Kavram
Ordo
- Yunanca
- τάξις (taxis) · κόσμος (kosmos, "düzenli bütün")
- Latince
- ordo; ordinatio; dispositio (ilgili)
- Almanca
- Ordnung
- Fransızca
- ordre
- İngilizce
- order
- Türkçe
- düzen
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte dizi, sıra, toplumsal sınıf. Felsefede: parçaların bütün içinde uygun yerlerine yerleşmesi; Augustinus'ta kötülüklerin de dışında kalmadığı ilahî düzen. Kötülük düzenin zıddı değildir, çünkü düzenin zıddı olacak şeyin düzenin dışında olması gerekir (I 15); Tanrı kötülükleri sevmez, ama onları sevmemesinin kendisi düzendir (I 18). Bütünü göremeyen, mozaikte tek taşa bakan biri gibi çirkinlik görür (I 2; II 11–12).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | taxis ve kosmos: iyiliğin ve güzelliğin işareti | kosmos |
| MÖ 44 | Cicero | Davranışta düzen ve yerindelik (ordo, modus) | Cicero, De officiis 1 |
| 386 | Augustinus | Her şeyin, kötülükler dahil, ilahî takdirle düzene dahil olması; ilimlerin sırası | Augustinus, De ordine |
Dönüşüm: kozmik ve ahlâkî düzenden, kötülük sorununun cevabı olarak ilahî takdirin düzenine; oradan modus – species – ordo üçlüsüyle yaratılmış her iyinin ontolojik niteliğine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τάξις (taxis); κόσμος | taxis askerî diziliş ve sıradan gelir; Platon'da (Gorgias 504a, Timaios 30a) iyi olanın işareti; Stoacılarda evrenin akılla düzenlenmişliği. Bkz. kosmos. |
| Latince | ordo; ordinatio; dispositio | ordior "dokumaya başlamak, sıraya dizmek" kökünden: dokumadaki iplik sırası. Gündelikte "sıra, dizi, rütbe, sınıf" (ordo senatorius). Cicero'da (De officiis 1.142) Stoacı eutaxia karşılığı: "şeyleri uygun yerlerine yerleştirmek". Augustinus'un De ordine'sinde Licentius'un tarifi: "Tanrı'nın kurduğu her şeyin onunla sevk edildiği şey" (1.28). Sonraki eserlerde modus – species – ordo üçlüsünün üçüncüsü; De civitate Dei 19.13'te barışın tarifi: ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio. |
| Almanca / Fransızca | Ordnung / ordre | |
| İngilizce | order |
Türkçe karşılığı
düzen. nizam: siyasî ve hukukî çağrışımı ağır basar, "nizam-ı âlem" dışında canlı değil. sıra, dizi: yalnız birbirini izleyişi verir, yerleşimi değil. tertip: dispositio için ayrıldı ("ilahî tertip", I 18). Tercih: "düzen"; sıralama anlamında gerektiğinde "sıra" (quem flagitet ordinem, I 4).
"Düzen" hem bir şeylerin dizilişini (mozaikteki taşlar, I 2) hem bu dizilişi kuran ilahî yönetimi (takdir) hem de öğrenmenin izlemesi gereken sırayı (ordo disciplinarum, II 17) karşılar; Augustinus bu üçünü bilerek tek kelimede birleştirir. "Nizam" seçilseydi yalnız yönetim, "sıra" seçilseydi yalnız ardışıklık okunurdu.
Atıf ve kaynak notu
De ordine'de "her şey düzenin içindedir" tezi önce genç Licentius'un ağzından çıkar ve Augustinus onu sınar; tezin olgun, sistemli hâli sonraki eserlerdedir (De natura boni, De civitate Dei XIX). Retractationes I 3'te Augustinus bu eserdeki bazı ifadeleri (özgür sanatlara verilen ağırlık gibi) geri alır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düzen, düzeni, düzenini, düzenin, düzene konmuş, düzene
Metinlerde işaretlendiği yerler
31 yer · 31 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, Düzen Üzerine1.1
- Augustinus, İç Konuşmalar1_2
- Augustinus, Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine15
- Augustinus, Ruhun Büyüklüğü Üzerine36
- Augustinus, Musiki Üzerine18
- Augustinus, Hür İrade Üzerine6
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine2
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine16
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine7
- Augustinus, İnanmanın Faydası Üzerine34
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_5
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_16
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine24
- Augustinus, İtiraflar1.12
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine3
- Augustinus, Teslis Üzerine2
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri1.17
- Augustinus, Tanrı Devleti2.6
- Augustinus, Tashihler1.3.1
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M4
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.207_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.401_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1169
- Boethius, Aritmetik Üzerine20
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.24
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.10
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)2
- Sevillalı Isidorus, Kilise Vazifeleri Üzerine2.20_3
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.022
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.377
- Nietzsche, DeccalAC-27