İçeriğe geç

Kavram

Ordo

Yunanca
τάξις (taxis) · κόσμος (kosmos, "düzenli bütün")
Latince
ordo; ordinatio; dispositio (ilgili)
Almanca
Ordnung
Fransızca
ordre
İngilizce
order
Türkçe
düzen

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte dizi, sıra, toplumsal sınıf. Felsefede: parçaların bütün içinde uygun yerlerine yerleşmesi; Augustinus'ta kötülüklerin de dışında kalmadığı ilahî düzen. Kötülük düzenin zıddı değildir, çünkü düzenin zıddı olacak şeyin düzenin dışında olması gerekir (I 15); Tanrı kötülükleri sevmez, ama onları sevmemesinin kendisi düzendir (I 18). Bütünü göremeyen, mozaikte tek taşa bakan biri gibi çirkinlik görür (I 2; II 11–12).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Platon taxis ve kosmos: iyiliğin ve güzelliğin işareti kosmos
MÖ 44 Cicero Davranışta düzen ve yerindelik (ordo, modus) Cicero, De officiis 1
386 Augustinus Her şeyin, kötülükler dahil, ilahî takdirle düzene dahil olması; ilimlerin sırası Augustinus, De ordine

Dönüşüm: kozmik ve ahlâkî düzenden, kötülük sorununun cevabı olarak ilahî takdirin düzenine; oradan modus – species – ordo üçlüsüyle yaratılmış her iyinin ontolojik niteliğine.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τάξις (taxis); κόσμος taxis askerî diziliş ve sıradan gelir; Platon'da (Gorgias 504a, Timaios 30a) iyi olanın işareti; Stoacılarda evrenin akılla düzenlenmişliği. Bkz. kosmos.
Latince ordo; ordinatio; dispositio ordior "dokumaya başlamak, sıraya dizmek" kökünden: dokumadaki iplik sırası. Gündelikte "sıra, dizi, rütbe, sınıf" (ordo senatorius). Cicero'da (De officiis 1.142) Stoacı eutaxia karşılığı: "şeyleri uygun yerlerine yerleştirmek". Augustinus'un De ordine'sinde Licentius'un tarifi: "Tanrı'nın kurduğu her şeyin onunla sevk edildiği şey" (1.28). Sonraki eserlerde modus – species – ordo üçlüsünün üçüncüsü; De civitate Dei 19.13'te barışın tarifi: ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio.
Almanca / Fransızca Ordnung / ordre
İngilizce order

Türkçe karşılığı

düzen. nizam: siyasî ve hukukî çağrışımı ağır basar, "nizam-ı âlem" dışında canlı değil. sıra, dizi: yalnız birbirini izleyişi verir, yerleşimi değil. tertip: dispositio için ayrıldı ("ilahî tertip", I 18). Tercih: "düzen"; sıralama anlamında gerektiğinde "sıra" (quem flagitet ordinem, I 4).

"Düzen" hem bir şeylerin dizilişini (mozaikteki taşlar, I 2) hem bu dizilişi kuran ilahî yönetimi (takdir) hem de öğrenmenin izlemesi gereken sırayı (ordo disciplinarum, II 17) karşılar; Augustinus bu üçünü bilerek tek kelimede birleştirir. "Nizam" seçilseydi yalnız yönetim, "sıra" seçilseydi yalnız ardışıklık okunurdu.

Atıf ve kaynak notu

De ordine'de "her şey düzenin içindedir" tezi önce genç Licentius'un ağzından çıkar ve Augustinus onu sınar; tezin olgun, sistemli hâli sonraki eserlerdedir (De natura boni, De civitate Dei XIX). Retractationes I 3'te Augustinus bu eserdeki bazı ifadeleri (özgür sanatlara verilen ağırlık gibi) geri alır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düzen, düzeni, düzenini, düzenin, düzene konmuş, düzene

Metinlerde işaretlendiği yerler

31 yer · 31 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.