Augustinus
İyinin Tabiatı Üzerine
De natura boni
1Kendisinden daha üstünü olmayan en yüksek iyi Tanrı'dır; bu yüzden değişmez bir iyidir; bu yüzden de gerçekten ebedî ve gerçekten ölümsüzdür. Bütün öbür iyiler ancak onun tarafından vardır, ama onun özünden değildir. Çünkü onun özünden olan, onun kendisinin olduğu şeydir; onun tarafından yapılmış olanlar ise onun olduğu şey değildir. Bu yüzden yalnız o değişmezse, yaptığı her şey, hiçten yaptığı için, değişebilirdir. Çünkü o öylesine her şeye kadirdir ki hiçten, yani hiç var olmayandan da iyi şeyler yapabilir: büyük ve küçük, göksel ve dünyevî, ruhanî ve bedensel şeyler. Ama adil de olduğu için, hiçten yaptığı şeyleri kendinden doğurduğuna eşit kılmadı. Öyleyse bütün iyiler, ister büyük ister küçük olsunlar, şeylerin hangi basamağında bulunurlarsa bulunsunlar, ancak Tanrı'dan olabilir; her tabiat ise tabiat olduğu ölçüde iyidir; o hâlde her tabiat ancak en yüksek ve gerçek Tanrı'dan olabilir. Çünkü en yüksek iyi olmayıp en yüksek iyiye yakın olan bütün iyiler de, en yüksek iyiden uzakta bulunan en son iyiler de ancak en yüksek iyinin kendisinden olabilir. Öyleyse değişebilir olan her ruh da, her cisim de Tanrı'dandır; yaratılmış tabiatın tamamı budur. Çünkü her tabiat ya ruhtur ya cisimdir. Değişmez ruh Tanrı'dır; değişebilir ruh yaratılmış bir tabiattır, ama cisimden daha iyidir. Cisim ise ruh değildir; yalnız rüzgâr, bize görünmediği ve yine de az olmayan gücü hissedildiği için, başka bir anlamda spiritus (yel, soluk) diye adlandırılır.
Summum bonum. quo superius non est, deus est; ac per hoc incommutabile bonum est; ideo uere aeternum et uere inmortale. cetera omnia bona nonnisi ab illo sunt, sed non de illo. de illo enim quod est, hoc quod ipse est; ab illo autem quae facta sunt, non sunt quod ipse. ac per hoc si solus ipse incommutabilis, omnia quae fecit, quia ex nihilo fecit, mutabilia sunt. tam enim omnipotens est, ut possit etiam de nihilo, id est ex eo, quod omnino non est, bona facere, et magna et parua, et caelestia et terrena, et spiritalia et corporalia. quia uero et iustus est, ei, quod de se genuit, ea, quae de nihilo fecit, non aequauit. quia ergo bona omnia, siue magna siue parua, per quoslibet rerum gradus non possunt esse nisi a deo; omnis autem natura, in quantum natura est, bonum est: omnis natura non potest esse nisi a summo et uero deo, quia omnia etiam non summa bona, sed propinqua summo bono et rursus omnia etiam nouissima bona, quae longe sunt a summo bono, non possunt esse nisi ab ipso summo bono. omnis ergo spiritus, etiam mutabilis, et omne corpus a deo: haec est omnis facta natura. omnis quippe natura aut spiritus aut corpus est. spiritus incommutabilis deus est, spiritus mutabilis facta natura est, sed corpore melior; corpus autem spiritus non est, nisi cum uentus, quia nobis inuisibilis est, et tamen uis eius non parua sentitur, alio quodam modo spiritus dicitur.
2Bazıları her tabiatın, yani her ruhun ve her cismin tabiatça iyi olduğunu anlayamadıkları için ruhun kötülüğünden ve cismin ölümlülüğünden etkilenir ve bu yüzden Tanrı'nın yaratmadığı başka bir tabiatı, kötü bir ruhun ve ölümlü bir cismin tabiatını ileri sürmeye çalışırlar. Onlar için şunu düşünüyoruz: Söylediğimiz şeyi onların anlayışına şu yolla ulaştırabiliriz. Çünkü her iyinin ancak en yüksek ve gerçek Tanrı'dan olabileceğini kabul ediyorlar; bu hem doğrudur hem de dikkat etmek isterlerse onları düzeltmeye yeter.
Propter eos autem, qui, cum intellegere non possunt omnem naturam, id est omnem spiritum et omne corpus naturaliter bonum esse, mouentur spiritus iniquitate et corporis mortalitate et ob hoc aliam naturam maligni spiritus et mortalis corporis, quam deus non fecerit, conantur inducere: sic arbitramur ad eorum intellectum, quod dicimus, posse perduci. fatentur enim omne bonum non esse posse nisi a summo et uero deo, quod et uerum est et ad eos corrigendos, si uelint aduertere, sufficit.
3Çünkü biz Katolik Hristiyanlar, ister büyük ister küçük bütün iyilerin kendisinden olduğu Tanrı'ya ibadet ederiz: ister büyük ister küçük her ölçünün, ister büyük ister küçük her suretin, ister büyük ister küçük her düzenin kendisinden olduğu Tanrı'ya. Çünkü her şey ne kadar ölçülü, suretli ve düzenliyse elbette o kadar iyidir; ne kadar az ölçülü, az suretli, az düzenliyse o kadar az iyidir. Bu üç şey, yani ölçü, suret ve düzen (bunlara bağlı olduğu gösterilen sayısız başka şeyden söz etmiyorum), evet, bu üç şey, ölçü, suret ve düzen, Tanrı'nın yaptığı şeylerde, ister ruhta ister cisimde olsun, genel iyiler gibidir. Bu yüzden Tanrı yaratığın her ölçüsünün, her suretinin, her düzeninin üstündedir; yerlerin uzaklıklarıyla değil, anlatılamaz ve eşsiz bir kudretle üstündedir; her ölçü, her suret, her düzen ondandır. Bu üç şey nerede büyükse orada büyük iyiler vardır; nerede küçükse küçük iyiler vardır; nerede hiç yoksa hiçbir iyi yoktur. Yine bu üç şey nerede büyükse büyük tabiatlar vardır; nerede küçükse küçük tabiatlar vardır; nerede hiç yoksa hiçbir tabiat yoktur. Öyleyse her tabiat iyidir.
Nos enim catholici christiani deum colimus, a quo omnia bona sunt seu magna seu parua; a quo est omnis modus, siue magnus siue paruus; a quo omnis species, siue magna siue parua; a quo omnis ordo, siue magnus siue paruus. omnia enim quanto magis moderata, speciosa, ordinata sunt, tanto magis utique bona sunt; quanto autem minus moderata, minus speciosa, minus ordinata sunt, minus bona sunt. haec itaque tria: modus, species et ordo, ut de innumerabilibus taceam, quae ad ista tria pertinere monstrantur, haec ergo tria: modus, species, ordo, tamquam generalia bona sunt in rebus a deo factis siue in spiritu siue in corpore. deus itaque supra omnem creaturae modum est, supra omnem speciem, supra omnem ordinem: nec spatiis locorum supra est, sed ineffabili et singulari potentia; a quo omnis modus, omnis species, omnis ordo. haec tria ubi magna sunt, magna bona sunt; ubi parua sunt, parua bona sunt; ubi nulla sunt, nullum bonum est. et rursus haec tria ubi magna sunt, magnae naturae sunt; ubi parua sunt, paruae naturae sunt; ubi nulla sunt, nulla natura est. omnis ergo natura bona est.
4Bu yüzden kötülüğün nereden geldiği sorulduğunda, önce kötülüğün ne olduğu sorulmalıdır. Kötülük, ölçünün ya da suretin ya da tabiî düzenin bozulmasından başka bir şey değildir. Bu yüzden bozulmuş tabiata kötü denir; çünkü bozulmamış tabiat elbette iyidir. Ama bozulmuş tabiat da tabiat olduğu ölçüde iyi, bozulmuş olduğu ölçüde kötüdür.
Proinde cum quaeritur, unde sit malum, prius quaerendum est, quid sit malum; quod nihil aliud est quam corruptio uel modi uel speciei uel ordinis naturalis. mala itaque natura dicitur, quae corrupta est; nam incorrupta utique bona est. sed etiam ipsa corrupta, in quantum natura est, bona est; in quantum corrupta est, mala est.
5Tabiî ölçü ve suret bakımından daha üstün bir düzene konmuş bir tabiatın, bozulmuş olsa bile, tabiî ölçü ve suret bakımından daha küçük olup daha aşağı bir düzene konmuş başka bir tabiatın bozulmamış hâlinden hâlâ daha iyi olması mümkündür. Örneğin insanların göze görünen keyfiyete göre yaptıkları değerlendirmede, bozulmuş altın bile bozulmamış gümüşten elbette daha iyidir, bozulmuş gümüş bile bozulmamış kurşundan daha iyidir. Aynı şekilde daha güçlü ve ruhanî tabiatlarda da kötü irade yüzünden bozulmuş akıllı ruh, bozulmamış akılsız ruhtan daha iyidir; herhangi bir ruh, bozulmuş olsa bile, herhangi bir bozulmamış cisimden daha iyidir. Çünkü bir cisimde bulunduğunda ona hayat veren tabiat, kendisine hayat verilen tabiattan daha iyidir. Yaratılmış olan hayat ruhu ne kadar bozulmuş olursa olsun, cisme hayat verebilir; bu yüzden bozulmuş da olsa, bozulmamış cisimden daha iyidir.
Fieri autem potest, ut quaedam natura, quae modo et specie naturali excellentius ordinata est, etiam corrupta melior sit adhuc quam est incorrupta altera, quae minore modo et specie naturali inferius ordinata est; sicut in hominum aestimatione secundum qualitatem, quae aspectibus adiacet, melius est utique etiam corruptum aurum quam incorruptum argentum et melius est etiam corruptum argentum quam plumbum incorruptum: sic et in naturis potentioribus atque spiritalibus melior est etiam corruptus per malam uoluntatem spiritus rationalis quam inrationalis incorruptus; et melior est quilibet spiritus etiam corruptus quam corpus quodlibet incorruptum. melior est enim natura, quae cum praesto est corpori, praebet ei uitam, quam illa, cui uita praebetur. quantumlibet autem corruptus sit spiritus uitae, qui factus est, uitam praebere corpori potest; ac per hoc melior illo est quamuis incorrupto corruptus.
6Bozulma, bozulabilir şeylerden her ölçüyü, her sureti, her düzeni kaldırırsa, hiçbir tabiat kalmaz. Bu yüzden bozulamayan her tabiat, Tanrı gibi, en yüksek iyidir. Bozulabilen her tabiat ise kendisi de bir iyidir; çünkü bozulma ona ancak iyi olanı alıp azaltarak zarar verebilir.
Corruptio autem si omnem modum, omnem speciem, omnem ordinem rebus corruptibilibus auferat, nulla natura remanebit. ac per hoc omnis natura, quae corrumpi non potest, summum bonum est, sicut deus est. omnis autem natura, quae corrumpi potest, etiam ipsa aliquod bonum est: non enim posset ei nocere corruptio nisi adimendo et minuendo quod bonum est.
7En üstün yaratıklara, yani akıllı ruhlara Tanrı şunu bağışladı: İstemezlerse bozulamazlar; yani Rableri Tanrı'nın buyruğu altında itaati korur ve böylece onun bozulmaz güzelliğine yapışırlarsa. Ama itaati korumak istemezlerse, günahlarda isteyerek bozuldukları için cezalarda istemeyerek bozulurlar. Çünkü Tanrı öyle bir iyidir ki onu bırakan hiç kimse için iyi olmaz; Tanrı'nın yaptığı şeyler arasında akıllı tabiat öyle büyük bir iyidir ki onu mesut kılacak Tanrı'dan başka hiçbir iyi yoktur. Bu yüzden günah işleyenler cezalar içinde düzene konur; bu düzen onların tabiatına uymadığı için cezadır, ama suçlarına uyduğu için adalettir.
Creaturis autem praestantissimis, hoc est rationalibus spiritibus, hoc praestitit deus, ut si nolint, corrumpi non possint, id est, si oboedientiam conseruauerint sub domino deo suo ac sic incorruptibili pulchritudini eius adhaeserint; si autem oboedientiam conseruare noluerint, quoniam uolentes corrumpuntur in peccatis, nolentes corrumpantur in poenis. tale quippe bonum est deus, ut nemini eum deserenti bene sit; et in rebus a deo factis tam magnum bonum est natura rationalis, ut nullum sit bonum, quo beata sit, nisi deus. peccantes igitur in suppliciis ordinantur: quae ordinatio quia eorum naturae non competit, ideo poena est; sed quia culpae competit, ideo iustitia est.
8Hiçten yapılmış olan öbür şeyler ise akıllı ruhtan elbette aşağıdadırlar ve ne mesut ne de bedbaht olabilirler. Ama kendi ölçüleri ve suretleri bakımından onlar da iyi oldukları ve daha küçük, hatta en küçük iyiler olsalar da ancak en yüksek iyi olan Tanrı'dan var olabildikleri için, şöyle bir düzene konmuşlardır: Daha zayıf olanlar daha sağlam olanlara, daha güçsüz olanlar daha güçlü olanlara, daha az kudretli olanlar daha kudretli olanlara yol verir; böylece dünyevî şeyler, üstün olanlara tabi olarak göksel şeylerle uyum içinde olur. Şeylerin gidip yerlerine başkalarının gelmesiyle kendi türünde zamana bağlı bir güzellik meydana gelir; öyle ki ölen ya da eskiden oldukları şey olmaktan çıkan şeyler bile bütün yaratılışın ölçüsünü, suretini ve düzenini çirkinleştirmez ve bozmaz. Tıpkı iyi kurulmuş bir sözün, içindeki heceler ve bütün sesler doğup ölür gibi akıp geçse de elbette güzel olması gibi.
Cetera uero, quae sunt facta de nihilo, quae utique inferiora sunt quam spiritus rationalis, nec beata possunt esse nec misera. sed quia pro modo et specie sua etiam ipsa bona sunt nec esse quamuis minora et minima bona nisi a summo bono deo potuerunt, sic ordinata sunt, ut cedant infirmiora firmioribus et inualidiora fortioribus et inpotentiora potentioribus, atque ita caelestibus terrena concordent tamquam praecellentibus subdita. fit autem decedentibus et succedentibus rebus temporalis quaedam in suo genere pulchritudo, ut nec ipsa, quae moriuntur uel quod erant esse desinunt, turpent ac turbent modum et speciem et ordinem uniuersae creaturae: sicut sermo bene compositus utique pulcher est, quamuis in eo syllabae atque omnes soni tamquam nascendo et moriendo transcurrant.
9Her suça hangi türden ve ne büyüklükte bir ceza düştüğü, insan hükmünün değil, ilahî hükmün işidir. Bu ceza tövbe edip dönenlere bağışlandığında, Tanrı katında büyük bir iyilik vardır; hak edilen ceza ödetildiğinde de Tanrı katında hiçbir haksızlık yoktur. Çünkü bir tabiatın günah içinde cezasız sevinmesindense ceza içinde haklı olarak acı çekmesi daha iyi bir düzendir. Yine de bu tabiat böyle bir durumda bile, hangi uç noktada olursa olsun, bir ölçüye, surete ve düzene sahip olduğu için hâlâ bir iyidir; bunlar büsbütün alınır ve tamamen tüketilirse hiçbir iyi kalmaz, çünkü hiçbir tabiat kalmaz.
Qualis autem et quanta poena cuique culpae debeatur, diuini iudicii est, non humani: quae utique et cum conuersis remittitur, magna est bonitas apud deum. et cum debita redditur, nulla est iniquitas apud deum, quia melius ordinatur natura, ut iuste doleat in supplicio quam ut inpune gaudeat in peccato. quae tamen etiam sic habens nonnullum modum et speciem et ordinem in quacumque extremitate adhuc aliquod bonum est: quae si omnino detrahantur et penitus consumantur, ideo nullum bonum erit, quia nulla natura remanebit.
10Öyleyse bütün bozulabilir tabiatlar, Tanrı'dan olmasalardı hiç tabiat olmazlardı; onun özünden olsalardı da bozulabilir olmazlardı, çünkü onun olduğu şey olurlardı. Hangi ölçüyle, hangi suretle, hangi düzenle var olurlarsa olsunlar, öyle var olmalarının sebebi kendilerini yapanın Tanrı olmasıdır; değişmez olmamalarının sebebi ise kendisinden yapıldıkları şeyin hiç olmasıdır. Çünkü Tanrı'dan doğmuş olan nasılsa, onun tarafından hiçten yapılmış olanın da öyle olmasını istersek, dine saygısız bir küstahlıkla hiçliği ve Tanrı'yı eşitlemiş oluruz.
Omnes igitur naturae corruptibiles nec omnino naturae essent, nisi a deo essent, nec corruptibiles essent, si de illo essent, quia hoc, quod ipse est, essent. ideo ergo quocumque modo, quacumque specie, quocumque ordine sunt, quia deus est, a quo factae sunt; ideo autem non incommutabiles sunt, quia nihil est, unde factae sunt. sacrilega enim audacia coaequantur nihil et deus, si quale est illud, quod de deo natum est, tale uelimus esse illud, quod ab eo de nihilo factum est.
11Bu yüzden Tanrı'nın tabiatına hiçbir şekilde zarar verilemez, Tanrı'nın altındaki hiçbir tabiata da haksız yere zarar verilemez. Çünkü bazıları günah işleyerek haksız yere zarar verdiklerinde, haksız iradeleri onlara yüklenir; ama zarar vermelerine izin veren güç ancak Tanrı'dandır. O, kendileri bilmeseler de, zarar vermelerine izin verdiği kişilerin neye katlanmaları gerektiğini bilir.
Quapropter nec naturae dei omnino noceri potest nec alicui naturae sub deo noceri iniuste potest, quia et cum peccando iniuste aliqui nocent, uoluntas iniusta eis inputatur; potestas autem, qua nocere permittuntur, non est nisi a deo, qui et ipsis nescientibus nouit, quid illi pati debeant, quibus eos nocere permittit.
12Tanrı'nın yaratmadığı başka bir tabiat ileri sürenler, bu kadar açık ve kesin olan bütün bu şeylere dikkat etmek isteselerdi, en yüksek kötülüğe bu kadar çok iyi, Tanrı'ya bu kadar çok kötülük yükleyecek kadar küfürlerle dolmazlardı. Çünkü yukarıda dediğim gibi, dikkat etmek isterlerse, hakikatin onları istemeseler bile bütün iyilerin kesinlikle ancak Tanrı'dan olduğunu kabul etmeye zorlaması onları düzeltmeye yeter. Öyleyse büyük iyiler birinden, küçük iyiler başkasından değildir; büyük ve küçük iyiler ancak Tanrı olan en yüksek iyidendir.
Haec omnia tam perspicua, tam certa si uelint aduertere, qui aliam naturam inducunt, quam non fecit deus, non tantis blasphemiis implerentur, ut et in summo malo tanta bona ponerent et in deo tanta mala. sufficit enim, ut supra dixi, ad eorum correctionem, si uelint adtendere, quod eos etiam inuitos cogit ueritas confiteri omnia prorsus bona non esse nisi a deo. non ergo ab alio sunt magna bona et ab alio parua bona, sed et magna et parua bona nonnisi a summo bono, quod deus est.
13Öyleyse yaratıcıları olarak Tanrı'ya yüklememiz yerinde olan iyileri sayabildiğimiz kadar sayalım ve bunlar kaldırılınca bir tabiat kalıp kalmayacağını görelim. Büyük ve küçük her hayat, büyük ve küçük her güç, büyük ve küçük her esenlik, büyük ve küçük her hafıza, büyük ve küçük her anlayış, büyük ve küçük her huzur, büyük ve küçük her fazilet, büyük ve küçük her bolluk, büyük ve küçük her his, büyük ve küçük her ışık, büyük ve küçük her tatlılık, büyük ve küçük her ölçek, büyük ve küçük her güzellik, büyük ve küçük her barış ve akla gelebilecek buna benzer şeyler, hele ister ruhanî ister bedensel olsun her şeyde bulunan şeyler, yani büyük ve küçük her ölçü, her suret, her düzen Rab Tanrı'dandır. Bütün bu iyileri kötü kullanmak isteyen ilahî hükümle cezasını çeker; ama bunlardan hiçbirinin bulunmadığı yerde hiçbir tabiat kalmaz.
Commemoremus ergo bona quanta potuerimus, quae dignum est ut deo auctori tribuamus. et his sublatis uideamus, utrum aliqua natura remanebit. omnis uita et magna et parua, omnis potentia et magna et parua, omnis salus et magna et parua, omnis memoria et magna et parua, omnis intellectus et magnus et paruus, omnis tranquillitas et magna et parua, omnis uirtus et magna et parua, omnis copia et magna et parua, omnis sensus et magnus et paruus, omne lumen et magnum et paruum, omnis suauitas et magna et parua, omnis mensura et magna et parua, omnis pulchritudo et magna et parua. omnis pax et magna et parua et si qua similia occurrere potuerint maximeque illa, quae per omnia reperiuntur, siue spiritalia siue corporalia, omnis modus, omnis species, omnis ordo et magnus et paruus, a domino deo sunt. quibus bonis omnibus qui male uti uoluerit, diuino iudicio poenas luet; ubi autem nullum horum omnino fuerit, nulla natura remanebit.
14Ama bütün bunlarda küçük olan her şey, daha büyüklerle karşılaştırıldığında zıt adlarla anılır. Örneğin insan suretinde güzellik daha büyük olduğu için, onunla karşılaştırıldığında maymunun güzelliğine çirkinlik denir. Bu da basiretsizleri yanıltır; sanki o iyi, bu kötüdür. Maymunun bedenindeki kendine özgü ölçüye, uzuvların iki yandaki denkliğine, kısımların uyumuna, sağlığın korunmasına ve saymak uzun sürecek öbür şeylere dikkat etmezler.
Sed in his omnibus quaecumque parua sunt, in maiorum comparatione contrariis nominibus appellantur: sicut in hominis forma quia maior est pulchritudo, in eius comparatione simiae pulchritudo deformitas dicitur. et fallit inprudentes, tamquam illud sit bonum et hoc malum; nec intendunt in corpore simiae modum proprium, parilitatem ex utroque latere membrorum, concordiam partium, incolumitatis custodiam et cetera, quae persequi longum est.
15Ama söylediğimiz anlaşılsın, pek ağır kavrayanlara yeterince açıklansın, ya da en açık hakikate direnen inatçılar bile doğru olanı kabul etmeye zorlansın diye, onlara maymunun bedenine bozulmanın zarar verip veremeyeceği sorulsun. Eğer verebiliyorsa, öyle ki beden daha çirkin olsun, bozulma güzellik iyisinden başka neyi azaltır? Bu yüzden cismin tabiatı var olduğu sürece ondan bir şey kalacaktır. Öyleyse iyi tüketilince tabiat da tükeniyorsa, tabiat iyidir. Aynı şekilde yavaşa hızlının zıttı deriz; ama hiç hareket etmeyene yavaş da denemez. Yine tiz sesin zıttına pes, ahenkli sesin zıttına kaba ses deriz; ama sesin her türlü suretini büsbütün kaldırırsan, hiç ses olmayan yerde sessizlik vardır; yine de bu sessizlik, tam da hiç ses olmadığı için, sese zıt bir şeymiş gibi karşısına konur. Aynı şekilde aydınlık ve karanlık şeylere de iki zıt gibi denir; yine de karanlık şeylerde de bir miktar ışık vardır; ondan büsbütün yoksun kalsalar, sessizlik nasıl sesin yokluğuysa karanlık da öyle ışığın yokluğu olur.
Sed, ut quod dicimus intellegatur et nimium tardis satis fiat, uel etiam pertinaces et apertissime ueritati repugnantes cogantur quod uerum est confiteri, interrogentur, utrum corpori simiae possit nocere corruptio. quod si potest, ut foedius fiat, quid minuit nisi pulchritudinis bonum? unde tamdiu aliquid remanebit, quamdiu corporis natura subsistit. proinde si consumpto bono natura consumitur, bona est ergo natura. sic et tardum dicimus ueloci contrarium; sed tamen qui se omnino non mouet, nec tardus dici potest. sic acutae uoci contrariam uocem dicimus grauem uel canorae asperam; sed si omnem speciem uocis penitus adimas, silentium est, ubi uox nulla est: quod tamen silentium eo ipso, quod uox nulla est, tamquam contrarium uoci solet obponi. sic et lucida et obscura tamquam duo contraria dicuntur; habent tamen et obscura aliquid lucis, quod si penitus careant, ita sunt tenebrae lucis absentia sicut silentium uocis absentia.
16Yine de şeylerin bu yoksunlukları da tabiatın bütünlüğü içinde öyle düzene konmuştur ki, bilgece düşünenlere göre yerlerini yakışıksız olmayan bir şekilde alırlar. Çünkü Tanrı belli yerleri ve zamanları aydınlatmayarak karanlığı da gün kadar yakışıklı yaptı. Biz konuşurken sesi tutarak yerinde bir sessizliği araya koyuyorsak, o, her şeyin kusursuz ustası olarak, bazı şeylerin yoksunluklarını ne kadar daha yerinde yapar! Bu yüzden üç gencin ilahisinde ışık ve karanlık da Tanrı'yı över; yani onu iyi düşünenlerin kalplerinde onun övgüsünü doğururlar.
Quae tamen etiam priuationes rerum sic in uniuersitate naturae ordinantur, ut sapienter considerantibus non indecenter uices suas habeant. nam et deus certa loca et tempora non inluminando tenebras fecit tam decenter quam dies. si enim nos continendo uocem decenter interponimus in loquendo silentium: quanto magis ille quarundam rerum priuationes decenter facit sicut rerum omnium perfectus artifex? unde et in hymno trium puerorum etiam lux et tenebrae laudant deum, id est eius laudem bene considerantium cordibus pariunt.
17Öyleyse hiçbir tabiat, tabiat olduğu ölçüde kötü değildir; her tabiat için kötülük, iyiden eksiltilmekten başka bir şey değildir. Eksiltilerek tamamen tüketilseydi, hiçbir iyi kalmadığı gibi hiçbir tabiat da kalmazdı: yalnız Maniheistlerin ileri sürdüğü türden bir tabiat değil (orada o kadar çok iyi bulunur ki aşırı körlükleri şaşılacak şeydir), kim neyi ileri sürerse sürsün hiçbir tabiat kalmazdı.
Non ergo mala, in quantum natura est, ulla natura, sed cuique naturae non est malum nisi minui bono. quod si minuendo absumeretur, sicut nullum bonum, ita nulla natura relinqueretur, non solum qualem inducunt Manichaei, ubi tanta bona inueniuntur, ut nimia eorum caecitas mira sit, sed qualem potest quilibet inducere.
18Eskilerin hylē dediği o madde de kötü sayılmamalıdır. Maniheus'un son derece çılgınca bir boşboğazlıkla, ne söylediğini bilmeden, cisimleri biçimlendiren şey olarak hylē dediği maddeyi kastetmiyorum. Bu yüzden ona haklı olarak başka bir tanrı ileri sürdüğü söylenmiştir; çünkü cisimleri ancak Tanrı biçimlendirebilir ve yaratabilir; zira ölçü, suret ve düzen onlarla birlikte var olmadıkça yaratılmazlar; bunların iyi olduğunu ve ancak Tanrı'dan olabileceğini sanırım artık kendileri de kabul ediyorlar. Hayır, eskilerin dediği gibi, hissettiğimiz bu keyfiyetlerin kendisinden biçimlendiği, büsbütün biçimsiz ve keyfiyetsiz bir maddeyi kastediyorum. Bu yüzden Yunancada orman (silva) da hylē diye anılır; çünkü işçilere elverişlidir: kendisi bir şey yaptığı için değil, ondan bir şey yapıldığı için. Öyleyse bu hylē de kötü sayılmamalıdır; o hiçbir suretle hissedilemez, ancak suretten her bakımdan yoksun oluşuyla güçlükle düşünülebilir. Çünkü onda da suretleri alma kapasitesi vardır; ustanın üzerine koyduğu sureti alamasaydı, ona madde de denmezdi elbette. Hem suret bir iyiyse (nitekim forma'sı üstün olanlara formosus, tıpkı species'ten speciosus denmesi gibi, "güzel" denir), suret alabilme kapasitesi de şüphesiz bir iyidir; tıpkı bilgelik bir iyi olduğu için bilgeliği alabilmenin de bir iyi olduğundan kimsenin şüphe etmemesi gibi. Her iyi Tanrı'dan olduğu için, böyle bir madde varsa onun da ancak Tanrı'dan olduğundan kimse şüphe etmemelidir.
Neque enim uel illa materies, quam hylen antiqui dixerunt, malum dicenda est. non eam dico, quam Manichaeus hylen appellat dementissima uanitate nesciens, quid loquatur, formatricem corporum — unde recte illi dictum est, quod alterum deum inducat; nemo enim formare et creare corpora nisi deus potest: neque enim creantur, nisi cum eis modus et species et ordo subsistit, quae bona esse nec esse posse nisi a deo, puto quia iam etiam ipsi confitentur — sed hylen dico quandam penitus informem et sine qualitate materiem, unde istae quas sentimus qualitates formantur, ut antiqui dixerunt. hinc enim et silua graece ὕλη dicitur, quod operantibus apta sit, non ut aliquid ipsa faciat, sed unde aliquid fiat. nec ista ergo hyle malum dicenda est, quae non per aliquam speciem sentiri, sed per omnimodam speciei priuationem cogitari uix potest. habet enim et ipsa capacitatem formarum; nam si capere impositam ab artifice formam non posset, nec materies utique diceretur. porro si bonum aliquod est forma, unde quia ea praeualent, formosi appellantur, sicut a specie speciosi, procul dubio bonum aliquid est etiam capacitas formae; sicut quia bonum est sapientia, nemo dubitat, quod bonum sit capacem esse sapientiae. et quia omne bonum a deo, neminem oportet dubitare etiam istam, si qua est, materiem non esse nisi a deo.
19Öyleyse Tanrımız kuluna görkemli ve ilahî bir şekilde şöyle dedi: "Ben, Ben Olan'ım"; ve: "İsrailoğullarına diyeceksin ki: Olan beni size gönderdi." Çünkü gerçekten var olan odur, çünkü değişmezdir; her değişme, olan şeyi artık olmayan yapar. Öyleyse gerçekten var olan, değişmez olandır; onun yaptığı öbür şeyler ise varlığı ondan kendi ölçülerine göre almışlardır. Öyleyse en yüksek derecede var olana, var olmayandan başka bir şey zıt olamaz; bu yüzden iyi olan her şey ondan olduğu gibi, tabiî olan her şey de ondandır; çünkü tabiatça var olan her şey iyidir. Öyleyse her tabiat iyidir ve her iyi Tanrı'dandır; o hâlde her tabiat Tanrı'dandır.
Magnifice igitur et diuine deus noster famulo suo dixit: ego sum qui sum et: dices filiis Israhel, qui est, misit me ad uos. uere enim ipse est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod erat. uere ergo ille est, qui incommutabilis est; cetera, quae ab illo facta sunt, ab illo pro modo suo esse acceperunt. ei ergo, qui summe est, non potest esse contrarium nisi quod non est; ac per hoc sicut ab illo est omne, quod bonum est, sic ab illo est omne, quod naturale est, quoniam omne, quod naturaliter est, bonum est. omnis itaque natura bona est et omne bonum a deo est; omnis ergo natura a deo est.
20Bazılarının en başta kötülük saydığı acı da, ister ruhta ister bedende olsun, ancak iyi tabiatlarda olabilir. Çünkü acı çekecek kadar direnmesi, bir bakıma olduğu şey olmaktan çıkmayı reddetmesidir; çünkü bir iyiydi. Daha iyiye zorlandığında acı faydalıdır; daha kötüye zorlandığında faydasızdır. Öyleyse ruhta acıyı, daha büyük bir güce direnen irade yapar; bedende acıyı, daha güçlü bir cisme direnen his yapar. Ama acısız kötülükler daha kötüdür; çünkü haksızlığa sevinmek, bozulmaya acı duymaktan daha kötüdür. Yine de böyle bir sevinç de ancak aşağı iyileri elde etmekten doğabilir; haksızlık ise daha iyi olanları bırakmaktır. Aynı şekilde bedende acılı bir yara, acısız bir çürümeden daha iyidir; özel olarak bozulma denen bu çürümedir. Rab'bin ölü bedeni bunu görmedi, yani buna uğramadı; tıpkı peygamberlikte önceden söylendiği gibi: "Kutsalının bozulmayı görmesine izin vermeyeceksin." Çünkü çivilerle delindiğini ve mızrakla vurulduğunu kim inkâr eder? Ama herkesin asıl anlamıyla bedenin bozulması dediği şey, yani çürüme de, derinden tüketeceği bir şeye hâlâ sahipse, bozulma iyiyi eksilterek büyür. Onu büsbütün tüketirse, hiçbir iyi kalmadığı gibi hiçbir tabiat da kalmaz; çünkü artık bozulmanın bozacağı bir şey olmaz. Bu yüzden çürümenin kendisi de olmaz, çünkü olacağı hiçbir yer kalmaz.
Dolor autem, quod praecipue malum nonnulli arbitrantur, siue in animo sit siue in corpore, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. hoc enim ipsum, quod restitit, ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum aliquod erat. sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est, cum ad deterius, inutilis. in animo ergo dolorem facit uoluntas resistens potestati maiori; in corpore dolorem facit sensus resistens corpori potentiori. sunt autem mala sine dolore peiora; peius est enim gaudere de iniquitate quam dolere de corruptione. uerumtamen etiam tale gaudium non potest esse nisi ex adeptione bonorum inferiorum; sed iniquitas est desertio meliorum. item in corpore melius est uulnus cum dolore quam putredo sine dolore, quae specialiter corruptio dicitur: quam non uidit, id est non passa est mortua caro domini, sicut in prophetia praedictum erat: nec dabis sanctum tuum uidere corruptionem. nam uulneratum esse confixione clauorum et percussum de lancea quis negat? sed etiam ipsa, quae proprie ab omnibus corruptio corporis dicitur, id est ipsa putredo, si adhuc habet aliquid, quod alte consumat, bonum minuendo crescit corruptio. quod si penitus absumpserit, sicut nullum bonum, ita nulla natura remanebit, quia iam corruptio quod corrumpat non erit. et ideo nec ipsa putredo erit, quia ubi sit omnino non erit.
21Bu yüzden ufak ve önemsiz şeylere gündelik konuşmada modica (ölçülü, yani az) denir; çünkü onlarda bir ölçü kalmıştır; o olmasa artık az değil, büsbütün hiç olurlardı. Aşırı ileri gittikleri için immodica (ölçüsüz) denen şeyler ise bu aşırılıkları yüzünden kınanır; ama onların da Tanrı'nın altında bir ölçüyle dizginlenmeleri zorunludur, çünkü o her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenlemiştir.
Ideo quippe et parua atque exigua iam communi loquendi usu modica dicuntur, quia modus in eis aliquis restitit, sine quo iam non modica, sed omnino nulla sunt; illa autem, quae propter nimium progressum dicuntur immodica, ipsa nimietate culpantur: sed tamen etiam ipsa sub deo, quia omnia in mensura et numero et pondere disposuit, necesse est, ut modo aliquo cohibeantur.
22Tanrı'nın ise bir ölçüsü olduğu söylenmemelidir; yoksa onun bir sınırı olduğu söyleniyor sanılır. Yine de her şeye bir şekilde var olabilsinler diye ölçü veren o, ölçüsüz değildir. Öte yandan Tanrı'ya, sanki ölçüyü birinden almış gibi, ölçülü de denmemelidir. Ama onun en yüksek ölçü olduğunu söylersek, belki bir şey söylemiş oluruz; yeter ki en yüksek ölçü derken en yüksek iyiyi anlayalım. Çünkü her ölçü, ölçü olduğu ölçüde iyidir; bu yüzden hiçbir şeye övgü katmadan "ölçülü", "itidalli", "ölçüye uygun" denemez. Gerçi başka bir anlamda ölçüyü sınır yerine koyar ve sınırın olmadığı yerde ölçü yok deriz; bu bazen övgüyle söylenir; nitekim "Onun krallığının sonu olmayacak" denmiştir. "Ölçüsü olmayacak" da denebilirdi; o zaman "ölçü" "sınır" anlamında söylenmiş anlaşılırdı. Çünkü hiçbir ölçüde, yani hiçbir şekilde (nullo modo) hüküm sürmeyen, elbette hüküm sürmez.
Deus autem nec modum habere dicendus est, ne finis eius dici putetur. nec ideo tamen immoderatus est, a quo modus omnibus rebus tribuitur, ut aliquo modo esse possint. nec rursum moderatum oportet dici deum, tamquam ab aliquo modum acceperit. si autem dicamus eum summum modum, forte aliquid dicimus, si tamen in eo, quod dicimus summum modum, intellegamus summum bonum. omnis enim modus, in quantum modus est, bonus est: unde omnia moderata, modesta, modificata dici sine laude non possunt, quamquam sub alio intellectu modum pro fine ponamus et nullum modum dicamus, ubi nullus est finis: quod aliquando cum laude dicitur, sicut dictum est: et regni eius non erit finis. posset enim dici etiam "non erit modus," ut modus pro fine dictus intellegeretur; nam qui nullo modo regnat, non utique regnat.
23Öyleyse kötü ölçü, kötü suret ya da kötü düzen, ya olmaları gerekenden küçük oldukları için ya da uydurulmaları gereken şeylere uydurulmadıkları için böyle anılır; yani yabancı ve uygunsuz oldukları için kötü denir. Tıpkı birinin iyi bir ölçüde davranmadığının söylenmesi gibi: ya gerekenden az yaptığı için, ya da böyle bir işte yapmaması gereken bir şekilde, gerekenden fazla ya da yersizce yaptığı için. Böylece kötü bir ölçüde yapıldığı için kınanan şey, başka bir sebeple değil, orada ölçü korunmadığı için haklı olarak kınanmış olur. Aynı şekilde kötü suret de ya daha güzel suretli ve daha güzel bir şeyle karşılaştırılarak böyle denir (bu suret küçük, öbürü büyüktür; kütle bakımından değil, yakışıklılık bakımından), ya da konduğu şeye uymadığı, yabancı ve uygunsuz göründüğü için. Tıpkı çıplak bir adamın çarşıda dolaşması gibi; hamamda görülse kimseyi rahatsız etmez. Düzene de aynı şekilde, düzen gereğinden az korunduğunda kötü denir; bu yüzden orada kötü olan düzen değil, daha çok düzensizliktir: ya olması gerekenden az düzenlenmiştir ya da olması gerektiği gibi düzenlenmemiştir. Yine de bir ölçünün, bir suretin, bir düzenin olduğu yerde bir iyi ve bir tabiat vardır; hiçbir ölçünün, hiçbir suretin, hiçbir düzenin olmadığı yerde ise hiçbir iyi, hiçbir tabiat yoktur.
Malus ergo modus uel mala species uel malus ordo aut ideo dicuntur, quia minora sunt quam esse debuerunt aut quia non his rebus accomodantur, quibus accommodanda sunt: ut ideo dicantur mala, quia sint aliena et incongrua, tamquam si dicatur aliquis non bono modo egisse, quia minus egit quam debuit, aut quod ita egit, sicut in re tali non debuit, uel amplius quam oportebat uel non conuenienter: ut hoc ipsum, quod reprehenditur malo modo actum, non ob aliud iuste reprehendatur, nisi quia non est ibi seruatus modus. item species mala uel in comparatione dicitur formosioris atque pulchrioris, quod ista sit minor species, illa maior, non mole, sed decore, aut quia non congruit huic rei, cui adhibita est, ut aliena et inconueniens uideatur: tamquam si nudus homo in foro deambulet, quod non offendit, si in balneo uideatur. similiter et ordo tunc malus dicitur, cum minus ipse ordo seruatur: unde non ibi ordo, sed potius inordinatio mala est, cum aut minus ordinatum est quam debuit, aut non sicut debuit. tamen ubi aliquis modus, aliqua species, aliquis ordo est, aliquod bonum et aliqua natura est; ubi autem nullus modus, nulla species, nullus ordo est, nullum bonum, nulla natura est.
24İmanımızın tuttuğu ve aklın bir ölçüde izini sürdüğü bu şeyler ilahî yazıların tanıklıklarıyla desteklenmelidir; ta ki bunları daha zayıf bir anlayışla kavrayamayanlar ilahî otoriteye inansınlar ve bu sayede anlamayı hak etsinler; anlayan ama kilise yazılarını daha az bilenler de bunları o kitaplarda bulunduğu için değil, kendi anlayışımızdan çıkardığımız için söylediğimizi sanmasınlar. Tanrı'nın değişmez olduğu Mezmurlarda şöyle yazılmıştır: "Onları değiştireceksin ve değişecekler; sen ise hep aynısın"; Bilgelik kitabında da bilgeliğin kendisi hakkında: "Kendinde kalarak her şeyi yeniler." Havari Pavlus da bu yüzden şöyle der: "Görünmez, bozulmaz, tek Tanrı'ya"; havari Yakup da: "Her iyi bağış ve her kusursuz armağan yukarıdan, ışıkların Babasından iner; onda ne değişme ne de bir anlık gölge vardır." Yine kendinden doğurduğunun kendisinin olduğu şey olduğu, Oğul'un kendisi tarafından kısaca şöyle söylenmiştir: "Ben ve Baba biriz." Her şey onun aracılığıyla yaratıldığına göre Oğul'un yaratılmış olmadığı da şöyle yazılmıştır: "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'nın yanındaydı ve Söz Tanrı'ydı; o başlangıçta Tanrı'nın yanındaydı. Her şey onun aracılığıyla yaratıldı ve onsuz hiçbir şey yaratılmadı"; yani onsuz bir şey yaratılmadı.
Haec, quae nostra fides habet et utcumque ratio uestigauit, diuinarum scripturarum testimoniis munienda sunt, ut qui ea minore intellectu adsequi non possunt, diuinae auctoritati credant et ob hoc intellegere mereantur; qui autem intellegunt, sed ecclesiasticis litteris minus instructi sunt, magis ea nos ex nostro intellectu proferre quam in illis libris esse non arbitrentur. itaque deum esse incommutabilem sic scriptum est in psalmis: mutabis ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es; et in libro sapientiae de ipsa sapientia: in se ipsa manens innouat omnia. unde et apostolus Paulus: inuisibili, incorruptibili soli deo et apostolus Iacobus: omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. item quia id, quod de se genuit, hoc, quod ipse est, ita ab ipso filio breuiter dicitur: ego et pater unum sumus. quia non est autem factus filius, quippe cum per illum facta sint omnia, sic scriptum est: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum; hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, id est non est factum sine ipso aliquid.
25Bu yerde "hiç" (nihil) kelimesinden bir şey anlaşılması gerektiğini düşünen ve "hiç" cümlenin sonuna konduğu için birinin şöyle bir saçmalığa zorlanabileceğini sanan insanların sayıklamalarına kulak asılmamalıdır. Latincede cümle "onsuz yaratıldı hiç" diye biter; öyleyse, diyorlar, "hiç" yaratıldı; yaratıldığı için de "hiç"in kendisi bir şeydir. Çünkü itiraz etme hevesiyle sağduyularını yitirmişler ve "onsuz yaratıldı hiç" denmesiyle "onsuz hiç yaratılmadı" denmesi arasında hiçbir fark olmadığını anlamıyorlar. Çünkü o sırayla "onsuz hiç yaratılmadı" denseydi bile, yine "hiç"in kendisinin bir şey olduğunu, çünkü yaratıldığını söyleyebilirlerdi. Gerçekten bir şey olan bir şey için "onsuz yapıldı ev" mi yoksa "onsuz ev yapıldı" mı dendiği ne fark eder, yeter ki onsuz bir şeyin yapıldığı ve bu şeyin bir ev olduğu anlaşılsın? Öyleyse "onsuz yaratıldı hiç" dendiği için, ve "hiç" gerçek ve asıl anlamıyla söylendiğinde elbette bir şey olmadığı için, ister "onsuz yaratıldı hiç", ister "onsuz hiç yaratılmadı" ya da "hiç yaratılmadı" densin, hiçbir fark yoktur. Ama benim "hiçbir fark yoktur" (nihil interest) sözüme karşı "Öyleyse bir fark var, çünkü 'hiç'in kendisi bir şeydir" diyebilecek insanlarla kim konuşmak ister? Sağlıklı bir beyni olanlar ise apaçık olan şeyi görürler: "hiçbir fark yoktur" dediğimde anlaşılan, "fark yoktur hiç" deseydim anlaşılacak olanla aynıdır. Ama bunlara birisi "Ne yaptın?" diye sorsa ve o da hiçbir şey yapmadığını söylese, onu "Demek ki bir şey yaptın, çünkü 'hiç' yaptın; 'hiç'in kendisi de bir şeydir" diye suçlamaları gerekir. Oysa Rab'bin kendisi de bu kelimeyi cümlenin sonuna koyuyor; şöyle diyor: "Gizlide konuştum hiç", yani gizlide hiçbir şey söylemedim. Öyleyse okusunlar ve sussunlar.
Neque enim audienda sunt deliramenta hominum, qui nihil hoc loco aliquid intellegendum putant et ad huiusmodi uanitatem propterea putant cogi posse aliquem, quia ipsum nihil in fine sententiae positum est. ergo, inquiunt, factum est et ideo, quia factum est, ipsum nihil aliquid est; sensum enim perdiderunt studio contradicendi nec intellegunt nihil interesse, utrum dicatur "sine illo factum est nihil," an "sine illo nihil factum est," quia etsi illo ordine diceretur "sine illo nihil factum est," possent nihilominus dicere ipsum nihil aliquid esse, quia factum est. quod enim reuera est aliquid, quid interest, utrum ita dicatur "sine illo facta est domus" an "sine illo domus est facta," dum intellegatur aliquid sine illo factum, quod aliquid domus est? ita quia dictum est: sine illo factum est nihil, quoniam nihil utique non est aliquid, quando uere et proprie dicitur, siue dicatur "sine illo factum est nihil" siue "sine illo nihil factum est" uel "nihil est factum" nihil interest. quis autem uelit loqui cum hominibus, qui hoc ipsum, quod dixi "nihil interest", possunt dicere: ergo interest aliquid, quia ipsum nihil aliquid est? hi autem, qui sanum habent cerebrum, rem manifestissimam uident hoc idem intellegi, cum dixi "nihil interest," quod intellegeretur si dicerem "interest nihil." at isti si alicui dicant: quid fecisti? et ille respondeat nihil se fecisse, consequens est ut ei calumnientur dicentes: fecisti ergo aliquid, quia nihil fecisti; ipsum enim nihil aliquid est. habent autem et ipsum dominum in fine sententiae ponentem hoc uerbum, ubi ait: et in occulto locutus sum nihil. ergo legant et taceant.
26Tanrı kendinden doğurmadığı, ama Söz'ü aracılığıyla yaptığı her şeyi önceden var olan şeylerden değil, hiç var olmayan şeylerden, yani hiçten yaptığı için havari şöyle diyor: "O, olmayan şeyleri varmış gibi çağırır." Makabiler kitabında daha açık yazılmıştır: "Oğlum, sana yalvarırım, göğe, yere ve onlardaki her şeye bak; gör ve bil ki Rab Tanrı bizi var olmayan şeylerden yaptı." Mezmurda yazılı olan "O söyledi ve oldular" sözünden de bunları kendinden doğurmadığı, ama Söz'ünde ve buyruğuyla yaptığı açıktır; kendinden yapmadıysa elbette hiçten yaptı. Çünkü kendisinden yapacağı başka bir şey yoktu. Bu konuda havari çok açık konuşuyor: "Çünkü her şey ondan, onun aracılığıyla ve ondadır."
Quia ergo deus omnia, quae non de se genuit, sed per uerbum suum fecit, non de his rebus, quae iam erant, sed de his, quae omnino non erant, hoc est de nihilo fecit, ita dicit apostolus: qui uocat ea, quae non sunt, tamquam sunt. apertius autem in libro Machabaeorum scriptum est: oro te, fili, respice ad caelum et terram et omnia, quae in eis sunt; uide et scito, quia non erant, ex quibus fecit nos dominus deus et illud, quod in psalmo scriptum est: ipse dixit, et facta sunt, manifestum, quod non de se ista genuerit, sed in uerbo atque imperio fecerit; quod autem non de se, utique de nihilo. non enim erat aliud, unde faceret. de quo apertissime apostolus dicit: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia.
27"Ondan" (ex ipso) ise "onun özünden" (de ipso) ile aynı anlama gelmez. Çünkü onun özünden olana "ondan" denebilir; ama "ondan" olan her şeye doğru olarak "onun özünden" denmez. Gök ve yer ondandır, çünkü onları o yaptı; ama onun özünden değildir, çünkü onun cevherinden değildir. Tıpkı bir insanın bir oğul doğurması ve bir ev yapması gibi: Oğul da ondandır, ev de ondandır; ama oğul onun özündendir, ev ise topraktan ve tahtadandır. Ama bu, onun insan olmasındandır; insan hiçten bir şey yapamaz. Tanrı ise, her şeyin kendisinden, kendisi aracılığıyla ve kendisinde olduğu Tanrı, her şeye kadirliğine kendi yaratmadığı bir maddenin yardım etmesine ihtiyaç duymuyordu.
"Ex ipso" autem non hoc significat quod "de ipso." quod enim de ipso est, potest dici "ex ipso;" non autem omne, quod "ex ipso" est, recte dicitur "de ipso;" ex ipso enim caelum et terra, quia ipse fecit ea, non autem de ipso, quia non de substantia sua. sicut aliquis homo si gignat filium et faciat domum, ex ipso filius, ex ipso domus, sed filius de ipso, domus de terra et de ligno. sed hoc quia homo est, qui non potest aliquid etiam de nihilo facere; deus autem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, non opus habebat aliqua materia, quam ipse non fecerat, adiuuari omnipotentiam suam.
28Öyleyse "her şey ondan, onun aracılığıyla ve ondadır" sözünü işittiğimizde, tabiatça var olan bütün tabiatları anlamalıyız. Çünkü günahlar ondan değildir; günahlar tabiatı korumaz, onu bozar. Günahların günah işleyenlerin iradesinden geldiğine Kutsal Yazı birçok yerde tanıklık eder; özellikle havarinin şu sözünde: "Ey bu tür şeyleri yapanları yargılayan ve kendisi de aynılarını yapan insan, Tanrı'nın yargısından kaçacağını mı sanıyorsun? Yoksa Tanrı'nın iyiliğinin, sabrının ve hoşgörüsünün zenginliğini küçümsüyor, Tanrı'nın sabrının seni tövbeye yönelttiğini bilmiyor musun? İnadın ve tövbe etmeyen kalbinle, Tanrı'nın adil yargısının açığa çıkacağı öfke günü için kendine öfke biriktiriyorsun; o, herkese yaptıklarına göre karşılık verecektir."
Cum autem audimus "omnia ex ipso et per ipsum et in ipso," omnes utique naturas intellegere debemus, quae naturaliter sunt. neque enim ex ipso sunt peccata, quae naturam non seruant, sed uitiant. quae peccata ex uoluntate esse peccantium multis modis sancta scriptura testatur, praecipue illo, quo dicit apostolus: existimas autem hoc, o homo, qui iudicas eos, qui talia agunt, et facis ea, quoniam tu effugies iudicium dei? an diuitias benignitatis et patientiae eius et longanimitatis contemnis, ignorans, quoniam patientia dei ad paenitentiam te adducit? secundum duritiam autem cordis tui et cor inpaenitens thesaurizas tibi iram in diem irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera sua.
29Yine de yarattığı her şey Tanrı'da olduğu hâlde, günah işleyenler onu kirletmez; onun bilgeliği hakkında şöyle denir: "Saflığı sayesinde her şeye erişir ve ona kirli hiçbir şey sızmaz." Çünkü Tanrı'nın bozulmaz ve değişmez olduğuna inandığımız gibi, bunun sonucu olarak kirletilemez olduğuna da inanmalıyız.
Nec tamen, cum in deo sint uniuersa, quae condidit, inquinant eum, qui peccant, de cuius sapientia dicitur: adtingit autem omnia propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit. oportet enim, ut sicut deum incorruptibilem et incommutabilem, ita consequenter etiam incoinquinabilem credamus.
30Tanrı'nın en küçük iyileri, yani dünyevî ve ölümlü iyileri de kendisinin yaptığı, havarinin şu sözünden kuşkusuz anlaşılır: Bedenimizin uzuvlarından söz ederken "bir uzuv yüceltilirse bütün uzuvlar onunla birlikte sevinir, bir uzuv acı çekerse bütün uzuvlar onunla birlikte acı çeker" der ve orada şunu da ekler: "Tanrı uzuvların her birini bedende dilediği gibi yerleştirdi"; ve: "Tanrı, eksik olana daha büyük onur vererek bedeni öyle bir araya getirdi ki bedende bölünme olmasın, uzuvlar birbirini aynı özenle gözetsin." Havarinin beden uzuvlarının ölçüsünde, suretinde ve düzeninde böylece övdüğü şeyi, en büyüğünden en küçüğüne bütün hayvanların bedeninde bulursun; oysa her beden dünyevî iyiler arasında, dolayısıyla en küçük iyiler arasında sayılır.
Quia uero et minima bona, hoc est terrena atque mortalia ipse fecit, illo apostoli loco sine dubitatione intellegitur, ubi loquens de membris carnis nostrae "quia si glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra; et si patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra" etiam hoc ibi ait: deus posuit membra, singulum quodque eorum in corpore prout uoluit et: deus temperauit corpus ei, cui deerat, maiorem honorem dans, ut non essent scissurae in corpore, sed idem ipsum ut pro inuicem sollicita sint membra. hoc autem, quod sic in modo et specie et ordine membrorum carnis laudat apostolus, in omnium animalium carne inuenis, et maximorum et minimorum, cum omnis caro in bonis terrenis ac per hoc minimis deputetur.
31Yine, her suça ne türden ve ne büyüklükte bir ceza düştüğüne insan değil Tanrı karar verdiği için şöyle yazılmıştır: "Ey Tanrı'nın zenginliğinin, bilgeliğinin ve ilminin derinliği! Yargıları ne kadar kavranılmaz, yolları ne kadar izi sürülmezdir!" Yine, Tanrı'ya dönenlerin günahlarının onun iyiliğiyle bağışlandığını Mesih'in gönderilmiş olması yeterince gösterir; o, Tanrı olduğu kendi tabiatında değil, bir kadından aldığı bizim tabiatımızda bizim için öldü. Tanrı'nın bize karşı bu iyiliğini ve sevgisini havari şöyle ilan eder: "Tanrı bize olan sevgisini şununla gösteriyor: Biz daha günahkârken Mesih bizim için öldü. Şimdi onun kanıyla aklandığımıza göre, onun aracılığıyla öfkeden kurtulacağımız çok daha kesindir. Çünkü biz düşmanken Oğlu'nun ölümüyle Tanrı'yla barıştırıldıysak, barıştırılmış olarak onun hayatıyla kurtulacağımız çok daha kesindir." Günahkârlara hak ettikleri ceza verildiğinde de Tanrı'da haksızlık olmadığını şöyle söyler: "Ne diyelim? Öfkesini yönelten Tanrı haksız mı?" Bir yerde de hem iyiliğin hem sertliğin ondan geldiğini kısaca hatırlatır: "Tanrı'nın iyiliğini ve sertliğini gör: düşenlere sertlik, sana ise, iyilikte kalırsan, iyilik."
Item quia cuique culpae qualis et quanta poena debeatur. diuini iudicii est, non humani, sic scriptum est: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! item quia bonitate dei donantur peccata conuersis, hoc ipsum, quod Christus missus est, satis ostendit, qui non in sua natura, qua deus est, sed in nostra, quam de femina adsumpsit, pro nobis mortuus est: quam dei bonitatem circa nos et dilectionem sic praedicat apostolus: commendat, inquit, suam caritatem deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est; multo magis iustificati nunc in sanguine ipsius salui erimus ab ira per ipsum. si enim, cum inimici essemus, reconciliati sumus deo per mortem filii eius, multo magis reconciliati salui erimus in uita ipsius. quia uero etiam cum peccatoribus poena debita redditur, non est iniquitas apud deum, sic dicit: quid dicemus? numquid iniquus deus, qui infert iram? uno autem loco et bonitatem et seueritatem ab illo esse breuiter admonuit dicens: uides ergo bonitatem et seueritatem dei: in eos quidem, qui ceciderunt, seueritatem, in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate.
32Yine, zarar verenlerin gücü de ancak Tanrı'dan olduğu için, bilgelik konuşurken şöyle yazılmıştır: "Krallar benim sayemde hüküm sürer, zorbalar benim sayemde ülkelere hâkim olur." Havari de şöyle der: "Tanrı'dan olmayan güç yoktur." Bunun yerinde olarak gerçekleştiği de Eyüp Kitabı'nda yazılıdır: "Halkın sapkınlığı yüzünden ikiyüzlü bir insanı hükümdar kılan" der. İsrail halkı için de Tanrı şöyle der: "Öfkemde onlara bir kral verdim." Çünkü kötülere zarar verme gücü verilip bununla iyilerin sabrının sınanması ve kötülerin haksızlığının cezalandırılması adaletsizlik değildir. Nitekim şeytana verilen güç aracılığıyla Eyüp adil olduğu ortaya çıksın diye sınandı; Petrus kendine fazla güvenmesin diye denendi; Pavlus büyüklenmesin diye tokatlandı; Yahuda ise mahkûm oldu ve kendini astı. Öyleyse Tanrı'nın kendisi şeytana verdiği güç aracılığıyla her şeyi adaletle yapmış olsa da, sonunda şeytana bu adaletle yapılmış işler yüzünden değil, kendisine ait olan haksız zarar verme iradesi yüzünden ceza verilecektir. O zaman onun kötülüğüne ısrarla katılmış olan dinsizlere şöyle denecek: "Babamın şeytan ve melekleri için hazırladığı ebedî ateşe gidin."
Item quia etiam nocentium potestas non est nisi a deo, sic scriptum est loquente sapientia: per me reges regnant et tyranni per me tenent terram. dicit et apostolus: non est enim potestas nisi a deo. digne autem fieri in libro Iob scriptum est. qui regnare facit, inquit, hominem hypocritam propter peruersitatem populi. et de populo Israhel dicit deus: dedi eis regem in ira mea. iniustum enim non est, ut improbis accipientibus nocendi potestatem bonorum patientia probetur et malorum iniquitas puniatur. nam per potestatem diabolo datam et Iob probatus est, ut iustus adpareret, et Petrus temptatus, ne de se praesumeret, et Paulus colaphizatus, ne se extolleret, et Iudas damnatus, ut se suspenderet. cum ergo per potestatem, quam diabolo dedit, omnia iuste ipse deus fecerit, non tamen pro his iuste factis, sed pro iniqua nocendi uoluntate, quae ipsius diaboli fuit, ei reddetur in fine supplicium, cum dicetur impiis, qui eius nequitiae consentire perseuerauerint: ite in ignem aeternum, quem parauit pater meus diabolo et angelis eius.
33Kötü meleklerin kendileri de Tanrı tarafından kötü yaratılmadıkları, günah işleyerek kötü oldukları için Petrus mektubunda şöyle der: "Tanrı günah işleyen melekleri esirgemeyip onları yeraltının karanlık zindanlarına atarak yargıda cezalandırılmak üzere saklanmaya teslim ettiyse..." Petrus burada onların son yargının cezasını hâlâ beklediğini gösterir; Rab bu ceza için şöyle der: "Şeytan ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin." Gerçi onlar bu yeraltını, yani aşağıdaki karanlık havayı şimdiden ceza olarak, bir zindan gibi almışlardır. Ama bu havaya da gök denir: yıldızların bulunduğu o gök değil, karanlığında bulutların toplandığı, kuşların uçuştuğu bu aşağıdaki gök; nitekim "bulutlu gök" denir, kuşlara da "göğün kuşları" adı verilir. Havari Pavlus da buna göre, dindarca yaşayarak kendilerine karşı savaştığımız, bizi kıskanan bu haksız meleklere "göksel yerlerdeki kötülük ruhları" adını verir. Bu sözün o yukarıdaki göklerle ilgili sanılmaması için de başka bir yerde açıkça şöyle der: "İtaatsizlik çocuklarında şimdi etkin olan, bu havadaki gücün beyine uyarak."
Quia uero et ipsi mali angeli non a deo mali sunt conditi, sed peccando facti sunt mali, sic Petrus in epistula sua dicit: si enim deus angelis peccantibus non pepercit, sed carceribus caliginis inferi trudens tradidit in iudicio puniendos seruari. hinc Petrus ostendit adhuc eis ultimi iudicii poenam deberi, de qua dominus dicit: ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius. quamuis iam poenaliter hunc inferum, hoc est inferiorem caliginosum aerem tamquam carcerem acceperint, qui tamen quoniam et caelum dicitur, non illud caelum, in quo sunt sidera, sed hoc inferius, cuius caligine nubila conglobantur, et ubi aues uolitant — nam et caelum nubilum dicitur et uolatilia caeli appellantur — secundum hoc apostolus Paulus eosdem iniquos angelos, contra quos nobis inuidos pie uiuendo pugnamus, "spiritalia nequitiae in caelestibus" nominat. quod ne de illis superioribus caelis intellegatur, aperte alibi dicit: secundum principem potestatis aeris huius, qui nunc operatur in filiis diffidentiae.
34Yine, günah ya da haksızlık kötü tabiatları istemek değil, daha iyilerini terk etmek olduğu için Kutsal Yazılar'da şöyle yazılı buluruz: "Tanrı'nın her yaratığı iyidir." Dolayısıyla Tanrı'nın cennete diktiği her ağaç da kuşkusuz iyidir. Öyleyse insan yasak ağaca dokunduğunda kötü bir tabiatı istemedi; daha iyi olanı terk ederek kendisi kötü bir iş işledi. Çünkü Yaratıcı, yarattığı her yaratıktan daha iyidir. Yasaklanmış olan iyi bile olsa, ona dokunmak için Yaratıcı'nın buyruğu terk edilmemeliydi; zira daha iyi olan terk edilerek yaratığın iyiliği isteniyor, ona Yaratıcı'nın buyruğuna karşı dokunuluyordu. Demek ki Tanrı cennete kötü bir ağaç dikmemişti; ama ona dokunulmasını yasaklayan kendisi daha iyiydi.
Item quia peccatum uel iniquitas non est appetitio naturarum malarum, sed desertio meliorum, sic in scripturis inuenitur scriptum: omnis creatura dei bona est, ac per hoc et omne lignum, quod in paradiso deus plantauit, utique bonum est. non ergo malam naturam homo appetiuit, cum arborem uetitam tetigit, sed id, quod melius erat, deserendo factum malum ipse commisit. melior quippe creator quam ulla creatura, quam condidit: cuius imperium non erat deserendum, ut tangeretur prohibitum quamuis bonum, quoniam deserto meliore bonum creaturae appetebatur, quod contra creatoris imperium tangebatur. non itaque deus arborem malam in paradiso plantauerat, sed ipse erat melior, qui eam tangi prohibebat.
35Bunu yasaklamasının amacı da şunu göstermekti: Akıl sahibi ruhun tabiatı kendi buyruğunda olmamalı, Tanrı'ya bağlı olmalı ve kurtuluşunun düzenini itaatle korumalıdır; itaatsizlikle onu bozar. Dokunulmasını yasakladığı ağaca da bu yüzden "iyiyle kötüyü ayırt etme ağacı" adını verdi: İnsan ona yasağa rağmen dokununca günahın cezasını tadacak ve böylece itaatin iyiliğiyle itaatsizliğin kötülüğü arasındaki farkı ayırt edecekti.
Ad hoc enim et prohibuerat, ut ostenderet animae rationalis naturam non in sua potestate, sed deo subditam esse debere et ordinem suae salutis per oboedientiam custodire, per inoboedientiam corrumpere. hinc et arborem, quam tangi uetuit, sic appellauit "dinoscentiae boni et mali," quia cum eam contra uetitum tetigisset, experiretur poenam peccati et eo modo dinosceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum.
36Kim Tanrı'nın bir yaratığını, hele cennete dikilmiş olanını kınanacak bir şey sayacak kadar akılsız olabilir? Toprağın, Tanrı'nın yargılayan iradesiyle, günahkâr emek içinde söküp atsın diye çıkardığı diken ve çalılar bile haklı olarak kınanamaz. Çünkü bu tür otların da kendi ölçüsü, sureti ve düzeni vardır; bunları aklı başında inceleyen herkes övülmeye değer bulur. Bunlar yalnız, günahın karşılığı olarak böyle dizginlenmesi gereken tabiat için kötüdür. Öyleyse dediğim gibi günah, kötü bir tabiatı istemek değil, daha iyisini terk etmektir; bu yüzden kötü olan işin kendisidir, günah işleyenin kötü kullandığı tabiat değil. Çünkü kötülük, iyiyi kötü kullanmaktır. Bu yüzden havari, Tanrı'nın yargısıyla mahkûm olmuş bazı kimseleri "Yaratıcı yerine yaratığa tapıp hizmet ettikleri" için kınar. Yaratığı kınamaz; bunu yapan Yaratıcı'ya haksızlık etmiş olur. Daha iyi olanı bırakıp iyiyi kötü kullananları kınar.
Nam quis ita desipiat, ut dei creaturam maxime in paradiso plantatam uituperandam putet, quandoquidem nec ipsae spinae ac tribuli, quos peccatori in labore conterendos secundum dei iudiciariam uoluntatem terra peperit, recte uituperentur: habent enim et tales herbae modum et speciem et ordinem suum, quae quisquis sobrie considerauerit, laudanda reperiet; sed ei naturae ista mala sunt, quam peccati merito sic coherceri oportebat. non est ergo, ut dixi,, peccatum malae naturae adpetitio, sed melioris desertio et ideo factum ipsum malum est, non illa natura, qua male utitur peccans. malum est enim male uti bono. unde apostolus damnatos quosdam diuino iudicio reprehendit, qui coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori. neque enim creaturam reprehendit — quod qui fecerit, creatori facit iniuriam — sed eos, qui male usi sunt bono meliore deserto.
37Bu yüzden bütün tabiatlar kendi ölçülerini, suretlerini ve düzenlerini korusalar hiçbir kötülük olmaz; biri bu iyileri kötü kullanmak isterse de bununla Tanrı'nın iradesini yenemez. Çünkü Tanrı adil olmayanları da adaletle düzene koymayı bilir: Onlar iradelerinin haksızlığıyla onun iyilerini kötü kullanırlarsa, o da gücünün adaletiyle onların kötülüklerini iyi kullanır; günahlarda kendilerini sapkınca düzenleyenleri cezalarda doğru bir düzene koyar.
Proinde si custodiant omnes naturae modum et speciem et ordinem proprium, nullum erit malum; si autem his bonis quisque male uti uoluerit, nec sic uincit uoluntatem dei. qui etiam iniustos iuste ordinare nouit, ut si ipsi per iniquitatem uoluntatis suae male usi fuerint bonis illius, ille per iustitiam potestatis suae bene utatur malis ipsorum recte ordinans in poenis, qui se peruerse ordinauerint in peccatis.
38Dinsizlere işkence edecek olan ebedî ateşin kendisi bile kötü bir tabiat değildir; hiçbir haksızlıkla bozulmamış kendi ölçüsü, sureti ve düzeni vardır. Onun verdiği işkence ise, günahları yüzünden bunu hak etmiş olan mahkûmlar için kötüdür. Nitekim şu gün ışığı da gözleri iltihaplı olanlara acı veriyor diye kötü bir tabiat değildir.
Nam nec ipse ignis aeternus, qui cruciaturus est impios, mala natura est habens modum et speciem et ordinem suum nulla iniquitate deprauatum: sed cruciatus est damnatis malum, quorum peccatis est debitus. neque enim et lux ista, quia lippos cruciat. mala natura est.
39Ama ebedî ateş, Tanrı'nın ebedî olduğu gibi ebedî değildir. Çünkü sonu olmasa da başlangıcı vardır; Tanrı ise başlangıçsızdır da. Ayrıca, günahkârların cezalandırılmasında sürekli kullanılsa da değişebilir bir tabiattır. Gerçek ebediyet ise gerçek ölümsüzlüktür; yani yalnız Tanrı'nın sahip olduğu, hiç değişemeyen o en yüksek değişmezliktir. Çünkü değişebildiği hâlde değişmemek bir şeydir, hiç değişememek bambaşka bir şey. Öyleyse nasıl insana iyi denir ama Tanrı gibi değil —onun için "Bir olan Tanrı'dan başka iyi yoktur" denmiştir—, nasıl ruha ölümsüz denir ama Tanrı gibi değil —onun için "ölümsüzlük yalnız ondadır" denmiştir—, nasıl insana bilge denir ama Tanrı gibi değil —onun için "bilge olan tek Tanrı'ya" denmiştir—, öyle de ateşe ebedî denir ama Tanrı gibi değil; çünkü gerçek ebediyet yalnız onun ölümsüzlüğüdür.
Aeternus autem ignis non sicut deus aeternus, quod licet sine fine sit, non est tamen sine initio; deus autem etiam sine initio est. deinde quia licet perpetuus peccatorum suppliciis adhibeatur, mutabilis tamen natura est. illa est autem uera aeternitas, quae uera inmortalitas; hoc est illa summa incommutabilitas, quam solus deus habet, qui mutari omnino non potest. aliud est enim non mutari, cum possit mutari, aliud autem prorsus non posse mutari. sicut ergo dicitur homo bonus non tamen sicut deus, de quo dictum est: nemo bonus nisi unus deus et sicut dicitur anima inmortalis non tamen sicut deus, de quo dictum est: solus habet inmortalitatem et sicut dicitur homo sapiens non tamen sicut deus, de quo dictum est: soli sapienti deo: sic dicitur ignis aeternus non tamen sicut deus, cuius solius inmortalitas est uera aeternitas.
40Katolik imana, sağlam öğretiye ve anlayanlar için apaçık olan hakikate göre durum böyle olduğundan, ne kimse Tanrı'nın tabiatına zarar verebilir, ne Tanrı'nın tabiatı kimseye haksız yere zarar verir, ne de kimsenin cezasız zarar vermesine göz yumar. Çünkü havari şöyle der: "Zarar veren, verdiği zararın karşılığını alacaktır"; ve: "Tanrı katında kişi ayrımı yoktur."
Quae cum ita sint secundum catholicam fidem et sanam doctrinam et intellegentibus perspicuam ueritatem, nec naturae dei nocere potest quisquam nec natura dei nocere iniuste cuiquam uel nocere inpune patitur quemquam; qui enim nocet, ait apostolus, recipiet id, quod nocuit et non est personarum acceptio apud deum.
41Maniheistler, yanılgılarını savunmaya yönelik o yıkıcı hevesten sıyrılıp Tanrı korkusuyla düşünmek isteselerdi, biri Tanrı dedikleri iyi tabiat, öbürü Tanrı'nın yapmadığı kötü tabiat olmak üzere iki tabiat ortaya atarak böylesine alçakça küfretmezlerdi. Öyle yanılıyor, öyle sayıklıyor, hatta öyle çıldırıyorlar ki en yüksek kötülüğün tabiatı dedikleri şeye de bunca iyi koyduklarını görmüyorlar: oraya hayat, güç, sağlık, hafıza, anlayış, uygun bir mizaç, kuvvet, bolluk, his, ışık, tatlılık, ölçüler, sayılar, barış, ölçü, suret ve düzen koyuyorlar. En yüksek iyi dedikleri şeye ise bunca kötülük koyuyorlar: ölüm, hastalık, unutma, akılsızlık, karışıklık, güçsüzlük, yoksulluk, ahmaklık, körlük, acı, haksızlık, utanç, savaş, ölçüsüzlük, çirkinlik, sapkınlık.
Çünkü karanlığın beylerinin kendi tabiatlarında yaşadıklarını, kendi krallıklarında sağ salim olduklarını, hatırladıklarını ve anladıklarını söylerler. Karanlığın beyinin öyle bir söylev verdiğini anlatırlar ki ne kendisi hafıza ve anlayış olmadan bunları söyleyebilirdi, ne de söylediği kimseler onu dinleyebilirdi. Ayrıca onların ruhlarına ve bedenlerine uygun bir mizaçları olduğunu, güçlerinin kuvvetiyle hüküm sürdüklerini, unsurlarının ve verimliliklerinin bolluğuna sahip olduklarını, birbirlerini ve kendilerine komşu olan ışığı hissettiklerini, o ışığı uzaktan görecekleri gözleri olduğunu söylerler; oysa gözler hiçbir ışık olmadan ışığı göremezdi, bu yüzden gözlere haklı olarak "ışık" da denir. Kendi hazlarının tatlılığının tadını çıkardıklarını, uzuvlarının ve meskenlerinin ölçülü olduğunu, böylece sınırlanmış olduklarını da söylerler. Orada herhangi bir güzellik bulunmasaydı ne eşlerini severlerdi, ne de bedenleri parçaların uyumuyla bir arada durabilirdi; bu olmasaydı, orada olduğunu sayıkladıkları şeyler olamazdı. Orada bir barış bulunmasaydı beylerine itaat etmezlerdi. Orada ölçü bulunmasaydı hiç doymadan yemekten, içmekten, saldırmaktan ya da başka herhangi bir şeyden başka bir şey yapmazlardı; gerçi orada ölçü olmasaydı, bunları yapanlar da kendi suretleriyle sınırlanmış olmazdı. Oysa onların öyle şeyler yaptığını söylüyorlar ki bütün eylemlerinde kendilerine uygun ölçülere sahip olduklarını inkâr edemezler. Orada suret bulunmasaydı hiçbir tabiî keyfiyet var olamazdı. Orada hiçbir düzen bulunmasaydı ne kimi hükmeder, kimi boyun eğerdi, ne kendi unsurlarında uyum içinde yaşarlardı, ne de bu adamların uydurduğu o boş şeylerin hepsini yapabilmek için uzuvları yerli yerinde dururdu.
Öte yandan Tanrı'nın tabiatına ölü demiyorlarsa, onların boş inancına göre Mesih neyi diriltiyor? Hasta demiyorlarsa neyi iyileştiriyor? Unutmuş demiyorlarsa neyi hatırlatıyor? Akılsız demiyorlarsa neyi öğretiyor? Karışmış demiyorlarsa neyi yeniden bütünlüyor? Yenilip esir düşmediyse neyi kurtarıyor? Yoksul değilse kimin yardımına koşuyor? Hissini yitirmediyse neyi canlandırıyor? Kör olmadıysa neyi aydınlatıyor? Acı içinde değilse neyi ferahlatıyor? Haksız değilse buyruklarla neyi düzeltiyor? Lekelenmediyse neyi temizliyor? Savaşta değilse kime barış vaat ediyor? Ölçüsüz değilse kime kanunun ölçüsünü koyuyor? Çirkin değilse neye yeniden suret veriyor? Sapkın değilse neyi doğrultuyor? Çünkü bütün bunların Mesih tarafından, Tanrı'nın yaptığı ve kendi seçimiyle günah işleyerek bozulmuş olan şeye değil, bizzat tabiata, Tanrı'nın bizzat cevherine, yani Tanrı ne ise o olana sağlandığını söylüyorlar.
Quod Manichaei si uellent sine pernicioso studio defendendi erroris sui et cum dei timore cogitare, non scelestissime blasphemarent inducendo duas naturas, unam bonam, quam dicunt deum, alteram malam, quam non fecerit deus, ita errantes, ita delirantes, immo uero ita insanientes, ut non uideant et in eo, quod dicunt naturam summi mali, ponere se tanta bona, ubi ponunt uitam, potentiam, salutem, memoriam, intellectum, temperiem, uirtutem, copiam, sensum, lumen, suauitatem, mensuras, numeros, pacem, modum, speciem, ordinem; in eo autem, quod dicunt summum bonum, tanta mala: mortem, aegritudinem, obliuionem, insipientiam, perturbationem, inpotentiam, egestatem, stoliditatem, caecitatem, dolorem, iniquitatem, dedecus, bellum, inmoderationem, deformitatem, peruersitatem. principes enim tenebrarum et uixisse in sua natura dicunt et in suo regno saluos fuisse et meminisse et intellexisse. sic enim contionatum illi dicunt principem tenebrarum, ut neque ipse talia dicere neque ab eis, quibus dicebat, audiri sine memoria et intellectu potuisset: et habuisse temperiem animo et corpori suo congruam et uirtute potentiae regnasse et copias elementorum suorum ac fecunditatis habuisse et sensisse se inuicem ac sibi uicinum lumen et oculos habuisse, quibus illud longe conspicerent; qui utique oculi sine aliquo lumine lumen uidere non poterant, unde recte etiam lumina nominantur; et suauitate suae uoluptatis esse perfruitos et dimensis membris atque habitationibus determinatos fuisse. nisi autem etiam qualiscumque pulchritudo ibi fuisset, nec amarent coniugia sua nec partium congruentia corpora eorum constarent: quod ubi non fuerit, non possunt ea fieri, quae ibi facta esse delirant. et nisi pax aliqua ibi esset, principi suo non oboedirent. nisi modus ibi esset, nihil aliud agerent quam comederent aut biberent aut saeuirent aut quodlibet aliud sine aliqua satietate; quamquam nec ipsi, qui hoc agebant, formis suis determinati essent, nisi modus ibi esset. nunc uero talia dicunt eos egisse, ut in omnibus actionibus suis modos sibi congruos habuisse negare non possint. si autem species ibi non fuisset, nulla ibi qualitas naturalis subsisteret. si nullus ordo ibi fuisset, non alii dominarentur, alii subderentur, non in suis elementis congruenter uiuerent, non denique suis locis haberent membra disposita, ut illa omnia, quae uana isti fabulantur, agere possint. dei autem naturam si non dicunt mortuam, quid secundum eorum uanitatem suscitat Christus? si non dicunt aegram, quid curat? si non dicunt oblitam, quid commemorat? si non dicunt insipientem, quid docet? si non dicunt perturbatam, quid redintegrat? si non uicta et capta est, quid liberat? si non eget, cui subuenit? si non amisit sensum, quid uegetat? si non est excaecata, quid inluminat? si non est in dolore, quid recreat? si non est iniqua, quid per praecepta corrigit? si non est dedecorata, quid mundat? si non est in bello, cui promittit pacem? si non est immoderata, cui modum legis imponit? si non est deformis, quid reformat? si non est peruersa, quid emendat? omnia enim haec a Christo non illi rei praestari dicunt, quae facta est a deo et arbitrio proprio peccando deprauata, sed ipsi naturae, ipsi substantiae dei, quae hoc est quod deus.
42Bu küfürlerle ne kıyaslanabilir? Hiçbir şey. Öteki sapkın mezheplerin yanılgıları göz önüne alınsa da öyledir; ama bu yanılgı henüz değinmediğimiz öbür yanıyla kendisiyle kıyaslanırsa, Tanrı'nın tabiatına bundan da çok daha kötü, çok daha iğrenç biçimde küfrettiği ortaya çıkar. Çünkü Tanrı'nın cevherinden ve tamamen aynı tabiattan olduğunu ileri sürdükleri bazı ruhların, kendi istekleriyle günah işlemedikleri hâlde, kötülüğün tabiatı dedikleri karanlık ulusu tarafından yenilip ezildiklerini ve korkunç karanlık küresine ebediyen çakılacaklarını söylerler; oysa bu ruhlar o ulusu yenmek için kendi istekleriyle değil, Baba'nın buyruğuyla aşağı inmişlerdi. Böylece onların kutsala saygısız boş sözlerine göre Tanrı, bir parçasında kendini büyük bir kötülükten kurtarmış, başka bir parçasında ise düşmandan kurtaramadığı kendini mahkûm etmiş, üstelik sanki o düşmanı yenmiş gibi zafer de kutlamıştır. Ey Tanrı hakkında böyle şeylere inanmanın, böyle şeyler söylemenin, böyle şeyler vaaz etmenin alçak ve inanılmaz küstahlığı! Bunu savunmaya çalışırken gözlerini kapayıp daha da kötüsüne saplanırlar: Tanrı'nın iyi tabiatının bunca kötülüğe katlanmasına kötü tabiatla karışmanın yol açtığını, yoksa kendi başına bunlardan hiçbirine katlanmadığını ve katlanamayacağını söylerler. Sanki bozulmaz tabiat, hiçbir şey ona zarar veremediği için değil de kendi kendine zarar vermediği için övülecekmiş gibi! Sonra, karanlığın tabiatı Tanrı'nın tabiatına, Tanrı'nın tabiatı da karanlığın tabiatına zarar verdiyse, demek ki birbirine zarar vermiş iki kötülük vardır; üstelik karanlık ulusu daha iyi niyetliydi, çünkü zarar verdiyse de istemeden zarar verdi: Zarar vermek değil, Tanrı'nın iyiliğinin tadını çıkarmak istiyordu. Tanrı ise onu yok etmek istedi; nitekim Mani, Temel adlı yıkıcı mektubunda bunu apaçık sayıklar. Biraz önce "Onun pek parlak krallıkları ışıklı ve mutlu bir toprağın üzerine öyle kurulmuştur ki hiçbir şey onları ne yerinden oynatabilir ne sarsabilir" dediğini unutarak ardından şöyle demiştir: "En mutlu ışığın babası, karanlıktan yükselecek büyük bir çöküşün ve yıkımın kendi kutsal çağlarını tehdit ettiğini biliyordu; karanlığın kökünü hem yenecek hem yok edecek seçkin, parlak ve gücüyle kudretli bir tanrısal varlığı karşısına çıkarmazsa bu başlarına gelecekti; o kök yok edilince ışığın sakinlerine sürekli bir huzur hazırlanacaktı." İşte çağlarını tehdit eden çöküşten ve yıkımdan korktu! Oysa o çağlar ışıklı ve mutlu toprağın üzerine öyle kurulmuştu ki hiçbir şey onları ne yerinden oynatabilir ne sarsabilirdi. İşte korkudan komşu ulusa zarar vermek istedi; ışığın sakinlerine sürekli bir huzur hazırlansın diye onu yıkıp yok etmeye çalıştı. Neden "ve sürekli bir bağ" diye eklemedi? Yoksa karanlık küresine ebediyen çaktığı o ruhlar ışığın sakinleri değil miydi? Oysa onlar hakkında açıkça, önceki parlak tabiatlarından sapmaya kendilerini bıraktıklarını söyler. Burada, günahı karşıt tabiatın zorunluluğundan başka hiçbir yere koymak istemeyen bu adam, istemeye istemeye, onların hür iradeyle günah işlediklerini söylemek zorunda kalmıştır. Her yerde ne söylediğini bilmez; sanki uydurduğu karanlık küresine kendisi kapanmış da çıkış yolu arayıp bulamıyormuş gibidir. Ama kandırdığı zavallılara dilediğini söylesin; onlar onu Mesih'ten çok daha fazla onurlandırırlar, o da bu bedel karşılığında onlara böyle uzun ve böyle saygısız masallar satar. Dilediğini söylesin; karanlık ulusunu bir zindana kapatır gibi küreye kapatsın, düşman yok edilince sürekli huzur vaat ettiği ışığın tabiatını da dışarıdan ona çaksın: İşte ışığın cezası karanlığınkinden, tanrısal tabiatın cezası düşman ulusunkinden daha ağırdır! Çünkü karanlık ulusu karanlıkların içinde kalsa bile, karanlıkta oturmak onun tabiatına uygundur; ama Tanrı ne ise o olan ruhlar, onun dediğine göre o barış krallıklarına kabul edilmeyecek, kutsal ışığın hayatından ve özgürlüğünden uzaklaştırılacak ve sözü edilen korkunç küreye çakılacaklardır. Nitekim şöyle der: "Aynı ruhlar sevdikleri şeylere yapışacak, aynı karanlık küresinde bırakılacak ve bunu kendi hak edişleriyle kendilerine kazanmış olacaklardır." Bu iradenin hür seçimi değil de nedir? Görün, bu deli ne söylediğini bilmiyor; kendisiyle çelişerek kendisine karşı, karanlık ulusunun tanrısına karşı açtığından daha kötü bir savaş açıyor.
Quid istis blasphemiis comparari potest? nihil omnino. sed si aliarum peruersarum sectarum considerentur errores, si autem iste sibi error ex parte altera, de qua nondum diximus, comparetur, adhuc etiam multo peius et execrabilius in dei naturam blasphemare conuincitur. dicunt enim etiam nonnullas animas, quas uolunt esse de substantia dei et eiusdem omnino naturae, quae non sponte peccauerint, sed a gente tenebrarum, quam mali naturam dicunt, ad quam debellandam non ultro, sed patris imperio descenderunt, superatae et oppressae sint, affigi in aeternum globo horribili tenebrarum. ita secundum eorum sacrilega uaniloquia deus se ipsum in quadam parte a magno malo liberauit et rursus se ipsum in quadam parte damnauit, quam liberare ab hoste non potuit et tamquam de ipso hoste deuicto insuper triumphauit. o scelestam et incredibilem audaciam talia de deo credendi, talia loquendi, talia praedicandi! quod cum defendere conantur. ut in peiora inruant clausis oculis. dicunt malae naturae commixtionem facere ista, ut bona dei natura tanta mala patiatur; nam ipsam apud se ipsam nihil horum pati potuisse uel posse. quasi inde laudanda sit natura incorruptibilis, quia ipsa sibi non nocet, et non quia ei nihil noceri ab aliquo potest deinde si natura tenebrarum nocuit naturae dei et natura dei nocuit naturae tenebrarum: duo ergo mala sunt, quae sibi inuicem nocuerunt, et meliore animo fuit gens tenebrarum, quia etsi nocuit, nolens nocuit; neque enim nocere, sed frui uoluit bono dei. deus autem illam extinguere uoluit, sicut Manichaeus apertissime in epistula ruinosi sui, Fundamenti delirat. oblitus enim, quod paulo ante dixerat: ita autem fundata sunt eiusdem splendidissima regna supra lucidam et beatam terram, ut a nullo umquam aut moueri aut concuti possint. postea dixit: lucis uero beatissimae pater sciens labem magnam ac uastitatem, quae ex tenebris surgeret, aduersum sua sancta impendere saecula, nisi aliquod eximium ac praeclarum et uirtute potens numen obponat, quo superet simul ac destruat stirpem tenebrarum, qua extincta perpetua quies lucis incolis pararetur. ecce timuit labem ac uastitatem impendentem saeculis suis. certe sic erant fundata super lucidam et beatam terram, ut a nullo umquam moueri aut concuti possent. ecce a timore nocere uoluit uicinae genti, quam destruere et extinguere conatus est. ut perpetua quies lucis incolis pararetur. quare non addidit "et perpetuum uinculum?" an illae animae, quas in globo tenebrarum in aeternum configit, non erant incolae lucis, de quibus aperte dicit, quod errare se a priore lucida sua natura passae sint? ubi et nolens coactus est dicere libera eas uoluntate peccasse, qui non uult peccatum ponere nisi in necessitate naturae contrariae ubique nesciens, quid loquatur, et tamquam ipse iam inclusus sit in tenebrarum globo. quem finxit, quaerens, qua exeat, et non inueniens. sed dicat quod uult seductis et miseris, a quibus multo amplius quam Christus honoratur, ut hoc pretio tam longas et tam sacrilegas eis fabulas uendat. dicat quod uult, includat in globo tamquam in carcere gentem tenebrarum et forinsecus affigat naturam lucis, cui de hoste extincto quietem perpetuam promittebat: ecce peior est poena lucis quam tenebrarum, peior poena diuinae naturae quam gentis aduersae. illa quippe etsi in tenebris intus est, ad naturam eius pertinet in tenebris habitare; animae autem, quae hoc sunt quod deus, non poterunt recipi, sicut dicit. in regna illa pacifica et a uita ac libertate sanctae lucis alienabuntur et configentur in praedicto horribili globo: unde et adhaerebunt, inquit, iis rebus animae eaedem, quas dilexerunt, relictae in eodem tenebrarum globo, suis meritis id sibi conquirentes. certe non est liberum uoluntatis arbitrium. uidete quomodo insaniens quid dicat ignorat et contraria sibi loquendo peius bellum contra se gerit quam contra deum ipsius gentis
42_2Sonra, ışığın ruhları karanlığı sevdikleri için mahkûm ediliyorsa, ışığı seven karanlık ulusu haksız yere mahkûm ediliyor demektir. Üstelik karanlık ulusu ışığı başından beri sevmiştir; zorla da olsa onu yok etmek değil, ona sahip olmak istemiştir. Işığın tabiatı ise savaşta karanlığı yok etmek istemiş, yenilince de onu sevmiştir. Hangisini isterseniz seçin: Karanlığı sevmeye zorunlulukla mı itildi, yoksa iradesiyle mi ayartıldı? Zorunlulukla ise neden mahkûm ediliyor? İradesiyle ise Tanrı'nın tabiatı neden böyle büyük bir haksızlığın içinde yakalanıyor? Tanrı'nın tabiatı karanlığı sevmeye zorunlulukla mecbur kaldıysa, demek ki yenmedi, yenildi. İradesiyle ise, zavallılar Tanrı'nın doğurduğu ışığa günah işleme iradesini yüklemekten kaçınırken, onu Tanrı'nın hiçten yaptığı tabiata yüklemekte neden hâlâ duraksıyorlar?
tenebrarum. deinde si propterea damnantur animae lucis, quia dilexerunt tenebras, iniuste damnatur gens tenebrarum, quae lucem dilexit. et gens quidem tenebrarum lucem ab initio dilexit, quam etsi uiolenter, tamen possidere uoluit, non extinguere, lucis autem natura in bello tenebras extinguere uoluit; eas ergo uicta dilexit. quod uultis eligite: utrum necessitate conpulsa, ut diligeret tenebras, an uoluntate seducta: si necessitate, quare damnatur? si uoluntate, quare dei natura in tanta iniquitate deprehenditur? si necessitate dei natura coacta est diligere tenebras, uicta est ergo, non uicit; si uoluntate, quid iam miseri dubitant peccandi uoluntatem tribuere naturae, quam deus ex nihilo fecit, ne retribuant eam luci, quam genuit?
43Peki ya saçma bir masal olarak uydurup delice inandıkları kötülükle karışmadan önce de, onların ışığın tabiatı dedikleri şeyde büyük kötülükler bulunduğunu gösterirsek? O zaman bu küfürlere eklenebilecek ne kalır? Çünkü orada, savaş başlamadan önce, sert ve kaçınılmaz bir savaşma zorunluluğu vardı. İşte iyiye kötü karışmadan önce büyük bir kötülük! Söylesinler: Henüz hiçbir karışma olmamışken bu nereden geldi? Zorunluluk yoktu derlerse, demek ki irade vardı. O zaman şu kadar büyük kötülük nereden geldi: Tanrı, düşmanın zarar veremeyeceği kendi tabiatına, onu acımasızca karışmaya, utanç verici biçimde temizlenmeye, haksız yere mahkûm edilmeye göndererek zarar vermek istedi! İşte karşı ulustan hiçbir kötülük karışmadan önce ne yıkıcı, ne zararlı, ne korkunç bir iradenin ne büyük kötülüğü! Yoksa kendi uzuvlarının karanlığı seveceğini ve kutsal ışığa, kendi dediği gibi yalnız tanrılarına değil kendilerinden çıktıkları babaya da düşman kesileceğini bilmiyor muydu? O hâlde karşı ulustan hiçbir kötülük karışmadan önce Tanrı'da bu kadar büyük bir bilgisizlik kötülüğü nereden geldi? Bunun olacağını biliyorduysa, onda ya ebedî bir acımasızlık vardı —tabiatının ileride kirlenmesine ve mahkûm edilmesine hiç acı duymuyorduysa—, ya da ebedî bir mutsuzluk —acı duyuyorduysa. Sizin en yüksek kötülüğünüzle hiçbir karışma olmadan önce sizin en yüksek iyinizde bu kadar büyük kötülük nereden geldi? O kürede ebedî bir bağla çakılan, onun tabiatının o küçük parçası, başına bunun geleceğini bilmiyorduysa, Tanrı'nın tabiatında böylece de ebedî bir bilgisizlik vardı; biliyorduysa ebedî bir mutsuzluk. Karşı ulustan hiçbir kötülük karışmadan önce bu kadar büyük kötülük nereden geldi? Yoksa o parça, kendi cezası sayesinde ışığın öbür sakinlerine sürekli bir huzur hazırlandığı için büyük bir sevgiyle seviniyor muydu? Tanrı'nın tabiatına Tanrı'nın tabiatı aracılığıyla böyle yardım edildiğini söylemenin ne büyük bir günah olduğunu gören, bunu lanetlesin. Ama o parça hiç değilse bunu ışığa düşman olmadan yapsaydı, belki Tanrı'nın tabiatı olarak değil ama vatanı için bir kötülüğe katlanmak isteyen bir insan gibi övülebilirdi; üstelik o kötülük bir süre için olabilirdi, ebediyen değil. Oysa şimdi o karanlık küresine çakılmanın ebedî olduğunu söylüyorlar; hem de herhangi bir şeyin değil, Tanrı'nın tabiatının çakılmasının. Tanrı'nın tabiatı karanlığı seveceğine ve kutsal ışığa düşman olacağına seviniyorduysa, bu kuşkusuz son derece haksız, iğrenç ve söze sığmayacak kadar saygısız bir sevinçti. Karşı ulustan hiçbir kötülük karışmadan önce bu kadar korkunç ve alçak bir kötülük nereden geldi? En yüksek kötülüğe bunca iyiyi, Tanrı olan en yüksek iyiye bunca kötülüğü yükleyen böylesine sapkın ve dinsiz bir deliliğe kim katlanabilir?
Quid? si etiam ostendimus ante commixtionem mali, quam fabulose confictam dementissime crediderunt, in ipsa lucis natura, quam dicunt, magna mala fuisse, quid ad istas blasphemias addi posse uidebitur? illic enim fuit, antequam pugnaretur, dura et ineuitabilis pugnandi necessitas. ecce iam magnum malum, antequam bono misceretur malum. dicant, hoc unde, cum adhuc nulla esset facta commixtio. si autem necessitas non erat, uoluntas ergo erat. unde et hoc tam magnum malum, ut deus ipse naturae suae nocere uellet, cui noceri ab hoste non poterat, mittendo eam crudeliter miscendam, turpiter purgandam, inique damnandam? ecce quantum malum perniciosae et noxiae et inmanissimae uoluntatis, antequam ullum malum de gente contraria misceretur. an forte nesciebat hoc euenturum membris suis, ut diligerent tenebras et inimicae existerent sanctae luci, sicut ipse dicit, hoc est non tantum deo suo, sed etiam patri, de quo erant? unde ergo hoc in deo tam magnum ignorantiae malum, antequam ullum de gente contraria misceretur malum? si autem futurum hoc sciebat, aut sempiterna in illo erat crudelitas, si de suae naturae futura contaminatione et damnatione nihil dolebat, aut sempiterna miseria, si dolebat. unde et hoc tantum malum summi boni uestri ante ullam commixtionem summi mali uestri? ipsa certe particula naturae ipsius, quae in illius globi aeterno uinculo configitur, si hoc sibi imminere nesciebat, etiam sic erat in natura dei sempiterna ignorantia; si autem sciebat, sempiterna miseria. unde hoc tantum malum, antequam ullum de gente contraria misceretur malum? an forte magna caritate gaudebat, quia per eius poenam perpetua quies ceteris lucis incolis parabatur? hoc quam nefas sit dicere naturae dei natura dei sic subueniri qui uidet, anathemet. sed si hoc saltem ita faceret, ut ipsa luci inimica non fieret, posset fortasse non tamquam dei natura, sed tamquam aliquis homo laudari, qui pro patria sua uellet mali aliquid pati, quod quidem malum ad tempus posset esse, non in aeternum. nunc uero et illam in globo tenebrarum confixionem dicunt aeternam et non cuiusque rei, sed naturae dei. et utique iniquissimum et execrabile et ineffabiliter sacrilegum gaudium erat, si dei natura gaudebat se tenebras dilecturam et lucis sanctae inimicam futuram. unde hoc tam inmane et scelestum malum, antequam ullum ex gente contraria misceretur malum? quis tam peruersam et tam inpiam ferat insaniam summo malo tribuere tanta bona et summo bono, quod deus est, tanta mala?
44Üstelik Tanrı'nın tabiatının bu parçasının her yere karışmış olduğunu söylerler: göklere, yere, yerin altına, kuru ve yaş bütün cisimlere, bütün etlere, ağaçların, otların, insanların, hayvanların bütün tohumlarına. Ama bizim Tanrı için söylediğimiz gibi, tanrısallığın gücüyle, hiçbir bağa girmeden, kirlenmeden ve bozulmadan her şeyi yönetip idare etmek için her şeyde hazır bulunduğunu söylemezler; bağlanmış, ezilmiş, kirletilmiş olduğunu söylerler. Onun yalnız güneşin ve ayın dolaşmasıyla ve ışığın güçleriyle değil, kendi seçilmişleri aracılığıyla da çözüldüğünü, kurtarıldığını ve temizlendiğini ileri sürerler. Bu son derece iğrenç yanılgının onlara, ikna etmese bile, ne kadar saygısız ve inanılmaz rezillikler telkin ettiğini söylemek bile korkunçtur. Çünkü ışığın güçlerinin güzel erkekler kılığına girip karanlık ulusunun dişilerinin karşısına çıktıklarını, aynı ışık güçlerinin bu kez güzel kadınlar kılığına girip karanlık ulusunun erkeklerinin karşısına çıktıklarını söylerler: Böylece güzellikleriyle karanlık beylerinin en pis şehvetini tutuşturacaklar, onların bedenlerinde bağlı tutulduğunu söyledikleri hayat veren cevher, yani Tanrı'nın tabiatı da bu arzuyla gevşeyen uzuvlarından çözülüp kaçacak, alınıp temizlenerek kurtulacakmış. Zavallılar bunu okurlar, bunu söylerler, bunu dinlerler, buna inanırlar. Maniheistlerin bu küfürlerin yazılı olduğu kitaplarından birine verdikleri adla Hazine'nin yedinci kitabında şöyle yazılıdır:
"O zaman büyüklüklerine göre konakları ve meskenleri olan ışıklı gemilere sahip o mutlu Baba, kendisinde doğuştan bulunan merhametle yardıma koşar; bu yardımla kendi hayat veren cevheri dinsiz bağlardan, darlıklardan ve sıkıntılardan sıyrılıp kurtulur. Bu yüzden görünmez bir işaretiyle, bu en parlak gemide bulunan kendi güçlerini başka biçimlere sokar ve onları göklerin her bölgesine yerleştirilmiş düşman güçlere görünmeye yollar. Bu düşman güçler erkek ve dişi olmak üzere iki cinsten oluştuğu için, sözü edilen güçlerin bir kısmına dişilerden oluşan düşman cinse tüysüz delikanlılar suretinde, bir kısmına da erkeklerden oluşan karşıt cinse ışıklı genç kızlar suretinde görünmelerini buyurur. Çünkü bütün o düşman güçlerin, kendilerinde doğuştan bulunan ölümcül ve en pis arzu yüzünden kolayca yakalanacağını, kendilerine görünen bu çok güzel suretlere teslim olacağını ve böylece çözüleceğini bilir. Şunu da bilin ki bizim bu mutlu Babamız, zorunlu bir sebeple delikanlıların ve genç kızların lekesiz benzerliğine dönüştürdüğü kendi güçleriyle aynı şeydir. Onları kendi silahları gibi kullanır ve onlar aracılığıyla iradesini yerine getirir. Cehennemî cinslerin karşısına evlilik benzeri bir biçimde dikilen ve düşündüklerini o anda çabucak ve kolaylıkla gerçekleştiren bu tanrısal güçlerle ışıklı gemiler doludur. Bu yüzden durum, bu kutsal güçlerin erkeklere görünmesini gerektirdiğinde, hemen en güzel genç kızların kılığında kendi suretlerini gösterirler. Sıra dişilere gelince de genç kız suretlerini bırakıp tüysüz delikanlıların suretini gösterirler. Bu güzel görüntüyle onların ateşi ve arzusu artar; böylece en kötü düşüncelerinin bağı çözülür ve onların uzuvlarında tutulan canlı ruh bu fırsatla gevşeyip kaçar, kendi en saf havasına karışır. Orada tamamen arınan ruhlar, kendilerini taşımak ve vatanlarına geçirmek için hazırlanmış ışıklı gemilere yükselirler. Düşman cinsin lekelerini hâlâ taşıyan kısım ise sıcaklık ve kızgınlıkla parça parça aşağı iner, ağaçlara, öbür bitkilere ve bütün ekinlere karışır ve çeşitli renklere boyanır. Bu büyük ve en parlak gemiden delikanlı ve genç kız suretleri, göklerde yaşayan ve ateşten bir tabiata sahip olan karşıt güçlere nasıl görünüyor ve bu güzel görüntü sayesinde onların uzuvlarında bulunan hayat parçası gevşeyip sıcaklıkla yere indiriliyorsa, aynı şekilde hayat veren suların gemisinde oturan o en yüce güç de kendi melekleri aracılığıyla, göklere yerleştirilmiş, tabiatı soğuk ve nemli olan güçlere delikanlıların ve kutsal genç kızların benzerliğinde görünür. Bunlardan dişi olanlara delikanlı sureti, erkeklere ise genç kız sureti görünür. Tanrısal ve çok güzel kişilerin bu değişimi ve çeşitliliğiyle nemli ve soğuk soyun erkek ya da dişi beyleri çözülür ve onlarda hayat veren ne varsa kaçar;
Iam uero quod ipsam partem naturae dei dicunt ubique permixtam in caelis, in terris, sub terris, in omnibus corporibus, siccis et humidis, in omnibus carnibus, in omnibus seminibus arborum, herbarum, hominum, animalium, non potentia diuinitatis sine ullo nexu incoinquinabiliter, incorruptibiliter omnibus rebus administrandis regendisque praesentem, quod nos de deo dicimus, sed ligatam, obpressam, pollutam, quam solui, liberari purgarique dicunt, non solum per discursum solis et lunae et uirtutes lucis, uerum etiam per electos suos: hoc genus nefandissimi erroris quam sacrilegas et incredibiles turpitudines eis suadeat, etiamsi non persuadeat, horribile est dicere. dicunt enim uirtutes lucis transfigurari in masculos pulchros et obponi feminis gentis tenebrarum, et easdem rursus uirtutes lucis transfigurari in feminas pulchras et obponi masculis gentis tenebrarum, ut per pulchritudinem suam inflamment spurcissimam libidinem principum tenebrarum et eo modo uitalis substantia, hoc est dei natura, quam dicunt in eorum corporibus ligatam teneri, ex eorum membris per illam concupiscentiam relaxatis soluta fugiat et suscepta uel purgata liberetur. hoc infelices legunt, hoc dicunt, hoc audiunt, hoc credunt, hoc in libro septimo Thesauri eorum — sic enim appellant scripturam quandam Manichaei, ubi istae blasphemiae conscriptae sunt — ita positum est: tunc beatus ille pater, qui lucidas naues habet diuersoria et habitacula secundum magnitudines, pro insita sibi clementia fert opem, qua exuitur et liberatur ab inpiis retinaculis et angustiis atque angoribus suae uitalis substantiae. itaque inuisibili suo nutu illas suas uirtutes, quae in clarissima hac naui habentur, transfigurat easque parere facit aduersis potestatibus, quae in singulis caelorum tractibus ordinatae sunt. quae quoniam ex utroque sexu masculorum ac feminarum consistunt, ideo praedictas uirtutes partim specie puerorum inuestium parere iubet generi aduerso feminarum, partim uirginum lucidarum forma generi contrario masculorum, sciens eas omnes hostiles potestates propter ingenitam sibi letalem et spurcissimam concupiscentiam facillime capi atque isdem speciebus pulcherrimis, quae adparent, mancipari hocque modo dissolui. sciatis autem hunc eundem nostrum beatum patrem hoc idem esse, quod etiam suae uirtutes, quas ob necessariam causam transformat in puerorum et uirginum intemeratam similitudinem. utitur autem his tamquam propriis armis atque per eas suam conplet uoluntatem. harum uero uirtutum diuinarum, quae ad instar coniugii contra inferna genera statuuntur quaeque alacritate ac facilitate id, quod cogitauerint, momento eodem efficiunt, plenae sunt lucidae naues. itaque cum ratio poposcerit, ut masculis adpareant eaedem sanctae uirtutes, illico etiam suam effigiem uirginum pulcherrimarum habitu demonstrant. rursus, cum ad feminas uentum fuerit. postponentes species uirginum puerorum inuestium speciem ostendunt. hoc autem uisu decoro illarum ardor et concupiscentia crescit atque hoc modo uinculum pessimarum cogitationum earum soluitur uiuaque anima, quae eorundem membris tenebatur, hac occasione laxata euadit et suo purissimo aeri miscetur, ubi penitus ablutae animae ascendunt ad lucidas naues, quae sibi ad uectationem atque ad suae patriae transfretationem sunt praeparatae. id uero, quod adhuc aduersi generis maculas portat, per aestus atque calores particulatim descendit atque arboribus ceterisque plantationibus ac satis omnibus miscetur et coloribus diuersis inficitur. et quo pacto ex ista magna et clarissima naui figurae puerorum et uirginum adparent contrariis potestatibus, quae in caelis degunt quaeque igneam habent naturam, atque ex isto aspectu decoro uitae pars, quae in earundem membris habetur, laxata deducitur per calores in terram: eodem modo etiam illa altissima uirtus, quae in naui uitalium aquarum habitat, in similitudine puerorum ac uirginum sanctarum per suos angelos adparet his potestatibus, quarum natura frigida atque humida, quaeque in caelis ordinatae sunt. et quidem his, quae feminae sunt, in ipsis forma puerorum adparet, masculis uero uirginum. hac uero mutatione et diuersitate diuinarum personarum ac pulcherrimarum humidae frigidaeque stirpis principes masculi siue feminae soluuntur atque id, quod in ipsis est uitale, fugit;
44_2geride kalan kısım ise gevşeyip soğuklarla yere indirilir ve yerdeki her türlü şeye karışır." Buna kim katlanabilir? Kim buna inanabilir? Böyle olduğuna demiyorum, böyle bir şeyin söylenebildiğine bile! İşte bunları öğreten Mani'yi lanetlemekten korkan, ama bunları yapan, bunlara katlanan bir Tanrı'ya inanmaktan korkmayan adamlar!
quod uero resederit, laxatum deducitur in terram per frigora et cunctis terrae generibus admiscetur. quis hoc ferat? quis hoc credat, non dico, ita esse, sed uel dici potuisse? ecce qui docentem timent anathemare Manichaeum et non timent credere haec facientem, haec patientem deum!
45Tanrı'nın bu karışmış parçasının ve tabiatının seçilmişleri aracılığıyla, elbette yiyip içerek temizlendiğini de söylerler; çünkü onun bütün besinlerde bağlı tutulduğunu ileri sürerler. Bu besinler, kutsal sayılan seçilmişler tarafından bedenin beslenmesi için yenip içildiğinde, Tanrı'nın parçasının onların kutsallığı sayesinde çözüldüğünü, mühürlendiğini ve kurtarıldığını söylerler. Zavallılar, kendileri hakkında inanılan ve boşuna inkâr ettikleri şeyin hiç de yersiz olmadığını görmezler; bu kitapları lanetleyip Maniheist olmaktan vazgeçmedikçe inkârları boşunadır. Çünkü dedikleri gibi Tanrı'nın parçası bütün tohumlarda bağlıysa ve seçilmişler tarafından yenerek temizleniyorsa, onların Hazine'lerinde göklerin güçleriyle karanlığın beyleri arasında olup bittiğini okudukları şeyi yaptıklarına inanmakta kim haklı olmaz? Hele kendi bedenlerinin de karanlık ulusundan olduğunu söylerken ve o hayat veren cevherin, Tanrı'nın parçasının, bunlarda bağlı tutulduğuna inanıp bunu ileri sürmekten çekinmezken? Bu cevherin çözülmesi ve yenerek temizlenmesi gerekiyorsa —ki onların ölümcül yanılgısı bunu kabul etmeye onları zorlar—, bundan ne büyük ve ne iğrenç bir rezilliğin çıktığını kim görmez, kim görüp de dehşete düşmez?
Per electos autem suos purgari dicunt eandem ipsam commixtam partem ac naturam dei manducando scilicet et bibendo, quia eam in alimentis omnibus dicunt ligatam teneri; quae cum ab electis uelut sanctis in refectionem corporis manducando et bibendo adsumuntur, per eorum sanctitatem solui, signari et liberari. nec adtendunt miseri, quam non incongrue de illis creditum sit, quod frustra negant. nisi eosdem libros anathemauerint et Manichaei esse destiterint. si enim, sicut dicunt, in omnibus seminibus est ligata pars dei et ab electis manducando purgatur: quis non digne credat eos facere, quod inter uirtutes caelorum et principes tenebrarum fieri in Thesauro suo legunt, quandoquidem et carnes suas de gente tenebrarum esse dicunt et in eis ligatam teneri uitalem illam substantiam, partem dei, credere atque affirmare non dubitant? quae utique si soluenda est et manducando purganda, sicut eos fateri cogit funestus error ipsorum, quis non uideat, quis non exhorreat, quanta turpitudo et quam nefaria consequatur?
46Nitekim ilk insan Âdem'in, ışık onlardan kaçmasın da elde tutulsun diye karanlık ulusunun bazı beyleri tarafından yaratıldığını söylerler. Temel adını verdikleri mektupta Mani, ilk insanın babası diye ortaya koydukları karanlık beyinin öbür karanlık beyi yoldaşlarına nasıl konuştuğunu ve nasıl davrandığını şöyle yazmıştır:
"Haince düzenler kurarak orada bulunanlara şöyle dedi: Doğan bu çok büyük ışık size nasıl görünüyor? Bakın, göğün kutbunu nasıl hareket ettiriyor, pek çok gücü nasıl sarsıyor! Bu yüzden kendi güçlerinizde bulunan ışığı bana önceden vermeniz daha doğrudur; böylece o şanla görünen büyüğün bir suretini biçimlendireceğim; onun sayesinde hüküm sürebilecek ve sonunda karanlıktaki yaşayıştan kurtulacağız. Bunu işitip uzun süre kendi aralarında düşündükten sonra, kendilerinden isteneni vermenin en doğrusu olduğuna karar verdiler. Çünkü aynı ışığı sürekli ellerinde tutabileceklerine güvenmiyorlardı; bu yüzden onu beylerine sunmayı daha iyi saydılar, bu yolla hüküm süreceklerinden de hiç umutlarını kesmeden. Sahip oldukları ışığı nasıl verdiklerine bakmak gerekir. Çünkü bu, bütün tanrısal yazılara ve göksel sırlara da serpiştirilmiştir; ama nasıl verildiğini bilmek bilgeler için hiç de zor değildir; çünkü onu gerçekten ve sadakatle görmek isteyen, yüz yüze ve açıkça tanır. Toplananların kalabalığı karışık, yani kadınlı erkekliydi; onları birbiriyle birleşmeye sürükledi. Bu birleşmede kimi tohum ekti, kimi gebe kaldı. Doğan çocuklar doğuranlara benziyor, ilkler gibi ana babalarının pek çok gücünü taşıyordu. Beyleri bunları alıp seçkin bir armağan almış gibi sevindi. Bugün de cisimleri biçimlendiren kötülük tabiatının oradan güç alarak şekil verdiğini gördüğümüz gibi, sözü edilen bey de yoldaşlarının, ana babalarının hislerini, basiretini ve doğumla birlikte kendileriyle yaratılmış ışığı taşıyan çocuklarını alıp yedi. Böyle bir besinden pek çok güç aldıktan sonra —bu besinde yalnız güç değil, çok daha fazlası, ana babaların vahşi zihninden gelen kurnazlıklar ve sapkın hisler de vardı— kendisiyle aynı soydan gelen eşini yanına çağırdı. Onunla birleşerek, öbürleri gibi, yuttuğu kötülüklerin bolluğunu ekti; kendi düşüncesinden ve gücünden de bir şey kattı, öyle ki onun hissi, döktüğü bütün o şeylerin biçimlendiricisi ve tasarlayıcısı olsun. Eşi bunları, iyi işlenmiş toprağın tohumu alması gibi aldı. Çünkü onda bütün göksel ve yersel güçlerin suretleri kuruluyor ve dokunuyordu; öyle ki biçimlenen şey bütün dünyanın benzerliğini taşısın."
Nam et a quibusdam principibus gentis tenebrarum sic dicunt Adam primum hominem creatum, ut lumen ab eis ne fugeret teneretur. in epistula enim, quam Fundamenti appellant, quomodo princeps tenebrarum, quem patrem primi hominis inducunt, ad ceteros socios suos tenebrarum principes locutus fuerit et egerit, ita scripsit Manichaeus: iniquis igitur commentis ad eos, qui aderant, ait: quid uobis uidetur maximum hoc lumen, quod oritur? intuemini, quemadmodum polum mouet, concutit plurimas potestates. quapropter mihi uos potius aequum est id, quod in uestris uiribus habetis, luminis praerogare: sic quippe illius magni, qui gloriosus adparuit, imaginem fingam, per quam regnare poterimus, tenebrarum aliquando conuersatione liberati. haec audientes ac diu secum deliberantes iustissimum putauerunt id quod postulabantur praebere. nec enim fidebant se idem lumen iugiter retenturos: unde melius rati sunt principi suo offerre, nequaquam desperantes eodem se pacto regnaturos. quo igitur modo lumen idem, quod habebant, praebuerint, considerandum est. nam hoc etiam omnibus diuinis scripturis arcanisque caelestibus aspersum est; sapientibus uero quomodo sit datum scire minime est difficile; nam coram aperteque cognoscitur ab eo, qui uere ac fideliter intueri uoluerit. quoniam eorum, qui conuenerant, frequentia promiscua erat, feminarum scilicet ac masculorum, inpulit eos, ut inter se coirent. in quo coitu alii seminarunt, aliae grauidae effectae sunt. erant autem partus his, qui genuerant, similes uires plurimas parentum uti primi obtinentes. haec sumens eorum princeps uti praecipuum donum gauisus est. et sicuti etiam nunc fieri uidemus corporum formatricem naturam mali inde uires sumentem figurare, ita etiam ante dictus princeps sodalium prolem accipiens habentem parentum sensus, prudentiam, lucem simul secum in generatione procreatam comedit; ac plerisque uiribus sumptis ex istius modi esca, in qua non modo inerat fortitudo, sed multo magis astutiae et praui sensus ex fera genitorum mente, propriam ad se coniugem euocauit ex ea, qua ipse erat, stirpe manantem; et facto cum ea coitu seminauit ut ceteri abundantiam malorum, quae deuorauerat, nonnihil etiam ipse adiciens ex sua cogitatione ac uirtute, ut esset sensus eius omnium eorum, quae profuderat formator atque descriptor; cuius compar excipiebat haec, ut semen consueuit culta optime terra percipere. in eadem enim construebantur et contexebantur omnium imagines caelestium ac terrenarum uirtutum, ut pleni uidelicet orbis, id quod formabatur, similitudinem obtineret.
0Ey alçak canavar! Ey aldatılmış ruhların lanetli yıkımı ve felaketi! Tanrı'nın tabiatının böyle bağlandığını söylemenin ne demek olduğunu bir yana bırakıyorum. Hiç değilse ölümcül bir yanılgıyla zehirlenmiş bu aldatılmış zavallılar şuna dikkat etsinler: Yiyerek çözüp temizlediklerini ileri sürdükleri Tanrı parçası erkeklerle kadınların birleşmesiyle bağlanıyorsa, bu son derece iğrenç yanılgının zorunluluğu onları, Tanrı'nın parçasını yalnız açıkça yer gibi göründükleri ekmekten, sebzeden ve meyveden değil, bir kadının rahmine düşerse cinsel birleşmeyle bağlanabileceği şeyden de çözüp temizlemeye zorlar. Bazılarının bunu yaptıklarını yalnız Paflagonya'da değil Galya'da da kamu mahkemesinde itiraf ettikleri söylenir; bunu Roma'da Katolik bir Hristiyandan işittim. Hangi yazının otoritesine dayanarak bunu yaptıkları sorulduğunda da, bunun biraz önce andığım Hazine'lerinden geldiğini açıklamışlar. Bunlar ise bu kendilerine yöneltilince, kendi aralarından, yani seçilmişlerinden bir düşmanlarının ayrılıp bölünme yarattığını ve bu en pis sapkınlığı kurduğunu söylemeyi âdet edinmişlerdir. Bundan açıkça anlaşılır ki bunu bunlar yapmasa bile, kim yapıyorsa onların kitaplarına dayanarak yapıyor. Öyleyse kitaplara sahip çıktıkları sürece işlemeye zorlandıkları suçtan tiksiniyorlarsa kitapları atsınlar; yok eğer işlemiyorlarsa, kendi kitaplarına rağmen daha temiz yaşamaya çalışıyorlar demektir. Ama kendilerine şöyle denince ne yaparlar: "Ya ışığı elinizden geldiği kadar bütün tohumlardan temizleyin, yapmadığınızı ileri sürdüğünüz şeyi de reddetmeyin; ya da Mani'yi lanetleyin. O, Tanrı'nın parçasının bütün tohumlarda bulunduğunu, birleşmeyle bağlandığını, ışıktan, yani Tanrı'nın aynı parçasından seçilmişlerin yemeklerine ulaşan her şeyin de yenerek temizlendiğini söylerken size neyi telkin ettiğini görüyorsunuz; yine de onu lanetlemekte duraksıyorsunuz." Diyorum ki, kendilerine bu söylenince ne yaparlar? Ya böyle iğrenç bir öğretinin lanetlenmesi ya da böyle iğrenç bir rezilliğin işlenmesi gerekirken hangi kaçamaklara başvururlar? Bunun yanında, biraz önce katlanılmaz diye andığım bütün o kötülükler, yani Tanrı'nın tabiatı hakkında söyledikleri şeyler katlanılabilir görünür: savaşmak zorunluluğuyla ezildiği; karışmanın bozulması ve ebedî mahkûmiyetin bağı başına gelecekken ya ebedî bir bilgisizlik içinde kaygısız olduğu ya da ebedî acı ve korku içinde kaygılandığı; nihayet savaştan sonra esir düştüğü, ezildiği, kirlendiği; sahte zaferden sonra korkunç kürede ebediyen çakılı kalacağı ve kökeninin mutluluğundan ayrı düşeceği. Oysa bunlar kendi başlarına düşünülse bile katlanılmaz şeylerdir.
O scelestum monstrum! o execranda perditio et labes deceptarum animarum! omitto, quid sit de natura dei, quod sic ligetur, haec dicere. hoc saltem adtendant miseri decepti et errore mortifero uenenati, quia, si per coitum masculorum et feminarum ligatur pars dei, quam se manducando soluere et purgare profitentur, cogit eos huius tam nefandi erroris necessitas, ut non solum de pane et holeribus et pomis, quae sola uidentur in manifesto accipere, sed inde etiam soluant et purgent partem dei, unde per concubitum potest, si feminae utero concepta fuerit, conligari. hoc se facere quidam confessi esse in publico iudicio perhibentur non tantum in Paphlagonia, sed etiam in Gallia, sicut a quodam Romae christiano catholico audiui; et cum interrogarentur, cuius auctoritate scripturae ista facerent, hoc de Thesauro suo prodidisse, quod paulo ante commemoraui. isti autem cum hoc eis obicitur, solent respondere nescio quem inimicum suum de numero suo, hoc est electorum suorum desciuisse et schisma fecisse atque huiusmodi spurcissimam haeresim condidisse. unde manifestum est, quia hoc etiam si isti non faciunt, de ipsorum libris hoc faciunt, quicumque faciunt. abiciant ergo libros, si crimen exhorrent, quod committere coguntur, si libros tenent; aut si non committunt, mundius uiuere contra suos libros conantur. sed quid agunt, cum eis dicitur: aut purgate lumen de quibus potueritis seminibus, ut nec illud recusetis, quod uos non facere adseritis, aut Manichaeum anathemate, qui, cum dicit in omnibus seminibus esse partem dei et concumbendo ligari, quicquid autem luminis, hoc est eiusdem partis dei ad escas electorum peruenerit, manducando purgari, quid uobis suadeat uidetis et eum adhuc anathemare dubitatis: quid agunt, inquam, cum hoc eis dicitur? ad quas tergiuersationes se conuertunt, cum aut tam nefaria doctrina sit anathemanda aut tam nefaria turpitudo facienda, in cuius comparatione iam illa omnia mala, quae intolerabilia paulo ante commemorabam, eos de natura dei dicere, quod necessitate obpressa sit, ut bellum gereret, quod aut sempiterna ignorantia secura erat aut sempiterno dolore et timore sollicita, quando sibi ueniret corruptio commixtionis et uinculum aeternae damnationis, quod denique gesto bello sic fuerit captiuata, obpressa, polluta, quod post falsam uictoriam sic futura sit in horribili globo in aeternum confixa et ab originis suae felicitate separata, tolerabilia uideantur, cum per se ipsa, si considerentur, sustineri non possint?
48Ey senin büyük sabrın, Rab! Merhametli ve acıyan, tahammülü ve merhameti bol, sadık olan sen; güneşini iyilerin ve kötülerin üzerine doğduran, yağmurunu adillerin ve adil olmayanların üzerine yağdıran sen; günahkârın ölümünü değil, dönüp yaşamasını isteyen sen; kötülüklerini bırakıp sana inansınlar diye, Rab, azar azar cezalandırarak tövbeye yer açan sen; pek çokları katı yürekleri ve tövbe etmeyen kalpleriyle senin öfke ve adil yargının açığa çıkacağı gün için kendilerine öfke biriktirseler de sabrınla tövbeye yönelten sen; herkese yaptıklarına göre karşılık veren sen; insan kötülüğünden senin merhametine ve hakikatine döndüğü gün onun bütün haksızlıklarını unutan sen! Bize bağışla, bize ver ki, bu iğrenç ve son derece korkunç yanılgının çürütülmesini dilediğin bizim hizmetimiz aracılığıyla, nasıl şimdiden pek çokları kurtulduysa başkaları da kurtulsun; ister kutsal vaftizinin sırrıyla, ister ezilmiş bir ruhun ve kırılmış, alçaltılmış bir kalbin tövbe acısı içinde sunduğu kurbanla, bilgisizlikleri yüzünden seni gücendirdikleri günahlarının ve küfürlerinin bağışlanmasına layık olsunlar. Çünkü senin üstün merhametin ve gücün, vaftizinin hakikati ve kutsal kilisendeki göklerin krallığının anahtarları öyle güçlüdür ki, senin hakkında böyle şeyler düşünmenin ya da söylemenin ne büyük kötülük olduğunu bildikleri hâlde geçici ve dünyevî bir çıkarın alışkanlığı ya da onu elde etme hevesi yüzünden o kötü inanç beyanına bağlı kalanlardan bile, senin sabrınla bu dünyada yaşadıkları sürece umut kesilmemelidir. Yeter ki hiç değilse senin azarlamalarınla sarsılıp senin söze sığmaz iyiliğine sığınsınlar ve bedensel hayatın bütün cazibelerine göksel ve ebedî hayatı yeğlesinler.
O magna patientia tua, domine misericors et miserator, longanimis et multum misericors et uerax, qui facis oriri solem tuum super bonos et malos, pluis super iustos et iniustos; qui non uis mortem peccatoris, quantum ut reuertatur et uiuat; qui partibus corripiens das locum paenitentiae, ut relicta malitia credant in te, domine; qui patientia tua ad paenitentiam adducis, quamuis multi secundum duritiam cordis sui et inpaenitens cor thesaurizent sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii tui; qui reddis unicuique secundum opera sua; qui in qua die conuersus fuerit homo a nequitia sua ad misericordiam et ueritatem tuam, omnes iniquitates eius obliuisceris: praesta nobis, da nobis, ut per nostrum ministerium, quo execrabilem et nimis horribilem hunc errorem redargui uoluisti, sicut iam multi liberati sunt, et alii liberentur et siue per sacramentum sancti baptismi tui siue per sacrificium contribulati spiritus et cordis contriti et humiliati in dolore paenitentiae remissionem peccatorum et blasphemiarum suarum, quibus per ignorantiam te offenderunt, accipere mereantur. tantum enim ualet praepollens misericordia et potestas tua et ueritas baptismi tui clauesque regni caelorum in sancta ecclesia tua, ut nec de illis desperandum sit, quamdiu in hac terra per tuam patientiam uiuunt, qui etiam scientes, quantum malum sit talia de te sentire uel dicere, propter aliquam temporalis et terrenae commoditatis consuetudinem uel adeptionem in illa maligna professione detinentur, et ad tuam ineffabilem bonitatem saltem increpati tuis correptionibus fugiant et omnibus carnalis uitae inlecebris caelestem uitam aeternamque praeponant.