XII. Kitap
- Şimdi gelin, dış insanla iç insanın sanki sınırının nerede olduğunu görelim. Ruhumuzda hayvanla ortak olan her şeyin hâlâ dış insana ait olduğunu söylemek doğrudur. Çünkü dış insan yalnız beden sayılmayacaktır; ona kendine özgü bir hayat da eklenecektir: Bedenin yapısı ve dış şeyleri hissetmek için donatıldığı bütün hisler bu hayatla canlıdır. Bu hislerin hafızaya çakılmış suretleri hatırlanarak yeniden görüldüğünde de iş hâlâ dış insana aittir. Bütün bunlarda hayvandan, beden şeklimiz bakımından yere eğik değil dik olmamız dışında hiçbir farkımız yoktur. Bizi yaratan bununla bize şunu hatırlatır: Bedenimizin dikliğiyle kendilerinden ayrıldığımız hayvanlara, daha iyi kısmımızla, yani ruhumuzla benzemeyelim. Bu, ruhumuzu cisimlerde yüce olan şeylere atalım diye değildir; çünkü böyle şeylerde bile iradenin dinlenmesini aramak ruhu yere sermektir. Ama nasıl beden tabiatça cisimlerin yüksek olanlarına, yani gök cisimlerine doğru dik duruyorsa, ruhanî bir cevher olan ruh da ruhanî şeylerde yüksek olanlara doğru doğrultulmalıdır; kibrin kabarmasıyla değil, adaletin dindarlığıyla.137
CAPUT PRIMUM. 1. Age nunc, videamus ubi sit quasi quoddam hominis exterioris interiorisque confinium. Quidquid enim habemus in animo commune cum pecore, recte adhuc dicitur ad exteriorem hominem pertinere. Non enim solum corpus homo exterior deputabitur, sed adiuncta quadam vita sua, qua compages corporis et omnes sensus vigent, quibus instructus est ad exteriora sentienda: quorum sensorum imagines infixae in memoria, cum recordando revisuntur, res adhuc agitur ad exteriorem hominem pertinens. Atque in his omnibus non distamus a pecore, nisi quod figura corporis non proni, sed erecti sumus. Qua in re admonemur ab eo qui nos fecit, ne meliore nostri parte, id est animo, similes pecoribus simus, a quibus corporis erectione distamus. Non ut in ea quae sublimia sunt in corporibus animum proiiciamus; nam vel in talibus quietem voluntatis appetere, prosternere est animum. Sed sicut corpus ad ea quae sunt excelsa corporum, id est, ad coelestia naturaliter erectum est; sic animus, qui substantia spiritualis est, ad ea quae sunt in spiritualibus excelsa erigendus est, non elatione superbiae, sed pietate iustitiae.
- Hayvanlar da dışarıdan, bedenin hisleriyle cisimsel şeyleri hissedebilir, hafızaya çakılmış olarak onları hatırlayabilir, bunlar arasında işlerine yarayanları arzulayıp zararlı olanlardan kaçabilir. Ama şunları yapmak hayvanlarla insanlar arasında ortak değildir: Bunları not etmek; yalnız tabiatça kapılmış olanları değil, kasten hafızaya emanet edilmiş olanları da saklamak; az kalsın unutulup kayıp gidecek olanları hatırlayarak ve düşünerek yeniden basmak —öyle ki nasıl düşünce hafızanın taşıdığı şeyden biçim alıyorsa, hafızada olan şeyin kendisi de düşünceyle pekişsin—; oradan buradan hatırlanmış herhangi şeyleri alıp sanki birbirine dikerek uydurma görmeler kurmak ve bunları incelemek; bu tür şeylerde, ruhanî şeylerde değil bizzat cisimsel şeylerde, doğruya benzer olanların doğru olanlardan nasıl ayırt edildiğine bakmak. Bunlar ve bunlara benzer işler, hissedilir şeylerde ve ruhun bedenin hissi aracılığıyla oradan çektiği şeylerde yapılıp dönse de, akıldan yoksun değildir. Ama bu cisimsel şeyler hakkında cisimsiz ve ebedî akıl ölçütlerine göre yargıda bulunmak daha yüce bir akla aittir. Bu ölçütler insan zihninin üstünde olmasaydı, elbette değişmez olmazlardı; bizden de bir şey onlara bağlanmasaydı, onlara göre cisimsel şeyler hakkında yargıda bulunamazdık. Cisimsel şeyler hakkında boyutların ve şekillerin ölçütüne göre yargıda bulunuruz; zihin de bu ölçütün değişmeden kaldığını bilir.138
CAPUT II. 2. Possunt autem et pecora et sentire per corporis sensus extrinsecus corporalia, et ea memoriae fixa reminisci, atque in eis appetere conducibilia, fugere incommoda: verum ea notare, ac non solum naturaliter rapta, sed etiam de industria memoriae commendata retinere, et in oblivionem iamiamque labentia recordando atque cogitando rursus imprimere; ut quemadmodum ex eo quod gerit memoria cogitatio formatur, sic et hoc ipsum quod in memoria est cogitatione firmetur: fictas etiam visiones, hinc atque inde recordata quaelibet sumendo et quasi assuendo, componere, inspicere, quemadmodum in hoc rerum genere quae verisimilia sunt discernantur a veris, non spiritualibus, sed ipsis corporalibus: haec atque huiusmodi quamvis in sensibilibus, atque in eis quas inde animus per sensum corporis traxit agantur atque versentur, non sunt tamen rationis expertia, nec hominibus pecoribusque communia. Sed sublimioris rationis est iudicare de istis corporalibus secundum rationes incorporales et sempiternas: quae nisi supra mentem humanam essent, incommutabiles profecto non essent; atque his nisi subiungeretur aliquid nostrum, non secundum eas possemus iudicare de corporalibus. Iudicamus autem de corporalibus ex ratione dimensionum atque figurarum, quam incommutabiliter manere mens novit.
- Bizim, cisimsel ve zamana bağlı şeyleri ele alırken hayvanla ortak olmayan bir biçimde iş gören şu yanımız akıllıdır elbette; ama değişmez ve anlaşılır hakikate bağlı kaldığımız zihnimizin o akıllı cevherinden sanki bir kol gibi çekilmiş ve aşağıdaki şeyleri ele alıp yönetmeye ayrılmıştır. Nasıl bütün hayvanlar arasında erkeğe kendisine benzer bir yardımcı bulunmadı da ondan alınıp bir eş olarak biçimlendirilmesi gerektiyse, yukarıdaki ve içteki hakikate danıştığımız zihnimiz için de, cisimsel şeyleri kullanmada insan tabiatına yetecek ölçüde, hayvanlarla ortak olan ruh kısımlarından benzer bir yardımcı yoktur. Bu yüzden bizim akıllı bir yanımız, birliği bozacak bir boşanmayla koparılmış değil, ortaklığa yardım etmek üzere sanki bir kol gibi ayrılmış olarak, kendi işinin vazifesine verilir. Erkek ile kadında ikisinin tek beden olması gibi, aklımızı ve eylemimizi, ya da danışmamızı ve uygulamamızı, ya da aklı ve akla dayalı isteği, ya da bunlar başka nasıl daha anlamlı biçimde adlandırılabiliyorsa, zihnin tek bir tabiatı kucaklar. Öyle ki onlar için "İkisi tek beden olacak" dendiği gibi, bunlar için de "Tek zihinde iki" denebilsin.139
CAPUT III. 3. Illud vero nostrum quod in actione corporalium atque temporalium tractandorum ita versatur, ut non sit nobis commune cum pecore, rationale quidem est, sed ex illa rationali nostrae mentis substantia, qua subhaeremus intelligibili atque incommutabili veritati, tanquam ductum et inferioribus tractandis gubernandisque deputatum est. Sicut enim in omnibus pecoribus non inventum est viro adiutorium simile illi, nisi detractum de illo in coniugium formaretur; ita menti nostrae qua supernam et internam consulimus veritatem, nullum est ad usum rerum corporalium, quantum naturae hominis satis est, simile adiutorium ex animae partibus quas communes cum pecoribus habemus. Et ideo quiddam rationale nostrum, non ad unitatis divortium separatum, sed in auxilium societatis quasi derivatum, in sui operis dispertitur officium. Et sicut una caro est duorum in masculo et femina, sic intellectum nostrum et actionem, vel consilium et exsecutionem, vel rationem et appetitum rationalem, vel si quo alio modo significantius dici possunt, una mentis natura complectitur: ut quemadmodum de illis dictum est, Erunt duo in carne una; sic de his dici possit, Duo in mente una.
- Öyleyse insan zihninin tabiatı hakkında konuştuğumuzda tek bir şey hakkında konuşuruz; onu andığım bu iki şeye ancak vazifeleri bakımından ikiye ayırırız. Bu yüzden onda teslisi aradığımızda onun bütününde ararız; zamana bağlı şeylerdeki akıllı eylemi ebedî şeylerin seyrinden ayırıp teslisi tamamlamak için bir üçüncü şey aramayız. Teslisi zihnin bütün tabiatında şöyle bulmak gerekir: Zamana bağlı şeylerdeki eylem —bu iş için bir yardımcı gereklidir ve bu yüzden bu aşağıdaki şeyleri yönetmek üzere zihinden bir şey ayrılır— olmasa bile, teslis hiçbir yerinden bölünmemiş tek zihinde bulunmalıdır. Bu bölümleme yapıldıktan sonra ise, yalnız ebedî şeylerin seyrine ait olan kısımda sadece teslis değil, Tanrı'nın sureti de bulunur; zamana bağlı şeylerde eyleme ayrılan kısımda ise teslis bulunabilse bile Tanrı'nın sureti bulunamaz.140
CAPUT IV. 4. Cum igitur disserimus de natura mentis humanae, de una quadam re disserimus, nec eam in haec duo quae commemoravi, nisi per officia geminamus. Itaque cum in ea quaerimus trinitatem, in tota quaerimus, non separantes actionem rationalem in temporalibus a contemplatione aeternorum, ut tertium aliquid iam quaeramus quo trinitas impleatur. Sed in tota natura mentis ita trinitatem reperiri opus est, ut si desit actio temporalium, cui operi necessarium sit adiutorium, propter quod ad haec inferiora administranda derivetur aliquid mentis, in una nusquam dispertita mente trinitas inveniatur: et facta iam ista distributione, in eo solo quod ad contemplationem pertinet aeternorum, non solum trinitas, sed etiam imago Dei; in hoc autem quod derivatum est in actione temporalium, etiamsi trinitas possit, non tamen imago Dei possit inveniri.
- Bu yüzden, Tanrı'nın suretinin teslisinin, insan tabiatı söz konusu olduğunda, üç kişide bulunabileceğini ve bunun erkek ile kadının evliliğinde ve onların çocuğunda tamamlandığını düşünenler bana inandırıcı bir görüş ileri sürüyor gibi görünmüyorlar. Onlara göre erkeğin kendisi sanki Baba'nın kişisini gösterir; ondan doğmak üzere çıkan da Oğul'un kişisini. Üçüncü kişinin, sanki Ruh'unkinin, kadın olduğunu söylerler; çünkü kadın erkekten öyle çıkmıştır ki kendisi ne oğul ne kızdır, ama çocuk onun gebe kalmasıyla doğar. Nitekim Rab Kutsal Ruh için Baba'dan çıktığını söyledi; ama O, Oğul değildir. Bu kanaatin yanılgısında inandırıcı olarak ileri sürülen tek şey şudur: Kadının yaratılışının başlangıcında, Kutsal Yazı'nın sözüne göre yeterince gösterildiği üzere, bir kişiden başka bir kişi oluşturacak biçimde çıkan her şeye oğul denemez; nitekim kadının kişisi erkeğin kişisinden çıktı, ama ona erkeğin kızı denmedi. Geri kalanı ise o kadar saçma, hatta o kadar yanlıştır ki pek kolay çürütülür. Kutsal Ruh'u Tanrı'nın Oğlu'nun annesi ve Baba'nın eşi saymanın ne demek olduğunu bir yana bırakıyorum; çünkü belki buna, bunun ancak bedensel kimselerde rahatsızlık uyandırdığı, onların bedensel gebeliği ve doğumu düşündükleri diye karşılık verilecektir. Gerçi temizler için her şey temizdir ve onlar bunları bile en iffetli biçimde düşünürler; ama zihinleri ve vicdanları kirlenmiş olan kirli ve imansız kimseler için hiçbir şey temiz değildir; öyle ki bazıları bedence bir bakireden doğmuş olan Mesih'ten bile rahatsız olur. Yine de hiçbir şeyin lekelenebilir ya da bozulabilir olmadığı, hiçbir şeyin zaman içinde doğmadığı ya da biçimsizden biçimlenmediği o en yüce ruhanî şeylerde böyle şeyler söyleniyorsa —aşağı yaratılışın bu türleri de, çok çok uzaktan da olsa, onlara benzer biçimde yapılmıştır—, bunlar kimsenin ayık basiretini sarsmamalıdır; yoksa boş bir tiksintiden kaçarken zararlı bir yanılgıya düşer. Cisimsel şeylerde ruhanî şeylerin izlerini bulmaya alışsın; öyle ki oradan aklın kılavuzluğuyla yukarıya doğru yükselmeye ve bu şeylerin kendisi aracılığıyla yapıldığı değişmez hakikatin kendisine varmaya başladığında, en aşağı şeylerde küçümsediğini kendisiyle birlikte en yüksek şeylere sürüklemesin. Nitekim biri bilgeliği kendine eş olarak seçmekten utanmadı; oysa eş adı, çocuk doğurma bakımından, düşünen kişinin aklına bozulabilir bir birleşmeyi getirir. Ya da bilgelik, hem Yunancada hem Latincede dişil cinsten bir kelimeyle anıldığı için, cinsiyetçe dişi midir?141
CAPUT V. 5. Proinde non mihi videntur probabilem afferre sententiam, qui sic arbitrantur trinitatem imaginis Dei in tribus personis, quod attinet ad humanam naturam, posse reperiri, ut in coniugio masculi et feminae atque in eorum prole compleatur: quod quasi vir ipse Patris personam intimet; Filii vero, quod de illo ita processit ut nasceretur; atque ita tertiam personam velut Spiritus dicunt esse mulierem, quae ita de viro processit, ut non ipsa esset filius aut filia, quamvis ea concipiente proles nasceretur. Dixit enim Dominus de Spiritu Sancto, quod a Patre procedat, et tamen Filius non est. In huius igitur opinionis errore, hoc solum probabiliter affertur, quod in origine factae feminae, secundum sanctae Scripturae fidem satis ostenditur, non omne quod de aliqua persona ita existit, ut personam alteram faciat, filium posse dici; quandoquidem de viri persona exstitit persona mulieris, nec tamen eius filia dicta est. Caetera sane ita sunt absurda, imo vero ita falsa, ut facillime redarguantur. Omitto enim quale sit, Spiritum sanctum matrem Filii Dei putare et coniugem Patris: fortassis quippe respondeatur haec in carnalibus habere offensionem, dum corporei conceptus partusque cogitantur. Quanquam et haec ipsa castissime cogitent, quibus mundis omnia munda sunt: immundis autem et infidelibus, quorum polluta sunt et mens et conscientia, ita nihil est mundum, ut quosdam eorum etiam de virgine secundum carnem natus Christus offendat. Sed tamen in spiritualibus illis summis, ubi non est aliquid violabile aut corruptibile, nec natum ex tempore, nec ex informi formatum, si qua dicuntur talia, ad quorum similitudinem etiam ista inferioris creaturae genera, quamvis longe remotissime facta sunt, non debent cuiusquam sobriam perturbare prudentiam, ne cum vanum devitat horrorem, in perniciosum incurrat errorem. Assuescat in corporalibus ita spiritualium reperire vestigia, ut cum inde sursum versus duce ratione ascendere coeperit, ut ad ipsam incommutabilem veritatem per quam sunt facta ista perveniat, non secum ad summa pertrahat quod contemnit in infimis. Nec enim erubuit quidam, uxorem sibi eligere sapientiam, quia nomen uxoris in prole gignenda corruptibilem concubitum ingerit cogitanti: aut vero ipsa sapientia sexu femina est, quia feminini generis vocabulo et in graeca et in latina lingua enuntiatur.
- Bu görüşü, kutsal, lekelenmez ve değişmez sevgiyi, Baba Tanrı'nın eşi gibi, ondan var olan ama her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı Söz'ü doğurmak için evlat gibi olmayan bir şey olarak düşünmekten korktuğumuz için reddetmiyoruz; tanrısal Yazı onun yanlış olduğunu açıkça gösterdiği için reddediyoruz. Çünkü Tanrı, "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım" dedi; biraz sonra da şöyle denir: "Ve Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı." "Bizim" kelimesi çoğul olduğu için, insan tek bir kişinin, ister Baba'nın ister Oğul'un ister Kutsal Ruh'un suretinde yapılsaydı doğru söylenmiş olmazdı; ama Teslis'in suretinde yapıldığı için "bizim suretimizde" denmiştir. Öte yandan, aynı Teslis tek Tanrı olduğu hâlde Teslis'te üç tanrıya inanmamız gerektiğini sanmayalım diye, "Ve Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı" der; bu, "kendi suretinde" demekle birdir.
- Bu Kitaplar'da böyle alışılmış söyleyişler vardır. Bazıları katolik imanı savunsalar da bunlara dikkat etmezler ve "Tanrı, Tanrı'nın suretinde yaptı" sözünün, sanki "Baba, Oğul'un suretinde yaptı" denmiş gibi söylendiğini sanırlar. Böylece Kutsal Yazılarda Oğul'a da Tanrı dendiğini ileri sürmek isterler; sanki Oğul'a yalnız Tanrı değil gerçek Tanrı da dendiği başka, çok doğru ve çok açık kanıtlar yokmuş gibi. Bu tanıklıkta başka bir düğümü çözmeye çalışırken öyle dolaşırlar ki kurtulamazlar. Çünkü Baba insanı Oğul'un suretinde, insan Baba'nın değil Oğul'un sureti olacak biçimde yaptıysa, Oğul Baba'ya benzemez. Dindar iman ise, öğrettiği gibi, Oğul'un özün eşitliği ölçüsünde Baba'ya benzer olduğunu öğretiyorsa, Oğul'un benzerliğinde yapılmış olanın Baba'nın benzerliğinde de yapılmış olması zorunludur. Sonra Baba insanı kendi suretinde değil de Oğul'un suretinde yaptıysa, neden "İnsanı senin suretinde ve benzerliğinde yapalım" demiyor da "bizim" diyor? Çünkü insanda Teslis'in sureti meydana geliyordu; öyle ki insan bu şekilde tek gerçek Tanrı'nın sureti olsun, çünkü Teslis'in kendisi tek gerçek Tanrı'dır. Yazılarda böyle sayısız söyleyiş vardır; ama bunları anmak yetecektir. Mezmurlarda şöyle denir: "Kurtuluş Rab'bindir; bereketin halkının üzerine olsun"; sanki "Kurtuluş Rab'bindir" diye sözünü ettiğinden başka birine söylenmiş gibi. Yine der ki: "Senin sayende ayartıdan kurtulacağım, Tanrım'a umut bağlayarak surun üstünden aşacağım"; sanki "Senin sayende ayartıdan kurtulacağım" sözünü başka birine söylemiş gibi. Yine: "Halklar senin önünde, kralın düşmanlarının yüreğinde düşecekler"; sanki "senin düşmanlarının yüreğinde" diyormuş gibi. Çünkü "Halklar senin önünde düşecekler" sözünü o krala, yani Rabbimiz İsa Mesih'e söylemişti; "kralın düşmanlarının yüreğinde" derken de kral olarak onun anlaşılmasını istedi. Bu tür söyleyişler Yeni Ahit'in yazılarında daha seyrek bulunur. Ama yine de havari Romalılara şöyle der: "Bedence Davut'un soyundan kendisi için doğmuş olan, kutsallaştırma Ruhu'na göre, ölülerin dirilişiyle kudretle Tanrı'nın Oğlu olarak önceden belirlenmiş olan Oğlu hakkında, İsa Mesih Rabbimizin"; sanki yukarıda başka birinden söz ediyormuş gibi. Oysa "İsa Mesih'in ölülerinin dirilişiyle önceden belirlenmiş Tanrı'nın Oğlu" ne demektir, kudretle Tanrı'nın Oğlu olarak önceden belirlenmiş olan aynı İsa Mesih'in dirilişi değilse? Öyleyse burada "İsa Mesih'in kudretiyle Tanrı'nın Oğlu", ya da "İsa Mesih'in kutsallaştırma Ruhu'na göre Tanrı'nın Oğlu", ya da "İsa Mesih'in ölülerinin dirilişiyle Tanrı'nın Oğlu" sözünü işittiğimizde —oysa alışılmış biçimde "kendi kudretiyle", "kendi kutsallaştırma Ruhu'na göre", "onun ölülerinin dirilişiyle" ya da "kendi ölülerinin" denebilirdi— başka bir kişi anlamaya zorlanmayız; tek ve aynı kişiyi, yani Tanrı'nın Oğlu Rabbimiz İsa Mesih'i anlarız. Aynı şekilde "Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı" sözünü işittiğimizde de, daha alışılmış biçimde "kendi suretinde" denebilecekken, Teslis'te başka bir kişi anlamaya zorlanmayız; tek Tanrı olan ve insanın suretinde yapıldığı o tek ve aynı Teslis'in kendisini anlarız.142
CAPUT VI. 6. Non ergo propterea respuimus istam sententiam, quia timemus sanctam et inviolabilem atque incommutabilem charitatem, tanquam coniugem Dei Patris, de illo existentem, sed non sicut prolem ad gignendum Verbum per quod facta sunt omnia cogitare: sed quia eam falsam divina Scriptura evidenter ostendit. Dixit enim Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: paulo post autem dictum est, Et fecit Deus hominem ad imaginem Dei. Nostram certe, quia pluralis est numerus, non recte diceretur, si homo ad unius personae imaginem fieret, sive Patris, sive Filii, sive Spiritus sancti: sed quia fiebat ad imaginem Trinitatis, propterea dictum est, ad imaginem nostram. Rursus autem ne in Trinitate credendos arbitraremur tres deos, cum sit eadem Trinitas unus Deus, Et fecit, inquit, Deus hominem ad imaginem Dei: pro eo ac si diceret, Ad imaginem suam. 7. Sunt enim tales usitatae in Litteris illis locutiones, quas nonnulli etiamsi catholicam fidem asserunt, non tamen diligenter advertunt, ut putent ita dictum, Fecit Deus ad imaginem Dei; quasi diceretur, Fecit Pater ad imaginem Filii: sic volentes asserere in Scripturis sanctis Deum dictum etiam Filium, quasi desint alia verissima et manifestissima documenta, ubi non solum Deus, sed etiam verus Deus dictus est Filius. In hoc enim testimonio dum aliud solvere intendunt, sic se implicant, ut expedire non possint. Si enim Pater fecit ad imaginem Filii, ita ut non sit homo imago Patris, sed Filii, dissimilis est Patri Filius. Si autem pia fides docet, sicuti docet, Filium esse ad aequalitatem essentiae similem Patri, quod ad similitudinem Filii factum est, necesse est etiam ad similitudinem Patris factum sit. Deinde, si hominem Pater non ad suam, sed ad Filii fecit imaginem, cur non ait, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem tuam, sed ait, nostram; nisi quia Trinitatis imago fiebat in homine, ut hoc modo esset homo imago unius veri Dei, quia ipsa Trinitas unus verus Deus est? Locutiones autem sunt innumerabiles tales in Scripturis, sed has protulisse suffecerit. Est in Psalmis ita dictum, Domini est salus, et super populum tuum benedictio tua: quasi alteri dictum sit, non ei de quo dixerat, Domini est salus. Et iterum, A te, inquit, eruar a tentatione, et in Deo meo sperans transgrediar murum: quasi alteri dixerit, A te eruar a tentatione. Et iterum, Populi sub te cadent in corde inimicorum regis: ac si diceret, In corde inimicorum tuorum. Ei quippe regi dixerat, id est, Domino nostro Iesu Christo, Populi sub te cadent; quem regem intelligi voluit, cum diceret, in corde inimicorum regis. Rarius ista in Novi Testamenti litteris inveniuntur. Sed tamen ad Romanos Apostolus, De Filio suo, inquit, qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum sanctificationis ex resurrectione mortuorum Iesu Christi Domini nostri: tanquam de alio supra diceret. Quid est enim Filius Dei praedestinatus ex resurrectione mortuorum Iesu Christi, nisi eiusdem Iesu Christi qui praedestinatus est Filius Dei in virtute? Ergo quomodo hic cum audivimus, Filius Dei in virtute Iesu Christi, aut, Filius Dei secundum Spiritum sanctificationis Iesu Christi, aut, Filius Dei ex resurrectione mortuorum Iesu Christi; cum dici potuisset usitate, In virtute sua, aut, Secundum Spiritum sanctificationis suae, aut, Ex resurrectione mortuorum eius, vel mortuorum suorum: non cogimur intelligere aliam personam, sed unam eamdemque, scilicet Filii Dei Domini nostri Iesu Christi. Ita cum audimus, Fecit Deus hominem ad imaginem Dei: quamvis posset usitatius dici, Ad imaginem suam; non tamen cogimur aliam personam intelligere in Trinitate, sed ipsam unam eamdemque Trinitatem, quae est unus Deus, et ad cuius imaginem factus est homo.
- Durum böyle olduğuna göre, Teslis'in bu aynı suretini tek bir insanda değil de üç insanda, babada, annede ve oğulda anlarsak, demek ki insan kendisine bir eş yapılmadan ve çocuk üretmeden önce Tanrı'nın suretinde yapılmış değildi; çünkü henüz teslis yoktu. Yoksa biri şöyle mi diyecek: Teslis zaten vardı; çünkü kendi biçimleriyle henüz olmasa da, kökendeki tabiatlarıyla kadın erkeğin böğründe, oğul da babanın belinde zaten vardı? Öyleyse Kutsal Yazı, "Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı" dedikten sonra neden sözünü şöyle sürdürdü: "Tanrı onu yaptı; erkek ve dişi olarak onları yaptı ve onları kutsadı"? Ya da şöyle ayırmak gerekiyorsa: önce "Ve Tanrı insanı yaptı", ardından "Tanrı'nın suretinde onu yaptı" gelsin ve üçüncü ek de "erkek ve dişi olarak onları yaptı" olsun. Çünkü bazıları "Onu erkek ve dişi olarak yaptı" demekten korktular; hermafrodit denen kimseler gibi canavarca bir şey anlaşılmasın diye. Oysa "İkisi tek beden olacak" sözü yüzünden, ikisi bu şekilde de yalana düşmeden tekil sayıda anlaşılabilir. Öyleyse, söze başladığım gibi, Kutsal Yazı Tanrı'nın suretinde yapılmış insan tabiatında neden erkek ile dişiden başkasını anmaz? Teslis'in suretini tamamlamak için, kadın böğürde bulunduğu gibi oğul da henüz babanın belinde bulunsa da, oğlu da eklemesi gerekirdi. Yoksa kadın zaten yapılmıştı da Kutsal Yazı, nasıl yapıldığını sonradan daha dikkatle açıklayacağı şeyi burada kısa bir özetle toplamıştı ve oğul henüz doğmadığı için anılamadı mı? Sanki Kutsal Ruh, sonradan yeri gelince doğan oğlu anlatacakken bunu da o kısalıkla kucaklayamazmış gibi! Nitekim erkeğin böğründen alınan kadını sonradan yeri gelince anlattı, ama burada onu anmayı da ihmal etmedi.142_2
- Quae cum ita sint, si eamdem Trinitatis imaginem, non in uno, sed in tribus hominibus acceperimus, patre et matre et filio, non erat ergo ad imaginem Dei factus homo antequam uxor ei fieret, et antequam filium propagarent; quia nondum erat trinitas. An dicit aliquis: Iam trinitas erat, quia etsi nondum forma propria, iam tamen originali natura et mulier erat in latere viri et filius in lumbis patris? Cur ergo, cum Scriptura dixisset, Fecit Deus hominem ad imaginem Dei; contexuit dicens, Fecit Deus eum; masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos? Vel si ita distinguendum est, Et fecit Deus hominem; ut deinde inferatur, ad imaginem Dei fecit illum; et tertia subiunctio sit, masculum et feminam fecit eos. Quidam enim timuerunt dicere, Fecit eum masculum et feminam, ne quasi monstruosum aliquid intelligeretur, sicuti sunt quos hermaphroditos vocant: cum etiam sic non mendaciter possit intelligi utrumque in numero singulari, propter id quod dictum est, Duo in carne una. Cur ergo, ut dicere coeperam, in natura hominis ad imaginem Dei facta, praeter masculum et feminam non commemorat Scriptura? Ad implendam quippe imaginem Trinitatis debuit addere et filium, quamvis adhuc in lumbis patris constitutum, sicut mulier erat in latere. An forte iam acta erat et mulier; et Scriptura brevi complexione constrinxerat, quod postea quemadmodum sit factum, diligentius explicaret; et propterea filius commemorari non potuit, quia nondum erat natus? quasi et hoc non poterat ea brevitate complecti Spiritus sanctus, suo loco postea natum filium narraturus, sicut mulierem de viri latere assumptam suo postmodum loco narravit, et tamen hic eam nominare non praetermisit.
- Öyleyse insanın en yüce Teslis'in, yani Tanrı'nın suretinde yapıldığını, aynı suret üç insanda anlaşılacak biçimde anlamamalıyız; özellikle de havari erkeğin Tanrı'nın sureti olduğunu söylediği ve bu yüzden kadına örtmesini buyurduğu baş örtüsünü erkekten kaldırdığı için. Şöyle der: "Erkek başını örtmemelidir, çünkü Tanrı'nın sureti ve yüceliğidir. Kadın ise erkeğin yüceliğidir." Öyleyse buna ne diyeceğiz? Kadın kendi kişisiyle Teslis'in suretini tamamlıyorsa, erkeğin böğründen alındıktan sonra neden erkeğe hâlâ suret deniyor? Ya da insanın üç kişisinden biri de Tanrı'nın sureti denebiliyorsa —nitekim en yüce Teslis'in kendisinde de kişilerin her biri Tanrı'dır—, neden kadın da Tanrı'nın sureti değildir? Çünkü erkek Tanrı'nın sureti olduğu için ona yasaklanan şey, yani başını örtmek, kadına buyrulur.
- Ama havarinin kadının değil erkeğin Tanrı'nın sureti olduğunu söylemesinin, Yaratılış'ta yazılı olan şu sözle nasıl çelişmediğini görmek gerekir: "Tanrı insanı yaptı, Tanrı'nın suretinde onu yaptı; erkek ve dişi olarak onları yaptı ve onları kutsadı." Bu söz, Tanrı'nın suretinde yapılmış olanın, iki cinsiyetle tamamlanan insan tabiatının kendisi olduğunu söyler ve kadını Tanrı'nın suretinin anlaşılmasından ayırmaz. Çünkü Tanrı'nın insanı Tanrı'nın suretinde yaptığını söyledikten sonra, "Onu erkek ve dişi olarak yaptı" der; ya da başka bir ayırmayla, "erkek ve dişi olarak onları yaptı". Öyleyse havariden, erkeğin Tanrı'nın sureti olduğunu ve bu yüzden başını örtmesinin yasaklandığını, kadının ise öyle olmadığını ve bu yüzden kendisine bunu yapmasının buyrulduğunu nasıl işittik? Sanırım sebebi, insan zihninin tabiatını ele alırken daha önce söylediğim şeydir: Kadın, erkeğiyle birlikte Tanrı'nın suretidir; öyle ki o cevherin bütünü tek bir surettir. Ama kadın yardımcı olarak ayrıldığında, yalnız kendisini ilgilendiren yönüyle Tanrı'nın sureti değildir; erkek ise yalnız kendisini ilgilendiren yönüyle, kadınla tek bir bütün olarak birleşmiş olduğu zamanki kadar tam ve bütün olarak Tanrı'nın suretidir. İnsan zihninin tabiatı hakkında da böyle demiştik: Zihin bütünüyle hakikati seyrederse Tanrı'nın suretidir; ondan bir şey ayrılıp bir tür yönelimle zamana bağlı şeylerin işlerine çevrildiğinde de, seyredip danıştığı hakikate bakan yönüyle yine Tanrı'nın suretidir; aşağıdaki işleri yapmaya yöneldiği yönüyle ise Tanrı'nın sureti değildir. Ebedî olana doğru ne kadar uzanırsa oradan Tanrı'nın suretine göre o kadar çok biçim aldığı için, kendini oradan alıkoysun ve ölçülendirsin diye dizginlenmemelidir; bu yüzden erkek başını örtmemelidir. Ama cisimsel ve zamana bağlı şeylerle uğraşan o akıllı eylem için aşağıdaki şeylere aşırı ilerlemek tehlikelidir; bu yüzden başının üstünde bir yetki işareti taşımalıdır. Bunu örtü gösterir; örtü, o eylemin dizginlenmesi gerektiğini ifade eder. Çünkü kutsal ve dindar bir işaret kutsal meleklerin hoşuna gider. Tanrı ise zamana göre görmez; bir şey zaman içinde ve geçici olarak yapıldığında onun görmesinde ve ilminde yeni bir şey meydana gelmez; oysa hayvanların ve insanların bedensel hisleri, hatta meleklerin göksel hisleri bundan etkilenir.
- Havari Pavlus'un erkek ile dişinin bu açık cinsiyetinde daha gizli bir şeyin sırrını tasvir ettiği şuradan da anlaşılabilir: Başka bir yerde gerçek dul kadının yalnız bırakılmış, çocuksuz ve torunsuz olduğunu, ama yine de Rab'be umut bağlaması ve gece gündüz dualarda direnmesi gerektiğini söyler; burada ise aldatılıp suça düşen kadının çocuk doğurmakla kurtulacağını belirtir ve ekler: "Eğer imanda, sevgide ve ölçülülükle kutsallıkta kalırlarsa." Sanki iyi bir dul kadının çocuğu olmasa ya da olan çocukları iyi işlerde kalmak istemeseler, bu ona zarar verebilirmiş gibi! Ama iyi işler denen şeyler sanki hayatımızın çocuklarıdır; herkesin nasıl bir hayat sürdüğü, yani bu zamana bağlı şeyleri nasıl yaptığı bu hayata göre sorulur; Yunanlar bu hayata zōē değil, bios derler. Bu iyi işler en çok merhamet vazifelerinde yerine getirilir; merhamet işleri ise ne Mesih'e inanmayan putperestlere ya da Yahudilere, ne de iman, sevgi ve ölçülü kutsallığın bulunmadığı herhangi bir sapkına ya da bölücüye hiçbir fayda sağlamaz. Öyleyse havarinin neyi ifade etmek istediği açıktır; bunu mecazî ve gizemli bir biçimde söylemiştir, çünkü kadının başının örtülmesinden söz ediyordu; bu söz de gizli bir sırra yöneltilmezse boş kalır.143
CAPUT VII. 9. Non itaque ita debemus intelligere hominem factum ad imaginem summae Trinitatis, hoc est ad imaginem Dei, ut eadem imago in tribus intelligatur hominibus: praesertim cum Apostolus virum dicat esse imaginem Dei, et propterea velamentum ei capitis demat, quod mulieri adhibendum monet, ita loquens: Vir quidem non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Mulier autem gloria viri est. Quid ergo dicemus ad haec? Si pro sua persona mulier adimplet imaginem Trinitatis, cur ea detracta de latere viri adhuc ille imago dicitur? Aut si et una persona hominis ex tribus potest dici imago Dei, sicut in ipsa summa Trinitate, et unaquaeque persona Deus est, cur et mulier non est imago Dei? Nam et propterea caput velare praecipitur, quod ille quia imago Dei est prohibetur. 10. Sed videndum est quomodo non sit contrarium quod dicit Apostolus, non mulierem, sed virum esse imaginem Dei, huic quod scriptum est in Genesi, Fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum; masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos. Ad imaginem Dei quippe naturam ipsam humanam factam dicit, quae sexu utroque completur, nec ab intelligenda imagine Dei separat feminam. Dicto enim quod fecit Deus hominem ad imaginem Dei, Fecit eum, inquit, masculum et feminam: vel certe alia distinctione, masculum et feminam fecit eos. Quomodo ergo per Apostolum audivimus virum esse imaginem Dei, unde caput velare prohibetur, mulierem autem non, et ideo ipsa hoc facere iubetur? nisi, credo, illud quod iam dixi, cum de natura humanae mentis agerem, mulierem cum viro suo esse imaginem Dei, ut una imago sit tota illa substantia: cum autem ad adiutorium distribuitur, quod ad eam ipsam solam attinet, non est imago Dei; quod autem ad virum solum attinet, imago Dei est, tam plena atque integra, quam in unum coniuncta muliere. Sicut de natura humanae mentis diximus, quia et si tota contempletur veritatem, imago Dei est; et cum ex ea distribuitur aliquid, et quadam intentione derivatur ad actionem rerum temporalium, nihilominus ex qua parte conspectam consulit veritatem, imago Dei est; ex qua vero intenditur in agenda inferiora, non est imago Dei. Et quoniam quantumcumque se extenderit in id quod aeternum est, tanto magis inde formatur ad imaginem Dei, et propterea non est cohibenda, ut se inde contineat ac temperet; ideo vir non debet velare caput. Quia vero illi rationali actioni quae in rebus corporalibus temporalibusque versatur, periculosa est nimia in inferiora progressio; debet habere potestatem super caput, quod indicat velamentum quo significatur esse cohibenda. Grata est enim sanctis Angelis sacrata et pia significatio. Nam Deus non ad tempus videt, nec aliquid novi fit in eius visione atque scientia, cum aliquid temporaliter ac transitorie geritur, sicut inde afficiuntur sensus vel carnales animalium et hominum, vel etiam coelestes Angelorum. 11. In isto quippe manifesto sexu masculi et feminae apostolus Paulus occultioris cuiusdam rei figurasse mysterium, vel hinc intelligi potest, quod cum alio loco dicat, veram viduam esse desolatam, sine filiis et nepotibus, et tamen eam sperare debere in Dominum, et persistere in orationibus nocte et die, hic indicat mulierem seductam in praevaricatione factam, salvam fieri per filiorum generationem: et addidit, si permanserint in fide, et dilectione, et sanctificatione cum sobrietate. Quasi vero possit obesse bonae viduae, si vel filios non habuerit, vel ii quos habuerit, in bonis operibus permanere noluerint. Sed quia ea quae dicuntur opera bona, tanquam filii sunt vitae nostrae, secundum quam quaeritur cuius vitae sit quisque, id est, quomodo agat haec temporalia, quam vitam Graeci non ζωήν, sed βίον, vocant; et haec opera bona maxime in officiis misericordiae frequentari solent; opera vere misericordiae nihil prosunt, sive Paganis, sive Iudaeis qui Christo non credunt, sive quibuscumque haereticis vel schismaticis ubi fides et dilectio et sobria sanctificatio non invenitur: manifestum est quid Apostolus significare voluerit; ideo figurate ac mystice, quia de velando mulieris capite loquebatur, quod nisi ad aliquod secretum sacramenti referatur, inane remanebit.
- Çünkü yalnız en doğru akıl değil, havarinin kendi otoritesi de bildirir ki insan Tanrı'nın suretinde beden biçimine göre değil, akıllı zihne göre yapılmıştır. Tanrı'nın bedensel uzuvların çizgileriyle çevrelenip sınırlandığını sanan düşünce çirkin biçimde boştur. Aynı mübarek havari şöyle demiyor mu: "Zihninizin ruhunda yenilenin ve Tanrı'ya göre yaratılmış olan yeni insanı giyinin"; başka bir yerde de daha açıkça: "Eski insanı işleriyle birlikte üzerinizden çıkarıp, kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımaya doğru yenilenen yeni insanı giyinin"? Öyleyse zihnimizin ruhunda yenileniyorsak ve kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımaya doğru yenilenen yeni insan da o ise, insanın kendisini yaratanın suretinde bedene göre ya da ruhun herhangi bir kısmına göre değil, Tanrı'yı tanımanın bulunabileceği akıllı zihne göre yapıldığından kimse kuşku duymaz. Bu yenilenmeye göre Mesih'in vaftiziyle Tanrı'nın oğulları da oluruz; yeni insanı giyinirken de imanla Mesih'i giyinmiş oluruz. Öyleyse kadınları bu ortaklıktan kim uzak tutabilir? Onlar lütfun bizimle birlikte mirasçılarıdır; aynı havari başka bir yerde de şöyle der: "Hepiniz Mesih İsa'ya imanla Tanrı'nın oğullarısınız. Mesih'te vaftiz edilen hepiniz Mesih'i giyindiniz. Artık ne Yahudi ne Yunanlı, ne köle ne özgür, ne erkek ne dişi vardır; çünkü hepiniz Mesih İsa'da birsiniz." Peki imanlı kadınlar bedenlerinin cinsiyetini mi yitirdiler? Hayır; ama cinsiyetin bulunmadığı yerde Tanrı'nın suretine göre yenilendikleri için, insan da cinsiyetin bulunmadığı yerde, yani zihninin ruhunda Tanrı'nın suretinde yapılmıştır. Öyleyse erkek Tanrı'nın sureti ve yüceliği olduğu için başını örtmemeli, kadın ise erkeğin yüceliği olduğu için örtmeli diye neden denir? Sanki kadın, kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımaya doğru yenilenen zihninin ruhunda yenilenmiyormuş gibi! Ama kadın bedenin cinsiyetiyle erkekten ayrıldığı için, onun bedensel örtüsünde, aklın zamana bağlı şeyleri yönetmeye eğilen o kısmı uygun biçimde tasvir edilebildi. Öyle ki insan zihni ancak ebedî akıl ölçütlerini seyretmeye ya da onlara danışmaya bağlandığı yönüyle Tanrı'nın sureti kalsın; bu yönün yalnız erkeklerde değil kadınlarda da bulunduğu açıktır.143_2
- Sicut enim non solum veracissima ratio, sed etiam ipsius Apostoli declarat auctoritas, non secundum formam corporis homo factus est ad imaginem Dei, sed secundum rationalem mentem. Cogitatio quippe turpiter vana est, quae opinatur Deum membrorum corporalium lineamentis circumscribi atque finiri. Porro autem nonne idem beatus apostolus dicit, Renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, eum qui secundum Deum creatus est; et alibi apertius, Exuentes vos, inquit, veterem hominem cum actibus eius, induite novum qui renovatur in agnitionem Dei secundum imaginem eius qui creavit eum? Si ergo spiritu mentis nostrae renovamur, et ipse est novus homo qui renovatur in agnitionem Dei secundum imaginem eius qui creavit eum; nulli dubium est, non secundum corpus, neque secundum quamlibet animi partem, sed secundum rationalem mentem, ubi potest esse agnitio Dei, hominem factum ad imaginem eius qui creavit eum. Secundum hanc autem renovationem efficimur etiam filii Dei per baptismum Christi, et induentes novum hominem, Christum utique induimus per fidem. Quis est ergo qui ab hoc consortio feminas alienet, cum sint nobiscum gratiae cohaeredes; et alio loco idem apostolus dicat, Omnes enim filii Dei estis per fidem in Christo Iesu. Quicumque enim in Christo baptizati estis, Christum induistis. Non est Iudaeus neque Graecus, non est servus neque liber, non est masculus neque femina: omnes enim vos unum estis in Christo Iesu? Numquidnam igitur fideles feminae sexum corporis amiserunt? Sed quia ibi renovantur ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, ibi factus est homo ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, hoc est in spiritu mentis suae. Cur ergo vir propterea non debet caput velare, quia imago est et gloria Dei; mulier autem debet, quia gloria viri est, quasi mulier non renovetur spiritu mentis suae, qui renovatur in agnitionem Dei secundum imaginem eius qui creavit illum? Sed quia sexu corporis distat a viro, rite potuit in eius corporali velamento figurari pars illa rationis, quae ad temporalia gubernanda deflectitur; ut non maneat imago Dei, nisi ex qua parte mens hominis aeternis rationibus conspiciendis vel consulendis adhaerescit, quam non solum masculos, sed etiam feminas habere manifestum est.
- Demek ki onların zihinlerinde ortak tabiat tanınır; bedenlerinde ise tek zihnin kendi içindeki bölümlenişi tasvir edilir. Öyleyse ruhun kısımları boyunca bir tür inceleme basamaklarıyla içeriye doğru yükselenler için, hayvanlarla ortak olmayan bir şeyin karşımıza çıkmaya başladığı yerde akıl başlar; iç insan da artık orada tanınabilir. Ama bu iç insan da, zamana bağlı şeylerin yönetimi kendisine verilmiş olan o akıl aracılığıyla, ölçüsüz bir ilerleyişle dış şeylere fazlasıyla kayarsa ve başı da buna razı olursa —yani danışmanın gözetleme kulesinde sanki erkek payıyla başkanlık eden akıl onu tutup dizginlemezse—, faziletini kıskanan düşmanları, yani şeytanlar ve onların önderi İblis arasında eskir. Ebedî şeylerin o görmesi de, eşiyle birlikte yasak meyveyi yiyen başın kendisinden de çekilip alınır; öyle ki gözlerinin ışığı artık onunla değildir. Böylece ikisi de hakikatin o aydınlatmasından soyulmuş olarak ve vicdanın gözleri, ne kadar utanç verici ve yakışıksız kaldıklarını görmek üzere açılmış olarak, tatlı meyvelerin yaprakları gibi, ama meyvelerin kendileri olmaksızın, iyi işin meyvesi olmadan güzel sözler örerler; öyle ki kötü yaşarken sanki iyi konuşarak çirkinliklerini örtsünler.144
CAPUT VIII. 13. Ergo in eorum mentibus communis natura cognoscitur; in eorum vero corporibus ipsius unius mentis distributio figuratur. Ascendentibus itaque introrsus quibusdam gradibus considerationis per animae partes, unde incipit aliquid occurrere, quod non sit nobis commune cum bestiis, inde incipit ratio, ubi homo interior iam possit agnosci. Qui etiam ipse si per illam rationem cui temporalium rerum administratio delegata est, immoderato progressu nimis in exteriora prolabitur, consentiente sibi capite suo, id est, non eam cohibente atque refrenante illa quae in specula consilii praesidet quasi virili portione, inveteratur inter inimicos suos virtutis invidos daemones cum suo principe diabolo: aeternorumque illa visio ab ipso etiam capite cum coniuge vetitum manducante subtrahitur, ut lumen oculorum eius non sit cum illo; ac sic ab illa illustratione veritatis ambo nudati, atque apertis oculis conscientiae ad videndum quam inhonesti atque indecori remanserint, tanquam folia dulcium fructuum, sed sine ipsis fructibus, ita sine fructu boni operis bona verba contexunt, ut male viventes quasi bene loquendo contegant turpitudinem suam.
- Çünkü kendi gücünü seven ruh, ortak bütünden kendine ait bir parçaya kayar. Günahın başlangıcı denen o dönek kibir, yaratılışın bütünlüğü içinde Tanrı'yı yönetici olarak izleyip onun kanunlarıyla en iyi biçimde yönetilebilecekken, bütünden daha fazlasını arzulayıp bunu kendi kanunuyla yönetmeye kalkışır; ama bütünlükten daha büyük bir şey olmadığı için parçaya ait bir kaygıya itilir ve böylece daha fazlasını arzulayarak küçülür. Bu yüzden açgözlülüğe de bütün kötülüklerin kökü denir. Ruh, bütünlüğü yöneten kanunlara aykırı olarak kendine özgü bir şey yapmaya çalıştığı her şeyi, parça olarak sahip olduğu kendi bedeni aracılığıyla yapar. Böylece dışarıdaki suretlerden ve bedensel hareketlerden hoşlanır; onları içeride kendisiyle birlikte taşımadığı için, hafızaya çaktığı suretlerine sarılır ve hayalî bir zinayla çirkin biçimde kirlenir. Bütün işlerini şu gayelere yöneltir: Ya bedenin hisleri aracılığıyla bedensel ve zamana bağlı şeyleri merakla arar, ya şişkin bir gururla, bedensel hislere kendini vermiş öteki ruhlardan daha yüksek olmaya özenir, ya da bedensel hazzın çamurlu girdabına dalar.145
CAPUT IX. 14. Potestatem quippe suam diligens anima, a communi universo ad privatam partem prolabitur: et apostatica illa superbia, quod initium peccati dicitur, cum in universitate creaturae Deum rectorem secuta, legibus eius optime gubernari potuisset, plus aliquid universo appetens, atque id sua lege gubernare molita, quia nihil est amplius universitate, in curam partilem truditur, et sic aliquid amplius concupiscendo minuitur; unde et avaritia dicitur radix omnium malorum: totumque illud ubi aliquid proprium contra leges, quibus universitas administratur, agere nititur, per corpus proprium gerit, quod partiliter possidet; atque ita formis et motibus corporalibus delectata, quia intus ea secum non habet, cum eorum imaginibus, quas memoriae fixit, involvitur, et phantastica fornicatione turpiter inquinatur, omnia officia sua ad eos fines referens, quibus curiose corporalia ac temporalia per corporis sensus quaerit, aut tumido fastu aliis animis corporeis sensibus deditis esse affectat excelsior, aut coenoso gurgite carnalis voluptatis immergitur.
- Ruh iyi bir iradeyle iç ve yüksek şeyleri kavramak için ya kendine ya başkalarına danışır; bu şeylere özel olarak değil, onları seven herkes hiçbir darlık ya da kıskançlık duymadan, iffetli bir kucaklayışla ortaklaşa sahip olur. Bu sırada zamana bağlı şeylerdeki bilgisizlik yüzünden bir şeyde yanılırsa —çünkü bunu da zaman içinde yapar— ve yapması gereken eylem ölçüsünü tutturamazsa, bu insanca bir ayartıdır. Sanki dönüş yolunu katettiğimiz bu hayatı, bizi insanca olmayan bir ayartıya yakalatmayacak biçimde sürdürmek büyük bir iştir. Çünkü bu günah bedenin dışındadır, zina sayılmaz ve bu yüzden pek kolay bağışlanır. Ama beden aracılığıyla hissedilen şeyleri elde etmek için, deneme, üstün gelme ya da dokunma arzusuyla, iyiliğinin gayesini bunlara koymak üzere bir şey yaptığında, ne yaparsa çirkin yapar. Kendi bedenine karşı günah işleyerek zina eder; cisimsel şeylerin aldatıcı hayallerini içeriye kapar ve boş bir düşünceyle birbirine ekler, öyle ki tanrısal bir şey bile ona ancak böyle görünür. Kendi başına açgözlü olarak yanılgılara gebe kalır, kendi başına savurgan olarak gücünü tüketir. Ama bu kadar çirkin ve sefil bir zinaya başlangıçtan birden atılmazdı; yazıldığı gibi: "Küçük şeyleri hor gören yavaş yavaş düşer."146
CAPUT X. 15. Cum ergo bona voluntate ad interiora et superiora percipienda, quae non privatim, sed communiter ab omnibus qui talia diligunt, sine ulla angustia vel invidia casto possidentur amplexu, vel sibi vel aliis consulit; et si fallatur in aliquo per ignorantiam temporalium, quia et hoc temporaliter gerit, et modum agendi non teneat quem debebat, humana tentatio est. Et magnum est hanc vitam sic degere, quam velut viam redeuntes carpimus, ut tentatio nos non apprehendat nisi humana. Hoc enim peccatum extra corpus est, nec fornicationi deputatur, et propterea facillime ignoscitur. Cum vero propter adipiscenda ea quae per corpus sentiuntur, propter experiendi vel excellendi vel contrectandi cupiditatem, ut in his finem boni sui ponat, aliquid agit, quidquid agit, turpiter agit; et fornicatur in corpus proprium peccans, et corporearum rerum fallacia simulacra introrsus rapiens et vana meditatione componens, ut ei nec divinum aliquid nisi tale, videatur, privatim avara fetatur erroribus, et privatim prodiga inanitur viribus. Nec ad tam turpem et miserabilem fornicationem simul ab exordio prosiliret: sed, sicut scriptum est, Qui modica spernit, paulatim decidet.
- Nasıl yılan açık adımlarla değil, pullarının en küçük kıpırtılarıyla sürünürse, düşüşün kaygan hareketi de dikkatsiz olanları azar azar ele geçirir: Tanrı'ya benzemenin sapkın bir isteğiyle başlar, hayvanlara benzemeye varır. Bu yüzden ilk giysilerinden soyulanlar, ölümlülükle deriden giysileri hak ettiler. Çünkü insanın gerçek şerefi Tanrı'nın sureti ve benzerliğidir; bu suret de ancak kendisini basana dönük olarak korunur. Öyleyse insan kendine ait olanı ne kadar az severse Tanrı'ya o kadar çok yapışır. Ama kendi gücünü deneme arzusuyla, bir tür kendi meyliyle, sanki ortaya, kendi kendine doğru yuvarlanır. Böylece o Tanrı gibi hiçbir şeyin altında olmamak isterken, kendi orta yerinden de ceza olarak en aşağıya, yani hayvanların sevindiği şeylere itilir. Böylece şerefi Tanrı'ya benzerlik, utancı ise hayvana benzerlik iken, "şeref içindeki insan anlamadı; akılsız hayvanlara benzetildi ve onlar gibi oldu." En yüksek şeylerden en aşağı şeylere, kendi ortasından geçmeden nasıl bu kadar uzağa geçebilirdi? Çünkü her zaman aynı biçimde kalan bilgeliğin sevgisi ihmal edilip değişen ve zamana bağlı şeylerin denenmesinden gelen ilim arzulandığında, bu ilim şişirir, bina etmez. Böylece ağırlaşan ruh sanki kendi ağırlığıyla saadetten dışarı atılır; kendi ortasını o denemesiyle, kendi cezasıyla, terk edilmiş iyi ile işlenmiş kötü arasındaki farkın ne olduğunu öğrenir. Gücü dökülüp yitirilmiş olduğundan da, onu tövbeye çağıran ve günahlarını bağışlayan Yaratıcısının lütfu olmadan geri dönemez. Çünkü bahtsız ruhu bu ölüm bedeninden kim kurtaracak, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu değilse? Bu lütuf hakkında, kendisi izin verdiği ölçüde, yeri gelince tartışacağız.147
CAPUT XI. 16. Quomodo enim coluber non apertis passibus, sed squamarum minutissimis nisibus repit; sic lubricus deficiendi motus negligentes minutatim occupat, et incipiens a perverso appetitu similitudinis Dei, pervenit ad similitudinem pecorum. Inde est quod nudati stola prima, pelliceas tunicas mortalitate meruerunt. Honor enim hominis verus est imago et similitudo Dei, quae non custoditur nisi ad ipsum a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhaeretur Deo, quanto minus diligitur proprium. Cupiditate vero experiendae potestatis suae, quodam nutu suo ad se ipsum tanquam ad medium proruit. Ita cum vult esse sicut ille sub nullo, et ab ipsa sui medietate poenaliter ad ima propellitur, id est, ad ea quibus pecora laetantur: atque ita cum sit honor eius similitudo Dei, dedecus autem eius similitudo pecoris, homo in honore positus non intellexit; comparatus est iumentis insipientibus, et similis factus est eis. Qua igitur tam longe transiret a summis ad infima, nisi per medium sui? Cum enim neglecta charitate sapientiae, quae semper eodem modo manet, concupiscitur scientia ex mutabilium temporaliumque experimento, inflat, non aedificat: ita praegravatus animus quasi pondere suo a beatitudine expellitur, et per illud suae medietatis experimentum poena sua discit, quid intersit inter bonum desertum malumque commissum, nec redire potest effusis ac perditis viribus, nisi gratia Conditoris sui ad paenitentiam vocantis et peccata donantis. Quis enim infelicem animam liberabit a corpore mortis huius, nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum Nostrum? De qua gratia suo loco, quantum ipse praestiterit, disseremus.
- Şimdi, Rab yardım ettiği ölçüde, aklın ilmin ait olduğu kısmı hakkında, yani bu hayatın işlerini görmek için gerekli olan zamana bağlı ve değişen şeylerin bilgisi hakkında başladığımız incelemeyi sürdürelim. İlk yaratılan iki insanın o açık evliliğinde yılan yasak ağaçtan yemedi, yalnız yemeye ikna etti; kadın da tek başına yemedi, kocasına da verdi ve birlikte yediler; oysa yılanla yalnız o konuşmuş ve yalnız o aldatılmıştı. Aynı şekilde tek bir insanda da gerçekleşen ve ayırt edilen şu durumda, bir tür gizli ve saklı evlilikle, ruhun bedensel ya da deyim yerindeyse bedenin hislerine yönelen hissî hareketi —ki bizimle hayvanlar arasında ortaktır— bilgeliğin aklından ayrı tutulmuştur. Çünkü bedensel şeyler bedenin hissiyle hissedilir; ebedî, değişmez ve ruhanî şeyler ise bilgeliğin aklıyla anlaşılır. İlmin aklına ise istek yakındır; çünkü eylemin ilmi denen akıl, bedenin hissiyle hissedilen bedensel şeylerin kendileri hakkında akıl yürütür: İyi akıl yürütürse, o bilgiyi en yüksek iyinin gayesine yöneltmek için; kötü akıl yürütürse, sahte bir saadetle içlerinde dinleneceği böyle iyiler gibi onların tadına varmak için. Zamana bağlı ve bedensel şeylerde eylemin vazifesi için akıl yürütmenin canlılığıyla uğraşan zihnin bu yönelimine, o bedensel ya da nefsanî his kendinden tat alınması için bir çekicilik sunduğunda —yani değişmez iyi olan kamusal ve ortak bir iyi gibi değil, özel ve kendine ait bir iyi gibi—, işte o zaman sanki yılan kadına konuşur. Bu çekiciliğe razı olmak ise yasak ağaçtan yemektir. Ama bu rıza yalnız düşüncenin hazzıyla yetinirse ve uzuvlar, daha yüksek danışmanın otoritesiyle, günaha haksızlığın silahları olarak sunulmayacak biçimde tutulursa, bunu sanki kadın yasak yiyeceği tek başına yemiş gibi saymak gerektiğini düşünüyorum. Ama bedenin hissiyle hissedilen şeyleri kötü kullanmaya razı olunurken herhangi bir günah, imkân olursa bedenle de tamamlanacak biçimde kararlaştırılırsa, o kadının yasak yiyeceği kendisiyle birlikte yemesi için kocasına da verdiğini anlamak gerekir. Çünkü uzuvları işe sürme ya da işten alıkoyma konusunda en yüksek yetki kendisinde olan o zihin yönelimi de kötü eyleme boyun eğip hizmet etmedikçe, zihin bir günahı yalnız tatlı tatlı düşünmeye değil, fiilen işlemeye de karar veremez.
- Elbette zihin yasak şeylerle yalnız düşüncede eğlendiğinde, onları yapmaya karar vermese de, ruha dokunur dokunmaz reddedilmesi gereken şeyleri severek tutup evirip çevirdiğinde, bunun günah olduğu inkâr edilmemelidir; ama bu, fiille yerine getirilmesine de karar verilmesinden çok daha hafiftir. Bu yüzden böyle düşünceler için de bağışlanma dilenmeli, göğüs dövülmeli ve şöyle denmelidir: "Borçlarımızı bağışla"; ardından gelen de yapılmalı ve duaya eklenmelidir: "Bizim de bize borçlu olanları bağışladığımız gibi." Çünkü o ilk iki insanda herkes kendi kişisini taşıyordu ve bu yüzden kadın yasak yiyeceği tek başına yeseydi, ölüm cezasına elbette tek başına çarptırılırdı. Ama tek bir insan için şöyle denemez: Düşünce, kendisini derhal çevirmesi gereken yasak hazlarla tek başına ve severek beslenirse ve kötülükler yapılmaya karar verilmeyip yalnız hatırda tatlı tatlı tutulursa, kadın erkeksiz mahkûm edilebilir. Buna inanmak uzak olsun! Çünkü burada tek bir kişi, tek bir insan vardır ve bütünüyle mahkûm edilecektir; meğer ki yapma iradesi olmadan, ama ruhu bunlarla eğlendirme iradesiyle yalnız düşüncenin günahları olarak hissedilen bu şeyler Aracı'nın lütfuyla bağışlansın.
- Öyleyse bu tartışmada her insanın zihninde seyir ile eylemin bir tür akıllı evliliğini aradık: Vazifeler belli ayrıntılara göre dağıtılmış olsa da, ikisinde de zihnin birliği korunuyordu. Tanrısal otoritenin ilk iki insan, yani erkek ve onun karısı hakkında —insan soyu onlardan türedi— bildirdiği tarihî hakikat saklı kalmak üzere, bu tartışma yalnız şunun anlaşılması için dinlenmelidir: Havari Tanrı'nın suretini yalnız erkeğe yükleyip kadına yüklemezken, iki insanın farklı cinsiyetinde de olsa, tek bir insanda aranacak bir şeyi ifade etmek istemiştir.148
CAPUT XII. 17. Nunc de illa parte rationis ad quam pertinet scientia, id est, cognitio rerum temporalium atque mutabilium navandis vitae huius actionibus necessaria, susceptam considerationem, quantum Dominus adiuvat, peragamus. Sicut enim in illo manifesto coniugio duorum hominum qui primi facti sunt, non manducavit serpens de arbore vetita, sed tantummodo manducandum persuasit: mulier autem non manducavit sola, sed viro suo dedit, et simul manducaverunt; quamvis cum serpente sola locuta, et ab eo sola seducta sit: ita et in hoc quod etiam in homine uno geritur et dignoscitur, occulto quodam secretoque coniugio carnalis, vel, ut ita dicam, qui in corporis sensus intenditur, sensualis animae motus, qui nobis pecoribusque communis est, seclusus est a ratione sapientiae. Sensu quippe corporis corporalia sentiuntur: aeterna vero et incommutabilia spiritualia ratione sapientiae intelliguntur. Rationi autem scientiae appetitus vicinus est: quandoquidem de ipsis corporalibus quae sensu corporis sentiuntur, ratiocinatur ea quae scientia dicitur actionis; si bene, ut eam notitiam referat ad finem summi boni; si autem male, ut eis fruatur tanquam bonis talibus in quibus falsa beatitudine conquiescat. Cum ergo huic intentioni mentis, quae in rebus temporalibus et corporalibus propter actionis officium ratiocinandi vivacitate versatur, carnalis ille sensus vel animalis ingerit quamdam illecebram fruendi se, id est tanquam bono quodam privato et proprio, non tanquam publico atque communi quod est incommutabile bonum, tunc velut serpens alloquitur feminam. Huic autem illecebrae consentire, de ligno prohibito manducare est. Sed iste consensus si sola cogitationis delectatione contentus est, superioris vero auctoritate consilii ita membra retinentur, ut non exhibeantur iniquitatis arma peccato; sic habendum existimo velut cibum vetitum mulier sola comederit. Si autem in consensione male utendi rebus quae per sensum corporis sentiuntur, ita decernitur quodcumque peccatum, ut si potestas sit, etiam corpore compleatur; intelligenda est illa mulier dedisse viro suo secum simul edendum illicitum cibum. Neque enim potest peccatum non solum cogitandum suaviter, verum etiam efficaciter perpetrandum mente decerni, nisi et illa mentis intentio, penes quam summa potestas est membra in opus movendi, vel ab opere cohibendi, malae actioni cedat et serviat. 18. Nec sane, cum sola cogitatione mens oblectatur illicitis, non quidem decernens esse facienda, tenens tamen et volvens libenter quae statim ut attigerunt animum respui debuerunt, negandum est esse peccatum, sed longe minus quam si et opere statuatur implendum. Et ideo de talibus quoque cogitationibus venia petenda est, pectusque percutiendum, atque dicendum, Dimitte nobis debita nostra: faciendumque quod sequitur, atque in oratione iungendum, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Neque enim sicut in illis duobus primis hominibus personam suam quisque portabat, et ideo si sola mulier cibum edisset illicitum, sola utique mortis supplicio plecteretur; ita dici potest in homine uno, si delectationibus illicitis, a quibus se continuo deberet avertere cogitatio, libenter sola pascatur, nec facienda decernantur mala, sed tantum suaviter in recordatione teneantur, quasi mulierem sine viro posse damnari: absit hoc credere. Hic quippe una persona est, unus homo est, totusque damnabitur, nisi haec quae sine voluntate operandi, sed tamen cum voluntate animum talibus oblectandi, solius cogitationis sentiuntur esse peccata per Mediatoris gratiam remittantur. 19. Haec itaque disputatio qua in mente uniuscuiusque hominis quaesivimus quoddam rationale coniugium contemplationis et actionis, officiis per quaedam singula distributis, tamen in utroque mentis unitate servata, salva illius veritatis historia, quam de duobus primis hominibus, viro scilicet eiusque muliere, de quibus propagatum est genus humanum, divina tradit auctoritas, ad hoc tantummodo audienda est, ut intelligatur Apostolus imaginem Dei viro tantum tribuendo, non etiam feminae, quamvis in diverso sexu duorum hominum, aliquid tamen significare voluisse quod in uno homine quaereretur.
- Bizden önce yaşamış, katolik imanın seçkin savunucuları ve tanrısal sözün yorumcuları olan bazı kimselerin, bütün iyi ruhunu bir tür cennet saydıkları tek bir insanda bu ikisini ararken erkeğin zihin, kadının ise bedenin hissi olduğunu söylediklerini bilmiyor değilim. Erkeğin zihin, kadının bedenin hissi olarak konduğu bu bölümlemeye göre, dikkatle ele alınırsa her şey uygun biçimde örtüşüyor görünür; yalnız şu var: Bütün hayvanlar ve kuşlar arasında erkeğe kendisine benzer bir yardımcı bulunmadığı, kadının da ancak o zaman onun böğründen yapıldığı yazılıdır. Bu yüzden ben kadının yerine, bizimle hayvanlar arasında ortak olduğunu gördüğümüz bedenin hissinin konması gerektiğini düşünmedim; hayvanların sahip olmadığı bir şey istedim. Bedenin hissini ise daha çok, yeryüzünün bütün hayvanlarından daha kurnaz olduğu okunan yılan olarak anlamak gerektiği kanaatine vardım. Çünkü bizimle akılsız canlılar arasında ortak olduğunu gördüğümüz o tabiî iyiler içinde his, bir tür canlılıkla öne çıkar. Ama İbranilere Mektup'ta sözü edilen his değil bu; orada katı yiyeceğin, iyiyi kötüden ayırmak için hisleri meleke yoluyla alıştırılmış olgun kişilere ait olduğu okunur. O hisler akıllı tabiata aittir ve anlayışla ilgilidir. Burada kastedilen ise bedende beş kısımlı olan, cisimsel görüntünün ve hareketin yalnız bizim tarafımızdan değil hayvanlar tarafından da hissedildiği bu histir.
- Ama havarinin erkeğe Tanrı'nın sureti ve yüceliği, kadına ise erkeğin yüceliği demesi ister şöyle, ister böyle, ister başka bir biçimde anlaşılsın, şurası açıktır: Tanrı'ya göre yaşadığımızda, onun görünmeyen şeylerine yönelmiş olan zihnimiz onun ebediyetinden, hakikatinden ve sevgisinden ilerleyerek biçim almalıdır; akıllı yönelimimizin, yani aynı zihnin bir kısmı ise, bu hayatın onsuz sürdürülemediği değişen ve bedensel şeylerin kullanımına yöneltilmelidir. Bu, bu dünyanın kalıbına uyalım, gayeyi bu tür iyilere koyalım ve saadet isteğini onlara saptıralım diye değildir; zamana bağlı şeylerin kullanımında akla uygun olarak ne yapıyorsak, ebedî şeylere erişmeyi gözeterek yapalım diyedir: bunlardan geçerek, onlara yapışarak.149
CAPUT XIII. 20. Nec me fugit, quosdam qui fuerunt ante nos egregii defensores catholicae fidei et divini eloquii tractatores, cum in homine uno, cuius universam animam bonam quemdam paradisum esse senserunt, duo ista requirerent, virum mentem, mulierem vero dixisse corporis sensum. Et secundum hanc distributionem qua vir ponitur mens, sensus vero corporis mulier, videntur apte omnia convenire, si considerata tractentur: nisi quod in omnibus bestiis et volatilibus scriptum est non esse inventum viro adiutorium simile illi, et tunc est ei mulier facta de latere. Propter quod ego non putavi pro muliere sensum corporis esse ponendum, quem videmus nobis et bestiis esse communem; sed aliquid volui quod bestiae non haberent: sensumque corporis magis pro serpente intelligendum existimavi, qui legitur sapientior omnibus pecoribus terrae. In eis quippe naturalibus bonis, quae nobis et irrationabilibus animantibus videmus esse communia, vivacitate quadam sensus excellit: non ille de quo scriptum est in Epistola quae est ad Hebraeos, ubi legitur, perfectorum esse solidum cibum, qui per habitum exercitatos habent sensus ad separandum bonum a malo; illi quippe sensus naturae rationalis sunt ad intelligentiam pertinentes: sed iste sensus quinquepartitus in corpore, per quem non solum a nobis, verum etiam a bestiis corporalis species motusque sentitur. 21. Sed sive isto, sive illo, sive aliquo alio modo accipiendum sit quod Apostolus virum dixit imaginem et gloriam Dei, mulierem autem gloriam viri; apparet tamen cum secundum Deum vivimus, mentem nostram in invisibilia eius intentam, ex eius aeternitate, veritate, charitate, proficienter debere formari: quiddam vero rationalis intentionis nostrae, hoc est eiusdem mentis, in usum mutabilium corporaliumque rerum, sine quo haec vita non agitur, dirigendum; non ut conformemur huic saeculo, finem constituendo in bonis talibus, et in ea detorquendo beatitudinis appetitum; sed ut quidquid in usu temporalium rationabiliter facimus, aeternorum adipiscendorum contemplatione faciamus, per ista transeuntes, illis inhaerentes.
Çünkü ilmin de kendine göre iyi bir ölçüsü vardır; yeter ki onda şişiren ya da şişirmeye yatkın olan şey, ebedî şeylerin sevgisiyle yenilsin. Bu sevgi, bildiğimiz gibi, şişirmez, bina eder. Çünkü ilim olmadan, doğru yaşamamızı sağlayan faziletlere de sahip olunamaz; bu sefil hayat onlar aracılığıyla, gerçekten mutlu olan o ebedî hayata varılacak biçimde yönetilir.
- Yine de zamana bağlı şeyleri iyi kullandığımız eylem ebedî şeylerin seyrinden farklıdır: Seyir bilgeliğe, eylem ilme verilir. Çünkü bilgelik olana da ilim denebilir; havari de "Şimdi kısmen biliyorum, ama o zaman bilindiğim gibi bileceğim" derken böyle konuşur ve burada elbette azizlerin en yüksek ödülü olacak olan, Tanrı'yı seyretme ilminin anlaşılmasını ister. Ama "Birine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü, ötekine aynı Ruh'a göre ilim sözü verilir" dediği yerde bu ikisini kuşkusuz birbirinden ayırır; aralarındaki farkın ne olduğunu ve her birinin nereden ayırt edilebileceğini orada açıklamasa da. Ama Kutsal Yazıların zengin çeşitliliğini araştırınca, Eyüp Kitabı'nda o kutsal adamın ağzından şunun yazılı olduğunu buluyorum: "İşte dindarlık bilgeliktir; kötülüklerden uzak durmak ise ilimdir." Bu ayrımda bilgeliğin seyre, ilmin eyleme ait olduğunu anlamak gerekir. Çünkü burada dindarlık derken Tanrı'ya tapınmayı kastetti; buna Yunanca theosebeia denir. Nitekim Yunanca nüshalarda bu cümlede bu kelime geçer. Ebedî şeyler içinde, yalnız kendi tabiatı değişmez olan Tanrı'dan daha üstün ne vardır? Ona tapınmak da onun sevgisinden başka nedir? Bu sevgiyle şimdi onu görmeyi özler, göreceğimize inanır ve umarız; ilerledikçe şimdi aynada bilmece gibi görürüz, o zaman ise apaçık göreceğiz. Havari Pavlus'un "yüz yüze" dediği budur; Yuhanna'nın şu sözü de: "Sevgili kardeşlerim, şimdi Tanrı'nın çocuklarıyız ve ne olacağımız henüz belli olmadı; ama biliyoruz ki o göründüğünde ona benzer olacağız, çünkü onu olduğu gibi göreceğiz." Bunlar ve bunlara benzer şeyler hakkındaki söz, bana bilgelik sözünün kendisi gibi görünüyor. Eyüp'ün ilim dediği kötülüklerden uzak durmak ise kuşkusuz zamana bağlı şeylere aittir. Çünkü zamana göre kötülüklerin içindeyiz ve o ebedî iyilere varmak için onlardan uzak durmalıyız. Bu yüzden basiretle, cesaretle, itidalle ve adaletle yaptığımız her şey, eylemimizin kötülüklerden kaçınmak ve iyileri arzulamakla uğraştığı o ilme ya da öğretiye aittir; sakınılacak ya da örnek alınacak örnekler için ve kullanımımıza uygun düşen her türlü şeye dair gerekli belgeler için tarihî bilgiyle topladığımız her şey de öyle.
- Öyleyse bunlar hakkında söz edildiğinde, bunu ilmin sözü sayıyorum ve bilgeliğin sözünden ayırt edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Bilgeliğe ise ne olmuş ne de olacak olan, ama var olan şeyler aittir; bunlar içinde bulundukları ebediyet yüzünden, zamanların hiçbir değişkenliği olmaksızın, olmuş, olan ve olacak diye anılır. Çünkü var olmayı bırakacak biçimde olmuş değillerdir, şimdi yokmuşlar gibi olacak da değillerdir; aynı var oluşa her zaman sahip olmuşlardır ve her zaman sahip olacaklardır. Bunlar yerlerin uzamlarında cisimler gibi kalmazlar; cisimsiz tabiatta, anlaşılır şeyler olarak zihnin bakışlarına öyle hazırdırlar ki, tıpkı yerlerdeki şu görünür ya da dokunulur şeylerin bedenin hislerine hazır olması gibi. Yerlere yerleşmiş hissedilir şeylerin anlaşılır ve cisimsiz akıl ölçütleri yer uzamı olmaksızın kalmakla kalmaz; zaman içinde geçip giden hareketlerin akıl ölçütleri de, elbette anlaşılır olup hissedilir olmadan, zamanda geçmeksizin durur. Zihnin bakışıyla bunlara varmak pek az kişiye nasip olur; varıldığında da, ne kadar mümkünse o kadar varılsa bile, varan kişi onlarda kalmaz; sanki bakışın kendisi geri tepilip itilir ve geçici olmayan bir şeyin geçici bir düşüncesi meydana gelir. Ama bu geçici düşünce, ruhun eğitildiği bilgiler aracılığıyla150
CAPUT XIV. Habet enim et scientia modum suum bonum, si quod in ea inflat vel inflare assolet, aeternorum charitate vincatur, quae non inflat, sed, ut scimus, aedificat. Sine scientia quippe nec virtutes ipsae, quibus recte vivitur, possunt haberi, per quas haec vita misera sic gubernetur, ut ad illam quae vere beata est, perveniatur aeternam. 22. Distat tamen ab aeternorum contemplatione actio qua bene utimur temporalibus rebus, et illa sapientiae, haec scientiae deputatur. Quamvis enim et illa quae sapientia est, possit scientia nuncupari, sicut et Apostolus loquitur, ubi dicit, Nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum; quam scientiam profecto contemplationis Dei vult intelligi, quod sanctorum erit praemium summum: tamen ubi dicit, Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; haec utique duo sine dubitatione distinguit, licet non ibi explicet quid intersit, et unde possit utrumque dignosci. Verum Scripturarum sanctarum multiplicem copiam scrutatus, invenio scriptum esse in libro Iob, eodem sancto viro loquente: Ecce pietas est sapientia; abstinere autem a malis est scientia. In hac differentia intelligendum est ad contemplationem sapientiam, ad actionem scientiam pertinere. Pietatem quippe hoc loco posuit Dei cultum, quae graece dicitur θεοσέβεια. Nam hoc verbum habet ista sententia in codicibus graecis. Et quid est in aeternis excellentius quam Deus, cuius solius immutabilis est natura? Et quis cultus eius, nisi amor eius, quo nunc desideramus eum videre, credimusque et speramus nos esse visuros; et quantum proficimus videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem in manifestatione? Hoc est enim quod ait apostolus Paulus, facie ad faciem: hoc etiam quod Ioannes, Dilectissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus; scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. De his atque huiusmodi sermo ipse mihi videtur esse sermo sapientiae. Abstinere autem a malis, quam Iob scientiam dixit esse, rerum procul dubio temporalium est. Quoniam secundum tempus in malis sumus, a quibus abstinere debemus, ut ad illa bona aeterna veniamus. Quamobrem quidquid prudenter, fortiter, temperanter et iuste agimus, ad eam pertinet scientiam sive disciplinam, qua in evitandis malis bonisque appetendis actio nostra versatur; et quidquid propter exempla vel cavenda, vel imitanda, et propter quarumcumque rerum quae nostris accommodata sunt usibus necessaria documenta, historica cognitione colligimus. 23. De his ergo sermo cum fit, eum scientiae sermonem puto, discernendum a sermone sapientiae, ad quam pertinent ea quae nec fuerunt, nec futura sunt, sed sunt, et propter eam aeternitatem in qua sunt, et fuisse et esse et futura esse dicuntur, sine ulla mutabilitate temporum. Non enim sic fuerunt ut esse desinerent, aut sic futura sunt quasi nunc non sint: sed idipsum esse semper habuerunt, semper habitura sunt. Manent autem, non tanquam in spatiis locorum, veluti corpora: sed in natura incorporali sic intelligibilia praesto sunt mentis aspectibus, sicut ista in locis visibilia vel contrectabilia corporis sensibus. Non autem solum rerum sensibilium in locis positarum sine spatiis localibus manent intelligibiles incorporalesque rationes; verum etiam motionum in temporibus transeuntium sine temporali transitu stant etiam ipsae utique intelligibiles, non sensibiles. Ad quas mentis acie pervenire paucorum est; et cum pervenitur, quantum fieri potest, non in eis manet ipse perventor, sed veluti acie ipsa reverberata repellitur, et fit rei non transitoriae transitoria cogitatio. Quae tamen cogitatio transiens per disciplinas
hafızaya emanet edilir; öyle ki oradan geçip gitmeye zorlanan düşüncenin geri dönebileceği bir yer olsun. Gerçi düşünce hafızaya dönüp oraya emanet ettiğini orada bulmasaydı, daha önce götürüldüğü gibi acemi biri olarak yeniden oraya götürülür ve onu ilk bulduğu yerde, yani o cisimsiz hakikatte bulurdu; oradan da yeniden, sanki yazılarak hafızaya çakılırdı. Çünkü örneğin kare bir cismin cisimsiz ve değişmez akıl ölçütü nasıl kalıyorsa, insanın düşüncesi onda öyle kalmaz; tabiî ona yer uzamının hayali olmaksızın varabildiyse. Ya da zamanın süreleri boyunca geçip giden sanatlı ve musikili bir sesin ritmi, gizli ve derin bir sessizlikte zamansız olarak durur hâlde kavranırsa, en çok o şarkının işitilebildiği süre boyunca düşünülebilir. Yine de zihnin bakışı geçip giderken bile oradan kaptığı şeyi, sanki yutup karnına indirir gibi hafızasına yerleştirdiyse, hatırlayarak onu bir bakıma geviş getirebilecek ve böyle öğrendiğini bilgiye aktarabilecektir. Bu da büsbütün unutularak silinmişse, öğretimin kılavuzluğunda tamamen kaybolmuş olan şeye yeniden varılacak ve olduğu gibi bulunacaktır.
quibus eruditur animus, memoriae commendatur, ut sit quo redire possit, quae cogitur inde transire: quamvis si ad memoriam cogitatio non rediret, atque quod commendaverat ibi inveniret, velut rudis ad hoc sicut ducta fuerat duceretur, idque inveniret ubi primum invenerat, in illa scilicet incorporea veritate, unde rursus quasi descriptum in memoria figeretur. Neque enim sicut manet, verbi gratia, quadrati corporis incorporalis et incommutabilis ratio, sic in ea manet hominis cogitatio; si tamen ad eam sine phantasia spatii localis potuit pervenire. Aut si alicuius artificiosi et musici soni per moras temporis transeuntis numerositas comprehendatur, sine tempore stans in quodam secreto altoque silentio, tamdiu saltem cogitari potest quamdiu potest ille cantus audiri: tamen quod inde rapuerit etsi transiens mentis aspectus, et quasi glutiens in ventrem, ita in memoria reposuerit, poterit recordando quodam modo ruminare, et in disciplinam quod sic didicerit traiicere. Quod si fuerit omnimoda oblivione deletum, rursus doctrina duce ad id venietur quod penitus exciderat, et sic invenietur ut erat.
- Bu yüzden o soylu filozof Platon, insan ruhlarının bu bedenleri taşımadan önce de burada yaşamış olduklarına inandırmaya çalıştı; öğrenilen şeylerin yeni şeyler olarak bilinmekten çok, önceden bilinmiş şeyler olarak hatırlanmasının sebebinin bu olduğunu ileri sürdü. Anlattığına göre bir çocuğa geometriyle ilgili bilmem hangi şeyler sorulmuş, o da sanki bu bilgide pek ustaymış gibi cevap vermiş. Çünkü ona adım adım ve ustalıkla sorular soruldukça, görülmesi gerekeni görüyor ve gördüğünü söylüyordu. Ama bu, daha önce bilinmiş şeylerin hatırlanması olsaydı, elbette herkes ya da hemen herkes o şekilde sorulduğunda bunu yapamazdı. Çünkü önceki hayatta herkes geometrici değildi; geometriciler insan soyunda o kadar seyrektir ki güçlükle bir tane bulunabilir. Daha çok şuna inanmak gerekir: Akılla kavrayan zihnin tabiatı öyle yaratılmıştır ki, Yaratıcı'nın düzenlemesiyle tabiî düzen içinde anlaşılır şeylere bağlı olarak, bunları kendi türünden cisimsiz bir ışıkta görür; tıpkı bedenin gözünün, bu cisimsel ışığı alabilecek ve ona uygun düşecek biçimde yaratılmış olarak, bu ışıkta çevresinde bulunan şeyleri görmesi gibi. Çünkü göz de beyazı karadan öğretmensiz ayırt ediyorsa, bunun sebebi bu bedende yaratılmadan önce onları zaten bilmiş olması değildir. Sonra, iyi sorgulanan herkesin, o bilgi dalında bilgisiz olsa bile, her bilgi dalına ait olanı cevaplayabilmesi neden yalnız anlaşılır şeyler için mümkündür? Neden hissedilir şeyler hakkında kimse bunu yapamaz; meğer ki bu bedende bulunurken onları görmüş olsun ya da onları bilenlerin, ister yazılarıyla ister sözleriyle, bildirmesine inanmış olsun? Samoslu Pythagoras'ın, daha önce başka bir bedendeyken yaşadığı bu tür bazı şeyleri hatırladığını anlatanlara inanmamalıyız; başkaları da bazı kimselerin zihinlerinde buna benzer bir şey yaşadığını anlatırlar. Bunların sahte hatıralar olduğu —uykuda çoğu zaman yaşadığımız, hiç yapmadığımız ya da görmediğimiz bir şeyi sanki yapmış ya da görmüşüz gibi hatırladığımızı sandığımız hatıralar gibi— ve o kimselerin zihinlerinin, uyanıkken bile, ruhların dönüp dolaşması hakkında insanları aldatmak için yanlış bir kanaati pekiştirmeyi ya da yaymayı dert edinen kötü ve aldatıcı ruhların kışkırtmasıyla böyle etkilendiği şuradan çıkarılabilir: Gerçekten burada daha önce başka bedenlerde bulunurken gördükleri şeyleri hatırlasalardı, bu pek çok kişinin, hatta hemen herkesin başına gelirdi. Çünkü onlar, uyanıklardan uyuyanların, uyuyanlardan uyanıkların meydana gelmesi gibi, dirilerden ölülerin ve ölülerden dirilerin ara vermeden meydana geldiğini sanırlar.
- Öyleyse bilgelik ile ilmin doğru ayrımı şu ise: Ebedî şeylerin akılla kavranan (intellectualis) bilgisi bilgeliğe, zamana bağlı şeylerin akıl yürütmeyle edinilen (rationalis) bilgisi ilme aittir; hangisinin hangisinden önce ya da sonra gelmesi gerektiğine karar vermek zor değildir. Havarinin kuşkusuz birbirinden farklı olduklarını öğrettiği bu ikisini ayırt etmek için başka bir ayrım kullanmak gerekiyorsa —havari şöyle der: "Birine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü, ötekine aynı Ruh'a göre ilim sözü verilir"—, bizim koyduğumuz bu ikisinin arasındaki fark yine de apaçıktır: Ebedî şeylerin akılla kavranan bilgisi başka, zamana bağlı şeylerin akıl yürütmeyle edinilen bilgisi başkadır; birincisinin ikincisinden önce gelmesi gerektiğinden de kimse kuşku duymaz. Öyleyse dış insana ait olan şeyleri bırakıp hayvanlarla ortak olan şeylerden içeriye doğru yükselmek isteyen bizler, ebedî olan anlaşılır ve en yüksek şeylerin bilgisine varmadan önce zamana bağlı şeylerin akıl yürütmeyle edinilen bilgisiyle karşılaşıyoruz. Elimizden gelirse bunda da bir teslis bulalım; tıpkı bedenin hislerinde ve onlar aracılığıyla ruhumuza ya da tinimize suretler hâlinde girmiş olan şeylerde bulduğumuz gibi. Orada, dışarıda bulunan ve cisimsel hisle dokunduğumuz cisimsel şeylerin yerine içeride hafızaya basılmış cisim benzerliklerine sahip oluyorduk; düşünce bunlardan biçim alıyor, üçüncü olarak irade ikisini birleştiriyordu. Tıpkı dışarıda gözlerin bakışının biçim alması gibi: İrade, görme meydana gelsin diye bakışı görünür şeye yöneltiyor, ikisini birleştiriyor ve orada da kendini üçüncü olarak katıyordu. Ama bunu bu kitaba sıkıştırmamalı; Tanrı yardım ederse, ardından gelen kitapta uygun biçimde araştırılabilsin ve bulunan şey açıklanabilsin.151
CAPUT XV. 24. Unde Plato ille philosophus nobilis persuadere conatus est vixisse hic animas hominum, et antequam ista corpora gererent: et hinc esse quod ea quae discuntur, reminiscuntur potius cognita, quam cognoscuntur nova. Retulit enim, puerum quemdam nescio quae de geometrica interrogatum, sic respondisse, tanquam esset illius peritissimus disciplinae. Gradatim quippe atque artificiose interrogatus, videbat quod videndum erat, dicebatque quod viderat. Sed si recordatio haec esset rerum antea cognitarum, non utique omnes vel pene omnes, cum illo modo interrogarentur, hoc possent. Non enim omnes in priore vita geometrae fuerunt, cum tam rari sint in genere humano, ut vix possit aliquis inveniri: sed potius credendum est mentis intellectualis ita conditam esse naturam, ut rebus intelligibilibus naturali ordine disponente Conditore, subiuncta sic ista videat in quadam luce sui generis incorporea, quemadmodum oculus carnis videt quae in hac corporea luce circumadiacent, cuius lucis capax eique congruens est creatus. Non enim et ipse ideo sine magistro alba et nigra discernit, quia ista iam noverat antequam in hac carne crearetur. Denique cur de solis rebus intelligibilibus id fieri potest, ut bene interrogatus quisque respondeat quod ad quamque pertinet disciplinam, etiamsi eius ignarus est? Cur hoc facere de rebus sensibilibus nullus potest, nisi quas isto vidit in corpore constitutus, aut eis quae noverant indicantibus credidit, seu litteris cuiusque, seu verbis? Non enim acquiescendum est eis qui Samium Pythagoram ferunt recordatum fuisse talia nonnulla quae fuerat expertus, cum hic alio iam fuisset in corpore: et alios nonnullos narrant alii, eiusmodi aliquid in suis mentibus passos: quas falsas fuisse memorias, quales plerumque experimur in somnis, quando nobis videmur reminisci quasi egerimus aut viderimus, quod nec egimus omnino nec vidimus; et eo modo affectas esse illorum mentes etiam vigilantium, instinctu spirituum malignorum atque fallacium, quibus curae est de revolutionibus animarum falsam opinionem ad decipiendos homines firmare vel serere, ex hoc coniici potest, quia si vere illa recordarentur quae hic in aliis antea positi corporibus viderant, multis ac pene omnibus id contingeret: quandoquidem ut de vivis mortuos, ita de mortuis vivos, tanquam de vigilantibus dormientes, et de dormientibus vigilantes, sine cessatione fieri suspicantur. 25. Si ergo haec est sapientiae et scientiae recta distinctio, ut ad sapientiam pertineat aeternarum rerum cognitio intellectualis; ad scientiam vero, temporalium rerum cognitio rationalis: quid cui praeponendum sive postponendum sit, non est difficile iudicare. Si autem alia est adhibenda discretio, qua dignoscantur haec duo, quae procul dubio distare Apostolus docet, dicens, Alii datur quidem per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; tamen etiam istorum duorum quae nos posuimus evidentissima differentia est, quod alia sit intellectualis cognitio aeternarum rerum, alia rationalis temporalium, et huic illam praeponendam esse ambigit nemo. Relinquentibus itaque nobis ea quae sunt exterioris hominis, et ab eis quae communia cum pecoribus habemus introrsum ascendere cupientibus, antequam ad cognitionem rerum intelligibilium atque summarum quae sempiternae sunt veniremus, temporalium rerum cognitio rationalis occurrit. Etiam in hac igitur inveniamus, si possumus, aliquam trinitatem, sicut inveniebamus in sensibus corporis, et in iis quae per eos in animam vel spiritum nostrum imaginaliter intraverunt; ut pro corporalibus rebus quas corporeo foris positas attingimus sensu, intus corporum similitudines haberemus impressas memoriae, ex quibus cogitatio formaretur, tertia voluntate utrumque iungente: sicut formabatur foris acies oculorum, quam voluntas, ut visio fieret, adhibebat rei visibili, et utrumque iungebat, etiam illic ipsa se admovens tertiam. Sed non est hoc coarctandum in hunc librum, ut in eo qui sequitur, si Deus adiuverit, convenienter possit inquiri, et quod inventum fuerit explicari.