Kavram
Consuetudo
- Yunanca
- ἔθος (ethos), συνήθεια (synētheia)
- Latince
- consuetudo
- Almanca
- Gewohnheit
- Fransızca
- habitude, coutume
- İngilizce
- custom, habit
- Türkçe
- alışkanlık (toplumsal anlamda: âdet)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde consuetudo bir topluluğun ya da kişinin alışılmış davranışıdır (Monica'nın azizlerin mezarlarına yemek götürme âdeti, Confessiones VI 2). Felsefî anlamda tekrar edilen eylemin ruhta bıraktığı ve sonraki eylemi yönlendiren eğilimdir. Augustinus bunu iradenin zincirleri olarak işler: "Sapkın iradeden şehvet doğdu; şehvete boyun eğilince alışkanlık, alışkanlığa direnilmeyince zorunluluk oldu" (VIII 5, 10). Böylece "iki irade" çatışması ve iradenin kendine karşı güçsüzlüğü, Pavlus'un "üyelerimdeki başka kanun"una (Romalılar 7) bağlanır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Ahlâkî fazilet alışkanlıkla edinilir (ἔθος → ἦθος) | Nikomakhos'a Etik II 1 |
| MÖ 1. yy | Cicero | Alışkanlık "sanki ikinci bir tabiat"; dilde ve hukukta yerleşik kullanım | Cicero, De finibus V 74 |
| 397–401 | Augustinus | Alışkanlığın şiddeti "günah kanunu"dur; iradeyi bağlayan zincir; şehvet → alışkanlık → zorunluluk | Augustinus, Confessiones VI 12, 22; VI 15, 25; VIII 5, 10–12 |
Dönüşüm: Faziletin yolu olan iyi alışkanlık (Aristoteles, Cicero) → iradeyi tutsak eden kötü alışkanlık (Augustinus). Augustinus'ta değer işareti tersine döner: alışkanlık "ikinci tabiat" olarak kalır, ama bu ikinci tabiat düşmüş tabiatın zinciridir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἔθος, συνήθεια | Aristoteles'te ahlâkî fazilet "alışkanlıktan" (ἐξ ἔθους) doğar; ἦθος "karakter" adı da ἔθος'tan gelir (Nikomakhos'a Etik II 1). Alışkanlık "ikinci bir tabiat" gibidir. |
| Latince | consuetudo | con- + suescere "alışmak". Gündelikte "âdet, töre, alışılmış kullanım" (consuetudo maiorum, dil kullanımı consuetudo loquendi), hukukta "örf". Cicero: alışkanlık "sanki ikinci bir tabiattır" (quasi altera natura, De finibus V 74). Augustinus'ta tekrarlanan bir isteğin ruhu bağlayan zorlayıcı gücü. |
| Almanca / Fransızca | Gewohnheit / habitude, coutume | |
| İngilizce | custom, habit |
Türkçe karşılığı
alışkanlık; toplumsal anlamda âdet. âdet / örf: toplumsal ve hukukî anlamı iyi verir ama kişinin içindeki bağı vermez. itiyat: tam karşılıktır ama bugün canlı değildir. huy: doğuştan mizaç anlamına kayar. alışkanlık seçildi: hem tekrardan doğmayı hem kişiyi bağlamayı anlatan canlı kelimedir. Kalıcı yatkınlık anlamındaki habitus ayrıca meleke diye çevrilir.
Aristoteles ve Cicero'da alışkanlık faziletin yoludur; iyi alışkanlık ikinci tabiat olur. Augustinus'ta ağırlık kötü alışkanlığa kayar: "alışkanlığın şiddeti" (violentia consuetudinis) bir "günah kanunu"dur ve irade, kendi eseri olan bu zincirle bağlanır (Confessiones VIII 5, 10–12). "Alışkanlık" kelimesi bu iki değeri de taşıyabildiği için seçildi; "tutku" ya da "bağımlılık" denseydi Augustinus'un iradenin kendi eliyle ördüğü bağ fikri kaybolurdu.
Atıf ve kaynak notu
Augustinus'un kendi terimidir ve Confessiones VIII'in merkezindedir; "bağımlılık" gibi modern psikolojik okumalar geriye yansıtmadır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: alışkanlık, alışkanlığı, alışkanlıkla, alışkanlığıyla, alışkanlıktan, alışkanlığımın
Metinlerde işaretlendiği yerler
23 yer · 23 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, İtiraflar6.22
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine48
- Augustinus, Teslis Üzerine126
- Augustinus, Tanrı Devleti2.1
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)80
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine81
- Augustinus, Tashihler1.1.2
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.277
- Boethius, Bölme ÜzerinePL64.879
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1151
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.27
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)pr
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.17
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1_5
- Sevillalı Isidorus, Kilise Vazifeleri Üzerine1.pr
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar7
- Descartes, Ruhun TutkularıAT11.368
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.029
- Kant, İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe ProlegomenaAA04.257
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları73
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları28
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri45
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-97