XI. Kitap
- Hiç kimse kuşku duymaz ki iç insan nasıl anlayışla donatılmışsa, dış insan da bedenin hissiyle donatılmıştır. Öyleyse elimizden gelirse bu dış insanda da Teslis'in herhangi bir izini sürmeye çalışalım; onun da aynı biçimde Tanrı'nın sureti olduğu için değil. Çünkü havarinin sözü açıktır: İç insanın, onu yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımada yenilendiğini bildirir; başka bir yerde de der ki: "Dış insanımız çürüyüp gitse de iç insanımız günden güne yenilenmektedir." Öyleyse çürüyüp giden bu insanda da elimizden geldiğince Teslis'in bir tasvirini arayalım; daha belirgin olmasa da belki ayırt etmesi daha kolay bir tasvir. Çünkü buna da boşuna insan denmez; ona bu ad, iç insanın bir ölçüde benzerliği onda bulunduğu için verilir. Ölümlü ve bedensel kılındığımız yaratılış düzenimiz yüzünden görünür şeyleri anlaşılır şeylerden daha kolay ve sanki daha yakından tanıyarak ele alırız. Oysa görünür şeyler dışarıdadır, anlaşılır şeyler içeride; onları bedenin hissiyle hissederiz, bunları zihinle anlarız; biz kendimiz de hissedilir varlıklar, yani cisimler değil, anlaşılır varlıklarız, çünkü biz hayatız. Ama dediğim gibi, cisimlere karşı öyle büyük bir alışkanlık edinilmiştir ve yönelimimiz şaşılacak bir biçimde onlara geri kayarak kendini öyle dışarı atmıştır ki, cisimlerin belirsizliğinden çekilip ruha çok daha kesin ve sağlam bir bilgiyle dikilmek istendiğinde yine onlara kaçar; dinlenmeyi, zayıflığını aldığı yerde arar. Bu hastalığa uymak gerekir: İç ve ruhanî şeyleri daha uygun biçimde ayırt etmeye ve daha kolay anlatmaya çalıştığımızda, benzetmelerin örneklerini dış ve cisimsel şeylerden almalıyız. Öyleyse dış insan, bedenin hissiyle donanmış olarak cisimleri hisseder; kolayca fark edildiği gibi bu his beş kısımlıdır: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma. Ama aradığımız şeyi bu beş hissin hepsine sormak hem uzun bir iştir hem de gereksizdir; çünkü birinin bize bildirdiği ötekilerde de geçerlidir. Bu yüzden en çok gözlerin tanıklığına başvuralım. Çünkü bu his, bedenin hisleri arasında en üstün olanıdır ve türü farklı olsa da zihnin görmesine en yakın olanıdır.126
CAPUT PRIMUM. 1. Nemini dubium est, sicut interiorem hominem intelligentia, sic exteriorem sensu corporis praeditum. Nitamur igitur, si possumus, in hoc quoque exteriore indagare qualecumque vestigium Trinitatis, non quia et ipse eodem modo sit imago Dei. Manifesta est quippe apostolica sententia, quae interiorem hominem renovari in agnitione Dei declarat secundum imaginem eius qui creavit eum: cum et alio loco dicit, Et si exterior homo noster corrumpitur, tamen interior renovatur de die in diem. In hoc ergo qui corrumpitur, quaeramus, quemadmodum possumus, quamdam Trinitatis effigiem, et si non expressiorem, tamen fortassis ad dignoscendum faciliorem. Neque enim frustra et iste homo dicitur, nisi quia inest ei nonnulla interioris similitudo. Et illo ipso ordine conditionis nostrae quo mortales atque carnales effecti sumus, facilius et quasi familiarius visibilia quam intelligibilia pertractamus: cum ista sint exterius, illa interius, et ista sensu corporis sentiamus, illa mente intelligamus; nosque ipsi enim non sensibiles simus, id est, corpora, sed intelligibiles, quoniam vita sumus: tamen, ut dixi, tanta facta est in corporibus consuetudo, et ita in haec miro modo relabens foras se nostra proiecit intentio, ut cum ab incerto corporum ablata fuerit, ut in spiritu multo certiore ac stabiliore cognitione figatur, refugiat ad ista, et ibi appetat requiem unde traxit infirmitatem. Cuius aegritudini congruendum est: ut si quando interiora spiritualia accommodatius distinguere atque facilius insinuare conamur, de corporalibus exterioribus similitudinum documenta capiamus. Sensu igitur corporis exterior homo praeditus sentit corpora: et iste sensus, quod facile advertitur, quinquepartitus est; videndo, audiendo, olfaciendo, gustando, tangendo. Sed et multum est, et non necessarium, ut omnes hos quinque sensus id quod quaerimus interrogemus. Quod enim nobis unus eorum renuntiat, etiam in caeteris valet. Itaque potissimum testimonio utamur oculorum. Is enim sensus corporis maxime excellit, et est visioni mentis pro sui generis diversitate vicinior.
- Öyleyse bir cismi gördüğümüzde şu üç şeyi göz önüne almak ve ayırt etmek gerekir; bu da çok kolaydır. Birincisi, gördüğümüz şeyin kendisi: bir taş, bir alev ya da gözle görülebilen başka bir şey; bu şey elbette görülmeden önce de var olabiliyordu. İkincisi görme: O şey hissimizin karşısına konup onu hissetmeden önce görme yoktu. Üçüncüsü, görülen şeyde, görüldüğü sürece gözlerin hissini tutan şey, yani ruhun yönelimi. Bu üçünde yalnız açık bir ayrım değil, ayrı tabiatlar da vardır. Çünkü önce, o görünür cisim gözlerin hissinden çok başka bir tabiattadır; görme, bu his cisme düştüğünde meydana gelir. Görmenin kendisi de, hissedilen şeyden biçim almış his değilse ne olarak görünür? Görünür şey kaldırılınca bu görme hiç kalmasa da, görülebilecek bir cisim olmazsa böyle bir görme hiç olamasa da, yine de o cisim görüldüğünde gözlerin hissine biçim veren cisim ile onun hisse bastığı ve görme denen suret hiçbir şekilde aynı cevherden değildir. Çünkü görülen cisim kendi tabiatında ayrılabilir bir şeydir. His ise —görebileceği bir şeyi görmeden önce de canlıda var olan ve görünür bir şeye rastlayan his— ya da görünür cisimden histe meydana gelen görme —cisim hisle birleşip görüldüğünde—, kısacası his ya da görme, yani dışarıdan biçim almış his, canlının tabiatına aittir. Bu tabiat, görerek hissettiğimiz o cisimden büsbütün başkadır; o cisim de hisse, his olsun diye değil, görme olsun diye biçim verir. Çünkü hissedilir şey karşımıza konmadan önce de his içimizde olmasaydı, hiçbir şey görmediğimizde, karanlıkta ya da gözlerimiz kapalıyken körlerden farkımız kalmazdı. Farkımız şudur: Görmediğimiz zaman da içimizde görebilmemizi sağlayan bir şey vardır ve buna his denir; onlarda ise bu yoktur ve onlara kör denmesinin sebebi yalnız ondan yoksun olmalarıdır. Yine gördüğümüz şeyde hissi tutan ve ikisini birbirine bağlayan o ruhun yönelimi, o görünür şeyden yalnız tabiatça farklı değildir —çünkü biri ruhtur, öteki cisim—; hissin ve görmenin kendisinden de farklıdır, çünkü bu yönelim yalnız ruha aittir. Gözlerin hissine ise bedenin hissi denmesinin tek sebebi, gözlerin de bedenin uzuvları olmasıdır. Cansız beden hissetmese de, bedene karışmış olan ruh bedensel bir araçla hisseder ve bu araca his denir. Biri kör olduğunda bu araç bedenin uğradığı bir zararla kesilip söner; ama ruh aynı kalır. Onun yönelimi de, gözler yitirilince, görerek dışarıdan bir cisme bağlayacağı ve görülen cisme bakışını dikeceği bir beden hissine artık sahip olmasa da, çabasıyla, bedenin hissi elinden alındığı hâlde kendisinin ne yok olabildiğini ne de eksilebildiğini gösterir. Çünkü görme isteği, görme mümkün olsun ya da olmasın, bütün hâlinde kalır. Öyleyse bu üç şey, yani görülen cisim, görmenin kendisi ve ikisini birleştiren yönelim, yalnız her birinin kendine özgü nitelikleri yüzünden değil, tabiatlarının farklılığı yüzünden de kolayca ayırt edilir.127
CAPUT II. 2. Cum igitur aliquod corpus videmus, haec tria, quod facillimum est, consideranda sunt et dignoscenda. Primo, ipsa res quam videmus, sive lapidem, sive aliquam flammam, sive quid aliud quod videri oculis potest; quod utique iam esse poterat, et antequam videretur: deinde, visio, quae non erat priusquam rem illam obiectam sensui sentiremus: tertio, quod in ea re quae videtur, quamdiu videtur sensum detinet oculorum, id est, animi intentio. In his igitur tribus, non solum est manifesta distinctio, sed etiam discreta natura. Primum quippe illud corpus visibile longe alterius naturae est, quam sensus oculorum, quo sibimet incidente fit visio. Ipsaque visio quid aliud, quam sensus ex ea re quae sentitur informatus apparet? Quamvis re visibili detracta nulla sit, nec ulla omnino esse possit talis visio, si corpus non sit quod videri queat: nullo modo tamen eiusdem substantiae est corpus quo formatur sensus oculorum, cum idem corpus videtur, et ipsa forma quae ab eodem imprimitur sensui, quae visio vocatur. Corpus enim visum in sua natura separabile est: sensus autem qui iam erat in animante, etiam priusquam videret quod videre posset, cum in aliquid visibile incurreret, vel visio quae fit in sensu ex visibili corpore, cum iam coniunctum est et videtur; sensus ergo vel visio, id est sensus formatus extrinsecus ad animantis naturam pertinet, omnino aliam quam est illud corpus quod videndo sentimus, quo sensus non ita formatur ut sensus sit, sed ut visio sit. Nam sensus et ante obiectum rei sensibilis nisi esset in nobis, non distaremus a caecis, dum nihil videmus, sive in tenebris, sive clausis luminibus. Hoc autem distamus, quod nobis inest et non videntibus, quo videre possimus, qui sensus vocatur: illis vero non inest; nec aliunde, nisi quod eo carent, caeci appellantur. Itemque illa animi intentio, quae in ea re quam videmus sensum tenet, atque utrumque coniungit, non tantum ab ea re visibili natura differt; quandoquidem iste animus, illud corpus est: sed ab ipso quoque sensu atque visione: quoniam solius animi est haec intentio: sensus autem oculorum non ob aliud sensus corporis dicitur, nisi quia et ipsi oculi membra sunt corporis: et quamvis non sentiat corpus exanime, anima tamen commixta corpori per instrumentum sentit corporeum, et idem instrumentum sensus vocatur. Qui etiam passione corporis, cum quisque excaecatur, interceptus exstinguitur, cum idem maneat animus, et eius intentio, luminibus amissis, non habeat quidem sensum corporis quem videndo extrinsecus corpori adiungat atque in eo viso figat aspectum, nisu tamen ipso indicet se adempto corporis sensu, nec perire potuisse, nec minui. Manet enim quidam videndi appetitus integer, sive id possit fieri, sive non possit. Haec igitur tria, corpus quod videtur, et ipsa visio, et quae utrumque coniungit intentio, manifesta sunt ad dignoscendum, non solum propter propria singulorum, verum etiam propter differentiam naturarum.
- Burada his görülen o cisimden değil, hisseden canlının bedeninden çıkar; ruh da kendine özgü şaşılacak bir biçimde bu bedenle kaynaşmıştır. Yine de görme görülen cisimden doğar, yani hissin kendisi biçim alır. Öyle ki artık yalnız gözler sağlam olduğu sürece karanlıkta da bütün hâlinde bulunabilen his değil, biçim almış his de vardır; buna görme denir. Demek ki görme görünür şeyden doğar, ama yalnız ondan değil; gören de orada olmalıdır. Bu yüzden görme, görünür şeyden ve görenden doğar. Şöyle ki gözlerin hissi ile bakanın ve seyredenin yönelimi görenden gelir; görme denen o hissin biçimlenmesini ise yalnız görülen cisim, yani görünür bir şey basar. Bu şey kaldırılınca, görülen şey orada bulunduğu sürece histe bulunan suretten hiçbir şey kalmaz; ama bir şey hissedilmeden önce de var olan hissin kendisi kalır. Tıpkı suda kalan bir iz gibi: İz, onu basan cisim suyun içinde bulunduğu sürece vardır; cisim çekilince hiç kalmaz, ama o cismin suretini almadan önce de var olan su kalır. Bu yüzden görünür şeyin hissi doğurduğunu söyleyemeyiz; ama bir şeyi görerek hissettiğimizde histe meydana gelen ve sanki kendi benzerliği olan bir sureti doğurur. Ama gördüğümüz cismin suretini, onun görenin hissinde meydana getirdiği suretten aynı his aracılığıyla ayırt edemeyiz; çünkü birleşme o kadar sıkıdır ki ayırt etmeye yer kalmaz. Yine de akılla şu sonuca varırız: Görülen cismin bir benzerliği hissimizde meydana gelmeseydi hiçbir şekilde hissedemezdik. Nitekim bir mühür yüzüğü balmumuna basıldığında, balmumu ayrılmadıkça suret ayırt edilmiyor diye hiçbir suret meydana gelmemiş değildir. Ama balmumu ayrıldıktan sonra meydana gelen şey görülebilecek biçimde kaldığı için, yüzükten basılan suretin, yüzük balmumundan ayrılmadan önce de balmumunda bulunduğuna kolayca inanılır. Yüzük ise bir sıvıya bastırılsaydı, çekilince hiçbir suret görünmezdi; yine de akıl şunu ayırt etmekten geri durmamalıdır: Yüzük çekilmeden önce o sıvıda, yüzükten meydana gelmiş bir yüzük sureti vardı. Bu suret, onu meydana getiren ve yüzükte bulunan suretten ayırt edilmelidir: Yüzük çekilince sıvıdaki suret olmayacaktır, oysa onu meydana getiren suret yüzükte kalır. Aynı şekilde gözlerin hissi de, cisim çekilince suret kalmıyor diye, cisim görüldüğü sürece onun suretine sahip olmuyor değildir. Bu yüzden ağır kavrayışlı zihinleri şuna inandırmak çok güçtür: Görünür bir şeyi gördüğümüzde hissimizde onun bir sureti biçimlenir ve görme de bu suretin kendisidir.
- Ama anacağım şeye dikkat etmiş olanlar bu araştırmada o kadar zorlanmayacaklardır. Çoğu zaman bir ışığa bir süre bakıp ardından gözlerimizi kapadığımızda, gözümüzün önünde parlak renkler dolaşır; birbirine türlü biçimlerde dönüşür, gitgide sönükleşir ve sonunda büsbütün kaybolurlar. Bunları, parlak cisim görüldüğü sırada histe meydana gelmiş olan suretin kalıntıları olarak anlamak gerekir; bu kalıntılar yavaş yavaş, adeta basamak basamak sönerek değişir. Nitekim o sırada pencerelerin kafeslerine bakmışsak, onlar da çoğu zaman bu renklerin içinde görünür; öyle ki bu etkinin hissimize görülen şeyden basıldığı açıkça ortaya çıkar. Demek ki biz bakarken de bu suret vardı, hem de daha parlak ve daha belirgindi; ama görülen şeyin görüntüsüyle o kadar sıkı birleşmişti ki hiç ayırt edilemiyordu; görmenin kendisi de oydu. Hatta gözlerin ışınları bir biçimde ayrıldığında kandilin küçük alevi sanki ikiye katlanır; görülen şey tek olduğu hâlde iki görme meydana gelir. Çünkü her biri kendi gözünden fışkıran ışınlar, o cisme bakmak için birlikte ve birleşik olarak buluşmalarına izin verilmediğinden, tek tek etkilenir; böylece ikisinden tek bir bakış oluşmaz. Bu yüzden bir gözümüzü kapadığımızda alevi çift değil, olduğu gibi tek görürüz. Ama sol göz kapanınca neden sağdaki görüntünün görünmez olduğunu, sağ göz kapanınca da neden soldakinin söndüğünü şimdi araştırmak ve tartışmak hem uzun bir iştir hem de eldeki konu için gerekli değildir. Ele aldığımız mesele için şu kadarı yeter: Gördüğümüz şeye çok benzeyen bir suret hissimizde meydana gelmeseydi, ışınların buluşmasını ayırabilecek bir bakma tarzı kullanıldığında alevin görüntüsü gözlerin sayısına göre ikiye katlanmazdı. Çünkü öteki göz kapalıyken, tek bir göz ister yana çekilsin, ister bastırılsın, ister çarpıtılsın, tek olan bir şey hiçbir şekilde çift görülemez.127_2
- Atque in his cum sensus non procedat ex corpore illo quod videtur, sed ex corpore sentientis animantis, cui anima suo quodam miro modo contemperatur: tamen ex corpore quod videtur gignitur visio, id est, sensus ipse formatur; ut iam non tantum sensus qui etiam in tenebris esse integer potest, dum est incolumitas oculorum, sed etiam sensus informatus sit, quae visio vocatur. Gignitur ergo ex re visibili visio, sed non ex sola, nisi adsit et videns. Quocirca ex visibili et vidente gignitur visio, ita sane ut ex vidente sit sensus oculorum, et aspicientis atque intuentis intentio: illa tamen informatio sensus, quae visio dicitur, a solo imprimatur corpore quod videtur, id est, a re aliqua visibili: qua detracta, nulla remanet forma quae inerat sensui, dum adesset illud quod videbatur: sensus tamen ipse remanet qui erat et priusquam aliquid sentiretur; velut in aqua vestigium tamdiu est, donec ipsum corpus quod imprimitur inest; quo ablato nullum erit, cum remaneat aqua, quae erat et antequam illam formam corporis caperet. Ideoque non possumus quidem dicere quod sensum gignat res visibilis: gignit tamen formam velut similitudinem suam, quae fit in sensu, cum aliquid videndo sentimus. Sed formam corporis quod videmus, et formam quae ab illa in sensu videntis fit, per eumdem sensum non discernimus; quoniam tanta coniunctio est, ut non pateat discernendi locus. Sed ratione colligimus nequaquam nos potuisse sentire, nisi fieret in sensu nostro aliqua similitudo conspecti corporis. Neque enim cum annulus cerae imprimitur, ideo nulla imago facta est, quia non discernitur, nisi cum fuerit separata. Sed quoniam post ceram separatam manet quod factum est ut videri possit, propterea facile persuadetur, quod inerat iam cerae forma impressa ex annulo et antequam ab illa separaretur. Si autem liquido humori adiungeretur annulus, eo detracto nihil imaginis appareret: nec ideo tamen discernere ratio non deberet, fuisse in illo humore, antequam detraheretur, annuli formam factam ex annulo, quae distinguenda est ab ea forma quae in annulo est, unde ista facta est quae detracto annulo non erit, quamvis illa in annulo maneat unde ista facta est. Sic sensus oculorum non ideo non habet imaginem corporis quod videtur quamdiu videtur, quia eo detracto non remanet. Ac per hoc tardioribus ingeniis difficillime persuaderi potest, formari in sensu nostro imaginem rei visibilis, cum eam videmus, et eamdem formam esse visionem. 4. Sed qui forte adverterint quod commemorabo, non ita in hac inquisitione laborabunt. Plerumque cum diuscule attenderimus quaeque luminaria, et deinde oculos clauserimus, quasi versantur in conspectu quidam lucidi colores varie sese commutantes, et minus minusque fulgentes, donec omnino desistant: quos intelligendum est reliquias esse formae illius quae facta erat in sensu, cum corpus lucidum videretur, paulatimque et quodam modo gradatim deficiendo variari. Nam et insertarum fenestrarum cancelli, si eos forte intuebamur, saepe in illis apparuere coloribus: ut manifestum sit, hanc affectionem nostro sensui ex ea re quae videbatur impressam. Erat ergo etiam cum videremus, et illa erat clarior et expressior; sed multum coniuncta cum specie rei eius quae cernebatur, ut discerni omnino non posset; et ipsa erat visio. Quin etiam cum lucernae flammula modo quodam divaricatis radiis oculorum quasi geminatur, duae visiones fiunt, cum sit res una quae videtur. Singillatim quippe afficiuntur idem radii de suo quisque oculo emicantes, dum non sinuntur in illud corpus intuendum pariter coniuncteque concurrere, ut unus fiat ex utroque contuitus. Et ideo si unum oculum clauserimus, non geminum ignem, sed sicuti est unum videbimus. Cur autem sinistro clauso illa species desinit videri quae ad dextrum erat, vicissimque dextro clauso illa intermoritur quae ad sinistrum erat, et longum est et rei praesenti non necessarium modo quaerere atque disserere. Quod enim ad susceptam quaestionem satis est; nisi fieret in sensu nostro quaedam imago simillima rei eius quam cernimus, non secundum oculorum numerum flammae species geminaretur, cum quidam cernendi modus adhibitus fuerit, qui possit concursum separare radiorum. Ex uno quippe oculo quolibet modo deducto, aut impresso, aut intorto, si alter clausus est, dupliciter videri aliquid quod sit unum nullo pacto potest.
- Durum böyle olduğuna göre, tabiatları farklı olsa da bu üç şeyin bir tür birlik içinde nasıl kaynaştığını hatırda tutalım: Görülen cismin görüntüsü; onun hisse basılmış sureti, yani görme ya da biçim almış his; ve hissi hissedilir şeye yaklaştıran ve görmenin kendisini onda tutan ruhun iradesi. Bunlardan birincisi, yani görünür şeyin kendisi, canlının tabiatına ait değildir; meğer ki kendi bedenimizi görelim. İkincisi ise ona şu biçimde aittir: Bedende ve beden aracılığıyla ruhta meydana gelir; çünkü ne bedensiz ne ruhsuz olan histe meydana gelir. Üçüncüsü ise yalnız ruha aittir, çünkü iradedir. Bu üçünün cevherleri bu kadar farklı olduğu hâlde, öyle büyük bir birlik içinde kaynaşırlar ki ilk ikisi, yani görülen cismin görüntüsü ile onun histe meydana gelen sureti, yani görme, akıl yargıç olarak araya girse bile güçlükle ayırt edilir. İrade ise bu ikisini birleştirmekte öyle büyük bir güce sahiptir ki hem biçim alacak hissi görülen şeye yaklaştırır, hem de biçim alınca onu orada tutar. İrade öyle şiddetli olursa ki aşk, arzu ya da şehvet diye adlandırılabilsin, canlının bedeninin geri kalanını da şiddetle etkiler; daha tembel ve daha katı bir madde direnmediği yerde bedeni benzer bir görünüşe ve renge dönüştürür. Bukalemunun küçük bedeninin, gördüğü renklere çok kolay bir dönüşümle büründüğü görülebilir. Başka hayvanların bedeni ise dönüşüme bu kadar elverişli olmadığı için, yavruları çoğu zaman annelerin şehvetini, yani büyük bir hazla neye baktıklarını ele verir. Çünkü tohumların ilk başlangıçları ne kadar körpe ve, deyim yerindeyse, ne kadar biçimlenebilir ise, annenin ruhunun yönelimini ve arzuyla baktığı cisim aracılığıyla ruhta meydana gelen hayali o kadar etkili ve o kadar alıcı biçimde izlerler. Bol bol anılabilecek örnekler vardır; ama en güvenilir Kitaplar'dan biri yeter: Yakup, koyunlar ve keçiler alacalı yavrular doğursun diye su yalaklarına alacalı çubuklar koydu; hayvanlar su içerken, gebe kaldıkları sırada bunlara bakıyorlardı.127_3
- Quae cum ita sint, tria haec quamvis diversa natura, quemadmodum in quamdam unitatem contemperentur meminerimus; id est, species corporis quae videtur, et impressa eius imago sensui quod est visio sensusve formatus, et voluntas animi quae rei sensibili sensum admovet, in eoque ipsam visionem tenet. Horum primum, id est, res ipsa visibilis non pertinet ad animantis naturam, nisi cum corpus nostrum cernimus. Alterum autem ita pertinet, ut in corpore fiat, et per corpus in anima: fit enim in sensu, qui neque sine corpore est, neque sine anima. Tertium vero solius animae est, quia voluntas est. Cum igitur horum trium tam diversae substantiae sint, tamen in tantam coeunt unitatem, ut duo priora vix intercedente iudice ratione discerni valeant, species videlicet corporis quod videtur, et imago eius quae fit in sensu, id est, visio. Voluntas autem tantam vim habet copulandi haec duo, ut et sensum formandum admoveat ei rei quae cernitur, et in ea formatum teneat. Et si tam violenta est, ut possit vocari amor, aut cupiditas, aut libido, etiam caeterum corpus animantis vehementer afficit: et ubi non resistit pigrior duriorque materies, in similem speciem coloremque commutat. Licet videre corpusculum chamaeleontis ad colores quos videt facillima conversione variari. Aliorum autem animalium quia non est ad conversionem facilis corpulentia, fetus plerumque produnt libidines matrum, quid cum magna delectatione conspexerint. Quam enim teneriora, atque, ut ita dixerim, formabiliora sunt primordia seminum, tam efficaciter et capaciter sequuntur intentionem maternae animae, et quae in ea facta est phantasia per corpus quod cupide aspexit. Sunt exempla quae copiose commemorari possint: sed unum sufficit de fidelissimis Libris, quod fecit Iacob, ut oves et caprae varios coloribus parerent, supponendo eis variata virgulta in canalibus aquarum, quae potantes intuerentur eo tempore quo conceperant.
- Ama akıllı ruh dış insanın teslisine göre yaşadığında çirkin bir biçimde yaşar; yani bedenin hissine dışarıdan biçim veren şeylere, onları faydalı bir şeye yöneltecek övgüye değer bir irade değil, onlara yapışıp kalacak çirkin bir arzu yönelttiğinde. Çünkü bedensel olarak hissedilen cismin görüntüsü kaldırılsa da onun benzerliği hafızada kalır; irade bakışı yeniden ona çevirebilir. Öyle ki nasıl his dışarıdan, karşısına konmuş hissedilir cisimden biçim alıyorsa, bakış da içeriden bu benzerlikten biçim alır. Böylece hafızadan, iç görmeden ve ikisini birleştiren iradeden o teslis meydana gelir. Bu üç şey bir araya getirildiğinde (coguntur), bu bir araya getirilişten ötürü düşünme (cogitatio) diye adlandırılır. Bu üç şeyde artık cevher farklı değildir. Çünkü burada ne canlının tabiatından büsbütün ayrı olan o hissedilir cisim vardır, ne görme meydana gelsin diye biçim alan bedenin hissi, ne de biçim alacak hissi hissedilir cisme yaklaştırıp biçim alınca onu orada tutan iradenin işi. Dışarıdan hissedilen cismin görüntüsünün yerini, ruhun bedenin hissi aracılığıyla içine çektiği görüntüyü saklayan hafıza alır. His hissedilir cisimden biçim aldığında dışarıda olan o görmenin yerini de içeride benzer bir görme alır: Ruhun bakışı hafızanın tuttuğu şeyden biçim alır ve orada bulunmayan cisimler düşünülür. İradenin kendisi de, biçim alacak hissi dışarıda karşısına konmuş cisme nasıl yaklaştırıyor ve biçim alınca onu cisme bağlıyorsa, hatırlayan ruhun bakışını da öyle hafızaya çevirir; öyle ki bakış hafızanın sakladığı şeyden biçim alsın ve düşüncede benzer bir görme olsun. Bedenin hissine biçim veren görünür görüntü ile, görme olsun diye biçim almış histe meydana gelen onun benzerliği akılla ayırt ediliyordu —yoksa öyle sıkı birleşmişlerdi ki büsbütün bir ve aynı şey sanılırdı—. Aynı şekilde ruh görülmüş bir cismin görüntüsünü düşündüğünde ortaya çıkan o hayal de, hafızanın tuttuğu cisim benzerliğinden ve bundan hatırlayan ruhun bakışında biçimlenen benzerlikten oluştuğu hâlde, öyle tek ve yekpare görünür ki iki şey olduğu ancak aklın yargısıyla anlaşılır. Akılla anlarız ki başka bir şey düşündüğümüzde de hafızada kalan şey başkadır, hatırladığımızda, yani hafızaya dönüp orada aynı görüntüyü bulduğumuzda meydana gelen şey başkadır. O görüntü artık orada olmasaydı, onu hiç hatırlayamayacak kadar unuttuğumuzu söylerdik. Hatırlayanın bakışı da hafızadaki şeyden biçim almasaydı, düşünenin görmesi hiçbir şekilde meydana gelmezdi. Ama ikisi, yani hafızanın tuttuğu benzerlik ile hatırlayanın bakışı biçimlensin diye ondan çıkarılan benzerlik, çok benzer oldukları için birleşmeleri onları tek bir şeymiş gibi gösterir. Düşünenin bakışı oradan çevrilip hafızada gördüğü şeye bakmayı bırakınca, bakışa basılmış suretten hiçbir şey kalmaz; bakış, yeniden çevrildiği şeyden biçim alır ve başka bir düşünce meydana gelir. Ama bakışın hafızada bıraktığı şey kalır; onu hatırladığımızda bakış yeniden ona çevrilir, çevrilince biçim alır ve biçim aldığı şeyle bir olur.128
CAPUT III. 6. Sed anima rationalis deformiter vivit, cum secundum trinitatem exterioris hominis vivit; id est, cum ad ea quae forinsecus sensum corporis formant, non laudabilem voluntatem, qua haec ad utile aliquid referat, sed turpem cupiditatem qua his inhaerescat, accommodat. Quia etiam detracta specie corporis quae corporaliter sentiebatur, remanet in memoria similitudo eius, quo rursus voluntas convertat aciem, ut inde formetur intrinsecus, sicut ex corpore obiecto sensibili sensus extrinsecus formabatur. Atque ita fit illa trinitas ex memoria, et interna visione, et quae utrumque copulat voluntate. Quae tria cum in unum coguntur, ab ipso coactu cogitatio dicitur. Nec iam in his tribus diversa substantia est. Neque enim aut corpus illud sensibile ibi est, quod omnino discretum est ab animantis natura, aut sensus corporis ibi formatur ut fiat visio, aut ipsa voluntas id agit ut formandum sensum sensibili corpori admoveat, in eoque formatam detineat: sed pro illa specie corporis quae sentiebatur extrinsecus, succedit memoria retinens illam speciem quam per corporis sensum combibit anima; proque illa visione quae foris erat cum sensus ex corpore sensibili formaretur, succedit intus similis visio, cum ex eo quod memoria tenet, formatur acies animi, et absentia corpora cogitantur: voluntasque ipsa quomodo foris corpori obiecto formandum sensum admovebat, formatumque iungebat, sic aciem recordantis animi convertit ad memoriam, ut ex eo quod illa retinuit, ista formetur, et sit in cogitatione similis visio. Sicut autem ratione discernebatur species visibilis qua sensus corporis formabatur, et eius similitudo quae fiebat in sensu formato ut esset visio (alioquin ita erant coniunctae, ut omnino una eademque putaretur): sic illa phantasia, cum animus cogitat speciem visi corporis, cum constet ex corporis similitudine quam memoria tenet, et ex ea quae inde formatur in acie recordantis animi; tamen sic una et singularis apparet, ut duo quaedam esse non inveniantur nisi iudicante ratione, qua intelligimus aliud esse illud quod in memoria manet, etiam cum aliunde cogitamus, et aliud fieri cum recordamur, id est, ad memoriam redimus, et illic invenimus eamdem speciem. Quae si iam non ibi esset, ita oblitos nos esse diceremus, ut omnino recolere non possemus. Si autem acies recordantis non formaretur ex ea re quae erat in memoria, nullo modo fieret visio cogitantis: sed utriusque coniunctio, id est, eius quam memoria tenet, et eius quae inde exprimitur ut formetur acies recordantis quia simillimae sunt, veluti unam facit apparere. Cum autem cogitantis acies aversa inde fuerit, atque id quod in memoria cernebatur destiterit intueri, nihil formae quae impressa erat in eadem acie remanebit: atque inde formabitur, quo rursus conversa fuerit ut alia cogitatio fiat. Manet tamen illud quod reliquit in memoria, quo rursus cum id recordamur convertatur, et conversa formetur, atque unum cum eo fiat unde formatur.
- Biçim alacak bakışı oraya buraya götürüp getiren ve biçim alınca onu birleştiren o irade, bütünüyle içteki hayale akar, ruhun bakışını hislerin çevresindeki cisimlerin varlığından ve bedenin hislerinin kendisinden büsbütün çevirir ve tamamen içeride görülen surete yöneltirse, hafızadan çıkarılan cisimsel görüntünün öyle bir benzerliğiyle karşılaşılır ki akıl bile dışarıda cismin kendisinin mi görüldüğünü, yoksa içeride böyle bir şeyin mi düşünüldüğünü ayırt edemez. Nitekim insanlar bazen görünür şeyleri aşırı düşünmekten ya cezbedilir ya korkutulur ve sanki gerçekten böyle eylemlerin ya da başlarına gelen böyle şeylerin ortasındaymış gibi birden sesler çıkarırlar. Birinden şunu işittiğimi hatırlıyorum: Bir kadın bedeninin görüntüsünü düşünürken öyle canlı ve öyle somut görürmüş ki onunla birleşiyormuş gibi hisseder, tohumu bile akarmış. Ruhun kendi bedeni üzerinde bu kadar gücü vardır; elbisesine sıkıca bitişmiş giyinik bir insanın elbisesi nasıl onunla birlikte etkilenirse, ruh da elbisesi olan bedenin niteliğini öyle döndürüp değiştirmeye güç yetirir. Uykuda suretlerle aldatılmamız da aynı türden bir etkidir. Ama iki durum arasında büyük bir fark vardır. Birincisinde bedenin hisleri ya uyuyanlarda olduğu gibi uyuşmuş, ya delilerde olduğu gibi içteki yapının bozulmasıyla karışmış, ya da kâhinlerde ve peygamberlik edenlerde olduğu gibi başka bir şekilde kendinden geçmiştir; ruhun yönelimi de bir tür zorunlulukla karşısına çıkan suretlere çarpar; bu suretler ya hafızadan gelir ya da, aynı şekilde ruhanî bir cevherin bazı ruhanî karışımları aracılığıyla, başka gizli bir güçten. İkincisinde ise, sağlıklı ve uyanık kimselere bazen olduğu gibi, düşünceye dalmış irade kendini hislerden çevirir ve ruhun bakışını hissedilir şeylerin türlü suretleriyle, sanki hissedilir şeylerin kendileri hissediliyormuş gibi biçimlendirir. Suretlerin bu basılması yalnız irade arzulayarak bu tür şeylere yöneldiğinde değil, ruh kaçınmak ve sakınmak için kaçacağı şeyleri seyretmeye kapıldığında da olur. Bu yüzden yalnız arzu ederek değil korkarak da, ya his hissedilir şeylerin kendilerine yöneltilir, ya da ruhun bakışı biçim alsın diye hissedilir şeylerin suretlerine. Korku ya da arzu ne kadar şiddetli olursa bakış da o kadar canlı biçimlenir: ister hissedenin bakışı bir yerde bulunan cisimden, ister düşünenin bakışı hafızada tutulan bir cisim suretinden biçim alsın. Öyleyse bir yerdeki bir cisim bedenin hissine göre neyse, hafızadaki cisim benzerliği de ruhun bakışına göre odur. Bakanın görmesi, hissin kendisinden biçim aldığı cisim görüntüsüne göre neyse, düşünenin görmesi de ruhun bakışının kendisinden biçim aldığı, hafızaya yerleşmiş cisim suretine göre odur. İradenin yönelimi, tabiatları farklı olsa da orada üç şeyin bir birliği meydana gelsin diye görülen cisimle görmeyi birleştirmeye göre neyse, iradenin aynı yönelimi de hafızadaki cisim suretini ve düşünenin görmesini, yani ruhun bakışının hafızaya dönerken aldığı sureti birleştirmeye göre odur. Öyle ki burada da üç şeyden bir birlik meydana gelir; ama bu üç şey artık tabiatlarının farklılığıyla ayrılmış değildir, bir ve aynı cevherdendir. Çünkü bunların hepsi içeridedir ve hepsi bir tek ruhtur.129
CAPUT IV. 7. Voluntas vero illa quae huc atque illac fert et refert aciem formandam, coniungitque formatam, si ad interiorem phantasiam tota confluxerit, atque a praesentia corporum quae circumiacent sensibus, atque ab ipsis sensibus corporis, animi aciem omnino averterit, atque ad eam quae intus cernitur imaginem penitus converterit; tanta offenditur similitudo speciei corporalis expressa ex memoria, ut nec ipsa ratio discernere sinatur, utrum foris corpus ipsum videatur, an intus tale aliquid cogitetur. Nam interdum homines nimia cogitatione rerum visibilium vel illecti, vel territi, etiam eiusmodi repente voces ediderunt, quasi revera in mediis talibus actionibus sive passionibus versarentur. Et memini me audisse a quodam, quod tam expressam et quasi solidam speciem feminei corporis in cogitando cernere soleret, ut ei se quasi misceri sentiens, etiam genitalibus flueret. Tantum habet virium anima in corpus suum, et tantum valet ad indumenti qualitatem vertendam atque mutandam, quomodo homo afficiatur indutus, qui cohaeret indumento suo. Ex eodem genere affectionis etiam illud est, quod in somnis per imagines ludimur. Sed plurimum differt, utrum sopitis sensibus corporis, sicuti sunt dormientium, aut ab interiore compage turbatis, sicuti sunt furentium, aut alio quodam modo alienatis, sicuti sunt divinantium, vel prophetantium, animi intentio quadam necessitate incurrat in eas quae occurrunt imagines, sive ex memoria, sive alia aliqua occulta vi, per quasdam spirituales mixturas similiter spiritualis substantiae; an sicut sanis atque vigilantibus interdum contingit, ut cogitatione occupata voluntas se avertat a sensibus, atque ita formet animi aciem variis imaginibus sensibilium rerum, tanquam ipsa sensibilia sentiantur. Non tantum autem cum appetendo in talia voluntas intenditur, fiunt istae impressiones imaginum; sed etiam cum devitandi et cavendi causa rapitur animus in ea contuenda quae fugiat. Unde non solum cupiendo, sed etiam metuendo, infertur vel sensus ipsis sensibilibus, vel acies animi formanda imaginibus sensibilium. Itaque aut metus aut cupiditas quanto vehementior fuerit, tanto expressius formatur acies, sive sentientis ex corpore quod in loco adiacet, sive cogitantis ex imagine corporis quae memoria continetur. Quod ergo est ad corporis sensum aliquod corpus in loco; hoc est ad animi aciem similitudo corporis in memoria: et quod est aspicientis visio ad eam speciem corporis ex qua sensus formatur; hoc est visio cogitantis ad imaginem corporis in memoria constitutam ex qua formatur acies animi: et quod est intentio voluntatis ad corpus visum visionemque copulandam, ut fiat ibi quaedam unitas trium, quamvis eorum sit diversa natura; hoc est eadem voluntatis intentio ad copulandam imaginem corporis quae est in memoria, et visionem cogitantis, id est, formam quam cepit acies animi rediens ad memoriam: ut fiat et hic quaedam unitas ex tribus, non iam naturae diversitate discretis, sed unius eiusdemque substantiae; quia hoc totum intus est, et totum unus animus.
- Cismin sureti ve görüntüsü yok olduğunda irade gören kişinin hissini ona nasıl geri çağıramazsa, hafızanın taşıdığı suret de unutulup silindiğinde iradenin, hatırlayarak, biçim alsın diye ruhun bakışını geri çevireceği bir şey kalmaz. Ama ruh yalnız unutulmuş şeyleri değil, hissedilmemiş ve denenmemiş şeyleri de uydurmaya güç yetirir: Unutulmamış olanları büyütür, küçültür, değiştirir ve dilediği gibi birleştirir. Bu yüzden çoğu zaman, öyle olmadığını bildiği ya da öyle olduğunu bilmediği bir şeyi sanki öyleymiş gibi tasavvur eder. Bu konuda sakınmak gerekir ki ruh ya aldatmak için yalan söylemesin, ya da aldatılacak biçimde bir kanaate kapılmasın. Bu iki kötülükten kaçınıldıkça, tasavvur edilen hayaller ona hiçbir zarar vermez; tıpkı denenmiş ve hafızada saklanmış hissedilir şeylerin, hoşa gidiyorsa açgözlülükle arzulanmadıkça, incitiyorsa da çirkin biçimde kaçılmadıkça hiçbir zarar vermemesi gibi. Ama irade daha iyi şeyleri bırakıp bunların içinde açgözlülükle yuvarlandığında kirlenir; böylece bu şeyler hazır olduklarında zararlı biçimde, hazır olmadıklarında daha da zararlı biçimde düşünülür. Demek ki dış insanın teslisine göre kötü ve çirkin bir biçimde yaşanır; çünkü o teslisi de —içeride tasavvur etse bile dış şeyleri tasavvur eden teslisi— hissedilir ve bedensel şeyleri kullanmak için o doğurmuştur. Hissedilmiş şeylerin suretleri hafızada tutulmasaydı hiç kimse onları iyi bir biçimde de kullanamazdı. Ama iradenin en büyük kısmı daha yüksek ve daha içteki şeylerde oturmazsa, iradenin kendisi de dışarıda cisimlere ya da içeride onların suretlerine kendini verirken onlardan aldığı her şeyi daha iyi ve daha gerçek bir hayata yöneltmez ve bunları yapmak gerektiğine onu gözeterek karar verdiği o gayede dinlenmezse, havarinin bize yasakladığı şeyden başka ne yapmış oluruz? O şöyle der: "Bu dünyanın kalıbına uymayın." Bu yüzden bu teslis Tanrı'nın sureti değildir; çünkü ruhta, bedenin hissi aracılığıyla, en alt yaratıktan, yani ruhun kendisinden üstün olduğu cisimsel yaratıktan meydana gelir. Ama Tanrı'ya büsbütün benzemez de değildir. Çünkü kendi türüne ve kendi küçük ölçüsüne göre Tanrı'ya benzerliği olmayan ne vardır? Tanrı her şeyi çok iyi yaptı ve bunun tek sebebi kendisinin en yüksek derecede iyi olmasıdır. Öyleyse var olan her şey iyi olduğu ölçüde, çok uzak da olsa, en yüksek iyiye bir ölçüde benzer: Bu benzerlik tabiî ise elbette doğru ve düzenlidir; kusurlu ise elbette çirkin ve sapkındır. Nitekim ruhlar günahlarında bile Tanrı'nın bir tür benzerliğinden başka bir şeyin peşinde değildir; ama bunu kibirli, tersine dönmüş ve deyim yerindeyse köle bir özgürlükle yaparlar. İlk ana babamız da, "Tanrılar gibi olacaksınız" denmeseydi günaha ikna edilemezdi. Elbette yaratıklarda bir biçimde Tanrı'ya benzeyen her şeye onun sureti denmemelidir; yalnız, kendisinden yalnız onun üstün olduğu yaratığa onun sureti denmelidir. Çünkü kendisiyle Tanrı arasına hiçbir tabiatın girmediği şey, büsbütün ondan basılmış bir surettir.
- Öyleyse o görmenin, yani gören kişinin hissinde meydana gelen suretin sanki doğuranı, ondan meydana geldiği cismin suretidir. Ama bu gerçek bir doğuran değildir; bu yüzden o da gerçek bir evlat değildir. Çünkü görme büsbütün ondan doğmaz; ondan biçim alsın diye cisme başka bir şey, yani görenin hissi eklenir. Bu yüzden onu sevmek, kendine yabancılaşmaktır. Bu yüzden ikisini, yani sanki doğuranı ve sanki evladı birleştiren irade, bunların her ikisinden de daha ruhanîdir. Çünkü görülen o cisim hiç ruhanî değildir. Histe meydana gelen görmenin ise içine biraz ruhanî bir şey karışmıştır, çünkü ruh olmadan meydana gelemez; ama bütünüyle öyle değildir, çünkü biçim alan şey bedenin hissidir. Öyleyse ikisini birleştiren irade, dediğim gibi, daha ruhanî olarak tanınır ve bu yüzden o teslis içinde Ruh'un kişisini sezdirmeye başlar. Ama irade, biçim veren cisimden çok biçim alan hisse aittir; çünkü canlının hissi de iradesi de ruha aittir, taşa ya da görülen başka bir cisme değil. Demek ki irade ne sanki doğurandan çıkar, ne de sanki evlattan, yani histeki görmeden ve suretten. Çünkü görme meydana gelmeden önce irade zaten vardı; biçim alacak hissi görmek için cisme yaklaştıran oydu; ama henüz hoşnutluk yoktu. Henüz görülmemiş olan nasıl hoşa gidebilirdi ki? Hoşnutluk ise dinginliğe kavuşmuş iradedir. Bu yüzden iradeye ne sanki görmenin evladı diyebiliriz, çünkü görmeden önce vardı; ne de sanki doğuranı, çünkü görme iradeden değil, görülen cisimden biçim almış ve onun baskısıyla meydana gelmiştir.130
CAPUT V. 8. Sicut autem cum forma et species corporis interierit, non potest ad eam voluntas sensum revocare cernentis: ita cum imago quam memoria gerit, oblivione deleta est, non erit quo aciem animi formandam voluntas recordando retorqueat. Sed quia praevalet animus, non solum oblita, verum etiam non sensa nec experta confingere, ea quae non exciderunt augendo, minuendo, commutando, et pro arbitrio componendo, saepe imaginatur quasi ita aliquid sit, quod aut scit non ita esse, aut nescit ita esse. In quo genere cavendum est, ne aut mentiatur ut decipiat, aut opinetur ut decipiatur. Quibus duobus malis evitatis, nihil ei obsunt imaginata phantasmata: sicut nihil obsunt experta sensibilia et retenta memoriter, si neque cupide appetantur si iuvant, neque turpiter fugiantur si offendunt. Cum autem in his voluntas relictis melioribus avida volutatur, immunda fit: atque ita et cum adsunt perniciose, et cum absunt perniciosius cogitantur. Male itaque vivitur et deformiter secundum trinitatem hominis exterioris: quia et illam trinitatem, quae licet interius imaginetur, exteriora tamen imaginatur, sensibilium corporaliumque utendorum causa peperit. Nullus enim eis uti posset etiam bene, nisi sensarum rerum imagines memoria tenerentur: et nisi pars maxima voluntatis in superioribus atque interioribus habitet, eaque ipsa quae accommodatur, sive foris corporibus, sive intus imaginibus eorum, nisi quidquid in eis capit ad meliorem verioremque vitam referat, atque in eo fine cuius intuitu haec agenda iudicat, acquiescat, quid aliud facimus, nisi quod nos Apostolus facere prohibet, dicens, Nolite conformari huic saeculo? Quapropter non est ista trinitas imago Dei: ex ultima quippe, id est corporea creatura, qua superior est anima, in ipsa anima fit per sensum corporis. Nec tamen est omnino dissimilis: quid enim non pro suo genere ac pro suo modulo habet similitudinem Dei, quandoquidem Deus fecit omnia bona valde, non ob aliud nisi quia ipse summe bonus est? In quantum ergo bonum est quidquid est, in tantum scilicet, quamvis longe distantem, habet tamen nonnullam similitudinem summi boni; et si naturalem, utique rectam et ordinatam; si autem vitiosam, utique turpem atque perversam. Nam et animae in ipsis peccatis suis non nisi quamdam similitudinem Dei, superba et praepostera, et, ut ita dicam, servili libertate sectantur. Ita nec primis parentibus nostris persuaderi peccatum posset, nisi diceretur, Eritis sicut dii. Non sane omne quod in creaturis aliquo modo simile est Deo, etiam eius imago dicenda est: sed illa sola qua superior ipse solus est. Ea quippe de illo prorsus exprimitur, inter quam et ipsum nulla interiecta natura est. 9. Visionis igitur illius, id est formae quae fit in sensu cernentis, quasi parens est forma corporis ex qua fit. Sed parens illa non vera; unde nec ista vera proles est: neque enim omnino inde gignitur, quoniam aliquid aliud adhibetur corpori, ut ex illo formetur, id est sensus videntis. Quocirca id amare, alienari est. Itaque voluntas quae utrumque coniungit quasi parentem et quasi prolem, magis spiritualis est quam utrumlibet illorum. Nam corpus illud quod cernitur, omnino spirituale non est. Visio vero quae fit in sensu habet admixtum aliquid spirituale, quia sine anima fieri non potest. Sed non totum ita est: quoniam ille qui formatur, corporis sensus est. Voluntas ergo quae utrumque coniungit, magis, ut dixi, spiritualis agnoscitur, et ideo tanquam personam Spiritus insinuare incipit in illa trinitate. Sed magis pertinet ad sensum formatum, quam ad illud corpus unde formatur. Sensus enim animantis et voluntas animae est, non lapidis aut alicuius corporis quod videtur. Non ergo ab illo quasi parente procedit; sed nec ab ista quasi prole, hoc est, visione ac forma quae in sensu est. Prius enim quam visio fieret, iam erat voluntas, quae formandum sensum cernendo corpori admovit: sed nondum erat placitum. Quomodo enim placeret, quod nondum erat visum? Placitum autem quieta voluntas est. Ideoque nec quasi prolem visionis possumus dicere voluntatem, quia erat ante visionem; nec quasi parentem, quia non ex voluntate, sed ex viso corpore formata et expressa est.
- Görmeye belki iradenin gayesi ve dinlenmesi diyebiliriz; ama yalnız bu tek şey bakımından. Çünkü irade istediği bir şeyi görüyor diye başka hiçbir şey istemeyecek değildir. Demek ki görme insanın iradesinin kendisinin gayesi değildir —onun gayesi saadetten başkası değildir—; ama yalnız bu tek şey bakımından, görme iradesinin gayesi, görmeyi başka bir şeye yöneltsin ya da yöneltmesin, görmeden başkası değildir. Görmeyi başka bir şeye yöneltmiyor, yalnız görmek istiyorsa, görmenin iradenin gayesi olduğunun nasıl gösterileceğini tartışmaya gerek yoktur; çünkü bu açıktır. Ama başka bir şeye yöneltiyorsa, elbette başka bir şey istiyordur; bu artık görme iradesi değildir; görme iradesi ise de, bunu görme iradesi değildir. Örneğin biri bir yara olduğunu göstermek için bir yara izini görmek ister, ya da pencereden gelip geçenleri görmek için bir pencereyi görmek ister. Bu iradelerin ve bunlara benzer başka iradelerin hepsinin kendine özgü gayeleri vardır; bu gayeler, mesut yaşamayı ve başka bir şeye yöneltilmeyen, onu seven kişiye kendi başına yeten o hayata ulaşmayı istediğimiz iradenin gayesine yöneltilir. Demek ki görme iradesinin gayesi görmedir; bu şeyi görme iradesinin gayesi de bu şeyin görülmesidir. Böylece yara izini görme iradesi kendi gayesini, yani yara izinin görülmesini arar ve bunun ötesine uzanmaz; çünkü yaranın var olduğunu kanıtlama iradesi, ona bağlansa da başka bir iradedir ve onun gayesi de yaranın kanıtlanmasıdır. Pencereyi görme iradesinin gayesi pencerenin görülmesidir; pencereden gelip geçenleri görme iradesi ise ona eklenen başka bir iradedir ve onun gayesi de gelip geçenlerin görülmesidir. Hepsinin yöneltildiği irade iyiyse, birbirine bağlanmış bütün iradeler doğrudur; o kötüyse hepsi kötüdür. Bu yüzden doğru iradelerin zinciri, saadete yükselenlerin sanki sağlam adımlarla yürüdükleri bir yoldur; kötü ve çarpık iradelerin birbirine dolanması ise bunu yapanın, dış karanlığa atılmak üzere bağlanacağı bir bağdır. Öyleyse ne mutlu işleriyle ve ahlâkıyla basamakların ilahisini söyleyenlere! Vay günahları uzun bir ip gibi ardından sürükleyenlerin hâline! Gaye dediğimiz şey hâlâ başka bir şeye yöneltiliyorsa, iradenin dinlenmesi, yürürken ayağın dinlenmesine benzer: Ayak, adımlarla ilerlenirken ötekinin dayanacağı yere basılır. Bir şey öyle hoşa giderse ki irade onda bir hazla dinlensin, bu da henüz yönelinen şey değildir; o da başka bir şeye yöneltilir ve vatandaşın yurdu gibi değil, yolcunun yorgunluğunu giderdiği ya da gecelediği bir konak gibi sayılmalıdır.131
CAPUT VI. 10. Finem fortasse voluntatis et requiem possumus recte dicere visionem, ad hoc duntaxat unum. Neque enim propterea nihil aliud volet, quia videt aliquid quod volebat. Non itaque omnino ipsa voluntas hominis, cuius finis non est nisi beatitudo, sed ad hoc unum interim voluntas videndi finem non habet nisi visionem, sive id referat ad aliud, sive non referat. Si enim non refert ad aliud visionem, sed tantum voluit ut videret; non est disputandum quomodo ostendatur finem voluntatis esse visionem: manifestum est enim. Si autem refert ad aliud, vult utique aliud, nec iam videndi voluntas erit: aut si videndi, non hoc videndi. Tanquam si velit quisque videre cicatricem, ut inde doceat vulnus fuisse; aut si velit videre fenestram, ut per fenestram videat transeuntes; omnes istae atque aliae tales voluntates suos proprios fines habent, qui referuntur ad finem illius voluntatis qua volumus beate vivere, et ad eam pervenire vitam quae non referatur ad aliud, sed amanti per se ipsam sufficiat. Voluntas ergo videndi, finem habet visionem: et voluntas hanc rem videndi, finem habet huius rei visionem. Voluntas itaque videndi cicatricem, finem suum expetit, hoc est visionem cicatricis, et ad eam ultra non pertinet: voluntas enim probandi vulnus fuisse, alia voluntas est, quamvis ex illa religetur, cuius item finis est probatio vulneris. Et voluntas videndi fenestram, finem habet fenestrae visionem: altera est enim quae ex ista nectitur voluntas, per fenestram videndi transeuntes, cuius item finis est visio transeuntium. Rectae autem sunt voluntates et omnes sibimet religatae, si bona est illa quo cunctae referuntur: si autem prava est, pravae sunt omnes. Et ideo rectarum voluntatum connexio iter est quoddam ascendentium ad beatitudinem, quod certis velut passibus agitur: pravarum autem atque distortarum voluntatum implicatio, vinculum est quo alligabitur qui hoc agit, ut proiiciatur in tenebras exteriores. Beati ergo qui factis et moribus cantant canticum graduum: et vae iis qui trahunt peccata, sicut restem longam. Sic est autem requies voluntatis quem dicimus finem, si adhuc refertur ad aliud, quemadmodum possumus dicere requiem pedis esse in ambulando, cum ponitur unde alius innitatur quo passibus pergitur. Si autem aliquid ita placet, ut in eo cum aliqua delectatione voluntas acquiescat; nondum est tamen illud quo tenditur, sed et hoc refertur ad aliud, ut deputetur non tanquam patria civis; sed tanquam refectio, vel etiam mansio viatoris.
- Bir de başka bir teslis vardır: Hissedilir şeylerde ve hislerde olan teslisten daha içte olan, ama yine de ondan alınmış bir teslis. Burada ruhun bakışı artık bedenin hissi gibi cisimden değil hafızadan biçim alır; çünkü dışarıdan hissettiğimiz cismin görüntüsü hafızaya yapışmıştır. Hafızadaki bu görüntüye, düşünenin hayalinde meydana gelen görüntünün sanki doğuranı deriz. Çünkü o görüntü, biz onu düşünmeden önce de hafızada vardı; tıpkı cismin, görme meydana gelsin diye hissedilmeden önce de yerinde var olması gibi. Ama düşünüldüğünde, hafızanın tuttuğu görüntüden düşünenin bakışına bir görüntü basılır ve bu görüntü hatırlayarak biçimlenir; o da hafızanın tuttuğu görüntünün sanki evladıdır. Ama ne o gerçek bir doğurandır ne de bu gerçek bir evlat. Çünkü bir şeyi hatırlayarak düşündüğümüzde hafızadan biçim alan ruh bakışı, görmüş olduğumuzu hatırladığımız görüntüden çıkmaz; görmemiş olsaydık onları hatırlayamazdık gerçi, ama hatırlayarak biçim alan ruh bakışı, hatırladığımız cismi görmeden önce de vardı; onu hafızaya emanet etmeden önce ise haydi haydi vardı. Öyleyse hatırlayanın bakışında meydana gelen suret hafızadaki suretten meydana gelse de, bakışın kendisi oradan doğmaz; ondan önce de vardı. Bundan şu çıkar: O gerçek bir doğuran değilse, bu da gerçek bir evlat değildir. Ama o sanki doğuran ve bu sanki evlat, daha içteki ve daha gerçek şeylerin daha alışkın ve daha kesin bir gözle görülmesini sağlayacak bir şeyi sezdirir.
- Görmeyi hafızaya bağlayan iradenin bunlardan birinin doğuranı ya da evladı olup olmadığını ayırt etmek artık açıkça daha zordur; bu ayırt etme güçlüğünü de, aynı tabiattan ve aynı cevherden olmalarının denkliği ve eşitliği doğurur. Çünkü dışarıda, yukarıda yeterince tartıştığımız gibi, üç şeyin birbirinden farklı tabiatları yüzünden biçim almış his hissedilir cisimden, irade de bu ikisinden kolayca ayırt ediliyordu; burada ise bu yapılamaz. Şimdi araştırdığımız bu teslis ruha dışarıdan getirilmiş olsa da içeride gerçekleşir ve ruhun kendi tabiatından başka hiçbir şeyi yoktur. Öyleyse iradenin, ister hafızada tutulan cisim benzerliğinin, ister hatırladığımızda ondan basılan benzerliğin, ne sanki doğuranı ne de sanki evladı olduğu nasıl gösterilebilir? Çünkü irade düşünürken ikisini öyle birleştirir ki tek bir şeymiş gibi görünürler ve ancak akılla ayırt edilebilirler. Önce şunu görmek gerekir: Hatırlamak istediğimiz şeyin ya tamamını ya bir kısmını hafızanın derinliklerinde tutmuyorsak, hatırlama iradesi olamaz. Çünkü her bakımdan ve her yönüyle unuttuğumuz bir şeyi hatırlama iradesi bile doğmaz; zira hatırlamak istediğimiz her şeyin hafızamızda bulunduğunu ya da bulunmuş olduğunu zaten hatırlamışızdır. Örneğin dün akşam ne yediğimi hatırlamak istiyorsam, ya akşam yemeği yediğimi zaten hatırlamışımdır, ya da bunu bile henüz hatırlamıyorsam, en azından o zamanla ilgili bir şeyi, başka bir şey değilse bile dünkü günü, onun akşam yemeği yenen kısmını ve akşam yemeği yemenin ne olduğunu hatırlamışımdır. Böyle hiçbir şeyi hatırlamamış olsaydım, dün akşam ne yediğimi hatırlamayı isteyemezdim. Buradan şu anlaşılabilir: Hatırlama iradesi hafızada tutulan şeylerden çıkar; ama bunlara, hatırlama yoluyla görülerek oradan basılan şeyler de eklenir. Yani hatırlama iradesi, hatırladığımız bir şeyle, hatırladığımızda ondan düşünenin bakışında meydana gelen görmenin birleşmesinden çıkar. Ama ikisini birleştiren iradenin kendisi, hatırlayana sanki komşu ve bitişik olan başka bir şeyi de arar. Öyleyse bu türden ne kadar hatırlama varsa o kadar teslis vardır; çünkü hiçbirinde şu üç şey eksik değildir: düşünülmeden önce de hafızada saklı olan şey, görüldüğünde düşüncede meydana gelen şey ve ikisini birleştiren, ikisiyle ve üçüncü olarak kendisiyle bir tek şeyi tamamlayan irade. Yoksa bu türde tek bir teslis mi tanınmalıdır? Yani hafızada saklı bütün cisimsel görüntülere genel olarak tek bir şey, bunları hatırlayan ve düşünen ruhun görmesine de yine genel olarak tek bir şey diyelim; bu ikisinin birleşmesine de birleştirici olarak üçüncü bir şey, irade eklensin; öyle ki bütün bunlar, üç şeyden oluşan tek bir şey olsun?132
CAPUT VII. 11. Iam vero in alia trinitate, interiore quidem, quam est ista in sensibilibus et sensibus, sed tamen quae inde concepta est, cum iam non ex corpore sensus corporis, sed ex memoria formatur acies animi, cum in ipsa memoria species inhaeserit corporis quod forinsecus sensimus, illam speciem quae in memoria est, quasi parentem dicimus eius quae fit in phantasia cogitantis. Erat enim in memoria et priusquam cogitaretur a nobis, sicut erat corpus in loco et priusquam sentiretur, ut visio fieret. Sed cum cogitatur, ex illa quam memoria tenet, exprimitur in acie cogitantis, et reminiscendo formatur ea species; quae quasi proles est eius quam memoria tenet. Sed neque illa vera parens, neque ista vera proles est. Acies quippe animi quae formatur ex memoria cum recordando aliquid cogitamus, non ex ea specie procedit quam meminimus visam; quandoquidem eorum meminisse non possemus, nisi vidissemus: acies autem animi quae reminiscendo formatur, erat etiam priusquam corpus quod meminimus videremus; quanto magis priusquam id memoriae mandaremus? Quanquam itaque forma quae fit in acie recordantis, ex ea fiat quae inest memoriae; ipsa tamen acies non inde existit, sed erat ante istam. Consequens est autem, ut si non est illa vera parens, nec ista vera sit proles. Sed et illa quasi parens, et ista quasi proles aliquid insinuant, unde interiora atque veriora exercitatius certiusque videantur. 12. Difficilius iam plane discernitur, utrum voluntas quae memoriae copulat visionem, non sit alicuius eorum sive parens sive proles: et hanc discretionis difficultatem facit eiusdem naturae atque substantiae parilitas et aequalitas. Neque enim, sicut foris facile discernebatur formatus sensus a sensibili corpore, et voluntas ab utroque, propter naturae diversitatem quae inest ab invicem omnibus tribus, de qua satis supra disseruimus, ita et hic potest. Quamvis enim haec trinitas, de qua nunc quaeritur, forinsecus invecta est animo; intus tamen agitur, et non est quidquam eius praeter ipsius animi naturam. Quo igitur pacto demonstrari potest, voluntatem nec quasi parentem, nec quasi prolem esse, sive corporeae similitudinis quae memoria continetur, sive eius quae inde cum recordamur exprimitur, quando utrumque in cogitando ita copulat, ut tanquam unum singulariter appareat, et discerni nisi ratione non possit? Atque illud primum videndum est, non esse posse voluntatem reminiscendi, nisi vel totum, vel aliquid rei eius quam reminisci volumus, in penetralibus memoriae teneamus. Quod enim omni modo et omni ex parte obliti fuerimus, nec reminiscendi voluntas exoritur: quoniam quidquid recordari volumus, recordati iam sumus in memoria nostra esse vel fuisse. Verbi gratia, si recordari volo quid heri coenaverim, aut recordatus iam sum coenasse me, aut si et hoc nondum, certe circa ipsum tempus aliquid recordatus sum, si nihil aliud, ipsum saltem hesternum diem, et eius eam partem qua coenari solet, et quid sit coenare. Nam si nihil tale recordatus essem, quid heri coenaverim, recordari velle non possem. Unde intelligi potest, voluntatem reminiscendi ab iis quidem rebus quae memoria continentur procedere, adiunctis simul eis quae inde per recordationem cernendo exprimuntur, id est, ex copulatione rei cuiusdam quam recordati sumus, et visionis quae inde facta est in acie cogitantis cum recordati sumus. Sed ipsa quae utrumque copulat voluntas, requirit et aliud quod quasi vicinum est atque contiguum recordanti. Tot igitur huius generis trinitates, quot recordationes, quia nulla est earum ubi non haec tria sint; illud quod in memoria reconditum est etiam antequam cogitetur, et illud quod fit in cogitatione cum cernitur, et voluntas utrumque coniungens, et ex utroque ac tertia se ipsa unum aliquid complens. An potius ita cognoscitur una quaedam in hoc genere trinitas, ut unum aliquid generaliter dicamus quidquid corporalium specierum in memoria latet, et rursus unum aliquid generalem visionem animi talia recordantis atque cogitantis, quorum duorum copulationi tertia coniungitur copulatrix voluntas, ut sit hoc totum unum quiddam ex quibusdam tribus?
Ama ruhun bakışı hafızanın tuttuğu her şeyi tek bakışta birden seyredemediği için, düşüncelerin teslisleri birbirine yer bırakıp birbirinin yerine geçerek sırayla değişir; böylece bu teslis sayılamayacak kadar çok olur. Yine de hafızada saklı şeylerin sayısı aşılmadıkça sonsuz değildir. Çünkü herkes cisimleri bedenin herhangi bir hissiyle tanımaya başladığı andan itibaren edindiklerine, unuttuklarını da ekleyebilseydi, bu sayı sayılamaz olsa da elbette belli ve sınırlı olurdu. Zira yalnız sonsuz olanlara değil, sayanın gücünü aşacak kadar çok ama sınırlı olanlara da sayısız deriz.
- Ama buradan, hafızanın saklayıp tuttuğu şey ile ondan hatırlayanın düşüncesine basılan şeyin başka başka olduğu, ikisi birleştiğinde bir ve aynı şey gibi görünse de, biraz daha açık biçimde fark edilebilir. Çünkü cisimlerin görüntülerini ancak hissettiğimiz sayıda, hissettiğimiz büyüklükte ve hissettiğimiz gibi hatırlayabiliriz; ruh onları bedenin hissinden hafızasına çekmiştir. Düşünenlerin görmeleri ise hafızadaki şeylerden kaynaklansa da sayısızca ve büsbütün sonsuzca çoğalır ve değişir. Nitekim tek bir güneş hatırlarım, çünkü onu olduğu gibi, tek olarak gördüm; ama istersem iki, üç ya da istediğim kadar güneş düşünürüm. Yine de çok güneş düşünenin bakışı, tek güneşi hatırladığım aynı hafızadan biçim alır. Güneşi gördüğüm büyüklükte hatırlarım. Gördüğümden daha büyük ya da daha küçük hatırlarsam, artık gördüğümü hatırlamıyorum demektir; bu yüzden hatırlamıyorum da. Hatırladığım için gördüğüm büyüklükte hatırlarım; ama dilersem daha büyük ya da daha küçük düşünürüm. Gördüğüm gibi hatırlarım; ama dilediğim gibi, koşarken, dilediğim yerde dururken, dilediğim yerden dilediğim yere giderken düşünürüm. Yuvarlak olarak hatırlasam da onu kare düşünmek elimdedir; hiç yeşil güneş görmediğim, bu yüzden hatırlamadığım hâlde onu herhangi bir renkte düşünmek de öyle. Güneş için böyle olan, öteki şeyler için de böyledir. Bu suretler cisimsel ve hissedilir oldukları için, onların içeride düşündüğümüz gibi dışarıda da bulunduğunu sandığımızda ruh yanılır: Ya dışarıda yok olmuş ama hâlâ hafızada tutuluyorlardır, ya da hatırladığımız şey hatırlamanın sadakatiyle değil, düşünmenin çeşitliliğiyle başka türlü biçimlendirilmiştir.
- Gerçi çoğu zaman, kendi hisleriyle algıladıkları şeyleri bize anlatanlara, doğruyu anlattıklarında inanırız. Bunları anlatılırken, işitme sırasında düşündüğümüzde, düşünenlerin görmeleri meydana gelsin diye bakışın hafızaya çevrildiği görülmez; çünkü bunları biz hatırlarken değil, başkası anlatırken düşünürüz. Hafızada saklı görüntü ile hatırlayanın görmesi, üçüncü olarak iradeyle birleştiğinde meydana gelen o teslis de burada tamamlanmış görünmez. Çünkü bana bir şey anlatıldığında hafızamda saklı olanı değil, işittiğimi düşünürüm. Konuşanın seslerinin kendisini kastetmiyorum —kimse beni, dışarıda, hissedilir şeylerde ve hislerde gerçekleşen o teslise çıkmış sanmasın—; anlatanın kelimelerle ve seslerle ifade ettiği cisim görüntülerini düşünürüm; bunları da elbette hatırlayarak değil, işiterek düşünürüm. Ama daha dikkatle bakarsak, o zaman da hafızanın sınırı aşılmaz. Çünkü anlattığı şeyleri bu biçimde bir araya getirilmiş olarak ilk kez işitiyor olsam bile, her birini tek tek, genel olarak hatırlamasaydım anlatanı anlayamazdım bile. Örneğin bana ormanından soyulup zeytin ağaçlarıyla örtülmüş bir dağ anlatan kişi, bunu dağların, ormanların ve zeytin ağaçlarının görüntülerini hatırlayan birine anlatır; bunları unutmuş olsaydım, ne dediğini hiç bilemezdim ve bu yüzden o anlatıyı düşünemezdim. Böylece cisimsel şeyleri düşünen herkes, ister bir şeyi kendisi uydursun, ister geçmişi anlatan ya da geleceği önceden bildiren birini işitsin ya da okusun, kendi hafızasına başvurur ve düşünürken seyrettiği bütün suretlerin ölçüsünü ve sınırını orada bulur. Çünkü hiç görmediği bir rengi ya da bir cismin şeklini, hiç işitmediği bir sesi, hiç tatmadığı bir tadı, hiç koklamadığı bir kokuyu, hiç hissetmediği bir dokunuşu hiç kimse düşünemez. Hiç kimse hissetmediği bir cisimsel şeyi hatırlamadığı için hissetmediği hiçbir cisimsel şeyi düşünemiyorsa, hissetmenin sınırı nasıl cisimlerdeyse, düşünmenin sınırı da hafızadadır. Çünkü his görüntüyü hissettiğimiz cisimden alır, hafıza histen, düşünenin bakışı da hafızadan.133
CAPUT VIII.Sed quoniam non potest acies animi simul omnia quae memoria tenet, uno aspectu contueri, alternant vicissim cedendo ac succedendo trinitates cogitationum, atque ita fit ista innumerabiliter numerosissima trinitas: nec tamen infinita, si numerus in memoria reconditarum rerum non excedatur. Ex quo enim carpit unusquisque scire corpora quolibet corporis sensu, etiam si posset adiungere quorum oblitus est, certus ac determinatus profecto numerus foret, quamvis innumerabilis. Dicimus enim innumerabilia, non solum infinita, sed etiam quae ita finita sunt, ut facultatem numerantis excellant. 13. Sed hinc adverti aliquanto manifestius potest, aliud esse quod reconditum memoria tenet, et aliud quod inde in cogitatione recordantis exprimitur, quamvis cum fit utriusque copulatio, unum idemque videatur: quia meminisse non possumus corporum species, nisi tot quot sensimus, et quantas sensimus, et sicut sensimus: ex corporis enim sensu eas in memoriam combibit animus: visiones tamen illae cogitantium ex iis quidem rebus quae sunt in memoria, sed tamen innumerabiliter atque omnino infinite multiplicantur atque variantur. Unum quippe solem memini, quia sicuti est, unum vidi: si voluero autem, duos cogito, vel tres, vel quotquot volo; sed ex eadem memoria qua unum memini formatur acies multos cogitantis. Et tantum memini, quantum vidi. Si enim maiorem vel minorem memini, quam vidi, iam non memini quod vidi, et ideo nec memini. Quia vero memini, tantum memini quantum vidi, vel maiorem tamen pro voluntate cogito, vel minorem: et ita memini, ut vidi; cogito autem sicut volo currentem, et ubi volo stantem, unde volo et quo volo venientem. Quadrum etiam mihi cogitare, in promptu est, cum meminerim rotundum; et cuiuslibet coloris, cum solem viridem nunquam viderim, et ideo nec meminerim: atque ut solem, ita caetera. Hae autem rerum formae, quoniam corporales atque sensibiles sunt, errat quidem animus, cum eas opinamur eo modo foris esse, quomodo intus cogitat, vel cum iam interierunt foris, et adhuc in memoria retinentur, vel cum aliter etiam, quod meminimus, non recordandi fide, sed cogitandi varietate formatur. 14. Quanquam saepissime credamus etiam vera narrantibus, quae ipsi sensibus perceperunt. Quae cum in ipso auditu quando narrantur cogitamus, non videtur ad memoriam retorqueri acies, ut fiant visiones cogitantium: neque enim ea nobis recordantibus, sed alio narrante cogitamus: atque illa trinitas non hic videtur expleri, quae fit cum species in memoria latens et visio recordantis tertia voluntate copulantur. Non enim quod latebat in memoria mea, sed quod audio, cogito, cum aliquid mihi narratur. Non ipsas voces loquentis dico, ne quisquam putet in illam me exisse trinitatem, quae foris in sensibilibus et in sensibus agitur: sed eas cogito corporum species, quas narrans verbis sonisque significat; quas utique non reminiscens, sed audiens cogito. Sed si diligentius consideremus, nec tunc exceditur memoriae modus. Neque enim vel intelligere possem narrantem, si ea quae dicit, et si contexta tunc primum audirem, non tamen generaliter singula meminissem. Qui enim mihi narrat, verbi gratia, aliquem montem silva exutum, et oleis indutum, ei narrat qui meminerim species et montium et silvarum et olearum; quas si oblitus essem, quid diceret omnino nescirem, et ideo narrationem illam cogitare non possem. Ita fit ut omnis qui corporalia cogitat, sive ipse aliquid confingat, sive audiat, aut legat vel praeterita narrantem, vel futura praenuntiantem, ad memoriam suam recurrat, et ibi reperiat modum atque mensuram omnium formarum quas cogitans intuetur. Nam neque colorem quem nunquam vidit, neque figuram corporis, nec sonum quem nunquam audivit, nec saporem quem nunquam gustavit, nec odorem quem nunquam olfecit, nec ullam contrectationem corporis quam nunquam sensit, potest quisquam omnino cogitare. At si propterea nemo aliquid corporale cogitat nisi quod sensit, quia nemo meminit corporale aliquid nisi quod sensit, sicut in corporibus sentiendi, sic in memoria est cogitandi modus. Sensus enim accipit speciem ab eo corpore quod sentimus, et a sensu memoria, a memoria vero acies cogitantis.
- İrade hissi cisme nasıl bağlıyorsa, hafızayı da hisse, düşünenin bakışını da hafızaya öyle bağlar. Bunları bir araya getirip birleştiren irade, onları ayırıp koparan da odur. Bedenin hislerini hissedilecek cisimlerden bedenin hareketiyle ayırır; ya bir şey hissetmeyelim ya da hissetmeyi bırakalım diye. Örneğin görmek istemediğimiz şeyden gözlerimizi çeviririz ya da kaparız; kulaklarımızı seslerden, burnumuzu kokulardan da öyle. Yine ağzımızı kapatarak ya da bir şeyi ağzımızdan tükürerek tatlardan yüz çeviririz. Dokunmada da istemediğimiz şeye dokunmamak için bedenimizi geri çekeriz; ya da zaten dokunuyorsak onu bir yana atar ya da iteriz. Böylece irade, bedenin hissi hissedilir şeylere bağlanmasın diye bedenin hareketiyle iş görür. Bunu elinden geldiği kadar yapar; çünkü köle ölümlülüğün şartı yüzünden bu işte güçlüğe uğradığında sonuç işkencedir ve iradeye sabırdan başka bir şey kalmaz. İrade ise hafızayı histen şöyle çevirir: Başka bir şeye yönelmişken, hazır olanların hafızaya yapışmasına izin vermez. Bunu fark etmek kolaydır: Çoğu zaman karşımızda bize konuşan birini, başka bir şey düşündüğümüz için işitmemişiz gibi geliriz. Ama bu yanlıştır: İşittik, ama hatırlamıyoruz; çünkü sesler kulakların hissinden kayıp giderken, onları genellikle hafızaya çakan iradenin yönelişi başka yere çekilmişti. Bu yüzden böyle bir şey olduğunda "İşitmedik" demektense "Hatırlamıyoruz" desek daha doğru söylemiş oluruz. Okuyanların da başına gelir, benim de çok sık başıma gelir: Bir sayfayı ya da mektubu okuyup bitiririm, ne okuduğumu bilmem ve yeniden okurum. Çünkü iradenin yönelişi başka bir şeye çevrilmiş olduğundan, hafıza bedenin hissine, hissin kendisinin harflere çevrildiği gibi çevrilmemiştir. Aynı şekilde iradeleri başka bir şeye yönelmiş olarak yürüyenler nereden geçtiklerini bilmezler. Görmemiş olsalardı yürüyemezlerdi ya da, özellikle bilmedikleri yerlerden geçiyorlarsa, daha büyük bir dikkatle el yordamıyla yürürlerdi. Rahatça yürüdüklerine göre elbette gördüler; ama gözlerin hissi geçtikleri yerlere nasıl bağlanıyorsa hafıza da hissin kendisine öyle bağlanmadığı için gördüklerini, en tazesini bile, hiçbir şekilde hatırlayamadılar. Ruhun bakışını hafızada olan şeyden çevirmeyi istemek ise, ondan yola çıkıp düşünmemekten başka bir şey değildir.133_2
- Voluntas porro sicut adiungit sensum corpori, sic memoriam sensui, sic cogitantis aciem memoriae. Quae autem conciliat ista atque coniungit, ipsa etiam disiungit ac separat, id est, voluntas. Sed a sentiendis corporibus motu corporis separat corporis sensus, ne aliquid sentiamus, aut ut sentire desinamus: veluti cum oculos, ab eo quod videre nolumus, avertimus, vel claudimus: sic aures a sonis, sic nares ab odoribus. Ita etiam vel os claudendo, vel aliquid ex ore respuendo a saporibus aversamur. In tactu quoque vel subtrahimus corpus ne tangamus quod nolumus, vel si iam tangebamus, abiicimus aut repellimus. Ita motu corporis agit voluntas, ne sensus corporis rebus sensibilibus copuletur. Et agit hoc quantum potest: nam cum in hac actione propter conditionem servilis mortalitatis difficultatem patitur, cruciatus est consequens, ut voluntati nihil reliqui fiat, nisi tolerantia. Memoriam vero a sensu voluntas avertit, cum in aliud intenta non ei sinit inhaerere praesentia. Quod animadvertere facile est, cum saepe coram loquentem nobis aliquem aliud cogitando non audisse nobis videmur. Falsum est autem: audivimus enim, sed non meminimus, subinde per aurium sensum labentibus vocibus alienato nutu voluntatis, per quem solent infigi memoriae. Verius itaque dixerimus, cum tale aliquid accidit, Non meminimus, quam, Non audivimus. Nam et legentibus evenit, et mihi saepissime, ut perlecta pagina vel epistola, nesciam quid legerim, et repetam. In aliud quippe intento nutu voluntatis, non sic est adhibita memoria sensui corporis, quomodo ipse sensus adhibitus est litteris. Ita et ambulantes intenta in aliud voluntate, nesciunt qua transierint: quod si non vidissent, non ambulassent, aut maiore intentione palpando ambulassent, praesertim si per incognita pergerent: sed quia facile ambulaverunt, utique viderunt: quia vero non sicut sensus oculorum locis quacumque pergebant, ita ipsi sensui memoria iungebatur, nullo modo id quod viderunt etiam recentissimum meminisse potuerunt. Iam porro ab eo quod in memoria est, animi aciem velle avertere, nihil est aliud quam non inde cogitare.
- Öyleyse bu bölümlemede cismin görüntüsünden başlayıp düşünenin bakışında meydana gelen görüntüye vardığımızda, sanki basamak basamak birbirinden doğmuş dört görüntü buluruz: İkincisi birinciden, üçüncüsü ikinciden, dördüncüsü üçüncüden doğar. Görülen cismin görüntüsünden, görenin hissinde meydana gelen görüntü doğar; bundan hafızada meydana gelen; bundan da düşünenin bakışında meydana gelen. Bu yüzden irade sanki doğuranı evladıyla üç kez birleştirir: Önce cismin görüntüsünü, onun bedenin hissinde doğurduğu görüntüyle; sonra bunu, ondan hafızada meydana gelenle; üçüncü olarak da bunu, ondan düşünenin bakışında doğanla. Ama ikinci olan ortadaki birleşme, birinciye daha yakın olsa da, ona üçüncüsü kadar benzemez. Çünkü iki görme vardır: biri hissedenin, öteki düşünenin. Düşünenin görmesi olabilsin diye, hissedenin görmesinden hafızada benzer bir şey meydana gelir; ruhun bakışı düşünürken buna, gözlerin bakışının görürken cisme döndüğü gibi döner. Bu yüzden bu türde iki teslisi öne çıkarmak istedim: biri, hissedenin görmesi cisimden biçim aldığında; öteki, düşünenin görmesi hafızadan biçim aldığında. Ortadakini ise öne çıkarmak istemedim; çünkü görenin hissinde meydana gelen suret hafızaya emanet edildiğinde buna genellikle görme denmez. Yine de irade her yerde ancak sanki doğuranla evladı birleştiren olarak görünür. Bu yüzden nereden çıkarsa çıksın, ona ne doğuran ne evlat denebilir.134
CAPUT IX. 16. In hac igitur distributione cum incipimus a specie corporis, et pervenimus usque ad speciem quae fit in contuitu cogitantis, quatuor species reperiuntur quasi gradatim natae altera ex altera: secunda, de prima; tertia, de secunda; quarta, de tertia. A specie quippe corporis quod cernitur, exoritur ea quae fit in sensu cernentis; et ab hac, ea quae fit in memoria; et ab hac, ea quae fit in acie cogitantis. Quapropter voluntas quasi parentem cum prole ter copulat: primo speciem corporis cum ea quam gignit in corporis sensu; et ipsam rursus cum ea quae fit ex illa in memoria; atque istam quoque tertio cum ea quae ex illa paritur in cogitantis intuitu. Sed media copula quae secunda est, cum sit vicinior, non tam similis est primae quam tertia. Visiones enim duae sunt; una, sentientis; altera, cogitantis: ut autem possit esse visio cogitantis, ideo fit in memoria de visione sentientis simile aliquid, quo se ita convertat in cogitando acies animi, sicut se in cernendo convertit ad corpus acies oculorum. Propterea duas in hoc genere trinitates volui commendare: unam, cum visio sentientis formatur ex corpore; aliam, cum visio cogitantis formatur ex memoria. Mediam vero nolui, quia ibi non solet visio dici, cum memoriae commendatur forma, quae fit in sensu cernentis. Ubique tamen voluntas non apparet, nisi copulatrix quasi parentis et prolis. Et ideo undecumque procedat, nec parens nec proles dici potest.
- Ama yalnız hissettiğimizi hatırlıyor ve yalnız hatırladığımızı düşünüyorsak, hissettiklerimizi elbette yanlış hatırlamadığımız hâlde neden çoğu zaman yanlış şeyler düşünürüz? Sebebi şu olmalı: Bu tür şeyleri birleştiren ve ayıran şey olduğunu elimden geldiğince göstermeye çalıştığım o irade, biçim alacak düşünen bakışını hafızanın gizli köşelerinde dilediği gibi dolaştırır; hatırlamadığımız şeyleri düşünmemiz için de, hatırladıklarımızdan birini buradan, ötekini oradan almaya iter. Bunlar tek bir görmede bir araya gelince yanlış denen bir şey meydana getirir; çünkü bu şey ya dışarıda, cisimsel şeylerin tabiatında yoktur, ya da böyle bir şeyi hissettiğimizi hatırlamadığımız için hafızadan basılmış görünmez. Kim kara kuğu gördü? Bu yüzden kimse kara kuğu hatırlamaz; ama kim onu düşünemez? Görerek tanıdığımız o şekli, yine başka cisimlerde gördüğümüz kara renge boyamak kolaydır; ikisini de hissettiğimiz için ikisini de hatırlarız. Dört ayaklı bir kuş da hatırlamam, çünkü görmedim; ama gördüğüm türden uçan bir şeklin üstüne, yine gördüğüm türden iki ayak daha eklediğimde, böyle bir hayali pek kolay seyrederim. Bu yüzden tek tek hissedip hatırladığımız şeyleri birleşmiş olarak düşündüğümüzde, hatırladığımızı düşünmüyormuşuz gibi görünür; oysa bunu hafızanın yönetimi altında yaparız ve dilediğimiz gibi çok çeşitli biçimlerde birleştirdiğimiz her şeyi oradan alırız. Nitekim hiç görmediğimiz cisim büyüklüklerini bile hafızanın yardımı olmadan düşünemeyiz. Bakışımız evrenin büyüklüğü boyunca ne kadar bir uzayı kaplamaya alışmışsa, cisimlerin kütlelerini en büyük düşündüğümüzde onları o kadar genişletiriz. Akıl daha büyüğüne doğru ilerler, ama hayal onu izlemez. Nitekim akıl sayının sonsuzluğunu da bildirir; oysa cisimsel şeyleri düşünenin hiçbir görmesi onu kavrayamaz. Aynı akıl en küçük cisimciklerin bile sonsuzca bölündüğünü öğretir; ama görmüş olduğumuzu hatırladığımız inceliklere ve küçüklüklere varıldığında, akıl izlemeyi ve bölmeyi bırakmasa da, daha ince ve daha küçük hayaller artık seyredemeyiz. Böylece cisimsel şeylerden ancak ya hatırladıklarımızı ya da hatırladıklarımızdan kurulanları düşünürüz.135
CAPUT X.17. At enim si non meminimus nisi quod sensimus, neque cogitamus nisi quod meminimus; cur plerumque falsa cogitamus, cum ea quae sensimus non utique falso meminerimus: nisi quia voluntas illa quam coniunctricem ac separatricem huiuscemodi rerum iam quantum potui demonstrare curavi, formandam cogitantis aciem per abscondita memoriae ducit ut libitum est, et ad cogitanda ea quae non meminimus, ex eis quae meminimus, aliud hinc, aliud inde, ut sumat impellit; quae in unam visionem coeuntia faciunt aliquid quod ideo falsum dicatur, quia vel non est foris in rerum corporearum natura, vel non de memoria videtur expressum, cum tale nihil nos sensisse meminimus? Quis enim vidit cycnum nigrum? et propterea nemo meminit: cogitare tamen quis non potest? Facile est enim illam figuram, quam videndo cognovimus, nigro colore perfundere, quem nihilominus in aliis corporibus vidimus: et quia utrumque sensimus, utrumque meminimus. Nec avem quadrupedem memini, quia non vidi: sed phantasiam talem facillime intueor, dum alicui formae volatili qualem vidi, adiungo alios duos pedes quales itidem vidi. Quapropter, dum coniuncta cogitamus, quae singillatim sensa meminimus, videmur non id quod meminimus cogitare; cum id agamus moderante memoria, unde sumimus omnia quae multipliciter ac varie pro nostra voluntate componimus. Nam neque ipsas magnitudines corporum, quas nunquam vidimus, sine ope memoriae cogitamus. Quantum enim spatii solet occupare per magnitudinem mundi noster obtutus, in tantum extendimus quaslibet corporum moles, cum eas maximas cogitamus. Et ratio quidem pergit in ampliora, sed phantasia non sequitur. Quippe cum infinitatem quoque numeri ratio renuntiet, quam nulla visio corporalia cogitantis apprehendit. Eadem ratio docet minutissima etiam corpuscula infinite dividi; cum tamen ad eas tenuitates vel minutias perventum fuerit, quas visas meminimus, exiliores minutioresque phantasias iam non possumus intueri, quamvis ratio non desinat persequi ac dividere. Ita nulla corporalia, nisi aut ea quae meminimus, aut ex iis quae meminimus, cogitamus.
- Ama hafızaya tek tek basılmış şeyler çoğaltılarak düşünülebildiği için, ölçü hafızaya, sayı ise görmeye ait görünür. Çünkü bu tür görmelerin çokluğu sayısız olsa da, her birine hafızada aşılmaz bir sınır çizilmiştir. Öyleyse ölçü hafızada, sayı görmelerde görünür. Tıpkı görünür cisimlerin kendilerinde de bir ölçü bulunması gibi: Görenlerin hissi bu ölçüye pek çok sayıda uyarlanır ve tek bir görünür şeyden onu görenlerin çok sayıda bakışı biçim alır; hatta, yukarıda öğrettiğimiz gibi, tek bir kişi bile iki gözün sayısı yüzünden tek bir şeyi çoğu zaman ikiye katlanmış bir görüntüyle görür. Demek ki görmelerin basıldığı şeylerde bir ölçü, görmelerin kendilerinde ise sayı vardır. Bunları birleştiren, düzenleyen ve bir tür birlikle bağlayan, hissetme ya da düşünme isteğini ancak görmelerin biçim aldığı şeylerde dinlenerek yerleştiren irade ise ağırlığa benzer. Bu yüzden şu üçünü, ölçüyü, sayıyı ve ağırlığı, bütün öteki şeylerde de dikkate alınmak üzere şimdiden anmış olayım. Şimdilik, ister hissetmede ister düşünmede, görünür şey ile görmeyi, yani sanki doğuranı ve evladı birleştiren iradeye ne doğuran ne evlat denebileceğini gücüm yettiğince ve gücümün yettiği araçlarla gösterdim. Bu yüzden vakit, bu aynı teslisi iç insanda aramamızı ve uzun uzun sözünü ettiğim, dış diye anılan bu nefsanî ve bedensel insandan içeriye doğru yönelmemizi hatırlatıyor. Orada, teslise göre Tanrı'nın suretini bulabileceğimizi umuyoruz. Çabalarımıza, şeylerin kendisinin gösterdiği gibi Kutsal Yazı'nın da her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenlediğini bildirdiği o kendisi yardım etsin.136
CAPUT XI. 18. Sed quia numerose cogitari possunt quae singillatim sunt impressa memoriae, videtur ad memoriam mensura, ad visionem vero numerus pertinere. Quia licet innumerabilis sit multiplicitas talium visionum, singulis tamen in memoria praescriptus est intransgressibilis modus. Mensura igitur in memoria, in visionibus numerus apparet: sicut in ipsis corporibus visibilibus mensura quaedam est, cui numerosissime coaptatur sensus videntium et ex uno visibili multorum cernentium formatur aspectus: ita ut etiam unus propter duorum oculorum numerum plerumque unam rem geminata specie videat, sicut supra docuimus. In his ergo rebus unde visiones exprimuntur, quaedam mensura est: in ipsis autem visionibus, numerus. Voluntas vero quae ista coniungit et ordinat, et quadam unitate copulat, nec sentiendi aut cogitandi appetitum nisi in his rebus unde visiones formantur, acquiescens collocat, ponderi similis est. Quapropter haec tria, mensuram, numerum, pondus, etiam in caeteris omnibus rebus animadvertenda praelibaverim. Nunc interim voluntatem copulatricem rei visibilis atque visionis quasi parentis et prolis, sive in sentiendo, sive in cogitando, nec parentem nec prolem dici posse, quomodo valui et quibus valui demonstravi. Unde tempus admonet, hanc eamdem trinitatem in interiore homine requirere, atque ab isto de quo tamdiu locutus sum animali atque carnali, qui exterior dicitur, introrsus tendere. Ubi speramus invenire nos posse secundum trinitatem imaginem Dei, conatus nostros illo ipso adiuvante, quem omnia, sicut res ipsae indicant, ita etiam sancta Scriptura in mensura et numero et pondere disposuisse testatur.