurmak üzere hafızaya emanet ettiğimiz şeyler gibi de bilmeyiz; onları ya da daha doğrusu oraya çaktığımız suretleri, ne türden olursa olsunlar, orada benzer biçimde hatırlayarak görürüz. Ruhunu görmesek de onu kendi ruhumuzdan çıkardığımız, bedensel hareketlerinden yaşadığını görerek öğrendiğimiz gibi düşünerek de seyrettiğimiz yaşayan bir insan gibi de bilmeyiz. İman, içinde bulunduğu yürekte, sahibi tarafından böyle görülmez; onu en kesin bir bilgi tutar ve vicdan onu haykırır. Öyleyse inanmamız buyrulan şeyi göremediğimiz için inanmamız buyrulsa da, imanın kendisini, içimizde olduğunda, içimizde görürüz. Çünkü orada olmayan şeylere imanın kendisi hazırdır, dışarıdaki şeylere iman içeridedir, görülmeyen şeylere iman görülür; yine de iman insanların yüreklerinde zaman içinde meydana gelir ve imanlılar imansız olursa onlardan yok olur. Bazen yanlış şeylere de inanılır; nitekim "Ona güvenildi ve aldattı" diye konuşuruz. Böyle bir inanç —gerçi buna da iman denecekse— bulunan hakikat onu kovduğunda yüreklerden kınanacak bir biçimde yok olmaz. Doğru şeylere duyulan iman ise, istenecek bir biçimde, bu şeylerin kendisine geçer. Çünkü inanılan şeyler görüldüğünde imanın yok olduğunu söylememek gerekir. İbranilere Mektup'ta iman tarif edilmiş ve görülmeyen şeylerin kanıtı olduğu söylenmişken, buna hâlâ iman denebilir mi?

    152_2
    1. Fidem porro ipsam quam videt quisque in corde suo esse, si credit, vel non esse, si non credit, aliter novimus: non sicut corpora quae videmus oculis corporeis, et per ipsorum imagines quas memoria tenemus, etiam absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex iis quae vidimus cogitatione utcumque formamus, et memoriae commendamus, quo recurramus cum voluerimus, ut illic ea, vel potius qualescumque imagines eorum quas ibi fiximus, similiter recordatione cernamus; nec sicut hominem vivum, cuius animam etiamsi non videmus, ex nostra coniicimus, et ex motibus corporalibus hominem vivum, sicut videndo didicimus, intuemur etiam cogitando. Non sic videtur fides in corde, in quo est, ab eo cuius est: sed eam tenet certissima scientia, clamatque conscientia. Cum itaque propterea credere iubeamur, quia id quod credere iubemur, videre non possumus; ipsam tamen fidem quando inest in nobis, videmus in nobis: quia et rerum absentium praesens est fides, et rerum quae foris sunt intus est fides, et rerum quae non videntur videtur fides, et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum; et si ex fidelibus, infideles fiunt, perit ab eis. Aliquando autem et rebus falsis accommodatur fides: loquimur enim sic, ut dicamus, Habita est ei fides, et decepit. Qualis fides, si tamen et ipsa dicenda est fides, non culpabiliter de cordibus perit, quando eam inventa veritas pellit. Optabiliter autem rerum verarum in easdem res fides transit. Non enim dicendum est, Perit, quando ea quae credebantur videntur. Numquid enim adhuc fides dicenda est, cum definita sit in Epistola ad Hebraeos fides, dictumque sit eam esse convictionem rerum quae non videntur?

    152_3

  1. Sonra gelen "O tanıklık etmek için geldi; ışık hakkında tanıklık etsin ve herkes onun aracılığıyla iman etsin diye" sözü ise, dediğimiz gibi, zamana bağlı bir eylemdir. Çünkü ebedî bir şey hakkında, yani anlaşılır ışık hakkında da tanıklık zaman içinde yapılır. Yuhanna bu ışık hakkında tanıklık etmek için geldi; kendisi ışık değildi, ama ışık hakkında tanıklık etmek için geldi. Nitekim şunu ekler: "Dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı. Dünyadaydı, dünya onun aracılığıyla yapıldı ve dünya onu tanımadı. Kendi yurduna geldi ve kendi halkı onu kabul etmedi." Latince bilenler bu sözlerin hepsini bildikleri şeylerden anlarlar. Bu şeylerin bazılarını bedenin hisleri aracılığıyla öğrendik: insan gibi, büyüklüğünü bu kadar apaçık gördüğümüz dünyanın kendisi gibi, aynı kelimelerin sesleri gibi; çünkü işitme de bedenin bir hissidir. Bazılarını ise ruhun aklıyla öğrendik: "Ve kendi halkı onu kabul etmedi" sözü gibi; çünkü bundan "Ona iman etmediler" anlaşılır; bunun ne olduğunu da bedenin hiçbir hissiyle değil, ruhun aklıyla bildik. Kelimelerin de seslerini değil anlamlarını kısmen bedenin hissi, kısmen ruhun aklı aracılığıyla öğrendik. Bu kelimeleri şimdi ilk kez de işitmiyoruz; daha önce işittiğimiz kelimelerdir. Yalnız kendilerini değil, neyi anlattıklarını da bilinmiş olarak hafızada tutuyorduk ve burada tanıdık. Çünkü iki heceli mundus "dünya" adı söylendiğinde, ses olduğu için, elbette cisimsel bir şey olarak beden aracılığıyla, yani kulak aracılığıyla bilinir; ama anlattığı şey de beden aracılığıyla, yani bedenin gözleri aracılığıyla bilinmiştir. Çünkü dünya bilindiği ölçüde görenlere bilinir. Ama dört heceli crediderunt "iman ettiler" kelimesi, sesi bakımından, bir cisim olduğu için bedenin kulağından içeri süzülür; anlattığı şey ise bedenin hiçbir hissiyle değil, ruhun aklıyla bilinir. Çünkü "iman ettiler"in ne olduğunu ruh aracılığıyla bilmeseydik, haklarında "Ve kendi halkı onu kabul etmedi" denenlerin neyi yapmadığını anlamazdık. Öyleyse kelimenin sesi dışarıdan bedenin kulaklarında çınlar ve işitme denen hisse dokunur. İnsanın görüntüsü de hem kendimizde bize bilinir, hem de dışarıda, başkalarında bedenin hislerine hazırdır: görüldüğünde gözlere, işitildiğinde kulaklara, tutulup dokunulduğunda dokunma hissine. Hafızamızda da onun cisimsiz ama yine de cisme benzer bir sureti vardır. Son olarak dünyanın kendisinin şaşılacak güzelliği de dışarıda hem bakışlarımıza hem de bir kısmına dokunduğumuz ölçüde dokunma denen hisse hazırdır; onun da içeride, hafızamızda kendi sureti vardır; dünyayı duvarlar arasına kapanmışken ya da karanlıkta düşündüğümüzde bu surete başvururuz. Ama cisimsel şeylerin, kendileri cisimsiz olup yine de cisimlerin benzerliklerini taşıyan ve dış insanın hayatına ait olan bu suretleri hakkında on birinci kitapta yeterince konuştuk. Şimdi ise iç insan ve onun ilmi, yani zamana bağlı ve değişen şeylerin ilmi hakkında konuşuyoruz. Bu ilmin amacı için dış insana ait şeylerden de bir şey alındığında, bu, akla dayalı ilme yardım edecek bir şey öğretilsin diye alınmalıdır. Bu yüzden akılsız canlılarla ortak olduğumuz şeylerin akla uygun kullanımı iç insana aittir; iç insanın akılsız canlılarla ortak olduğu doğru olarak söylenemez.

    152_3
    1. Deinde quod sequitur, Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum; actio, ut diximus, temporalis est. Temporaliter enim testimonium perhibetur etiam de re sempiterna, quod est intelligibile lumen. De quo ut testimonium perhiberet venit Ioannes, qui non erat lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Adiungit enim: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. In propria venit, et sui eum non receperunt. Haec verba omnia qui latinam linguam sciunt, ex rebus intelligunt quas noverunt. Quarum aliquae nobis innotuerunt per corporis sensus, sicut homo, sicut ipse mundus, cuius tam evidentem magnitudinem cernimus, sicut eorumdem verborum soni; nam et auditus sensus est corporis: aliquae autem per animi rationem, sicut id quod dictum est, Et sui eum non receperunt: intelligitur enim, Non in eum crediderunt; quod quid sit, nullo corporis sensu, sed animi ratione cognovimus. Ipsorum etiam verborum, non sonos, sed significationes, partim per corporis sensum, partim per animi rationem didicimus. Nec ea verba nunc primum audivimus: sed quae iam audieramus; et non solum ipsa, verum etiam quae significarent, cognita memoria tenebamus, et hic agnovimus. Hoc enim nomen dissyllabum cum dicitur, mundus, quoniam sonus est, res utique corporalis per corpus innotuit, id est, per aurem: sed etiam quod significat per corpus innotuit, id est, per oculos carnis. Mundus quippe in quantum notus est, videntibus notus est. At hoc verbum quatuor syllabarum quod est, Crediderunt, sono suo, quoniam corpus est, per aurem carnis illabitur: quod autem significat, nullo corporis sensu, sed animi ratione cognoscitur. Nisi enim quid sit, Crediderunt, per animum nossemus, non intelligeremus quid non fecerint illi de quibus dictum est, Et sui eum non receperunt. Sonus ergo verbi forinsecus instrepit auribus corporis, et attingit sensum qui vocatur auditus. Species quoque hominis et in nobis ipsis nobis nota est, et forinsecus in aliis adest corporis sensibus; ⟦oculis, cum videtur; auribus, cum auditur; tactui, cum tenetur et tangitur: habet etiam in memoria nostra imaginem incorporalem quidem, sed tamen corpori similem. Mundi denique ipsius mirabilis pulchritudo forinsecus praesto est et aspectibus nostris, et ei sensui qui dicitur tactus, si quid eius attingimus: habet etiam ipse intus in memoria nostra imaginem suam, ad quam recurrimus, cum eum vel septi parietibus, vel etiam in tenebris cogitamus. Sed de his imaginibus rerum corporalium, incorporalibus quidem, habentibus tamen similitudines corporum, et ad vitam exterioris hominis pertinentibus, iam satis in undecimo libro locuti sumus. Nunc autem agimus de homine interiore, et eius scientia, ea quae rerum est temporalium et mutabilium: in cuius intentionem cum assumitur aliquid, etiam de rebus ad exteriorem hominem pertinentibus, ad hoc assumendum est ut aliquid inde doceatur quod rationalem adiuvet scientiam: ac per hoc rerum quas communes cum animantibus irrationalibus habemus, rationalis usus ad hominem interiorem pertinet; nec recte dici potest cum irrationalibus animantibus eum nobis esse communem.⟧

    152_4

  1. Bu kitapta düzenimizin gereği olarak biraz uzunca tartışmak zorunda kaldığımız iman —ona sahip olanlara imanlı, sahip olmayanlara, kendi yurduna gelen Tanrı'nın Oğlu'nu kabul etmeyenler gibi, imansız denir—, işitmeyle içimizde meydana gelmiş olsa da, işitme denen beden hissine ait değildir, çünkü ses değildir. Bu bedenin gözlerine de ait değildir, çünkü renk ya da cisim biçimi değildir. Dokunma denen hisse de ait değildir, çünkü hiçbir cisimliği yoktur. Hiçbir beden hissine ait değildir, çünkü bu, bedenin değil yüreğin işidir. Bizim dışımızda da değildir, en derinimizdedir. Hiçbir insan onu başkasında görmez, herkes kendinde görür. Nitekim taklitle uydurulabilir ve olmadığı birinde var sanılabilir. Öyleyse herkes kendi imanını kendinde görür; başkasında ise onun var olduğuna inanır, onu görmez; imanın sevgiyle meydana getirdiği meyveleri ne kadar iyi bilirse, buna o kadar sıkı inanır. Bu yüzden müjdecinin ekleyerek andığı herkes için —"Ama onu kabul edenlerin hepsine, onun adına iman edenlere Tanrı'nın çocukları olma gücünü verdi; onlar kandan, bedenin isteğinden ya da erkeğin isteğinden değil, Tanrı'dan doğdular"— bu iman ortaktır. Ama bir cismin biçiminin, onun karşısında bulunan herkesin gözlerine görülmek üzere ortak olması gibi değil; çünkü bakanların hepsinin bakışı o tek biçimden bir şekilde biçim alır. İnsan yüzünün bütün insanlar için ortak olduğunun söylenebildiği gibi ortaktır; bu öyle söylenir ki herkesin yine de kendi yüzü vardır. Elbette, bu aynı şeye inanan her bir kişinin yüreğine imanın tek bir öğretiden basıldığını pek doğru olarak söyleriz; ama inanılan şeyler başka, onlara inandığımız iman başkadır. İnanılan şeyler, var olduğu, var olmuş olduğu ya da var olacağı söylenen şeylerdedir; iman ise inananın ruhundadır ve yalnız sahibine görünür; başkalarında da bulunsa, aynı iman değil, ona benzer bir imandır. Çünkü sayıca değil, cinsçe birdir; ama benzerlik ve hiçbir farklılık bulunmaması yüzünden ona çok değil de bir deriz. Nitekim birbirine çok benzeyen iki insan gördüğümüzde, ikisinin yüzünün tek bir yüz olduğunu söyler ve şaşarız. Bu yüzden, Havarilerin İşleri'nde hepsinin tek bir ruhu olduğunu okuduğumuz kimselerin, elbette her birine ait olmak üzere birçok ruhu olduğunu söylemek daha kolaydır; havarinin "Tek bir iman" dediği yerde ise kim imanlılar kadar iman olduğunu söylemeye cüret eder? Yine de birine "Ey kadın, imanın büyüktür", ötekine "Ey kıt imanlı, neden kuşkuya düştün?" diyen, herkesin kendi imanı olduğunu gösterir. Ama inananların aynı imanının bir olduğu, isteyenlerin aynı iradesinin bir olduğu gibi söylenir: Bu aynı şeyi isteyenlerde de herkesin iradesi kendine görünürdür, başkasınınki ise, aynı şeyi istese de, gizlidir; bir takım işaretlerle kendini belli etse bile görülmekten çok inanılır. Ama kendi ruhunun bilincinde olan herkes, bunun kendi iradesi olduğuna elbette inanmaz, onu açıkça görür.

    152_4

    CAPUT II. 5. ⟦Fides vero de qua in hoc libro aliquanto diutius disputare nostrae dispositionis ratione compellimur, quam qui habent fideles vocantur, et qui non habent infideles, sicut ii qui venientem in propria Dei Filium non receperunt, quamvis ex auditu in nobis facta sit, non tamen ad eum sensum corporis pertinet qui appellatur auditus⟧, quoniam non est sonus; nec ad oculos huius carnis, quoniam non est color aut corporis forma; nec ad eum qui dicitur tactus, quoniam corpulentiae nihil habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quoniam cordis est res ista, non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis nobis; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso. Denique potest et simulatione confingi, et putari esse in quo non est. Suam igitur quisque fidem apud se ipsum videt: in altero autem credit esse eam, non videt; et tanto firmius credit, quanto fructus eius magis novit, quos operari solet fides per dilectionem. Quamobrem omnibus de quibus Evangelista subiungit et dicit, Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, iis qui credunt in nomine eius, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt, fides ista communis est: non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa quippe una omnium cernentium quodam modo informatur aspectus: sed sicut dici potest omnibus hominibus esse facies humana communis; nam hoc ita dicitur, ut tamen singuli suas habeant. Ex una sane doctrina impressam fidem credentium cordibus singulorum qui hoc idem credunt verissime dicimus: sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud fides qua creduntur. Illa quippe in rebus ⟦sunt⟧ quae vel esse vel fuisse vel futurae esse dicuntur: haec autem in animo credentis est, ei tantum conspicua cuius est; quamvis sit et in aliis, non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sed genere: propter similitudinem tamen et nullam diversitatem magis unam dicimus esse quam multas. Nam et duos homines simillimos cum videmus, unam faciem dicimus et miramur amborum. Facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas utique singulorum, de quibus legimus in Actibus Apostolorum quod eis fuerit anima una; quam ubi dixit Apostolus, Una fides, tot eas audet quisquam dicere quot fideles. Et tamen qui dicit, O mulier, magna est fides tua; et alteri, Modicae fidei, quare dubitasti? suam cuique esse significat. Sed ita dicitur eadem credentium fides una, quemadmodum eadem volentium voluntas una: cum et in ipsis qui hoc idem volunt, sua voluntas sit cuique conspicua, alterius autem lateat, quamvis idem velit; et si aliquibus signis sese indicet, creditur potius quam videtur. Unusquisque autem sui animi conscius non credit utique hanc esse suam, sed plane pervidet voluntatem.

    153

  1. Aynı tabiattan olan, yaşayan ve akıl kullanan varlıklar arasında öyle büyük bir uyuşma vardır ki, birinin ne istediği ötekinden gizli kalsa da herkesin bazı iradeleri her bir kişiye bilinir; her insan başka bir tek insanın ne istediğini bilmese de, bazı konularda herkesin ne istediğini bilebilir. Bu yüzden bir mim oyuncusunun pek nükteli bir inceliği anlatılır. Bir sonraki oyunlarda tiyatroda herkesin aklından ne geçirdiğini ve ne istediğini söyleyeceğine söz vermiş; belirlenen günde büyük bir beklentiyle daha da kalabalık bir halk toplanmış ve herkes merakla susarken şöyle dediği söylenir: "Ucuza almak, pahalıya satmak istiyorsunuz." Pek hafif bir sahne oyuncusunun bu sözünde herkes kendi vicdanını buldu; herkesin gözü önüne konmuş ama yine de beklenmedik biçimde söylenmiş doğruları söyleyene hayranlık dolu bir alkışla karşılık verdiler. Ama o herkesin iradesini söyleyeceğine söz verdiğinde neden bu kadar büyük bir beklenti doğdu? Çünkü başka insanların iradeleri insandan gizlidir. Peki bu irade ondan gizli kaldı mı? Kimseden gizli kalır mı? Peki sebebi nedir? Şudur: Her insanın kendinden yola çıkıp başkalarında da yersiz olmayan biçimde tahmin edebileceği bazı şeyler vardır; çünkü kusur ya da tabiat ortaktır, insanlar onda birbirinin hâlini paylaşır ya da birbiriyle uyuşur. Ama kendi iradesini görmek başka, başkasınınkini en kesin bir tahminle de olsa tahmin etmek başkadır. Nitekim insan işleri arasında Roma'nın kurulmuş olduğundan, Konstantinopolis'in kurulmuş olduğundan emin olduğum kadar eminim; oysa Roma'yı kendi gözlerimle gördüm, ötekini ise yalnız başka tanıklara inandığım kadarıyla biliyorum. O mim oyuncusu da ya kendine bakarak ya başkalarını da deneyerek, ucuza almak ve pahalıya satmak istemenin herkes için ortak olduğuna inandı. Ama bu gerçekte bir kusur olduğu için, herkes bu konuda bir adalet kazanabilir ya da buna zıt başka bir kusurun hastalığına yakalanıp bununla ona direnebilir ve onu yenebilir. Nitekim ben bir adam tanıyorum: Kendisine satılık bir kitap sunulduğunda, satıcının onun değerini bilmediğini ve bu yüzden pek az bir şey istediğini görünce, ona hiç ummadığı hâlde çok daha yüksek olan adil fiyatı verdi. Ya biri o kadar kötülüğe tutulmuşsa ki ana babasının bıraktıklarını ucuza satıp şehvetlerinin tükettiği şeyleri pahalıya alırsa? Sanırım bu sefahat inanılmaz değildir. Aranırsa böyleleri bulunur, hatta aranmadan da belki karşımıza çıkarlar: Tiyatrodakinden daha büyük bir kötülükle tiyatroda ileri sürülen ve ilan edilen söze meydan okurlar; zinaları büyük paraya satın alır, toprakları ise ucuza satarlar. Yine bazılarının cömertlik göstermek için buğdayı pahalıya alıp kendi yurttaşlarına daha ucuza sattığını biliyoruz. Eski şair Ennius'un "Bütün ölümlüler övülmek ister" dediği söz de, elbette hem kendisinden hem de denediği kimselerden yola çıkarak başkaları hakkında yaptığı bir tahmindir ve bütün insanların iradesini ilan etmiş görünür. Hatta o mim oyuncusu da "Hepiniz övülmek istiyorsunuz, hiçbiriniz kınanmak istemiyor" deseydi, aynı şekilde herkesin iradesi olan bir şeyi söylemiş görünürdü. Yine de kendi kusurlarından nefret eden, kendilerinden hoşlanmadıkları konularda başkaları tarafından da övülmek istemeyen, düzelsinler diye kınandıklarında kendilerini azarlayanların iyi niyetine teşekkür eden kimseler vardır. Ama "Hepiniz mesut olmak istiyorsunuz, hiçbiriniz sefil olmak istemiyor" deseydi, kimsenin kendi iradesinde tanımayacağı bir şey söylememiş olurdu. Çünkü herkes gizlice başka ne isterse istesin, bütün insanlara ve bütün insanlarda yeterince bilinen bu iradeden ayrılmaz.

    153

    CAPUT III. 6. Est quaedam sane eiusdem naturae viventis et ratione utentis tanta conspiratio, ut cum lateat alterum quid alter velit, nonnullae tamen sint voluntates omnium etiam singulis notae: et cum quisque homo nesciat quid homo alius unus velit, in quibusdam rebus possit scire quid omnes velint. Unde illa cuiusdam mimi facetissima praedicatur urbanitas, qui cum se promisisset in theatro quid in animo haberent, et quid vellent omnes, aliis ludis esse dicturum, atque ad diem constitutum ingenti exspectatione maior multitudo conflueret, suspensis et silentibus omnibus, dixisse perhibetur: Vili vultis emere, et caro vendere. In quo dicto levissimi scenici, omnes tamen conscientias invenerunt suas, eique vera ante oculos omnium constituta, et tamen improvisa dicenti, admirabili favore plauserunt. Cur autem tam magna exspectatio facta est illo promittente omnium voluntatem se esse dicturum, nisi quia latent hominem aliorum hominum voluntates? Sed numquid ista latuit istum? Numquid quemquam latet? Qua tandem causa, nisi quia sunt quaedam quae non inconvenienter in aliis de se quisque coniiciat, compatiente vel conspirante vitio seu natura? Sed aliud est videre voluntatem suam, aliud, quamvis certissima coniectura, coniicere alienam. Nam conditam Romam tam certum habeo in rebus humanis quam Constantinopolim, cum Romam viderim oculis meis, de illa vero nihil noverim, nisi quod aliis testibus credidi. Et mimus quidem ille vel se ipsum intuendo, vel alios quoque experiendo, vili velle emere, et caro vendere, omnibus id credidit esse commune. Sed quoniam revera vitium est, potest quisque adipisci eiusmodi iustitiam, vel alicuius alterius vitii quod huic contrarium est incurrere pestilentiam, qua huic resistat et vincat. Nam scio ipse hominem, cum venalis codex ei fuisset oblatus, pretiique eius ignarum et ideo quiddam exiguum poscentem cerneret venditorem, iustum pretium quod multo amplius erat, nec opinanti dedisse. Quid, si etiam sit quisquam nequitia tanta possessus, ut vili vendat quae dimiserunt parentes, et caro emat quae consumant libidines? Non est, ut opinor, incredibilis ista luxuries: et si quaerantur tales, reperiantur, aut etiam non quaesiti fortassis occurrant, qui nequitia maiore quam theatrica, propositioni vel pronuntiationi theatricae insultent, magno pretio stupra emendo, parvo autem rura vendendo. Largitionis etiam gratia novimus quosdam emisse frumenta caro, et vilius vendidisse suis civibus. Illud etiam quod vetus poeta dixit Ennius, omnes mortales sese laudarier optant; profecto et de se ipso et de iis quos expertus fuerat, coniecit in aliis, et videtur pronuntiasse hominum omnium voluntates. Denique si et mimus ille dixisset, Laudari omnes vultis, nemo vestrum vult vituperari; similiter quod esset omnium voluntatis dixisse videretur. Sunt tamen qui vitia sua oderint, et in quibus sibi displicent ipsi, nec ab aliis se laudari velint, gratiasque agant obiurgantium benevolentiae, cum ideo vituperantur ut corrigantur. At si dixisset, Omnes beati esse vultis, miseri esse non vultis; dixisset aliquid quod nullus in sua non agnosceret voluntate. Quidquid enim aliud quisquam latenter velit, ab hac voluntate quae omnibus et in omnibus hominibus satis nota est, non recedit.

    154

  1. Ama saadeti elde etme ve koruma iradesi herkeste bir olduğu hâlde, saadetin kendisi hakkında iradelerin yine bu kadar çeşitli ve farklı olması şaşılacak şeydir. Bu, birinin onu istememesinden değil, herkesin onu bilmemesinden ileri gelir. Çünkü herkes onu bilseydi, bazıları onun ruhun faziletinde, bazıları bedenin hazzında, bazıları ikisinde, bazıları da başka başka yerlerde olduğunu sanmazdı. Herkes en çok neden hoşlandıysa mutlu hayatı ona koymuştur. Öyleyse herkesin bilmediği bir şeyi herkes nasıl en ateşli biçimde sever? Bilmediğini kim sevebilir? Bu konuyu daha önceki kitaplarda tartışmıştım. Öyleyse saadet neden herkes tarafından sevilir de yine de herkes tarafından bilinmez? Yoksa herkes onun ne olduğunu bilir de, nerede olduğunu herkes bilmez ve tartışma bundan mı çıkar? Sanki mesele, mesut yaşamak isteyenin yaşamak istemesi gereken, bu dünyanın bir yeriymiş gibi; sanki saadetin nerede olduğu, ne olduğu sorulduğu biçimde sorulmuyormuş gibi! Çünkü saadet bedenin hazzındaysa, elbette bedenin hazzının tadına varan mesuttur; ruhun faziletindeyse onun tadına varan; ikisindeyse ikisinin tadına varan. Öyleyse biri "Mesut yaşamak bedenin hazzının tadına varmaktır", öteki de "Mesut yaşamak ruhun faziletinin tadına varmaktır" dediğinde, ya ikisi de mutlu hayatın ne olduğunu bilir ya da ikisi de bilmez. Kimse bilmediğini sevemiyorsa, ikisi de onu nasıl sever? Yoksa en doğru ve en kesin olarak koyduğumuz şey, yani bütün insanların mesut yaşamak istediği, yanlış mıdır? Çünkü mesut yaşamak, örneğin ruhun faziletine göre yaşamaksa, bunu istemeyen mesut yaşamayı nasıl ister? "Bu adam mesut yaşamak istemiyor, çünkü tek başına mesut yaşamak demek olan faziletle yaşamayı istemiyor" desek daha doğru söylemiş olmaz mıyız? Öyleyse mesut yaşamak ruhun faziletine göre yaşamaktan başka bir şey değilse, herkes mesut yaşamak istemez, hatta bunu pek az kişi ister; çünkü çoğu kişi böyle yaşamak istemez. Peki, Akademikler için her şey kuşkulu olsa da o Akademik Cicero'nun bile kuşku duymadığı şey yanlış mı olacak? O, Hortensius diyaloğunda tartışmasının girişini kimsenin kuşku duymadığı kesin bir şeyden almak isteyince, "Elbette hepimiz mesut olmak isteriz" der. Bunun yanlış olduğunu söylemek uzak olsun! Öyleyse ne diyeceğiz? Mesut yaşamak ruhun faziletine göre yaşamaktan başka bir şey olmasa da, bunu istemeyenin de mesut yaşamak istediğini mi söylemeliyiz? Bu fazlasıyla saçma görünüyor. Çünkü bu, "Mesut yaşamak istemeyen de mesut yaşamak ister" demek gibidir. Bu çelişkiyi kim dinler, kim katlanır? Yine de hem herkesin mesut yaşamak istediği doğruysa, hem de herkes tek başına mesut yaşanabilen biçimde yaşamak istemiyorsa, zorunluluk bizi buna sürükler.

    154

    CAPUT IV. 7. Mirum est autem cum capessendae atque retinendae beatitudinis voluntas una sit omnium, unde tanta existat de ipsa beatitudine rursus varietas atque diversitas voluntatum, non quod aliquis eam nolit, sed quod non omnes eam norint. Si enim omnes eam nossent, non ab aliis putaretur esse in virtute animi; aliis, in corporis voluptate; aliis, in utraque; et aliis atque aliis, alibi atque alibi. Ut enim eos quaeque res maxime delectavit, ita in ea constituerunt vitam beatam. Quomodo igitur ferventissime amant omnes, quod non omnes sciunt? Quis potest amare quod nescit? sicut iam de hac re in libris superioribus disputavi. Cur ergo beatitudo amatur ab omnibus, nec tamen scitur ab omnibus? An forte sciunt omnes ipsa quae sit, sed non omnes sciunt ubi sit, et inde contentio est? Quasi vero de aliquo mundi huius agatur loco, ubi debeat quisque velle vivere, qui vult beate vivere, ac non ita quaeratur ubi sit beatitudo, sicut quaeritur quae sit. Nam utique si in corporis voluptate est, ille beatus est qui fruitur corporis voluptate: si in virtute animi, ille qui hac fruitur: si in utraque, ille qui fruitur utraque. Cum itaque alius dicit, Beate vivere est voluptate corporis frui; alius autem, Beate vivere est virtute animi frui: nonne aut ambo norunt quae sit beata vita, aut non ambo sciunt? Quomodo ergo ambo amant eam, si nemo potest amare quod nescit? An forte falsum est quod pro verissimo certissimoque posuimus, beate vivere omnes homines velle? Si enim beate vivere est, verbi gratia, secundum animi virtutem vivere; quomodo beate vivere vult, qui hoc non vult? Nonne verius dixerimus: Homo iste non vult beate vivere, quia non vult secundum virtutem vivere, quod solum est beate vivere? Non igitur omnes beate vivere volunt, imo pauci hoc volunt, si non est beate vivere, nisi secundum virtutem animi vivere, quod multi nolunt. Itane falsum erit, unde nec ipse (cum Academicis omnia dubia sint) Academicus ille Cicero dubitavit, qui cum vellet in Hortensio dialogo ab aliqua re certa, de qua nullus ambigeret, sumere suae disputationis exordium, Beati certe, inquit, omnes, esse volumus? Absit ut hoc falsum esse dicamus. Quid igitur? an dicendum est etiamsi nihil sit aliud beate vivere, quam secundum virtutem animi vivere, tamen et qui hoc non vult, beate vult vivere? Nimis quidem hoc videtur absurdum. Tale est enim ac si dicamus: Et qui non vult beate vivere, beate vult vivere. Istam repugnantiam quis audiat, quis ferat? Et tamen ad hanc contrudit necessitas, si et omnes beate velle vivere verum est, et non omnes sic volunt vivere, quomodo solum beate vivitur. 8. Yoksa bizi bu darlıktan kurtarabilecek olan şu mudur: Herkesin mutlu hayatı en çok hoşlandığı şeye koyduğunu —Epikuros'un hazza, Zenon'un fazilete, başkasının başka bir şeye— söylediğimize göre, mesut yaşamanın kişinin kendi hoşlandığı gibi yaşamaktan başka bir şey olmadığını söyleyelim; böylece herkesin mesut yaşamak istemesi de yanlış olmaz, çünkü herkes kendisini ne hoşlandırıyorsa öyle yaşamak ister? Nitekim bu söz tiyatroda halka ilan edilseydi, herkes onu kendi isteklerinde bulurdu. Ama Cicero bunu da karşısına koyup öyle çürüttü ki, böyle düşünenler utanır. Şöyle der: "İşte bak, filozof değil ama tartışmaya hazır kimseler, istedikleri gibi yaşayanların hepsine mesut diyor." Bizim "kendisini ne hoşlandırıyorsa" dediğimiz budur. Ama hemen ardından ekler: "Bu elbette yanlıştır. Çünkü yakışmayanı istemek, en büyük sefalet işte budur; istediğine erişememek, erişilmemesi gerekene erişmeyi istemek kadar sefil değildir." Pek parlak ve pek doğru bir söz! Kimin zihni o kadar kör, kim yakışığın bütün ışığından o kadar uzak ve yakışıksızlığın karanlığına o kadar gömülmüş olabilir ki, kötü ve çirkin yaşayan, kimse engel olmadan, kimse cezalandırmadan, hatta kınamaya bile kimse cesaret edemeden, üstelik birçokları onu överken —çünkü Kutsal Yazı'nın dediği gibi, "Günahkâr gönlünün arzularında övülür, haksızlık eden de kutsanır"— en caniyane, en utanç verici bütün isteklerini yerine getiren adama, istediği gibi yaşıyor diye mesut desin? Oysa böyle de sefil olurdu, ama kötü yere istediği şeylerin hiçbirine sahip olamasaydı daha az sefil olurdu. Çünkü insan yalnız kötü iradeyle de sefil olur; ama kötü iradenin arzusunu yerine getiren güçle daha da sefil olur. Bu yüzden, bütün insanların mesut olmak istediği, yalnız bunu en ateşli aşkla arzuladığı ve ne arzuluyorsa bunun için arzuladığı doğru olduğuna; kimse ne olduğunu ya da nasıl bir şey olduğunu hiç bilmediği şeyi sevemeyeceğine, istediğini bildiği şeyin ne olduğunu bilmemesi de mümkün olmadığına göre, bütün insanların mutlu hayatı bildiği sonucu çıkar. Mesut olanların hepsi istediklerine sahiptir; ama istediğine sahip olan herkes hemen mesut olmaz. Buna karşılık istediğine sahip olmayan ya da doğru olmayan bir şekilde istediğine sahip olan hemen sefildir. Demek ki mesut olan, yalnız istediği her şeye sahip olan ve hiçbir şeyi kötü istemeyendir.[^155]

    156

  1. Mutlu hayat bu iki şeyden oluştuğuna, herkesçe bilindiğine ve herkese aziz olduğuna göre, ikisine birden erişemedikleri zaman insanların, her şeyi iyi istemeyi —istediklerine sahip olmasalar bile— değil de istedikleri her şeye sahip olmayı seçmelerinin sebebi ne olabilir? Yoksa insan soyunun bozukluğu şu mudur: Ne istediğine sahip olmayanın ne de kötü istediğine sahip olanın mesut olduğunu, mesudun ancak istediği bütün iyi şeylere sahip olan ve hiçbir kötü şeyi istemeyen kişi olduğunu bildikleri halde, mutlu hayatı tamamlayan bu iki şeyden ikisi birden verilmeyince, mutlu hayattan daha çok uzaklaştıranı seçerler? (Çünkü kötü yere arzuladığına erişen, arzuladığına erişemeyenden mutlu hayata daha uzaktır.) Oysa arzuladığına erişemese bile iyi irade seçilmeli ve öne konulmalıydı. Çünkü istediği her şeyi iyi isteyen mesut olmaya yaklaşır; istediklerine eriştiğinde de mesut olacaktır. İnsanı mesut eden, mesut ettiğinde, kötü değil iyi şeylerdir elbette. Bu iyi şeylerden birine o şimdiden sahiptir ve bu hiç de küçümsenecek bir şey değildir: insan tabiatının alabileceği iyi şeylerle sevinmek isteyen, bir kötülüğü işlemekle ya da ona erişmekle sevinmek istemeyen o iyi iradenin ta kendisi. Bu sefil hayatta da bulunabilecek iyi şeylerin peşine basiretli, itidalli, cesur ve adil bir zihinle düşer, verildiği ölçüde de onlara erişir; öyle ki kötülüklerin içindeyken bile iyidir, bütün kötülükler bitip bütün iyilikler dolduğunda da mesut olacaktır.

    156

    CAPUT VI. 9. Cum ergo ex his duobus beata vita constet atque omnibus nota, omnibus chara sit; quid putamus esse causae cur horum duorum, quando utrumque non possunt magis eligant homines, ut omnia quae volunt habeant, quam ut omnia bene velint etiamsi non habeant? An ipsa est pravitas generis humani, ut cum eos non lateat, nec illum beatum esse qui quod vult non habet, nec illum qui quod male vult habet; sed illum qui et habet quaecumque vult bona, et nulla vult mala, ex his duobus quibus beata vita perficitur, quando utrumque non datur, id eligatur potius, unde magis a beata vita receditur (longius quippe ab illa est quicumque adipiscitur male concupita, quam qui non adipiscitur concupita); cum potius eligi debuerit voluntas bona, atque praeponi etiam non adepta quae appetit? Propinquat enim beato, qui bene vult quaecumque vult, et quae adeptus cum fuerit beatus erit. Et utique non mala, sed bona beatum faciunt, quando faciunt: quorum bonorum habet aliquid iam, idque non parvi aestimandum, eam ipsam scilicet voluntatem bonam quae de bonis quorum capax est humana natura, non de ullius mali perpetratione vel adeptione gaudere desiderat; et bona, qualia et in hac misera vita esse possunt, prudenti, temperanti, forti, et iusta mente sectatur, et quantum datur assequitur; ut etiam in malis sit bonus, et finitis malis omnibus atque impletis bonis omnibus sit beatus:

    157

  1. Bu yüzden yanılgılarla, sıkıntılarla dolu bu ölümlü hayatta her şeyden önce Tanrı'ya inanılan iman gereklidir. Çünkü hiçbir iyi şeyin, hele insanı iyi kılan ve mesut kılacak olan iyi şeylerin, Tanrı'dan başka bir yerden insana gelip ona katıldığı görülemez. Bu sefaletler içinde imanlı ve iyi olan kişi bu hayattan mutlu hayata vardığında ise, şimdi hiçbir şekilde olamayan şey o zaman gerçekten olacak: İnsan istediği gibi yaşayacak. Çünkü o bahtiyarlık içinde ne kötü yaşamak isteyecek, ne eksik olacak bir şeyi isteyecek, ne de istediği eksik olacak. Sevilen her şey orada olacak, orada olmayan da arzulanmayacak. Orada olan her şey iyi olacak; en yüce Tanrı en yüksek iyi olacak ve sevenlerin tadına varması için hazır bulunacak. Hepsinden mesut olanı da, bunun hep böyle olacağının kesin olmasıdır. Şimdi ise filozoflar, her biri nasıl beğendiyse, kendilerine mutlu hayatlar kurdular; ölümlülerin ortak hâliyle yapamadıklarını, yani istedikleri gibi yaşamayı, sanki kendi faziletleriyle yapabilirlermiş gibi. Çünkü istediğine sahip olmadan ve istemediği hiçbir şeye katlanmadan kimsenin mesut olamayacağını seziyorlardı. Kim, hoşlandığı ve bu yüzden mutlu dediği hayatı, nasıl bir hayat olursa olsun, ebediyen sürdürebilecek kadar elinde tutmak istemez? Ama kim böyledir? Kim, yiğitçe dayanacağı sıkıntılara uğramak ister; uğrarsa onlara dayanmak istese ve dayanabilse bile? Kim işkenceler içinde yaşamak ister; o işkencelerde sabırla adaleti koruyarak övgüye değer biçimde yaşayabilecek olsa bile? Bu kötülüklere katlananlar, sevdikleri şeye sahip olmayı arzuladıkları ya da onu yitirmekten korktukları için —ister kötülükle ister övgüye değer bir biçimde— onları gelip geçici saydılar. Nitekim pek çokları gelip geçici kötülükler içinden kalıcı iyiliklere cesaretle yöneldi. Bunlar, gelip geçmeyecek iyiliklere götüren gelip geçici kötülükler içindeyken de umutla mesuttur elbette. Ama umutla mesut olan henüz mesut değildir; çünkü henüz elinde olmayan saadeti sabırla bekler. Böyle bir umudu, böyle bir ödülü olmadan işkence çeken ise ne kadar dayanıklılık gösterirse göstersin, gerçekten mesut değil, olsa olsa yiğitçe sefildir. Sefaletine sabırsızca katlansaydı daha sefil olacağı için sefil olmaktan çıkmaz. Öte yandan bedeninde katlanmak istemeyeceği şeylere uğramasa bile yine mesut sayılmamalıdır, çünkü istediği gibi yaşamıyor. Beden incinmeden ruha dokunan, onlarsız yaşamak isteyeceğimiz sayısız kırgınlığı bir yana bırakalım; elinden gelse bedenini sağ salim tutmayı, ondan hiçbir sıkıntı görmemeyi, bunu da kendi elinde ya da bedenin bozulmazlığında bulundurmayı ister elbet. Buna sahip olmadığı ve belirsizlik içinde asılı durduğu için istediği gibi yaşamıyor demektir. Gerçi cesaretiyle başına gelecek her türlü güçlüğü karşılamaya ve sakin bir gönülle taşımaya hazırdır; yine de gelmemesini yeğler, elinden gelirse de bunu sağlar. İkisine de öyle hazırdır ki elinden geldiğince birini diler, ötekinden kaçınır; kaçındığına çatarsa, istediği olamadığı için ona isteyerek katlanır. Ezilmemek için dayanır, ama hiç sıkıştırılmamayı isterdi. Öyleyse istediği gibi nasıl yaşıyor? İstemediği şeyler başına geldiğinde onlara katlanmakta isteyerek yiğit olduğu için mi? Demek ki istediğini yapamadığı için yapabildiğini istiyor. Başlarına gelmesini istemediklerine isteyerek sabırla katlandıkları için istedikleri gibi yaşamakla övünen kibirli ölümlülerin saadeti —gülünecek mi acınacak mı bilinmez— işte bundan ibarettir. "Terentius'un bilgece söylediği de budur," derler: "İstediğin olamadığına göre, olabileni iste." Bunun yerinde bir söz olduğunu kim inkâr eder? Ama bu öğüt sefil birine, daha sefil olmasın diye verilmiştir. Herkesin olmak istediği türden mesut birine ise "İstediğin olamaz" demek ne doğru ne de yerindedir. Çünkü mesutsa, istediği her şey olabilir; zira olamayacak bir şeyi istemez. Ama bu hayat bu ölümlülüğün hayatı değildir; ölümsüzlük de olmadıkça olmayacaktır. Ölümsüzlük insana hiçbir şekilde verilemeseydi saadet de boşuna aranırdı; çünkü ölümsüzlük olmadan saadet olamaz.

    157

    CAPUT VII. 10. Ac per hoc in ista mortali vita erroribus aerumnisque plenissima, praecipue fides est necessaria, qua in Deum creditur. Non enim quaecumque bona, maximeque illa quibus quisque fit bonus, et illa quibus fiet beatus, unde nisi a Deo in hominem veniant, et homini accedant, inveniri potest. Cum autem ex hac vita ab eo qui in his miseriis fidelis et bonus est, ventum fuerit ad beatam, tunc erit vere quod nunc esse nullo modo potest, ut sic homo vivat quomodo vult. Non enim volet male vivere in illa felicitate, aut volet aliquid quod deerit, aut deerit quod voluerit. Quidquid amabitur, aderit: nec desiderabitur quod non aderit. Omne quod ibi erit, bonum erit, et summus Deus summum bonum erit, atque ad fruendum amantibus praesto erit; et quod est omnino beatissimum, ita semper fore certum erit. Nunc vero fecerunt quidem sibi philosophi, sicut eorum cuique placuit, vitas beatas suas, ut quasi propria virtute possent, quod communi mortalium conditione non poterant, sic scilicet vivere ut vellent. Sentiebant enim aliter beatum esse neminem posse, nisi habendo quod vellet, et nihil patiendo quod nollet. Quis autem non qualemcumque vitam qua delectatur, et ideo beatam vocat, vellet sic esse in sua potestate, ut eam posset habere perpetuam? Et tamen quis ita est? Quis vult pati molestias quas fortiter toleret, quamvis eas velit possitque tolerare si patitur? Quis velit in tormentis vivere, etiam qui potest in eis per patientiam tenendo iustitiam laudabiliter vivere? Transitura cogitaverunt haec mala, qui ea pertulerunt, vel cupiendo habere, vel timendo amittere quod amabant, sive nequiter sive laudabiliter. Nam multi per transitoria mala, ad bona permansura fortiter tetenderunt. Qui profecto spe beati sunt, etiam cum sunt in transitoriis malis, per quae ad bona non transitura perveniunt. Sed qui spe beatus est, nondum beatus est: exspectat namque per patientiam beatitudinem quam nondum tenet. Qui vero sine ulla spe tali, sine ulla tali mercede cruciatur, quantamlibet adhibeat tolerantiam, non est beatus veraciter, sed miser fortiter. Neque enim propterea miser non est, quia miserior esset, si etiam impatienter miseriam sustineret. Porro si ista non patitur, quae nollet pati in suo corpore, nec tunc quidem beatus habendus est, quoniam non vivit ut vult. Ut enim alia omittam, quae corpore illaeso ad animi pertinent offensiones, sine quibus vivere vellemus, ei sunt innumerabilia; vellet utique si posset ita salvum atque incolume habere corpus, et nullas ex eo pati molestias, ut id haberet in potestate, aut in ipsius incorruptione corporis: quod quia non habet, ac pendet in incerto, profecto non vivit ut vult. Quamvis enim per fortitudinem sit paratus excipere, et aequo ferre animo quidquid adversitatis acciderit; mavult tamen ut non accidat, et si possit facit; atque ita paratus est in utrumque, ut quantum in ipso est alterum optet, alterum vitet, et si quod vitat, incurrerit, ideo volens ferat, quia fieri non potuit quod volebat. Ne opprimatur ergo sustinet: sed premi nollet. Quomodo ergo vivit ut vult? An quia volens fortis est ad ferenda quae nollet illata? Ideo igitur id vult quod potest, quoniam quod vult non potest. Haec est tota, utrum ridenda, an potius miseranda, superborum beatitudo mortalium, gloriantium se vivere ut volunt, quia volentes patienter ferunt quae accidere sibi nolunt. Hoc est enim, aiunt, quod sapienter dixit Terentius, Quoniam non potest id fieri quod vis, Id velis quod possis. Commode hoc dictum esse, quis negat? Sed consilium est datum misero, ne esset miserior. Beato autem, quales se esse omnes volunt, non recte nec vere dicitur, Non potest fieri quod vis. Si enim beatus est, quidquid vult fieri potest; quia non vult quod fieri non potest. Sed non est mortalitatis huius haec vita, nec erit nisi quando et immortalitas erit. Quae si nullo modo dari homini posset, frustra etiam beatitudo quaereretur; quia sine immortalitate non potest esse.

    158

  1. Öyleyse bütün insanlar mesut olmak istediğine göre, gerçekten istiyorlarsa ölümsüz olmayı da istiyorlar demektir; çünkü başka türlü mesut olamazlar. Nitekim saadet gibi ölümsüzlük hakkında da sorulsalar, hepsi onu istediklerini söyler. Ama ölümsüzlükten umut kesildiği için bu hayatta, gerçekte olmaktan çok adı konan bir saadet aranır, daha doğrusu uydurulur; oysa ölümsüzlük olmadan gerçek saadet olamaz. Çünkü yukarıda söylediğimiz ve kanıtlayarak yeterince sağlamlaştırdığımız gibi, mesut yaşayan, istediği gibi yaşayan ve hiçbir şeyi kötü istemeyen kişidir. Ölümsüzlüğü ise kimse kötü istemez; tabii insan tabiatı Tanrı'nın bağışıyla ona elverişliyse. Elverişli değilse saadete de elverişli değildir. Çünkü insanın mesut yaşaması için önce yaşaması gerekir. Ölürken hayatın kendisi onu terk ediyorsa, mutlu hayat onunla nasıl kalabilir? Hayat onu terk ettiğinde, ya hiç şüphesiz istemediği halde terk eder, ya istediği halde, ya da ne öyle ne böyle. İstemediği halde terk ediyorsa, iradede olup elde olmayan bir hayat nasıl mutlu hayat olur? Bir şeyi isteyip ona sahip olmamakla kimse mesut olmazken, ne bir şerefi ne bir mülkü ne de başka bir şeyi değil, mutlu hayatın kendisini istemeden yitiren, artık hiç hayatı kalmayacağı için, ne kadar daha az mesuttur! Gerçi onu sefil kılacak hiçbir his kalmaz (mutlu hayat, bütün hayat gittiği için gider), ama hissettiği sürece sefildir; çünkü başka her şeyi uğruna ve her şeyden çok sevdiği şeyin kendi istemediği halde tükenmekte olduğunu bilir. Demek ki hayat hem mutlu olup hem de insanı istemediği halde terk edemez; çünkü kimse istemeden mesut olmaz. İstemeyene hazır bulunsa onu sefil kılacak olan bu hayat, istemeyeni terk etmekle onu ne kadar daha sefil kılar! İsteyeni terk ediyorsa, sahibinin yitip gitmesini istediği bir hayat yine nasıl mutlu hayattı? Geriye şunu söylemek kalıyor: Mesudun ruhunda ne öyle ne böyle bir istek vardır; yani ölümle bütün hayat onu terk ederken mutlu hayatın da onu terk etmesini ne ister ne istemez, ikisine de hazır, sakin bir yürekle durur. Ama bu da mutlu hayat değildir; çünkü mesut kıldığı kişinin sevgisine layık olmayacak türdendir. Mesudun sevmediği hayat nasıl mutlu hayattır? Ya da sürüp gitmesi mi yitip gitmesi mi kayıtsızlıkla karşılanan bir şey nasıl sevilir? Meğer ki yalnız saadet için sevdiğimiz faziletler, saadetin kendisini sevmemeye bizi ikna etmeye cüret etsin. Ederlerse onları sevmeyi de bırakırız elbet; çünkü onları yalnız uğruna sevdiğimiz şeyi artık sevmiyoruzdur. Sonra, bütün insanların mesut olmak istediği yolundaki o kadar iyi incelenmiş, o kadar sınanmış, o kadar arıtılmış, o kadar kesin hüküm, zaten mesut olanlar mesut olmayı ne ister ne istemezse nasıl doğru olur? Ama eğer istiyorlarsa —hakikatin haykırdığı, tabiatın zorladığı gibi; çünkü bunu ona en yüce iyi ve değişmezcesine mesut olan Yaratıcı yerleştirmiştir—, diyorum, mesut olanlar mesut olmayı istiyorlarsa, mesut olmamayı elbette istemezler. Mesut olmamayı istemiyorlarsa, mesut oldukları şeyin tükenip yitmesini de hiç şüphesiz istemezler. Ama yaşamadıkça mesut olamazlar; demek ki yaşadıkları hayatın yitmesini istemezler. Öyleyse gerçekten mesut olan ya da olmayı arzulayan herkes ölümsüz olmak ister. İstediği şey yanında olmayan ise mesut yaşamaz. Demek ki hayat ebedî olmadıkça hiçbir şekilde gerçekten mutlu olamayacaktır.

    158

    CAPUT VIII. 11. Cum ergo beati esse omnes homines velint, si vere volunt, profecto et esse immortales volunt: aliter enim beati esse non possent. Denique et de immortalitate interrogati, sicut et de beatitudine, omnes eam se velle respondent. Sed qualiscumque beatitudo, quae potius vocetur quam sit, in hac vita quaeritur, imo vero fingitur, dum immortalitas desperatur, sine qua vera beatitudo esse non potest. Ille quippe beate vivit, quod iam superius diximus, et astruendo satis fiximus, qui vivit ut vult, nec male aliquid vult. Nemo autem male vult immortalitatem, si eius humana capax est Deo donante natura: cuius si non capax est, nec beatitudinis capax est. Ut enim homo beate vivat, oportet ut vivat. Quem porro morientem vita ipsa deserit, beata vita cum illo manere qui potest? Cum autem deserit, aut nolentem deserit procul dubio, aut volentem, aut neutrum. Si nolentem, quomodo beata vita est, quae ita est in voluntate, ut non sit in potestate? Cumque beatus nemo sit aliquid volendo nec habendo, quanto minus est beatus qui non honore, non possessione, non qualibet alia re, sed ipsa beata vita nolens deseritur, quando ei nulla vita erit? Unde etsi nullus sensus relinquitur, quo sit misera (propterea enim beata vita discedit, quoniam tota vita discedit), miser est tamen, quamdiu sentit, quia scit se nolente consumi propter quod caetera et quod prae caeteris diligit. Non igitur potest vita et beata esse, et nolentem deserere: quia beatus nolens nemo fit; ac per hoc quanto magis nolentem deserendo miserum facit, quae si nolenti praesto esset miserum faceret? Si autem volentem deserit, etiam sic quomodo beata vita erat, quam perire voluit qui habebat? Restat ut dicant neutrum esse in animo beati; id est, eum deseri a beata vita, cum per mortem deserit tota vita, nec nolle nec velle, ad utrumque enim parato et aequo corde consistere. Sed nec ista beata est vita, quae talis est, ut quem beatum facit, amore eius indigna sit. Quomodo enim est beata vita, quam non amat beatus? Aut quomodo amatur, quod utrum vigeat, an pereat, indifferenter accipitur? Nisi forte virtutes, quas propter solam beatitudinem sic amamus, persuadere nobis audent, ut ipsam beatitudinem non amemus. Quod si faciunt, etiam ipsas utique amare desistimus, quando illam propter quam solam istas amavimus, non amamus. Deinde quomodo erit vera tam illa perspecta, tam examinata, tam eliquata, tam certa sententia, beatos esse omnes homines velle, si ipsi qui iam beati sunt, beati esse nec nolunt, nec volunt? Aut si volunt, ut veritas clamat, ut natura compellit, cui summe bonus et immutabiliter beatus Creator indidit hoc; si volunt, inquam, beati esse qui beati sunt, beati non esse utique nolunt. Si autem beati non esse nolunt, procul dubio nolunt consumi et perire quod beati sunt. Nec nisi viventes beati esse possunt: nolunt igitur perire quod vivunt. Immortales ergo esse volunt, quicumque vere beati vel sunt vel esse cupiunt. Non autem vivit beate, cui non adest quod vult: nullo modo igitur esse poterit vita veraciter beata, nisi fuerit sempiterna.

    159

  1. Bu ölümsüzlüğü insan tabiatının —arzulanır olduğunu yine de itiraf etse de— alıp alamayacağı küçük bir mesele değildir. Ama İsa'nın Tanrı'nın çocukları olma gücünü verdiği kimselerde bulunan iman varsa, hiçbir mesele kalmaz. Bunu insanî akıl yürütmelerle bulmaya çalışanlardan ancak büyük bir zekâya sahip, bol boş vakti olan, en ince öğretilerle yetişmiş pek az kişi yalnız ruhun ölümsüzlüğünü araştırıp bulmaya erişebildi. Ama bu ruh için de kalıcı, yani gerçek bir mutlu hayat bulamadılar; çünkü ruhun saadetten sonra bile bu hayatın sefaletlerine döneceğini söylediler. İçlerinden bu görüşten utanıp arınmış ruhun bedensiz olarak ebedî saadete yerleştirileceğini düşünenler ise, dünyanın geriye doğru ebediyeti hakkında öyle şeyler düşünüyorlar ki ruh hakkındaki bu görüşlerini kendileri çürütüyorlar. Bunu burada göstermek uzun sürer; ama Tanrı Devleti'nin on ikinci kitabında, sanırım, yeterince açıkladık. Bu iman ise, ruhla bedenden oluşan bütün insanın ölümsüz, dolayısıyla gerçekten mesut olacağını insanî bir akıl yürütmeyle değil, Tanrı'nın otoritesiyle vaat eder. Bu yüzden İncil'de İsa'nın kendisini kabul edenlere Tanrı'nın çocukları olma gücünü verdiği söylendikten, onu kabul etmenin ne olduğu "onun adına inananlara" denerek kısaca açıklandıktan ve Tanrı'nın çocuklarının nasıl olacağı "Onlar kandan, bedenin isteğinden, erkeğin isteğinden değil, Tanrı'dan doğmuşlardır" diye eklendikten sonra, gördüğümüz ve taşıdığımız bu insan zayıflığı böylesine büyük bir yücelikten umut kesmesin diye hemen ardından "Ve Söz beden oldu ve aramızda yaşadı" denmiştir; inanılmaz görünen şeye zıddından yola çıkılarak inandırılsın diye. Çünkü tabiatça Tanrı'nın Oğlu olan, insanoğulları için merhametle insanoğlu olduysa —"Söz beden oldu ve aramızda, biz insanlar arasında yaşadı" demek budur—, tabiatça insanoğlu olanların Tanrı'nın lütfuyla Tanrı'nın çocukları olması ve yalnız onda ve yalnız ondan mesut olabildikleri Tanrı'da, onun ölümsüzlüğüne ortak kılınmış olarak yaşaması ne kadar daha inanılırdır! Tanrı'nın Oğlu da bizi buna inandırmak için bizim ölümlülüğümüze ortak oldu.
  1. Şöyle diyenler var: "Tanrı'nın, insanları bu ölümlülüğün sefaletinden kurtarmak için, kendisiyle eşit derecede ebedî olan biricik Oğlu Tanrı'nın insan olmasını, insan ruhunu ve bedenini giyip ölümlü olarak ölüme katlanmasını istemekten başka bir yolu yok muydu?" Bunları çürütmek için, Tanrı'nın bizi Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan İsa Mesih aracılığıyla kurtarmaya tenezzül ettiği bu yolun iyi ve Tanrı'nın yüceliğine yakışır olduğunu ileri sürmek yetmez. Her şeyin eşit ölçüde iktidarına boyun eğdiği Tanrı'nın başka bir yola gücü yetmez değildi; ama sefaletimizi iyileştirmek için daha uygun başka bir yol olmadığını, olması da gerekmediğini göstermeliyiz. Ümidimizi yükseltmek, ölümlülüğün kendi hâli yüzünden yere çalınmış ölümlülerin zihinlerini ölümsüzlükten umut kesmekten kurtarmak için, Tanrı'nın bize ne kadar değer verdiğinin ve bizi ne kadar sevdiğinin gösterilmesinden daha gerekli ne vardı? Bunun da şu büyük kanıttan daha açık, daha parlak ne göstergesi olabilirdi: Değişmezcesine iyi olan Tanrı'nın Oğlu, olduğu şey olarak kendinde kalıp olmadığı şeyi bizden ve bizim için alarak, kendi tabiatına hiçbir zarar gelmeden bizim tabiatımızla ortaklığa tenezzül etti; önce kendisinin hiçbir kötü liyakati olmadan bizim kötülüklerimize katlandı; sonra da Tanrı'nın bizi ne kadar sevdiğine artık inanan, umudunu kesmiş olduğumuz şeyi artık umut eden bizlere, hiçbir iyi liyakatimiz olmadan, hatta kötü liyakatlerimiz önden gitmişken, borçlu olmadığı bir cömertlikle armağanlarını bağışladı.

    159

    CAPUT IX. 12. Hanc utrum capiat humana natura, quam tamen desiderabilem confitetur, non parva quaestio est. Sed si fides adsit, quae inest eis quibus dedit potestatem Iesus filios Dei fieri, nulla quaestio est. Humanis quippe argumentationibus haec invenire conantes, vix pauci magno praediti ingenio, abundantes otio, doctrinisque subtilissimis eruditi, ad indagandam solius animae immortalitatem pervenire potuerunt. Cui tamen animae beatam vitam non invenerunt stabilem, id est veram: ad miserias eam quippe vitae huius etiam post beatitudinem redire dixerunt. Et qui eorum de hac erubuerunt sententia, et animam purgatam in sempiterna beatitudine sine corpore collocandam putaverunt, talia de mundi retrorsus aeternitate sentiunt, ut hanc de anima sententiam suam ipsi redarguant: quod hic longum est demonstrare, sed in libro duodecimo de Civitate Dei, satis a nobis est, quantum arbitror, explicatum. Fides autem ista totum hominem immortalem futurum, qui utique constat ex anima et corpore, et ob hoc vere beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittit. Et ideo cum dictum esset in Evangelio, quod Iesus dederit potestatem filios Dei fieri ii, qui eum receperunt; et quid sit recepisse eum, breviter fuisset expositum, dicendo, Credentibus in nomine eius; quoque modo filii Dei fierent, esset adiunctum, Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt: ne ista hominum quam videmus et gestamus infirmitas tantam excellentiam desperaret, illico annexum est, Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; ut a contrario suaderetur quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia factus est hominis filius; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis hominibus: quanto est credibilius, natura filios hominis gratia Dei filios Dei fieri, et habitare in Deo, in quo solo et de quo solo esse possunt beati participes immortalitatis eius effecti; propter quod persuadendum Dei Filius particeps nostrae mortalitatis effectus est? CAPUT X. 13. Eos itaque qui dicunt, Itane defuit Deo modus alius quo liberaret homines a miseria mortalitatis huius ut unigenitum Filium Deum sibi coaeternum, hominem fieri vellet, induendo humanam animam et carnem, mortalemque factum mortem perpeti? parum est sic refellere, ut istum modum quo nos per Mediatorem Dei et hominum hominem Christum Iesum Deus liberare dignatur, asseramus bonum et divinae congruum dignitati: verum etiam ut ostendamus non alium modum possibilem Deo defuisse, cuius potestati cuncta aequaliter subiacent; sed sanandae nostrae miseriae convenientiorem modum alium non fuisse, nec esse oportuisse. Quid enim tam necessarium fuit ad erigendam spem nostram, mentesque mortalium conditione ipsius mortalitatis abiectas, ab immortalitatis desperatione liberandas, quam ut demonstraretur nobis quanti nos penderet Deus, quantumque diligeret? Quid vero huius rei tanto isto indicio manifestius atque praeclarius, quam ut Dei Filius immutabiliter bonus, in se manens quod erat, et a nobis pro nobis accipiens quod non erat, praeter suae naturae detrimentum, nostrae dignatus inire consortium, prius sine ullo malo suo merito mala nostra perferret; ac sic iam credentibus quantum nos diligat Deus, et quod desperabamus iam sperantibus, dona in nos sua sine ullis bonis meritis nostris, imo praecedentibus et malis meritis nostris, indebita largitate conferret?

    159_2

  1. Çünkü liyakatlerimiz denen şeyler de onun armağanlarıdır. İman sevgiyle iş görsün diye, Tanrı'nın sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür. Ruh da İsa dirilişle yüceltildiği zaman verildi. Çünkü onu göndereceğini o zaman vaat etti ve o zaman gönderdi; zira onun hakkında yazıldığı ve önceden bildirildiği gibi, o zaman "yükseğe çıktı, tutsakları tutsak etti, insanlara armağanlar verdi." Bu armağanlar, ölümsüz saadetin en yüksek iyisine onlar sayesinde eriştiğimiz liyakatlerimizdir. Havari şöyle der: "Tanrı ise bize olan sevgisini şununla gösterir: Biz daha günahkârken Mesih bizim için öldü. Şimdi onun kanıyla aklandığımıza göre, onun aracılığıyla gazaptan haydi haydi kurtulacağız." Sonra şunu da ekler: "Çünkü düşmanken Oğlu'nun ölümüyle Tanrı'yla barıştırıldıysak, barıştırılmış olarak onun hayatıyla haydi haydi kurtulacağız." Önce günahkâr dediklerine sonra Tanrı'nın düşmanları diyor; önce İsa Mesih'in kanıyla aklanmış dediklerine sonra Tanrı'nın Oğlu'nun ölümüyle barıştırılmış diyor; önce onun aracılığıyla gazaptan kurtulmuş dediklerine sonra onun hayatıyla kurtulmuş diyor. Demek ki bu lütuftan önce şöyle böyle günahkâr değil, Tanrı'nın düşmanı olacak kadar büyük günahlar içindeydik. Aynı havari biraz yukarıda biz günahkârlara ve Tanrı'nın düşmanlarına, biri pek yumuşak, öteki düpedüz pek ağır iki adla seslenmişti: "Çünkü biz daha güçsüzken Mesih tam zamanında tanrısızlar için öldü." Güçsüz dediklerine tanrısız da dedi. Güçsüzlük hafif bir şey gibi görünür; ama bazen tanrısızlık diye adlandırılacak türdendir. Yine de güçsüzlük olmasaydı hekime ihtiyaç duymazdı; bu hekim İbranicede İsa, Yunancada Sōtēr, bizim dilimizde de Kurtarıcı'dır. Latin dilinde önceden bu kelime yoktu, ama olabilirdi; nitekim istendiği zaman oldu. Havarinin "Çünkü biz daha güçsüzken Mesih tam zamanında tanrısızlar için öldü" diyen bu önceki sözü ardından gelen iki sözle bağlantılıdır: Birinde günahkârlar, ötekinde Tanrı'nın düşmanları dedi; sanki her birine birini karşılık getirerek günahkârları güçsüzlere, Tanrı'nın düşmanlarını tanrısızlara bağlamıştır.

    159_2
    1. Quia et ea quae dicuntur merita nostra, dona sunt eius. Ut enim fides per dilectionem operetur, charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Tunc est autem datus, quando est Iesus resurrectione clarificatus. Tunc enim eum se missurum esse promisit et misit: quia tunc, sicut de illo scriptum est, et ante praedictum, Ascendit in altum, captivavit captivitatem, dedit dona hominibus. Haec dona sunt merita nostra, quibus ad summum bonum immortalis beatitudinis pervenimus. Commendat autem, inquit Apostolus, charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est. Multo magis iustificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Adhuc addit, et dicit, Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii eius; multo magis reconciliati, salvi erimus in vita ipsius. Quos peccatores dixit prius, hos posterius inimicos Dei; et quos prius iustificatos in sanguine Iesu Christi, eos posterius reconciliatos per mortem Filii Dei; et quos prius salvos ab ira per ipsum, eos postea salvos in vita Ipsius. Non ergo ante istam gratiam quoquo modo peccatores, sed in talibus peccatis fuimus, ut inimici essemus Dei. Superius autem idem apostolus nos peccatores et inimicos Dei, duobus identidem nominibus appellavit, uno velut mitissimo, alio plane atrocissimo, dicens, Si enim Christus, cum infirmi essemus adhuc, iuxta tempus pro impiis mortuus est. Quos infirmos, eosdem impios nuncupavit. Leve aliquid videtur infirmitas; sed aliquando talis est, ut impietas nominetur. Nisi tamen infirmitas esset, medicum necessarium non haberet: qui est hebraice Iesus, graece Σωτήρ, nostra autem locutione Salvator. Quod verbum latina lingua antea non habebat, sed habere poterat, sicut potuit quando voluit. Haec autem Apostoli sententia praecedens, ubi ait, Adhuc cum infirmi essemus, iuxta tempus pro impiis mortuus est, cohaeret his duabus sequentibus, quarum in una dixit peccatores, in alia inimicos Dei, tanquam illis singulis reddiderit singula, peccatores ad infirmos, inimicos Dei referens ad impios.

    160

  1. Peki "onun kanıyla aklanmış" ne demektir? Söyleyin lütfen, bu kanın ne gücü var ki inananlar onunla aklanıyor? "Oğlu'nun ölümüyle barıştırılmış" ne demektir? Gerçekten Baba Tanrı bize öfkelenmişken Oğlu'nun bizim için ölümünü gördü de bize karşı yatıştı mı? Öyleyse Oğlu bize karşı o kadar yatışmıştı ki bizim için ölmeye bile tenezzül etti de Baba hâlâ o kadar öfkeliydi ki Oğlu bizim için ölmeseydi yatışmayacak mıydı? Uluslar'ın aynı öğretmeni başka bir yerde ne diyor peki? "Öyleyse buna ne diyelim? Tanrı bizden yanaysa kim bize karşı olabilir? Kendi Oğlu'nu esirgemeyip onu hepimiz için teslim eden, onunla birlikte bize her şeyi de bağışlamaz mı?" Baba önceden yatışmış olmasaydı, kendi Oğlu'nu esirgemeyip onu bizim için teslim eder miydi? Bu söz ötekine adeta ters düşmüyor mu? Orada Oğul bizim için ölüyor ve Baba onun ölümüyle bizimle barışıyor; burada ise Baba sanki bizi önce sevmiş gibi, bizim için Oğlu'nu kendisi esirgemiyor, onu bizim için ölüme kendisi teslim ediyor. Ama görüyorum ki Baba bizi daha önce, yalnız Oğul bizim için ölmeden önce değil, dünyayı yaratmadan önce de sevdi; nitekim Havari tanıklık eder: "Dünya kurulmadan önce bizi onda seçti." Oğul da, Baba onu bizim için esirgemediğinde, istemeye istemeye teslim edilmiş değildir; çünkü onun hakkında da "Beni sevdi ve kendini benim için teslim etti" denmiştir. Demek ki Baba, Oğul ve ikisinin Ruhu her şeyi birlikte, eşit ve uyum içinde yaparlar. Yine de Mesih'in kanıyla aklandık, Oğlu'nun ölümüyle Tanrı'yla barıştırıldık. Bunun nasıl olduğunu da elimden geldiğince, yeterli görüneceği kadar burada da açıklayacağım.

    160

    CAPUT XI. 15. Sed quid est, iustificati in sanguine ipsius? Quae vis est sanguinis huius, obsecro, ut in eo iustificentur credentes? Et quid est, reconciliati per mortem Filii eius? Itane vero, cum irasceretur nobis Deus Pater, vidit mortem Filii sui pro nobis, et placatus est nobis? Numquid ergo Filius eius usque adeo nobis iam placatus erat, ut pro nobis etiam dignaretur mori: Pater vero usque adeo adhuc irascebatur, ut nisi Filius pro nobis moreretur, non placaretur? Et quid est quod alio loco idem ipse doctor Gentium: Quid, inquit, ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum; quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Numquid nisi iam placatus esset Pater, proprio Filio non parcens pro nobis eum traderet? Nonne videtur haec illi velut adversa esse sententia? In illa moritur pro nobis Filius, et reconciliatur nobis Pater per mortem eius: in hac autem tanquam prior nos dilexerit Pater, ipse propter nos Filio non parcit, ipse pro nobis eum tradit ad mortem. Sed video quod et antea Pater dilexit nos, non solum antequam pro nobis Filius moreretur, sed antequam conderet mundum, ipso teste Apostolo qui dicit: Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Nec Filius Patre sibi non parcente pro nobis velut invitus est traditus, quia et de ipso dictum est, Qui me dilexit, et tradidit semetipsum pro me. Omnia ergo simul et Pater et Filius et amborum Spiritus pariter et concorditer operantur: tamen iustificati sumus in Christi sanguine, et reconciliati sumus Deo per mortem Filii eius; et quomodo id factum sit, ut potero, etiam hic quantum satis videbitur explicabo.

    161

  1. Tanrı'nın bir tür adaletiyle insan soyu şeytanın iktidarına teslim edildi; çünkü ilk insanın günahı, iki cinsin birleşmesinden doğan herkese kökenden geçti ve ilk ana babanın borcu bütün torunlarını bağladı. Bu teslim ediliş önce Yaratılış'ta işaret edildi: Yılana "Toprak yiyeceksin" dendikten sonra insana "Topraksın ve toprağa döneceksin" dendi. "Toprağa döneceksin" denmesiyle bedenin ölümü önceden bildirildi; çünkü yaratıldığı gibi doğru kalsaydı onu da tatmayacaktı. Henüz yaşayana "Topraksın" demesi ise bütün insanın daha kötüye dönüştüğünü gösterir. Çünkü "Topraksın" sözü şu söz gibidir: "Ruhum bu insanlarda kalmayacak, çünkü onlar bedendir." Demek ki o zaman insanın, kendisine "Toprak yiyeceksin" denmiş olana teslim edildiğini gösterdi. Havari bunu daha açık bildirir: "Siz de bir zamanlar içinde yürüdüğünüz suçlarınız ve günahlarınız yüzünden ölüydünüz; o zaman bu dünyanın çağına, havanın iktidarının beyine, şimdi itaatsizlik çocuklarında iş gören ruha uyarak yürüyordunuz. Bir zamanlar hepimiz de onların arasında bedenimizin arzuları içinde yaşadık, bedenin ve tutkuların isteklerini yaptık; ötekiler gibi biz de tabiatça gazap çocuklarıydık." İtaatsizlik çocukları imansızlardır; imanlı olmadan önce kim böyle değildir ki? Bu yüzden bütün insanlar kökenden itibaren, itaatsizlik çocuklarında iş gören havanın iktidarının beyinin altındadır. "Kökenden itibaren" dediğim şey de Havarinin, kendisinin de ötekiler gibi tabiatça öyle olduğunu söylediği şeydir; tabiatça, ama başlangıçta doğru yaratıldığı haliyle değil, günahla bozulduğu haliyle. İnsanın şeytanın iktidarına teslim edildiği bu yol, sanki Tanrı bunu yapmış ya da yapılmasını emretmiş gibi anlaşılmamalıdır; Tanrı buna yalnız izin vermiştir, ama adil bir şekilde. Çünkü o günah işleyeni terk edince, günahın faili hemen onu ele geçirdi. Gerçi Tanrı yaratığını, kendisini ona yaratan ve hayat veren Tanrı olarak göstermeyecek, ceza olan kötülükler arasında kötülere birçok iyilik de bahşetmeyecek kadar terk etmedi. Çünkü öfkesi içinde merhametini esirgemedi. İnsanın şeytanın iktidarında olmasına izin verdiğinde de onu kendi iktidarının kanunundan çıkarmadı; çünkü şeytanın kendisi de, Her Şeye Kadir'in iyiliğinden olmadığı gibi iktidarından da uzak değildir. Kötü melekler bile, her şeye hayat veren o olmasa, nasıl bir hayatla olursa olsun nereden var olurlardı? Öyleyse günahların işlenmesi Tanrı'nın adil öfkesiyle insanı şeytana boyun eğdirdiyse, günahların bağışlanması da Tanrı'nın iyilik dolu barışmasıyla insanı şeytandan kurtarmıştır.

    161

    CAPUT XII. 16. Quadam iustitia Dei in potestatem diaboli traditum est genus humanum, peccato primi hominis in omnes utriusque sexus commixtione nascentes originaliter transeunte, et parentum primorum debito universos posteros obligante. Haec traditio prius in Genesi significata est, ubi cum serpenti dictum esset, Terram manducabis; homini dictum est, Terra es, et in terram ibis. Eo quod dictum est, in terram ibis; mors corporis praenuntiata est, quia nec ipsam fuerat experturus, si permansisset ut factus est rectus: quod vero viventi ait, Terra es; ostendit totum hominem in deterius commutatum. Tale est enim, Terra es; quale istud, Non permanebit Spiritus meus in hominibus istis quoniam caro sunt. Tunc ergo demonstravit eum ei traditum, cui dictum fuerat, Terram manducabis. Apostolus autem apertius hoc praedicat, ubi dicit: Et vos cum essetis mortui delictis et peccatis vestris, in quibus aliquando ambulastis secundum saeculum mundi huius, secundum principem potestatis aeris, spiritus huius qui nunc operatur in filiis diffidentiae, in quibus et nos omnes aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostrae, facientes voluntates carnis et affectionum: et eramus natura filii irae, sicut et caeteri. Filii diffidentiae sunt infideles; et quis hoc non est antequam fidelis fiat? Quocirca omnes homines ab origine sub principe sunt potestatis aeris, qui operatur in filiis diffidentiae. Et quod dixi, Ab origine, hoc est quod dicit Apostolus, natura et se fuisse sicut caeteros: natura scilicet ut est depravata peccato, non ut recta creata est ab initio. Modus autem iste quo traditus est homo in diaboli potestatem, non ita debet intelligi, tanquam hoc Deus fecerit, aut fieri iusserit: sed quod tantum permiserit, iuste tamen. Illo enim deserente peccantem, peccati auctor illico invasit. Nec ita sane Deus deseruit creaturam suam, ut non se illi exhiberet Deum creantem et vivificantem, et inter poenalia mala etiam bona malis multa praestantem. Non enim continuit in ira sua miserationes suas. Nec hominem a lege suae potestatis amisit, quando in diaboli potestate esse permisit: quia nec ipse diabolus a potestate Omnipotentis alienus est, sicut neque a bonitate. Nam et maligni angeli unde qualicumque subsisterent vita, nisi per eum qui vivificat omnia? Si ergo commissio peccatorum per iram Dei iustam hominem subdidit diabolo, profecto remissio peccatorum per reconciliationem Dei benignam eruit hominem a diabolo.

    162

  1. Şeytan ise Tanrı'nın kudretiyle değil, adaletiyle yenilmeliydi. Çünkü Her Şeye Kadir'den daha kudretli ne var? Ya da hangi yaratığın iktidarı Yaratıcı'nın iktidarıyla kıyaslanabilir? Ama şeytan kendi sapkınlığının kusuruyla kudretin âşığı, adaletin ise kaçağı ve düşmanı olmuştu —insanlar da adaleti ihmal ettikçe, hatta ondan nefret edip kudretin peşine düştükçe, ona erişince sevindikçe ya da onun arzusuyla tutuştukça şeytanı o kadar çok taklit ederler—; bu yüzden insanı şeytanın iktidarından kurtarmak için şeytanın kudretle değil adaletle yenilmesi Tanrı'nın hoşuna gitti. Böylece Mesih'i taklit eden insanlar da şeytanı kudretle değil adaletle yenmeye çalışacaklardı. Bu, kudretten kötü bir şeymiş gibi kaçınılması gerektiği için değil; adaletin önce geldiği düzenin korunması gerektiği içindir. Çünkü ölümlülerin kudreti ne kadar olabilir ki? Öyleyse ölümlüler adalete sarılsınlar; kudret ölümsüzlere verilecektir. Onunla kıyaslanınca yeryüzünde kudretli denen insanların kudreti, ne kadar büyük olursa olsun, gülünç bir güçsüzlük olarak görülür; kötülerin pek çok şey yapabilir göründüğü yerde de günahkâr için çukur kazılır. Adil kişi şarkısında şöyle der: "Ne mutlu, ya Rab, terbiye ettiğin, yasandan öğrettiğin insana; günahkâra çukur kazılıncaya dek kötü günlerde onu rahatlatman için. Çünkü Rab halkını itmeyecek, mirasını bırakmayacak; ta ki adalet hükme dönüşsün; ona sahip olanların hepsi de doğru yüreklidir." Demek ki Tanrı'nın halkının kudretinin ertelendiği bu zamanda "Rab halkını itmeyecek, mirasını bırakmayacak"; o halk alçakgönüllü ve güçsüz olarak ne kadar acı ve ne kadar haksız şeylere katlanırsa katlansın; ta ki takva sahiplerinin güçsüzlüğünün şimdi sahip olduğu adalet hükme dönüşsün, yani hüküm verme iktidarını alsın. Bu, sonunda adillere saklanmıştır; önden giden adaleti kendi sırasında kudret izlediği zaman. Çünkü adalete eklenen kudret ya da kudrete katılan adalet hüküm verme iktidarını meydana getirir. Adalet ise iyi iradeye aittir; bu yüzden Mesih doğduğunda melekler, "En yücelerde Tanrı'ya yücelik, yeryüzünde iyi iradeli insanlara esenlik" dediler. Kudret ise adaletin ardından gitmeli, önüne geçmemelidir; bu yüzden "ikincil şeyler", yani elverişli şeyler arasında sayılır; Latincede elverişli şeylere secundae denmesi de "izlemek" (sequi) fiilindendir. Yukarıda tartıştığımız gibi insanı iki şey mesut ettiğine göre —iyi istemek ve istediğini yapabilmek—, aynı tartışmada işaret edilen o sapkınlık olmamalıdır: İnsan, kendisini mesut eden iki şeyden istediğini yapabilmeyi seçip gerekeni istemeyi ihmal etmemelidir; çünkü önce iyi iradeye, sonra büyük iktidara sahip olmalıdır. İyi irade de kusurlardan arındırılmalıdır; çünkü insan onlara yenilirse kötü istemeye yenilir; o zaman iradesi nasıl iyi olur? Bu yüzden şimdi iktidar verilmesini dilemeli, ama kusurlara karşı. İnsanlar ise kusurları yenmek için kudretli olmak istemez, insanları yenmek için ister. Ne için? Gerçekte yenilmiş olarak sahte bir zafer kazanmak, hakikatte değil kanaatte galip olmak için mi? İnsan basiretli olmak istesin, cesur olmak istesin, itidalli olmak istesin, adil olmak istesin; bunları gerçekten yapabilmek için de kudreti elbette dilesin; kendi içinde, şaşılacak bir biçimde kendine karşı ve kendisi için kudretli olmayı arzulasın. İyi isteyip de yapamadığı öteki şeyleri ise, örneğin ölümsüzlüğü, gerçek ve tam bahtiyarlığı arzulamaktan vazgeçmesin ve onları sabırla beklesin.

    162

    CAPUT XIII. 17. Non autem diabolus potentia Dei, sed iustitia superandus fuit. Nam quid Omnipotente potentius? Aut cuius creaturae potestas potestati Creatoris comparari potest? Sed cum diabolus vitio perversitatis suae factus sit amator potentiae, et desertor oppugnatorque iustitiae; sic enim et homines eum tanto magis imitantur, quanto magis neglecta, vel etiam perosa iustitia, potentiae student, eiusque vel adeptione laetantur, vel inflammantur cupiditate: placuit Deo, ut propter eruendum hominem de diaboli potestate, non potentia diabolus, sed iustitia vinceretur; atque ita et homines imitantes Christum, iustitia quaererent diabolum vincere, non potentia. Non quod potentia quasi mali aliquid fugienda sit; sed ordo servandus est, quo prior est iustitia. Nam quanta potentia potest esse mortalium? Teneant ergo mortales iustitiam, potentia immortalibus dabitur. Cui comparata quantalibet eorum hominum qui potentes vocantur in terra, ridicula infirmitas invenitur, et ibi foditur peccatori fovea, ubi videntur mali plurimum posse. Cantat autem iustus et dicit: Beatus homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum, ut mitiges ei a diebus malignis, donec fodiatur peccatori fovea. Quoniam non repellet Dominus plebem suam, et haereditatem suam non derelinquet: quoadusque iustitia convertatur in iudicium, et qui habent eam, omnes recto sunt corde. Hoc ergo tempore quo differtur potentia populi Dei, non repellet Dominus plebem suam, et haereditatem suam non derelinquet; quantalibet acerba et indigna ipsa humilis atque infirma patiatur, quoadusque iustitia quam nunc habet infirmitas piorum, convertatur in iudicium, hoc est, iudicandi accipiat potestatem: quod iustis in fine servatur, cum praecedentem iustitiam ordine suo fuerit potentia subsecuta. Potentia quippe adiuncta iustitiae, vel iustitia accedens potentiae, iudiciariam potestatem facit. Pertinet autem iustitia ad voluntatem bonam: unde dictum est ab Angelis nato Christo, Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Potentia vero sequi debet iustitiam, non praeire: ideo et in rebus secundis ponitur, id est prosperis: secundae autem a sequendo sunt dictae. Cum enim beatum faciant, sicut superius disputavimus, duae res, bene velle, et posse quod velis, non debet esse illa perversitas, quae in eadem disputatione notata est, ut ex duabus rebus quae faciunt beatum, posse quod velit homo eligat, et velle quod oportet negligat; cum prius debeat habere voluntatem bonam, magnam vero postea potestatem. Bona porro voluntas purganda est a vitiis, a quibus si vincitur homo, ad hoc vincitur ut male velit, et bona iam voluntas eius quomodo erit? Optandum est itaque ut potestas nunc detur, sed contra vitia, propter quae vincenda potentes nolunt esse homines, et volunt propter vincendos homines; utquid hoc, nisi ut vere victi falso vincant, nec sint veritate, sed opinione victores? Velit homo prudens esse, velit fortis, velit temperans, velit iustus, atque ut haec veraciter possit, potentiam plane optet, atque appetat ut potens sit in seipso, et miro modo adversus se ipsum pro se ipso. Caetera vero quae bene vult, et tamen non potest, sicut est immortalitas, et vera ac plena felicitas, desiderare non cesset, et patienter exspectet.

    163

  1. Öyleyse şeytanı yenen adalet hangisidir? İsa Mesih'in adaletinden başka hangisi olabilir? Peki nasıl yenildi? Mesih'te ölümü hak eden hiçbir şey bulamadığı halde onu yine de öldürdü. Elbette o zaman, elinde tuttuğu borçluların, hiçbir borcu olmadan öldürdüğü kişiye inandıkları için özgür bırakılması adildir. Kanla aklandığımızın söylenmesi budur. Çünkü o masum kan günahlarımızın bağışlanması için böyle döküldü. Bu yüzden Mezmurlar'da kendisine "ölüler arasında özgür" der. Çünkü ölüm borcundan özgür olarak ölen yalnız odur. Başka bir mezmurda da "Kapmadığımı o zaman ödüyordum" der; kapılan şeyle günahın anlaşılmasını istiyor, çünkü günah izin verilene karşı gasp edilmiş bir şeydir. İncil'de okunduğu gibi kendi bedeninin ağzıyla da şöyle der: "İşte bu dünyanın beyi geliyor ve bende hiçbir şey bulmuyor", yani hiçbir günah; "ama herkes bilsin ki," der, "Babamın isteğini yapıyorum; kalkın, buradan gidelim." Oradan da, kendisinin borçlu olmadığını borçlular olan bizim için ödemek üzere çileye gider. Mesih şeytanla adaletle değil kudretle iş görmek isteseydi, şeytan bu son derece hakkaniyetli hukukla yenilir miydi? Ama gerekeni önce yapmak için yapabileceğini arkaya bıraktı. Bu yüzden onun hem insan hem Tanrı olması gerekiyordu. Çünkü insan olmasaydı öldürülemezdi; Tanrı olmasaydı da, yapabileceğini istemediğine değil, istediğini yapamadığına inanılırdı; adaletin onda kudrete tercih edildiğini değil, kudretin ondan esirgendiğini sanırdık. Oysa o, insan olduğu için bizim için insanca acılara katlandı; istemeseydi bunlara katlanmayabilirdi de, çünkü aynı zamanda Tanrı'ydı. Adalet alçakgönüllülük içinde bu yüzden daha hoş kılındı; çünkü tanrılığındaki o kadar büyük kudret, isteseydi alçaltılmaya katlanmayabilirdi. Böylece bu kadar kudretli bir ölen, güçsüz ölümlüler olan bize hem adaleti tavsiye etti hem kudreti vaat etti. Çünkü bu ikisinden birini ölerek, ötekini dirilerek yaptı. Adalet uğruna haç ölümüne kadar varmaktan daha adil ne olabilir? Ölülerden dirilmekten ve içinde öldürüldüğü bedenle göğe yükselmekten daha kudretli ne olabilir? Demek ki şeytanı önce adalet, sonra kudret yendi: Adalet, çünkü Mesih'in hiçbir günahı yoktu ve şeytan onu en haksız biçimde öldürdü; kudret ise, çünkü ölmüşken dirildi ve bir daha hiç ölmeyecek. Şeytan onu öldüremeseydi bile kudret şeytanı yenmiş olurdu; gerçi ölümün kendisini dirilerek yenmek, yaşayarak ondan kaçınmaktan daha büyük bir kudret işidir. Ama Mesih'in kanıyla aklanmamız, yani günahların bağışlanmasıyla şeytanın iktidarından kurtarılmamız başka bir şeye dayanır: Şeytanın Mesih tarafından kudretle değil adaletle yenilmesine. Çünkü Mesih ölümsüz kudretinden değil, ölümlü bedende üstlendiği güçsüzlükten ötürü çarmıha gerildi; yine de Havari bu güçsüzlük için şöyle der: "Tanrı'nın güçsüzlüğü insanlardan daha güçlüdür."

    163

    CAPUT XIV. 18. Quae est igitur iustitia, qua victus est diabolus? Quae, nisi iustitia Iesu Christi? Et quomodo victus est? Quia cum in eo nihil morte dignum inveniret, occidit eum tamen. Et utique iustum est ut debitores quos tenebat, liberi dimittantur, in eum credentes quem sine ullo debito occidit. Hoc est quod iustificari dicimur in sanguine. Sic quippe in remissionem peccatorum nostrorum innocens sanguis ille effusus est. Unde se dicit in Psalmis in mortuis liberum. Solus enim a debito mortis liber est mortuus. Hinc et in alio Psalmo dicit, Quae non rapui, tunc exsolvebam: rapinam volens intelligi peccatum, quia usurpatum est contra licitum. Unde per os etiam carnis suae, sicut in Evangelio legitur, dicit, Ecce venit princeps mundi huius, et in me nihil invenit, id est, nullum peccatum: sed ut sciant omnes, inquit, quia voluntatem Patris mei facio, surgite, eamus hinc. Et pergit inde ad passionem, ut pro debitoribus nobis quod ipse non debebat exsolveret. Numquid isto iure aequissimo diabolus vinceretur, si potentia Christus cum illo agere, non iustitia voluisset? Sed postposuit quod potuit, ut prius ageret quod oportuit. Ideo autem illum esse opus erat, et hominem, et Deum. Nisi enim homo esset, non posset occidi: nisi Deus esset, non crederetur noluisse quod potuit, sed non potuisse quod voluit; nec ab eo iustitiam potentiae praelatam fuisse, sed ei defuisse potentiam putaremus. Nunc vero humana pro nobis passus est, quia homo erat; sed si noluisset, etiam hoc non pati potuisset, quia et Deus erat. Ideo gratior facta est in humilitate iustitia, quia posset si noluisset humilitatem non perpeti tanta in divinitate potentia: ac sic a moriente tam potente, nobis mortalibus impotentibus, et commendata est iustitia, et promissa potentia. Horum enim duorum unum fecit moriendo, alterum resurgendo. Quid enim iustius, quam usque ad mortem crucis pro iustitia pervenire? et quid potentius, quam resurgere a mortuis, et in caelum cum ipsa carne in qua est occisus ascendere? Et iustitia ergo prius, et potentia postea diabolum vicit: iustitia scilicet, quia nullum peccatum habuit, et ab illo iniustissime est occisus; potentia vero, quia revixit mortuus, nunquam postea moriturus. Sed potentia diabolum vicisset, etiamsi ab illo non potuisset occidi: quamvis maioris sit potentiae etiam ipsam mortem vincere resurgendo, quam vitare vivendo. Sed aliud est propter quod iustificamur in Christi sanguine, cum per remissionem peccatorum eruimur a diaboli potestate: hoc ad id pertinet, quod a Christo iustitia diabolus vincitur, non potentia. Ex infirmitate quippe quam suscepit in carne mortali, non ex immortali potentia crucifixus est Christus: de qua tamen infirmitate ait Apostolus, Quod infirmum est Dei, fortius est hominibus.

    164

  1. Öyleyse şeytanın, öldürdüğü kişi dirildiğinde yenildiğini görmek zor değildir. Daha büyük ve anlaşılması daha derin olan, şeytanın kendini galip sandığı anda, yani Mesih öldürüldüğünde yenildiğini görmektir. Çünkü o zaman o kan, hiç günahı olmayan birinin kanı olduğu için günahlarımızın bağışlanması için döküldü. Şeytan, günah suçlusu oldukları için ölüm hâline bağladığı kimseleri hak ederek elinde tutuyordu; hiçbir günahla suçlu olmayan birini hak etmeden ölüm cezasına çarptırdığı için de onları, onun hatırına hak ederek bırakmalıydı. Güçlü olan, bu adaletle yenildi ve bu bağla bağlandı; öyle ki eşyaları elinden alınsın; onun yanında, kendisi ve melekleriyle birlikte gazap kapları olanlar merhamet kaplarına dönüşsün. Havari Pavlus, ilk çağrıldığında Rabbimiz İsa Mesih'in gökten kendisine söylediği sözleri anlatır. Duyduğu başka şeylerin yanında şunun da kendisine söylendiğini anlatır: "Sana bunun için göründüm: Seni, benden gördüklerinin ve sana daha göstereceklerimin hizmetkârı ve tanığı yapmak için; seni halktan ve uluslardan kurtararak. Seni onlara körlerin gözlerini açman için gönderiyorum; karanlıktan ve şeytanın iktidarından Tanrı'ya dönsünler, günahlarının bağışlanmasını, kutsallar arasında payı ve bana olan imanı alsınlar diye." Bu yüzden aynı havari inananları Baba Tanrı'ya şükretmeye çağırırken şöyle der: "Bizi karanlığın iktidarından kurtarıp sevgili Oğlu'nun krallığına aktaran odur; onda kurtuluşumuz, günahların bağışlanması vardır." Bu kurtuluşta bizim için bir bedel olarak Mesih'in kanı verildi; şeytan onu alınca zenginleşmedi, bağlandı. Öyle ki biz onun bağlarından çözülelim; Mesih'in her borçtan özgür olarak, borçlu olmadan döktüğü kanıyla satın aldığı kimselerden hiçbirini şeytan günah ağlarına dolanmış olarak ikinci ve ebedî ölümün yıkımına kendisiyle birlikte sürükleyemesin. Mesih'in lütfuna ait olanlar, dünyanın kuruluşundan önce önceden bilinmiş, önceden belirlenmiş ve seçilmiş olanlar ise ancak Mesih'in kendisinin onlar için öldüğü kadarıyla, yalnız bedenin ölümüyle ölsünler, ruhun ölümüyle değil.

    164

    CAPUT XV. 19. Non est itaque difficile videre diabolum victum, quando qui ab illo occisus est resurrexit. Illud est maius, et ad intelligendum profundius, videre diabolum victum, quando sibi vicisse videbatur, id est, quando Christus occisus est. Tunc enim sanguis ille, quoniam eius erat qui nullum habuit omnino peccatum, ad remissionem nostrorum fusus est peccatorum, ut quia eos diabolus merito tenebat, quos peccati reos conditione mortis obstrinxit, hos per eum merito dimitteret, quem nullius peccati reum immerito poena mortis affecit. Hac iustitia victus, et hoc vinculo vinctus est fortis, ut vasa eius eriperentur, quae apud eum cum ipso et angelis eius fuerant vasa irae, et in vasa misericordiae verterentur. Haec quippe verba ipsius Domini nostri Iesu Christi de caelo ad se facta, cum primum vocatus est, narrat apostolus Paulus. Nam inter caetera quae audivit, etiam hoc sibi dictum sic loquitur: Ad hoc enim tibi apparui, ut constituam te ministrum et testem eorum quae a me vides, quibus etiam praeeo tibi, liberans te de populo et de gentibus, in quas ego mitto te aperire oculos caecorum, ut avertantur a tenebris, et a potestate satanae ad Deum, ut accipiant remissionem peccatorum, et sortem quae in sanctis, et fidem quae in me est. Unde et exhortans idem apostolus credentes ad gratiarum actionem Deo Patri: Qui eruit nos, inquit, de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae, in quo habemus redemptionem in remissionem peccatorum. In hac redemptione tanquam pretium pro nobis datus est sanguis Christi, quo accepto diabolus non ditatus est, sed ligatus: ut nos ab eius nexibus solveremur, nec quemquam secum eorum quos Christus ab omni debito liber indebite fuso suo sanguine redemisset, peccatorum retibus involutum traheret ad secundae ac sempiternae mortis exitium; sed hactenus morerentur ad Christi gratiam pertinentes, praecogniti et praedestinati et electi ante constitutionem mundi, quatenus pro illis ipse mortuus est Christus, carnis tantum morte, non spiritus.

    165

  1. Gerçi bedenin ölümü de kökence ilk insanın günahından gelmiştir; ama ondan iyi yararlanılması en şanlı şehitleri yarattı. Bu yüzden yalnız ölüm değil, bu dünyanın bütün kötülükleri, insanların acıları ve zahmetleri de, günahların ve en çok ilk günahın liyakatinden gelseler ve hayatın kendisi de bu yüzden ölüm bağıyla bağlanmış olsa bile, günahlar bağışlandıktan sonra da kalmalıydı; insan onlarla hakikat uğruna mücadele etsin, imanlıların fazileti onlarla sınansın diye. Böylece yeni insan, yeni ahit aracılığıyla bu dünyanın kötülükleri arasında yeni dünyaya hazırlanacaktı: Bu mahkûm hayatın hak ettiği sefalete bilgece katlanarak ve onun sona ereceğine basiretle sevinerek; kurtarılmış gelecek hayatın sonsuza dek sahip olacağı saadeti ise imanla ve sabırla bekleyerek. Çünkü şeytan, imanlıların üzerindeki hâkimiyetinden ve yüreklerinden dışarı atılmıştır; onların mahkûmiyeti ve imansızlığı içinde, kendisi de mahkûm olduğu halde, hüküm sürüyordu. Şimdi bu ölümlülüğün hâline göre onlara ancak, Tanrı'nın onlara yararlı olacağını bildiği kadar karşı koymasına izin verilir. Kutsal Yazılar bu konuda havarinin ağzından şöyle seslenir: "Tanrı güvenilirdir; gücünüzün yetmeyeceği biçimde denenmenize izin vermez, ama denenmeyle birlikte çıkış yolunu da sağlar ki dayanabilesiniz." İmanlıların dindarca katlandıkları bu kötülükler ya günahları düzeltmeye, ya adaleti sınayıp pekiştirmeye, ya da bu hayatın sefaletini göstermeye yarar; öyle ki gerçek ve sürekli saadetin olacağı o hayat daha ateşle arzulansın, daha ısrarla aransın. Ama bunlar, Havarinin şöyle dediği kimseler için gözetilir: "Biliyoruz ki Tanrı'yı sevenler, onun amacına göre çağrılmış kutsallar için her şey birlikte iyiliğe doğru işler. Çünkü Tanrı önceden bildiklerini, Oğlu'nun suretine benzemek üzere önceden belirledi; öyle ki Oğlu birçok kardeş arasında ilk doğan olsun. Önceden belirlediklerini çağırdı da; çağırdıklarını akladı da; akladıklarını yüceltti de." Bu önceden belirlenmişlerden hiçbiri şeytanla birlikte yok olmayacak; hiçbiri ölünceye kadar şeytanın iktidarı altında kalmayacak. Sonra yukarıda andığım söz gelir: "Öyleyse buna ne diyelim? Tanrı bizden yanaysa kim bize karşı olabilir? Kendi Oğlu'nu esirgemeyip onu hepimiz için teslim eden, onunla birlikte bize her şeyi de bağışlamaz mı?"
  1. Öyleyse Mesih'in ölümü neden olmasın? Hatta, Her Şeye Kadir'in bizi kurtarmak için kullanabileceği sayısız başka yol bir yana bırakılıp neden özellikle onun olması seçilmesin? Bunda onun tanrılığından hiçbir şey eksilmedi ya da değişmedi; üstlenilen insanlığından da insanlara o kadar büyük bir iyilik geldi ki, ebedî Tanrı Oğlu ve aynı zamanda insanoğlu olan, borçlu olmadığı zamana bağlı bir ölümü ödedi ve onunla insanları borçlu oldukları ebedî ölümden kurtardı. Şeytan günahlarımızı elinde tutuyordu ve onlar yüzünden bizi hak ederek ölüme mıhlıyordu. Kendi günahı olmayan, bunları bağışladı ve şeytan onu haksız yere ölüme götürdü. O kanın değeri o kadar büyüktü ki, Mesih'i borçlu olmadığı bir ölümle kısa bir süre için de olsa öldüren, Mesih'i giyinmiş hiç kimseyi borçlu olduğu ebedî ölümde tutmamalıydı. "Öyleyse Tanrı bize olan sevgisini şununla gösterir: Biz daha günahkârken Mesih bizim için öldü. Şimdi onun kanıyla aklandığımıza göre, onun aracılığıyla gazaptan haydi haydi kurtulacağız." "Onun kanıyla aklandık" diyor; bütün günahlardan kurtarıldığımız için elbette aklandık; bütün günahlardan kurtarıldık, çünkü hiç günahı olmayan Tanrı'nın Oğlu bizim için öldürüldü. "Öyleyse onun aracılığıyla gazaptan kurtulacağız"; elbette Tanrı'nın gazabından; bu da adil bir cezadan başka bir şey değildir. Çünkü Tanrı'nın gazabı, insanınki gibi ruhun bir hâli değildir; Kutsal Yazı'nın başka bir yerde kendisine "Sen ise, ey orduların Rabbi, sükûnetle yargılarsın" dediği kişinin gazabıdır. Tanrı'nın adil cezası böyle bir ad aldıysa, Tanrı'yla barışma da, böyle bir gazap sona ermedikçe nasıl doğru anlaşılabilir? Tanrı'ya düşman olmamız da ancak günahların adalete düşman olduğu anlamdaydı.

    165

    CAPUT XVI. 20. Quamvis enim et ipsa mors carnis de peccato primi hominis originaliter venerit, tamen bonus eius usus gloriosissimos martyres fecit. Et ideo non solum ipsa, sed omnia saeculi huius mala, dolores laboresque hominum, quanquam de peccatorum, et maxime de peccati originalis meritis veniant, unde facta est et ipsa vita vinculo mortis obstricta, tamen et remissis peccatis remanere debuerunt, cum quibus homo pro veritate certaret, et unde exerceretur virtus fidelium: ut novus homo per testamentum novum, inter mala huius saeculi novo saeculo praepararetur, miseriam quam meruit vita ista damnata sapienter tolerans, et quia finietur prudenter gratulans; beatitudinem vero quam liberata vita futura sine fine habitura est, fideliter et patienter exspectans. Diabolus enim a dominatu et a cordibus fidelium foras missus, in quorum damnatione atque infidelitate licet damnatus etiam ipse regnabat, tantum pro conditione mortalitatis huius adversari sinitur, quantum eis expedire novit, de quo sacrae Litterae personant per os apostolicum: Fidelis Deus, qui non permittet vos tentari supra id quod potestis; sed faciet cum tentatione etiam exitum, ut possitis sustinere. Prosunt autem ista mala quae fideles pie perferunt, vel ad emendanda peccata, vel ad exercendam probandamque iustitiam, vel ad demonstrandam vitae huius miseriam, ut illa ubi erit beatitudo vera atque perpetua, et desideretur ardentius, et instantius inquiratur. Sed circa eos ista servantur, de quibus Apostolus dicit: Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt sancti. Quoniam quos ante praescivit, et praedestinavit conformes imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem praedestinavit, illos et vocavit; et quos vocavit, illos et iustificavit; quos autem iustificavit, ipsos et glorificavit. Horum praedestinatorum nemo cum diabolo peribit; nemo usque ad mortem sub diaboli potestate remanebit. Deinde sequitur quod iam supra commemoravi: Quid ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui Filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum; quomodo non et cum illo omnia nobis donavit. 21. Cur ergo non fieret mors Christi? Imo cur non praetermissis aliis innumerabilibus modis, quibus ad nos liberandos uti posset Omnipotens, ipsa potissimum eligeretur ut fieret; ubi nec de divinitate eius aliquid imminutum est aut mutatum, et de humanitate suscepta tantum beneficii collatum est hominibus, ut a Dei Filio sempiterno eodemque hominis filio mors temporalis indebita redderetur, qua eos a sempiterna morte debita liberaret? Peccata nostra diabolus tenebat, et per illa nos merito figebat in morte. Dimisit ea ille qui sua non habebat, et ab illo immerito est perductus ad mortem. Tanti valuit sanguis ille, ut neminem Christo indutum in aeterna morte debita detinere debuerit, qui Christum morte indebita vel ad tempus occidit. Commendat ergo charitatem suam Deus in nobis: quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est. Multo magis iustificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Iustificati, inquit, in sanguine ipsius: iustificati plane in eo quod a peccatis omnibus liberati; liberati autem a peccatis omnibus, quoniam pro nobis est Dei Filius, qui nullum habebat, occisus. Salvi ergo erimus ab ira per ipsum: ab ira utique Dei, quae nihil est aliud quam iusta vindicta. Non enim sicut hominis, animi perturbatio est ira Dei: sed illius ira est, cui dicit alio loco sancta Scriptura, Tu autem, Domine virtutum, cum tranquillitate iudicas. Si ergo iusta divina vindicta tale nomen accepit, etiam reconciliatio Dei quae recte intelligitur, nisi cum talis ira finitur? Nec inimici eramus Deo, nisi quemadmodum iustitiae sunt inimica peccata, quibus remis

    165_2

Günahlar bağışlanınca bu türden düşmanlıklar sona erer ve Adil olan, kendi akladıklarıyla barışır. Yine de onları düşmanken bile sevdi elbette; çünkü kendi Oğlu'nu esirgemedi, biz daha düşmanken onu hepimiz için teslim etti. Bu yüzden Havari yerinde bir şekilde devamında şunu ekledi: "Çünkü düşmanken Oğlu'nun ölümüyle Tanrı'yla barıştırıldıysak" —günahların o bağışlanması bu ölümle oldu—, "barıştırılmış olarak onun hayatıyla haydi haydi kurtulacağız." Ölümle barıştırılmış olanlar hayatla kurtulacaklar. Düşmanken uğruna ölümünü verdiği kimselere dost olduklarında hayatını vereceğinden kim şüphe edebilir? "Yalnız bu da değil," der, "şimdi kendisi aracılığıyla barışmaya kavuştuğumuz Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'yla da övünüyoruz." Yalnız kurtulacağız demiyor, övünüyoruz da diyor; ama kendimizle değil Tanrı'yla; kendimiz aracılığıyla değil, yukarıda tartışılmış olanlara uygun olarak, şimdi kendisi aracılığıyla barışmaya kavuştuğumuz Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla. Sonra Havari şunu ekler: "Bu yüzden günah dünyaya bir insan aracılığıyla, ölüm de günah aracılığıyla girdiği gibi, ölüm de böylece bütün insanlara geçti; çünkü onda hepsi günah işledi." Devamında da iki insan hakkında uzun uzun tartışır: Biri ilk Adem'dir; onun torunları olan biz, onun günahı ve ölümüyle miras kalan kötülüklere bağlandık. Öteki ikinci Adem'dir; o yalnız insan değil, Tanrı'dır da; o borçlu olmadığını bizim için ödeyince, hem atalarımızdan gelen hem kendi borçlarımızdan kurtulduk. Bu yüzden şeytan, o bir insan yüzünden, onun bozulmuş bedensel arzusundan doğan herkesi elinde tuttuğuna göre, bu bir insan yüzünden de onun lekesiz ruhanî lütfuyla yeniden doğan herkesi bırakması adildir.

165_2

lis tales inimicitiae finiuntur, et reconciliantur iusto quos ipse iustificat. Quos tamen etiam inimicos utique dilexit: quandoquidem proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus, cum adhuc inimici essemus, tradidit eum. Recte ergo Apostolus secutus adiunxit, Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii eius, per quam facta est illa remissio peccatorum; multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius. In vita salvi, qui per mortem reconciliati. Quis enim dubitet daturum amicis vitam suam, pro quibus inimicis dedit mortem suam? Non solum autem, inquit, sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Iesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus. Non solum, ait, salvi erimus, sed et gloriamur: nec in nobis, sed in Deo; nec per nos, sed per Dominum nostrum Iesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus, secundum ea quae superius disputata sunt. Deinde subiungit Apostolus, Propter hoc sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt: et caetera, in quibus prolixius de duobus hominibus disputat; uno eodemque primo Adam, per cuius peccatum et mortem tanquam haereditariis malis posteri eius obligati sumus; altero autem secundo Adam, qui non homo tantum, sed etiam Deus est, quo pro nobis solvente quod non debebat, a debitis et paternis et propriis liberati sumus. Proinde quoniam propter unum illum tenebat diabolus omnes per eius vitiatam carnalem concupiscentiam generatos, iustum est ut propter hunc unum dimittat omnes per ipsius immaculatam gratiam spiritualem regeneratos.

  1. Kibirlilerin hoşlanmadığı, Mesih'in beden alışında yararımıza seyredilecek ve düşünülecek başka birçok şey de vardır. Bunlardan biri, Tanrı'nın yarattığı şeyler arasında insanın nasıl bir yeri olduğunun insana gösterilmesidir. Çünkü insan tabiatı Tanrı'yla öyle birleşebildi ki iki cevherden, dolayısıyla üç şeyden —Tanrı, ruh ve beden— tek bir kişi oldu. Böylece, aldatmak için sanki yardım edecekmiş gibi araya giren o kibirli kötü ruhlar, bedenleri yok diye kendilerini insandan üstün tutmaya cüret etmesinler; hele Tanrı'nın Oğlu aynı bedende ölmeye de tenezzül ettiği için, ölümsüz göründükleri için kendilerine tanrılar gibi tapılması gerektiğine kimseyi inandıramasınlar. Sonra, Tanrı'nın lütfu, önden giden hiçbir liyakatimiz olmadan, insan olan Mesih'te bize gösterilsin diye. Çünkü o da gerçek Tanrı'yla böylesine büyük bir birlik içinde birleşip onunla birlikte tek bir kişi olarak Tanrı'nın Oğlu olmaya, önden giden hiçbir liyakatle erişmedi; insan olmaya başladığı andan itibaren Tanrı'dır da. Bu yüzden "Söz beden oldu" denmiştir. Bir de, insanın Tanrı'ya bağlanmasının önündeki en büyük engel olan insan kibri, Tanrı'nın bu kadar büyük alçakgönüllülüğüyle kınanıp iyileştirilebilsin diye. İnsan ayrıca Tanrı'dan ne kadar uzaklaştığını ve bunun ona şifa veren bir acı olarak ne kadar yaradığını da öğrenir; insanlara hem tanrılığıyla yardım eden Tanrı, hem güçsüzlüğüyle onlara yaklaşan insan olan böyle bir aracı aracılığıyla geri dönerken. İtaatsizlik yüzünden yok olmuş olan bize, Oğul Tanrı'nın Baba Tanrı'ya haç ölümüne kadar itaat etmesinden daha büyük bir itaat örneği verilebilir miydi? İtaatin ödülü de, sonsuz hayata dirilmiş olan o büyük aracının bedeninden daha iyi nerede gösterilebilirdi? Şeytanın, yendiğine sevindiği aynı akıllı yaratık tarafından yenilmesi, hem de bütün soyu bozulmuş kökeni yüzünden bir kişi aracılığıyla elinde tuttuğu o soydan gelen biri tarafından yenilmesi, Yaratıcı'nın adaletine ve iyiliğine de uygundu.

    166

    CAPUT XVII. 22. Sunt et alia multa quae in Christi incarnatione, quae superbis displicet, salubriter intuenda atque cogitanda sunt. Quorum est unum, quod demonstratum est homini, quem locum haberet in rebus quas condidit Deus: quandoquidem sic Deo coniungi potuit humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona, ac per hoc iam ex tribus, Deo, anima et carne: ut superbi illi maligni spiritus, qui se ad decipiendum quasi ad adiuvandum medios interponunt, non ideo se audeant homini praeponere, quia non habent carnem; et maxime quia et mori in eadem carne dignatus est Filius Dei, ne ideo illi tanquam deos se coli persuadeant, quia videntur esse immortales. Deinde, ut gratia Dei nobis sine ullis praecedentibus meritis in homine Christo commendaretur: quia nec ipse ut tanta unitate Deo vero coniunctus una cum illo persona Filius Dei fieret, ullis est praecedentibus meritis assecutus; sed ex quo homo esse coepit, ex illo est et Deus: unde dictum est, Verbum caro factum est. Etiam illud est, ut superbia hominis quae maxime impedimento est ne inhaereatur Deo, per tantam Dei humilitatem redargui posset atque sanari. Discit quoque homo quam longe recesserit a Deo, et quid illi valeat ad medicinalem dolorem, quando per talem Mediatorem redit, qui hominibus et Deus divinitate subvenit, et homo infirmitate convenit. Quod autem maius obedientiae nobis praeberetur exemplum, qui per inobedientiam perieramus, quam Deo Patri Deus Filius obediens usque ad mortem crucis? Quid praemium ipsius obedientiae ubi ostenderetur melius, quam in carne tanti Mediatoris, quae ad vitam resurrexit aeternam? Pertinebat etiam ad iustitiam bonitatemque Creatoris, ut per eamdem rationalem creaturam superaretur diabolus, quam se superasse gaudebat, et de ipso genere venientem, quod genus origine vitiata per unum tenebat universum.

    167

  1. Tanrı, Tanrı ile insanlar arasındaki aracının içinde bulunacağı insanı başka bir yerden de alabilirdi elbet; günahıyla insan soyunu bağlamış olan o Adem'in soyundan değil; tıpkı ilk yarattığı insanı kimsenin soyundan yaratmadığı gibi. Öyleyse ya böyle ya da istediği başka bir yolla, ilkini yenenin onun eliyle yenileceği bir başka insan yaratabilirdi. Ama Tanrı, insan soyunun düşmanını yeneceği insanı, yenilmiş olan o soyun kendisinden almayı daha iyi buldu; yine de bir bakireden. Bu bakirenin gebeliğinin önüne beden değil ruh, şehvet değil iman geçti. İlk günahı taşıyan ötekilerin onunla ekildiği ve gebe kalındığı bedensel arzu da buna karışmadı; bu arzu bütünüyle uzak tutularak kutsal bakirelik birleşmeyle değil inanmakla döllendi. Öyle ki ilk insanın soyundan doğan, ondan yalnız soyunun kökenini alsın, suçunun kökenini değil. Çünkü doğan, suçun bulaşmasıyla bozulmuş bir tabiat değil, bütün bu türden bozuklukların tek ilacıydı. Doğan, diyorum, hiçbir günahı olmayan ve hiç olmayacak olan bir insandı; günahsız doğamayacak olanlar, günahtan kurtarılmak üzere onun aracılığıyla yeniden doğacaklardı. Gerçi evlilik iffeti, üreme organlarında bulunan bedensel arzuyu iyi kullanır; ama bu arzunun iradeye bağlı olmayan hareketleri vardır. Bunlarla da ya günahtan önce cennette hiç bulunamayacağını, ya da bulunduysa bazen iradeye direnecek türden olmadığını gösterir. Şimdi ise onun öyle olduğunu hissediyoruz ki zihnin kanununa karşı koyarak, üremek için hiçbir sebep yokken bile birleşme dürtüleri saldırır: Ona boyun eğilirse günah işlenerek doyurulur; boyun eğilmezse karşı durularak dizginlenir. Bu ikisinin de günahtan önce cennete yabancı olduğundan kim şüphe edebilir? Çünkü ne oradaki o edep yakışıksız bir şey yapıyordu, ne de o bahtiyarlık huzursuzluk veren bir şeye katlanıyordu. Bu yüzden bakirenin doğuracağı çocuğa gebe kalınırken bu bedensel arzunun orada hiç bulunmaması gerekiyordu. Ölümün faili onda ölüme layık hiçbir şey bulmayacak, ama yine de onu öldürecek, sonra da hayatın failinin ölümüyle yenilecekti. İlk Adem'i yenen ve insan soyunu elinde tutan, ikinci Adem tarafından yenilecek ve insan soyundan çıkarılıp insan suçundan kurtarılmış olan Hristiyan soyunu yitirecekti; bu kurtuluş, suç içinde olmayan ama o soydan olan biri aracılığıyla oldu. Böylece o aldatıcı, suçla yendiği soydan biri tarafından yenilecekti. Bu da insan büyüklenmesin, "övünen Rab'le övünsün" diye böyle gerçekleşti. Çünkü yenilen yalnız insandı ve kibirle tanrı olmak istediği için yenildi; yenen ise hem insan hem Tanrı'ydı ve bakireden doğarak böyle yendi; çünkü Tanrı alçakgönüllülükle o insanı, öteki kutsalları yönettiği gibi yönetmekle kalmıyor, onu bizzat taşıyordu. Tanrı'nın bu kadar büyük armağanları ve bu konuda şimdi araştırmamız ve tartışmamız uzun sürecek başka armağanlar varsa onlar, Söz beden olmasaydı hiç olmazdı.

    167

    CAPUT XVIII. 23. Poterat enim utique Deus hominem aliunde suscipere, in quo esset mediator Dei et hominum, non de genere illius Adam, qui peccato suo genus obligavit humanum; sicut ipsum quem primum creavit, non de genere creavit alicuius. Poterat ergo vel sic, vel alio quo vellet modo creare unum alium de quo vinceretur victor prioris: sed melius iudicavit, et de ipso quod victum fuerat genere assumere hominem Deus, per quem generis humani vinceret inimicum; et tamen ex virgine, cuius conceptum spiritus, non caro: fides, non libido praevenit. Nec interfuit carnis concupiscentia, per quam seminantur et concipiuntur caeteri, qui trahunt originale peccatum: sed ea penitus remotissima, credendo, non concumbendo sancta est fecundata virginitas; ut illud quod nascebatur ex propagine primi hominis, tantummodo generis, non etiam criminis originem duceret. Nascebatur namque non transgressionis contagione vitiata natura, sed omnium talium vitiorum sola medicina. Nascebatur homo, inquam, nullum habens, nullum habiturus omnino peccatum, per quem renascerentur liberandi a peccato, qui nasci non possent sine peccato. Quamvis enim carnali concupiscentia, quae inest genitalibus membris, bene utatur castitas coniugalis; habet tamen motus non voluntarios, quibus ostendit vel nullam se in paradiso ante peccatum esse potuisse, vel non talem fuisse si fuit, ut aliquando resisteret voluntati. Nunc autem illam talem esse sentimus, ut repugnans legi mentis, etiam si nulla est causa generandi, stimulos ingerat coeundi: ubi si ei ceditur, peccando satietur; si non ceditur, dissentiendo frenetur: quae duo aliena fuisse a paradiso ante peccatum, dubitare quis possit? Nam neque illa honestas faciebat aliquid indecorum, nec illa felicitas patiebatur aliquid impacatum. Oportebat itaque ut ista carnalis concupiscentia nulla ibi esset omnino, quando concipiebatur virginis partus, in quo nihil dignum morte fuerat inventurus, et eum tamen occisurus auctor mortis, auctoris vitae morte vincendus: victor primi Adam et tenens genus humanum, victus a secundo Adam et amittens genus christianum, liberatum ex humano genere ab humano crimine, per eum qui non erat in crimine, quamvis esset ex genere; ut deceptor ille ab eo vinceretur genere, quod vicerat crimine. Et hoc ita gestum est, ut homo non extollatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur. Qui enim victus est, homo tantum erat; et ideo victus est, quia superbe deus esse cupiebat: qui autem vicit, et homo erat et Deus; et ideo sic vicit natus ex virgine, quia Deus humiliter, non quomodo alios sanctos, regebat illum hominem, sed gerebat. Haec tanta Dei dona, et si qua alia sunt, quae de hac re nobis et quaerere nunc et disserere longum est, nisi Verbum caro fieret, nulla essent.

    167_2

  1. Beden olmuş Sözün bizim için zaman ve mekân içinde yaptığı ve katlandığı bütün bu şeyler, göstermeye giriştiğimiz ayrıma göre bilgeliğe değil ilme aittir. Sözün zamansız ve mekânsız, Baba'yla eşit derecede ebedî ve her yerde bütün olmasına gelince, biri bunun hakkında gücü yettiği kadar doğru bir söz söyleyebilirse, o söz bilgeliğin sözü olacaktır. Bu yüzden beden olmuş Söz, yani İsa Mesih, hem bilgeliğin hem ilmin hazinelerine sahiptir. Nitekim Havari Koloselilere yazarken şöyle der: "Sizin için, Laodikya'dakiler için ve yüzümü bedence görmemiş olan herkes için ne büyük bir mücadele verdiğimi bilmenizi istiyorum; öyle ki yürekleri teselli bulsun, sevgide birleşsinler ve anlayışın doluluğunun bütün zenginliklerine erişerek Tanrı'nın sırrını, yani bilgeliğin ve ilmin bütün hazinelerinin gizli olduğu İsa Mesih'i tanısınlar." Havari bu hazineleri ne ölçüde bilirdi, onlara ne kadar nüfuz etmişti, onların içinde ne kadar büyük şeylere varmıştı, kim bilebilir? Ben ise "Her birimize Ruh'un görünmesi yarar için verilir: Birine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü, ötekine aynı Ruh'a göre ilim sözü verilir" diye yazılmış olana dayanarak, eğer bu ikisi, bilgelik tanrısal şeylere, ilim insanî şeylere verilecek biçimde birbirinden ayrılıyorsa, ikisini de Mesih'te tanıyorum; onun her imanlısı da benimle birlikte tanır. "Söz beden oldu ve aramızda yaşadı" diye okuduğumda, Sözde Tanrı'nın gerçek Oğlu'nu anlıyorum, bedende insanın gerçek oğlunu tanıyorum; ikisini de birlikte, lütfun söze sığmaz cömertliğiyle Tanrı ve insan olan tek bir kişide birleşmiş olarak tanıyorum. Bu yüzden devamında şöyle der: "Onun yüceliğini, Baba'dan gelen biricik Oğul'un yüceliğini gördük; lütuf ve hakikatle doluydu." Lütfu ilme, hakikati bilgeliğe bağlarsak, tavsiye ettiğimiz bu iki şey arasındaki ayrımdan uzaklaşmış olmayacağımızı sanıyorum. Çünkü zaman içinde doğan şeyler arasında en yüce lütuf, insanın kişi birliği içinde Tanrı'yla birleşmiş olmasıdır; ebedî şeyler arasında ise en yüce hakikat haklı olarak Tanrı'nın Sözüne verilir. Baba'dan gelen biricik Oğul'un aynı zamanda lütuf ve hakikatle dolu olmasıyla da şu sağlandı: Bizim için zaman içinde yapılmış şeylerde, ebedî şeylerde onu kalıcı olarak seyredebilmek için kendisine duyduğumuz imanla arındığımız kişi odur. Ulusların o seçkin filozofları ise, Tanrı'nın görünmeyen şeylerini yapılmış olanlar aracılığıyla anlayıp görebildikleri halde, aracı olmadan, yani insan Mesih olmadan felsefe yaptıkları için —onun geleceğine peygamberlere, geldiğine havarilere inanmadılar—, onlar hakkında söylendiği gibi hakikati haksızlık içinde tuttular. Çünkü şeylerin en alt basamağında durdukları için, anladıkları o yüce şeylere ulaşmak üzere bazı aracılar aramaktan başka bir şey yapamadılar; böylece aldatıcı cinlerin eline düştüler ve onlar yüzünden çürümez Tanrı'nın yüceliğini çürüyen insanın, kuşların, dört ayaklıların ve sürüngenlerin suretine benzeyen şeylere çevirdiler. Putları da bu tür biçimlerde kurdular ya da onlara taptılar. Demek ki ilmimiz Mesih'tir, bilgeliğimiz de yine Mesih'tir. Zamana bağlı şeyler hakkında içimize imanı yerleştiren odur; ebedî şeyler hakkında hakikati gösteren de odur. Onun aracılığıyla ona gideriz, ilim aracılığıyla bilgeliğe yöneliriz; ama bilgeliğin ve ilmin bütün hazinelerinin gizli olduğu bir ve aynı Mesih'ten ayrılmayız. Şimdi ilimden söz ediyoruz; bilgelikten de, o bağışladığı ölçüde, sonra söz edeceğiz. Bu ikisini, insanî şeylerdeki bu bilgeliğe ya da tanrısal şeylerdeki o ilme bilgelik ya da ilim denemezmiş gibi de anlamayalım. Çünkü dilin daha geniş kullanımında ikisine de bilgelik, ikisine de ilim denebilir. Yine de şimdi ayrımlarını ele aldığımız bu şeylerin her biri ayrıca kendine özgü bir adla anılmasaydı, Havaride "Birine bilgelik sözü, ötekine ilim sözü verilir" diye hiçbir şekilde yazılmazdı.

    167_2

    CAPUT XIX. 24. Haec autem omnia quae pro nobis Verbum caro factum temporaliter et localiter fecit et pertulit, secundum distinctionem quam demonstrare suscepimus, ad scientiam pertinent, non ad sapientiam. Quod autem Verbum est sine tempore et sine loco, est Patri coaeternum et ubique totum; de quo si quisquam potest, quantum potest, veracem proferre sermonem, sermo ille erit sapientiae: ac per hoc Verbum caro factum, quod est Christus Iesus, et sapientiae thesauros habet et scientiae. Nam scribens Apostolus ad Colossenses: Volo enim vos scire, inquit, quantum certamen habeam pro vobis, et pro iis qui sunt Laodiciae, et quicumque non viderunt faciem meam in carne; ut consolentur corda eorum, copulati in charitate et in omnibus divitiis plenitudinis intellectus, ad cognoscendum mysterium Dei, quod est Christus Iesus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Quatenus noverat Apostolus thesauros istos, quantum eorum penetraverat, et in eis ad quanta pervenerat, quis potest nosse? Ego tamen secundum id quod scriptum est, Unicuique autem nostrum datur manifestatio Spiritus ad utilitatem: alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, si ita inter se distant haec duo, ut sapientia divinis, scientia humanis attributa sit rebus, utrumque agnosco in Christo, et mecum omnis eius fidelis. Et cum lego, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; in Verbo intelligo verum Dei Filium, in carne agnosco verum hominis filium, et utrumque simul in unam personam Dei et hominis ineffabili gratiae largitate coniunctum. Propter quod sequitur et dicit, Et vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis. Si gratiam referamus ad scientiam, veritatem ad sapientiam, puto nos ab illa duarum istarum rerum distinctione, quam commendavimus, non abhorrere. In rebus enim per tempus ortis, illa summa gratia est, quod homo in unitate personae coniunctus est Deo: in rebus vero aeternis summa veritas recte tribuitur Dei Verbo. Quod vero idem ipse est Unigenitus a Patre plenus gratiae et veritatis, id actum est ut idem ipse sit in rebus pro nobis temporaliter gestis, cui per eamdem fidem mundamur, ut eum stabiliter contemplemur in rebus aeternis. Illi autem praecipui gentium philosophi, qui invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspicere potuerunt, tamen quia sine Mediatore, id est, sine homine Christo philosophati sunt, quem nec venturum Prophetis, nec venisse Apostolis crediderunt, veritatem detinuerunt, sicut de illis dictum est, in iniquitate. Non potuerunt enim in his rerum infimis constituti, nisi quaerere aliqua media per quae ad illa quae intellexerant sublimia pervenirent: atque ita in deceptores daemones inciderunt, per quos factum est ut immutarent gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium. In talibus enim formis etiam idola instituerunt, sive coluerunt. Scientia ergo nostra Christus est, sapientia quoque nostra idem Christus est. Ipse nobis fidem de rebus temporalibus inserit, ipse de sempiternis exhibet veritatem. Per ipsum pergimus ad ipsum, tendimus per scientiam ad sapientiam: ab uno tamen eodemque Christo non recedimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Sed nunc de scientia loquimur, post de sapientia, quantum ipse donaverit, locuturi. Nec ista duo sic accipiamus, quasi non liceat dicere, vel istam sapientiam quae in rebus humanis est, vel illam scientiam quae in divinis. Loquendi enim latiore consuetudine, utraque sapientia, utraque scientia dici potest. Nullo modo tamen scriptum esset apud Apostolum, Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae; nisi et proprie singulis nominibus haec singula vocarentur, de quorum distinctione nunc agimus.

    168

  1. Şimdi bu uzun söylevin neyi başardığını, neyi topladığını, nereye vardığını görelim. Mesut olmak istemek bütün insanlarda vardır; ama yüreği arındırarak saadete ulaştıran iman herkeste yoktur. Böylece herkesin istemediği bu iman aracılığıyla, istemeyen hiç kimsenin bulunamayacağı saadete yönelmek gerekir. Mesut olmak istediklerini herkes kendi yüreğinde görür; bu konuda insan tabiatının birliği o kadar büyüktür ki, bunu kendi ruhundan başkasının ruhuna dair çıkaran insan yanılmaz; kısacası herkesin bunu istediğini biliyoruz. Ama pek çokları ölümsüz olabileceklerinden umut keser; oysa herkesin istediği şey, yani mesut olmak, başka türlü kimse için mümkün değildir. Yine de, mümkün olsa ölümsüz olmayı isterler; ama mümkün olduğuna inanmadıkları için onu mümkün kılacak biçimde yaşamazlar. Demek ki saadete, insan tabiatının bütün iyiliklerine, yani hem ruhun hem bedenin iyiliklerine erişmemiz için iman gereklidir. Bu imanın, bedeniyle ölülerden dirilen ve bir daha ölmeyecek olan Mesih'te belirlendiğini; kimsenin günahların bağışlanmasıyla şeytanın hâkimiyetinden onun aracılığıyla olmadan kurtulmadığını; şeytanın tarafında hayatın zorunlu olarak sefil, hem de ebediyen sefil olduğunu, bunun da hayattan çok ölüm diye adlandırılması gerektiğini yine aynı iman söyler. Bu iman hakkında, bu eserin dördüncü kitabında zaten çok şey söylemiş olsam da bu kitapta da elimden geldiği kadar, zamanın elverdiği ölçüde tartıştım; ama orada başka, burada başka bir amaçla: Orada, gönderenle gönderilenin tabiatça eşit olamayacağını söyleyenlere karşı, Mesih'in zamanın doluluğunda Baba tarafından neden ve nasıl gönderildiğini göstermek için; burada ise eyleme dönük ilmi seyre dönük bilgelikten ayırmak için.

    168

    CAPUT XX. 25. Iam itaque videamus quid sermo iste prolixus effecerit, quid collegerit, quo pervenerit. Beatos esse se velle, omnium hominum est: nec tamen omnium est fides, qua cor mundante ad beatitudinem pervenitur. Ita fit ut per istam quam non omnes volunt, ad illam tendendum sit quam nemo potest esse qui nolit. Beatos esse se velle, omnes in corde suo vident, tantaque est in hac re naturae humanae conspiratio, ut non fallatur homo qui hoc ex animo suo de animo coniicit alieno; denique omnes id velle nos novimus. Multi vero immortales se esse posse desperant, cum id quod omnes volunt, id est beati, nullus esse aliter possit: volunt tamen etiam immortales esse, si possent: sed non credendo quod possint, non ita vivunt ut possint. Necessaria ergo est fides ut beatitudinem consequamur, omnibus humanae naturae bonis, id est, et animi et corporis. Hanc autem fidem in Christo esse definitam, qui in carne resurrexit a mortuis, non moriturus ulterius: nec nisi per illum quemquam liberari a diaboli dominatu, per remissionem peccatorum: in cuius diaboli partibus necesse est miseram esse vitam, eamdemque perpetuam, quae mors est potius dicenda quam vita, eadem fides habet. De qua et in hoc libro, sicut potui, pro spatio temporis disputavi, cum iam et in quarto libro huius operis multa de hac re dixerim; sed ibi propter aliud, hic propter aliud: ibi scilicet ut ostenderem cur et quomodo Christus in plenitudine temporis a Patre sit missus, propter eos qui dicunt, eum qui misit, et eum qui missus est, aequales natura esse non posse; hic autem, ad distinguendam activam scientiam a contemplativa sapientia.

    168_2

  1. Çünkü adım adım yükselir gibi, her ikisinde de iç insanda kendi türünden bir teslis aramayı uygun bulduk; daha önce dış insanda aradığımız gibi. Öyle ki bu alt şeylerde daha çok alışmış bir zihinle, Tanrı olan o Teslis'i gücümüz ölçüsünde —eğer buna da gücümüz yeterse— hiç değilse bilmece içinde ve aynadan seyretmeye varalım. Öyleyse bu imanın sözlerini, ne anlama geldiklerini bilmeden yalnızca sesler olarak hafızasına emanet eden biri —tıpkı Yunanca bilmeyenlerin Yunanca kelimeleri, Latince ya da başka bir dili bilmeyenlerin de o dilin kelimelerini ezberde tutmaları gibi—, ruhunda bir tür teslise sahip değil midir? Çünkü kelimelerin o sesleri, onları düşünmediğinde de hafızasında durur; onları düşündüğünde hatırlayışının bakışı oradan biçimlenir; hatırlayan ve düşünenin iradesi de ikisini birleştirir. Yine de böyle yapan birinin iç insanın teslisine göre değil, daha çok dış insanınkine göre davrandığını söylemek zorundayız. Çünkü yalnız işitme denen bedensel hisse ait olanı hatırlar, istediğinde ve istediği kadar ona bakar; böyle bir düşünceyle bedensel şeylerin, yani seslerin suretlerinden başka bir şey evirip çevirmez. Ama o kelimelerin ne anlama geldiğini tutar ve yeniden düşünürse, o zaman iç insana ait bir şey yapmış olur. Ama orada bildirilen, buyrulan, vaat edilen şeyleri sevmiyorsa, iç insanın teslisine göre yaşadığı henüz ne söylenebilir ne de düşünülebilir. Çünkü onları, yanlış sanıp çürütmeye çalışmak için de tutup düşünebilir. Öyleyse orada hafızanın tuttuğu şeylerle oradan düşüncenin bakışına basılmış olanları birleştiren o irade, kendisi üçüncü olarak bir teslisi tamamlar; ama düşünülen şeyler yanlış sanılıp beğenilmiyorsa, bu teslise göre yaşanmaz. Doğru oldukları inanıldığında ve orada sevilmesi gerekenler sevildiğinde ise artık iç insanın teslisine göre yaşanır; çünkü herkes neyi seviyorsa ona göre yaşar. Peki bilinmeyen, yalnız inanılan şeyler nasıl sevilir? Bu mesele önceki kitaplarda ele alındı; kimsenin büsbütün bilmediği bir şeyi sevmediği, bilinmeyen şeylerin sevildiği söylendiğinde aslında bilinen şeylerden ötürü sevildiği bulundu. Şimdi bu kitabı, adil olanın imanla yaşadığını hatırlatarak kapatıyoruz. Bu iman sevgiyle iş görür; öyle ki basiretle, cesaretle, itidalle ve adaletle yaşamamızı sağlayan faziletlerin kendileri de hep aynı imana bağlanır; çünkü başka türlü gerçek faziletler olamazlar. Yine de faziletler bu hayatta, günahların şu ya da bu şekilde bağışlanmasını burada hiç gereksiz kılacak kadar güçlü değildir; bu bağışlanma da ancak günahların beyini kendi kanıyla yenen aracılığıyla olur. İmanlı bir insanın ruhunda bu imandan ve böyle bir hayattan gelen kavramlar, hafızada tutulduklarında, hatırlamayla seyredildiklerinde ve iradenin hoşuna gittiklerinde, kendi türünden bir teslis meydana getirir. Ama ileride onun yardımıyla söz edeceğimiz Tanrı'nın sureti henüz bu teslis içinde değildir. Bu, suretin nerede olduğu gösterildiğinde daha iyi anlaşılacaktır; okur bunu gelecek kitapta beklesin.

    168_2
    1. Placuit quippe velut gradatim ascendentibus in utraque requirere apud interiorem hominem quamdam sui cuiusque generis trinitatem, sicut prius apud exteriorem quaesivimus; ut ad illam Trinitatem quae Deus est, pro nostro modulo, si tamen vel hoc possumus, saltem in aenigmate et per speculum contuendam exercitatiore in his inferioribus rebus mente veniamus. Huius igitur verba fidei quisquis in solis vocibus memoriae commendaverit, nesciens quid significent; sicut solent qui graece nesciunt, graeca verba tenere memoriter, vel latina similiter, vel cuiusque alterius linguae, qui eius ignari sunt: nonne habet quamdam in suo animo trinitatem, quia et in memoria sunt illi verborum soni, etiam quando inde non cogitat; et inde formatur acies recordationis eius, quando de his cogitat; et voluntas recordantis atque cogitantis utrumque coniungit? Nullo modo tamen dixerimus istum, cum hoc agit, secundum trinitatem interioris hominis agere, sed potius exterioris: quia id solum meminit, et quando vult, quantum vult intuetur, quod ad sensum corporis pertinet, qui vocatur auditus, nec aliud quam corporalium rerum, id est sonorum, tali cogitatione imagines versat. Si autem quod verba illa significant, teneat et recolat; iam quidem aliquid interioris hominis agit: sed nondum dicendus vel putandus est vivere secundum interioris hominis trinitatem, si ea non diligat quae ibi praedicantur, praecipiuntur, promittuntur. Potest enim etiam ad hoc tenere atque cogitare, ut falsa esse existimans, conetur etiam redarguere. Voluntas ergo illa, quae ibi coniungit ea quae memoria tenebantur, et ea quae inde in acie cogitationis impressa sunt, implet quidem aliquam trinitatem, cum ipsa sit tertia: sed non secundum eam vivitur, quando illa quae cogitantur velut falsa non placent. Cum autem vera esse creduntur, et quae ibi diligenda sunt diliguntur, iam secundum trinitatem interioris hominis vivitur: secundum hoc enim vivit quisque quod diligit. Quomodo autem diligantur quae nesciuntur, sed tantum creduntur? Iam quaestio ista tractata est in superioribus libris, et inventum neminem diligere quod penitus ignorat; ex iis autem quae nota sunt diligi, quando diligi dicuntur ignota. Nunc librum istum ita claudimus, ut admoneamus quod iustus ex fide vivit: quae fidcs per dilectionem operatur, ita ut virtutes quoque ipsae quibus prudenter, fortiter, temperanter, iusteque vivitur, omnes ad eamdem referantur fidem: non enim aliter poterunt verae esse virtutes. Quae tamen in hac vita non valent tantum, ut aliquando non sit hic necessaria qualiumcumque remissio peccatorum; quae non fit nisi per eum qui sanguine suo vicit principem peccatorum. Ex hac fide et tali vita quaecumque notiones sunt in animo fidelis hominis, cum memoria continentur, et recordatione inspiciuntur, et voluntati placent, reddunt quamdam sui generis trinitatem. Sed imago Dei, de qua in eius adiutorio post loquemur, nondum in ipsa est: quod tunc melius apparebit, cum demonstratum fuerit ubi sit: quod in futuro volumine lector exspectet.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…