İçeriğe geç
Cicero'nun Topika'sı Şerhi

Boethius · Cicero'nun Topika'sı Şerhi

VI. Kitap

PL64.1155_2Retorikçilerin en ustası Patricius, Cicero Topika'da mantık tartışmasının arasına fizik konusunu kattı diye, felsefeden gelen bu daha yüksek incelemeyi türlü çekiştirmelerle kınayacak kimseler çıkacağından şüphem yok. Bunlar ya felsefe yapmanın kendisinden bütünüyle hoşlanmayanlardır ya da delillerin yerlerine tabiî sebeplerin karıştırılması gerekmediğini düşünenlerdir. Birincilere hem M. Tullius hem de bir bakıma insan aklının kendisi sık sık ve uzun uzun cevap vermiştir; çünkü akıl daima harekettedir, durmadan bir şey araştırır ve ilim aşkıyla ne aldanmaya katlanır ne de hakikatin yolundan herhangi bir biçimde saptırılmaya. Felsefenin ilimlerinin hitabet yetisinden ayrı tutulması gerektiğini düşünenlere ise kısaca cevap vermek gerektiğini düşünüyorum. Akılla bir şey bulunabilir; ama sanatkâr, eseri kurarken sanatın yetisini ve inceliğini edinmişse daha iyi ve daha kolay yapar. Delillerde de aynı şeyin geçerli olduğu açıktır: Deliller tabiî zekânın gücüyle ortaya konur; ama sanat, tabiatın yetisini taklit ederek bunun daha kolay ve daha iyi yapılabileceği bir yol, bir yöntem bulmuştur. Bu konuda, hitabet yetisinin tabiî olduğunu söyleyenlerin yanılgısını kınamak gerekir; onlar, sanatın bütünüyle yabancısı herkesin başkasına suç yükleyebildiğini, kendini temize çıkarabildiğini ve bir şeyi delille kanıtlamaya çabaladığını öne sürerler. Aynı yetinin yalnız sanattan ibaret olduğunu söyleyenler de kınanmalıdır: Her sanatın malzemesini ve etkisini tabiattan aldığını, ama kendine özgü yetisini ve inceliğini onda denediğini görmeleri gerekirdi. Sanatların yöntemiyle tamamlanan bu şeyleri bilmeyenler de nasıl denk gelirse öyle yapabilir; ama sanatın yöntemiyle donanmadan kimse iyi ve kolay yapamaz.

Eserin bütün gayesi, tabiatın karışık ve adeta kapalı olarak sunduğu delillerin sanatla izinin sürülmesi olduğuna göre, sanatın vaat ettiği şeyi neyle başarabileceğini bir örnek işaretiyle gösteriyor: Delillerin daha kolay bulunmasını, delillerin yerleştirildiği yerlerin gösterilmesi sağlar. Birisi bir şey arıyorsa, aradığı şeyin konduğu yer ona gösterilirse onu nasıl daha kolay izler ve bulursa, biri delil bulmaya çalışırken de delilin konduğu yer ona açıklanırsa aradığı delili daha kolay bulabilir. Aristoteles de Tullius da içinde delillerin toplandığı bu yuvaları böyle adlandırır: yerler; Aristoteles'in topika dediği bunlardır. Ama bunlar hakkında daha derinden konuşalım; çünkü yer tek bir tarzda anlaşılmaz. Victorinus'un boş yere ve yersizce araya soktuğu, cisimleri içine alan yerleri bir yana bırakalım ve delillerin yerlerinin yalın olarak kendi içlerinde delil barındıranlar olduğunu anlayalım [metin burada bozuktur] ... söylediğimiz daha açık görünecektir. Şimdi yerlerin bütün yöntemi, delillendirme, sorular, önermeler ve bunların terimleri hakkında genel olarak konuşmak gerekir.

Topika'da ele alınan yer herhangi bir şeyin değil yalnız delilin yeri olduğuna göre, önce delilin ne olduğunu açıklayıp sonra yerin yöntemini ele alacağız. Tullius delili şöyle tarif eder: Delil, şüpheli bir şeye inanç kazandıran akıl yürütmedir. Demek ki ratio'yu cins olarak almıştır.

Sözün gücünü bilgelik yönteminden ayıran, konuşma sanatını başka, anlama sanatını başka bir şey sayan herkes haksızlık etmektedir. Söz söylemekle içimizde düşündüklerimizi açıklamaktan başka bir şey yapmıyorsak, sözün inceliğini düşüncelerin ağırlığından ayırmak ne kötü bir yöntemdir! Üzerinde konuşulacak şeyler kavranmadan düşüncelerin ağırlığı ne olabilir? Bütün şeylerin tabiatını ve hassasını başka hangi bilgi dalı öğretir, anlaşılabilecek şeylerin ilmini başka hangisi vaat eder? Yalnız, bizim şuradan buradan birkaç parça aldığımız felsefe. Felsefe bunları bilgelerin kendi incelemesinde bambaşka biçimde tartışır

PL64.1155_2

Fore quosdam, Patrici rhetorum peritissime, non dubitaverim, qui hunc in Topicis altiorem ex philosophia tractatum varia obtrectatione reprehendant, quia inter logicam disputationem physicam interposuit. Hi vero sunt, vel quibus hoc totum philosophari displiceat, vel qui in argumentorum locis naturales admisceri causas oportuisse non existiment. Sed contra priores quidem, et a M. Tullio, et ab ipsa quodammodo humana ratione, quae in motu posita aliquid semper inquirit, atque amore scientiae neque decipi patitur, neque ullo modo a veritatis ratione traduci, saepe multumque responsum est. His vero qui sequestrandas ab oratorio faculta. tephilosophiae faculta. disciplinas putant, respondendum breviter existimo. Ratione quidem reperiri quiddam potest, sed melius atque facilius artifex faciet, si in opere construendo artis facultatem atque elegantiam comparet. In argumentis quoque idem esse manifestum est, vi namque naturalis ingenii argumenta promuntur. Sed ars facultatem imitata naturae viam quamdam rationemque reperit, qua id effici facilius ac melius possit. In qua re illorum necesse est reprehendatur error, qui rhetoricam facultatem naturalem esse dixerunt, quoniam quilibet totius artis alienus et intendere in alterum crimen, et sese purgare solet, et argumento aliquid probare contendit. Reprehendendi etiam sunt qui eamdem facultatem in sola arte positam esse dixerunt: oportuit enim eos animadvertere, omnem quidem artem sui materiam effectus ex natura suscipere, sed in ea tamen ratione propriam facultatem elegantiamque experiri. Haec itaque quae artium ratio perficit, ab imperitis etiam fieri, utcunque contigerit, possunt. Bene autem ac facile nemo efficit, nisi artis ratione fuerit instructus. Cum igitur totius operis haec sit intentio, ut argumenta quae confusa et veluti clausa natura suppeditat, artificialiter vestigentur, quid sit per quod efficere id quod promittit ars valeat, sub exempli notatione demonstrat: ut enim facilius argumenta reperiantur, illa res efficiet, si demonstrentur loci in quibus argumenta sunt collocata. Etenim ut si quis aliquid quaerat, facilius id investigare possit atque invenire, si locus ei monstretur ubi sit positum id quod inquirit; ita etiam cum quis argumentum invenire conatur, si ei locus ubi argumentum sit positum, declaretur, facilius argumentum quod quaerit valebit invenire. Ita enim Aristoteles, et ita Tullius appellat eas sedes in quibus argumenta sunt collocata, id est locos, qui ab Aristotele topica vocati sunt. Sed quoniam de his altius expediamus; locus enim non uno modo intelligitur. Ac relinquamus quidem eos locos quos Victorinus frustra atque inconvenienter interserit, velut eos qui corpora concludunt, ac simpliciter intelligamus eos locos argumentorum esse qui intra se contigerit dicimus clarius apparebit. Nunc communiter de tota locorum ratione, deque argumentatione, ac de quaestionibus et propositionibus earumque terminis videtur esse tractandum. Ac primum quoniam locus qui tractatur in Topicis, non cujuslibet rei, sed tantum locus est argumenti, exposito prius argumenti intellectu, deinceps de loci ratione tractabimus. Diffinit igitur Tullius argumentum hoc modo: Argumentum est ratio quae rei dubiae faciat fidem. Sumpsit igitur rationem ut genus. Omnes enim injuriosi sunt qui orationis virtutem a sapientiae ratione sejungunt, aliamque esse dicendi artem velint, aliam intelligendi. Nam si nihil oratione aliud agimus, nisi interius cogitata vulgamus, quae malum ratio est, orationis elegantiam a sententiarum gravitate seponere? Quae porro sententiarum gravitas esse potest, sine earum rerum de quibus dicendum est comprehensione? Quae vero alia disciplina naturam proprietatemque rerum omnium docet, vel quae omnino eorum quae intelligi possunt, scientiam profitetur, nisi haec tantum ex qua nos pauca praesumpsimus philosophia? quae longe aliter de his ipsis in

PL64.1157ve bizim gibi aceleyle geçmez. Bunları onların kitaplarında olduğu gibi uzun uzadıya ele almaya kalkışsaydım, kendilerini ilerletecek şeyi kınamaya hevesli o küstah insanların pervasızlığına kim katlanırdı? Sızlanmak yerine çalışkan olmayı seçselerdi bu ilerlemelerden yararlanırlardı. Ama eski çağ da böylelerinden yoksun değildi; biz de bu çekişmeler karşısında, en bilgili insanların sabrının çoğu kez karşı koyduğu şeylere katlanmak istemeyecek kadar nazlı değiliz; yeter ki çok kişiye yararlı olabilelim ve bilgelerin yargısını kazanalım. Bizim bu emeğimiz ve bütün eser işte bu gayeye yöneliyor. Ama bu kadar yeter. Şimdi üstlendiğimiz açıklamayı sırayla sürdürelim.

*Sebepler yerinin tamamı açıklandığına göre, onların farklarından hareketle hatiplerin ya da filozofların büyük meselelerinde büyük bir delil bolluğu elde edilir; sizin meselelerinizde ise daha bol değilse bile belki daha ince bir bolluk. Çünkü en büyük işlere dair özel davalar bana kalırsa hukukçuların basiretine bağlıdır. Onlar sık sık davada hazır bulunur, danışmaya çağrılır ve kendi basiretlerine sığınan özenli avukatlara silah sağlarlar. Bu yüzden "iyi niyete göre" kaydı eklenmiş bütün davalarda, hatta "iyiler arasında iyi davranmak gerektiği gibi" denen davalarda ve en başta "daha hakkaniyetli, daha iyi olan" ifadesinin bulunduğu çeyiz iadesi tahkiminde onlar hazırlıklı olmalıdır. Kötü niyetli hileyi, iyi niyeti, hakkaniyetle iyiliği, ortağın ortağa, başkasının işlerini yürütenin işlerin sahibine, iş havale edenle havale alanın birbirine neyi sağlaması gerektiğini, kocanın karısına, karının kocasına ne borçlu olduğunu öğretenler onlardır. Demek ki delillerin yerleri dikkatle öğrenildiğinde, yalnız hatipler ve filozoflar değil, hukukçular da önlerine getirilen meseleleri bolca tartışabileceklerdir.*

PL64.1157

proprio sapientium tractatu disputare solet. Neque ita cursim ut nos, quae si ut in illorum libris solet, prolixius disserenda sumpsissem, quis ferret insolentium hominum temeritatem provectus suos culpare volentium quibus provectibus proficerent, si studiosi potius quam queruli esse mallent? Sed his c, neque antiqua caruit aetas, ne contentionibus nos ita delicati sumus, ut quibus patientia doctissimorum hominum saepius obstitit, ferre nolimus, dum et pluribus prodesse possumus, et sapientium judicia consequamur. Ad quem finem hic noster labor et totius operis summa contendit. Sed haec hactenus. Nunc suceptae expositionis ordinem persequamur. Toto igitur loco causarum explicato, ex earum differentia in magnis quidem causis vel oratorum vel philosophorum magna argumentorum suppetit copia, in vestris autem si non uberior, at fortasse subtilior; privata enim judicia maximarum quidem rerum in jurisconsultorum mihi videntur esse prudentia. Nam et adsunt multum, et adhibentur in consilia, et patronis diligentibus ad eorum prudentiam confugientibus hastas ministrant. In omnibus igitur judiciis in quibus ex fide bona est additum, primus causarum usus est, ut inter bonos bene agi oportet. In primisque in arbitrio rei uxoriae, in quo est quid melius, aequius parati esse debent. Illi dolum malum, illi fidem bonam, illi aequum bonum, illi quid socium socio. Quid eum qui negotia aliena curasset, ei cujus ea negotia fuissent. Quid eum qui mandasset, eumve cui mandatum esset, alterum alteri praestare oporteret. Quid virum uxori, quid uxorem viro tradiderunt. Licebit igitur, diligenter cognitis argumentorum locis, non modo oratoribus et philosophis, sed juris etiam peritis copiose de consultationibus suis disputare.

PL64.1157_2Sebepler yerini bölüp kısımlarını sırasıyla dağıttıktan sonra, Cicero'nun sık sık yaptığı gibi, bu yerin gücünü, kimlere daha geniş, kimlere daha dar uyduğunu tartışıyor. Önce, diyor, tartışmalarının konusu geniş olan hatiplere ve filozoflara sebepler yerinden pek çok delil bolluğu gelir. Sebeplerden gelen bu yer, hatiplerle filozofların ortak yeri olarak görünür: Filozoflar şeylerin tabiatını kanıtlarken kullanır, bu felsefeye özgüdür; hatipler fiilleri kanıtlarken kullanır, bu da hitabet yetisine özgüdür. Çünkü herhangi bir şey sorulduğunda filozoflar onun sebeplerini araştırır; bunlar önceden konunca, yukarıda dendiği gibi, çıkarılması gereken sonuç hemen ardından gelir. Hatipler de şüphe uyandırmak ya da şüpheyi silmek için fiillerin sebeplerini ararlar. İnsanların zihninde şu kanaat sağlamdır: Her şeyin başındaki o tabiat dışında ne bir fiil ne de bir şey kendine özgü sebepleri olmadan var olabilir. Bu yüzden sebeplerden en bol yararlanma hatiplerin konuşmalarında ve filozofların incelemelerinde görülür. Ama M. Tullius bu kitapçığı yazarken hemen her şeyi Trebatius'a ayırdığı için, bu yerin hukukçulara da tahsis edildiğini gösteriyor: "Bu yer" diyor, "hukukçuların cevaplarında o kadar bol fırsat sunmasa da, sanatlarının tabiatına uygun olarak daha ince ve daha keskin bir biçimde işlenebilir." Yani eksik olan bolluğu, bulunabilecek incelikle telafi ediyor. Onların da faziletlerinin parlayabileceği kendilerine özgü bir sahaları vardır. Sebepleri soruşturmak hukukçuların basiretine özgü bir meseledir ve sebepler yeri en çok iyi niyet davalarının görüldüğü işlerde incelenir. Bunlarda sözleşme yapanların niyetinin ne olduğu sorulur; bu ise önceki sebeplerden anlaşılmazsa pek kavranamaz. "İyi niyete göre yargılasınlar" kaydının eklendiği davalarda, yani yargıçların taraflar arasındaki katı sözlü taahhütleri değil iyi niyeti araştırmak üzere atandığı yerde, sebeplerden en çok yararlanılır. "İyiler arasında iyi davranmak gerektiği gibi" kaydı eklenince karakterlere bakılır, niyetler soruşturulur, neyin kimler tarafından hangi sebeplerle yönetildiği belirlenir.

En çok da çeyiz davasında sebepler bolca işlenir. Boşanmadan sonra çeyiz üzerine çekişme çıktığında görülen davadır bu. Çeyiz evlilik sürerken kocanın malları arasında olsa da kadının hakkı üzerindedir ve boşanmadan sonra kadının malı olarak istenebilir. Bu çeyiz kimi zaman şu şartlarla verilirdi: Karı koca arasında boşanma olursa, daha iyi ve daha hakkaniyetli olan kısım kocada kalacak, çeyizin geri kalanı kadına iade edilecekti; yani çeyizden kocada kalması daha iyi ve daha hakkaniyetli görülen kısmı koca alıkoyacak, kocada kalması daha iyi ve hakkaniyetli olmayanı kadın boşanmadan sonra geri alacaktı. Bu davada yalnız iyinin tabiatına bakılmaz, iyiler de karşılaştırılır; öyle ki yalnız hakkaniyetli olana değil, daha iyi ve daha hakkaniyetli olana uyulmalıdır. Bunların hepsi önceki sebeplerden araştırılır: Boşanma kocanın kusuruyla olduysa, kocada hiçbir şeyin kalmaması daha hakkaniyetli ve daha iyidir; kadının kusuruyla olduysa, altıda birinin alıkonması daha hakkaniyetli ve daha iyidir.

Hukukçular bütün bunlarda çok usta olmalıdır; bu yüzden Trebatius'u da çalışmaya teşvik ediyor ve onların emeğini bekleyen pek çok şey bulunduğunu söylüyor. Kötü niyetli hileyi, diyor, iyi niyeti, hakkaniyeti ve iyiliği öğreten onlardır; ortağın ortağa, başkasının işini kendiliğinden üstlenenin iş sahibine, iş havale edenin havale ettiği kişiye neyi sağlaması gerektiğini, kocanın karısına, karının kocasına ne borçlu olduğunu da onlar öğretmiştir. Bunların hepsi sonrakilerin sebepleridir ve kararlar buradan çıkarılır. Örneğin yargıç karı kocanın davasında şöyle ya da böyle hükmetmelidir, çünkü kocanın bunu karısına sağlaması gerekir. Yine, havale eden kişinin havale ettiği kişiye karşı yükümlü sayılması gerekir, çünkü havale edenle işi üstlenen arasında buna uyulmalıdır. Herkesin bir başkasına sağlaması gereken her şey, işleri ele alıp karara bağlarken sebep olur. Bu yüzden şu sonuca varması doğrudur: Delillerin yerleri dikkatle öğrenilirse hatiplere, filozoflara ve hukukçulara delil bolluğu eksik olmaz.

PL64.1157_2

Diviso causarum loco atque ordine suis partibus distributo, de loci ejusdem facultate, quibusque uberius, quibusque angustius accommodetur, uti saepe Ciceroni mos est, disserit. Primum enim, inquit, oratoribus ac philosophis, quorum in disputationibus larga materia est, multa ex causarum loco argumentorum suppetit copia. Communis quippe oratoribus ac philosophis hic locus esse prospicitur qui est a eausis, his naturas rerum quod est philosophiae proprium. illis quod oratoriae facultatis est, facta probantibus. Nam et cum res quaelibet quaeritur, ejus causae a philosophis vestigari solent. Quibus praemissis, ut saepe dictum est, comitatur statim quod concludendum est, et oratores ad suspicionem movendam detergendamve factorum causas requirunt. Hoc quippe stabile in hominum mentibus manet, quod neque factum, neque res ulla praeter illam omnium principem naturam, sine propriis causis possit existere. Quo fit ut uberrimus causarum usus sit in rhetorum orationibus, philosophorumque tractatu. Sed ut hunc libellum M. Tullius scribens, pleraque omnia Trebatio dedisse videatur, hunc locum juris quoque consultis attributum esse demonstrat, dicens: Etsi non tam uberes opportunitates hab est hic locus in jurisperitorum responsio nibus subtilius certe atque acutius pro ipsius artis natura tractari potest; scilicet ubertatem quae deerat, subtilitate quae poterat inesse compensans. Habent enim etiam ipsi proprium campum in quo eorum virtus possit enitere. Est enim jurisconsultorum prudentiae privata quaestio causarum, maximeque in illis negotiis; hic causarum locus examinabitur, in quibus bonae fidei judicia nectuntur. In his enim qui fuerit animus contrahentium quaeri solet, qui deprehendi vix poterit, nisi praecedentibus causis intelligatur. In his igitur judiciis in quibus additur ut ex bona fide judicent, id est ubi ita judices dantur, ut non strictas inter litigantes stipulationes, sed bonam fidem quaerant, plurimus causarum usus est: additur ut inter bonos bene agi oportet, considerantur mores, inquiruntur consilia; statuitur quibus, quidque de causis administratum sit. In primisque in judicio uxoriae rei uberrimus causarum tractatus est. Est autem judicium uxoriae rei, quoties post divortium de dote contentio est. Dos enim licet matrimonio constante in bonis viri sit, est tamen in uxoris jure, et post divortium velut res uxoria peti potest. Quae; quidem dos interdum his conditionibus dari solebat, ut si inter virum uxoremque divortium contigisset, quod melius aequius esset, apud virum remaneret, reliquum dotis restitueretur uxori, idest ut quod ex dote judicatum fuisset melius aequius esse ut apud virum maneret, id vir sibi retineret; quod vero non esset melius aequius apud virum manere, id uxor post divortium reciperet. In quo judicio non tantum boni natura spectari solet, verum etiam comparatio bonorum fit, ut non tam quod aequum, sed melius aequiusque est id sequendum sit. Quae omnia ex praecedentibus causis investigari solent. Nam si viri culpa divortium factum est, aequius melius est nihil apud virum manere. Si mulieris est culpa, aequius melius est sextans retineri. In hisque omnibus peritissimi jurisconsulti esse debent; quo fit ut Trebatium quoque hortetur ad studium. Multa enim esse dicit, quae eorum operam exspectant. Illi enim, inquit, dolum malum, illi bonam fidem, illi aequum et bonum, illi etiam quid socius socio praestare debeat, quid is qui alienum in se gerendum sponte negotium suscepisset, ei cujus id negotium fuerat, quid is qui mandaverit ei cui mandaverit suorum negotiorum actiones, quid vir uxori, quid uxor viro tradiderit; quae omnia ad posteriora causae sunt, atque exinde judicia sumuntur. Idcirco enim, verbi gratia,. quodlibet illud judex pronuntiare debet in uxoris ac viri causa, quia virum hoc praestare oportet uxori; idcirco etiam mandato rei cui mandaverit, obligatus esse judicandus est, quia inter mandatorem susceptoremque. negotii illud est observandum, omnia quoque quae quisque alteri praestare debet, ea in tractandis judicandisque negotiis causae sunt. Quocirca recte conclusit, diligenter cognitis argumentorum locis, et oratoribus, et philosophis, et jurisconsultis argumentorum. copiam non de futuram. Conjunctus huic causarum loco ille locus est qui ef.

PL64.1159Sebepler yerine, sebeplerden meydana gelenlerin yeri bağlıdır. Sebep neyin meydana geldiğini gösterdiği gibi, meydana gelen şey de sebebin ne olduğunu gösterir. Bu yer hatiplere ve şairlere, çoğu zaman filozoflara da —ama süslü ve bol konuşabilen filozoflara— her şeyden ne doğacağını bildirdiklerinde şaşırtıcı bir söz bolluğu sağlar. Çünkü sebeplerin bilgisi sonuçların bilgisini doğurur.

Birbirine göre söylenen her şeye haklı olarak bağlı denir; çünkü şeylerin ilişkisi bağlılığı doğurur. Sebep bir şeyin sebebi ise, kendi etkisinden başkasının sebebi olamaz; aynı biçimde bir etki varsa, sebeplerin başlangıcından gelir. Öyleyse etkilerden gelen yer, sebepler yerine bağlı olmalıdır. Birbirine göre söylenenler daima denk olduğundan, sebeplerin bolluğu ne ise etkilerin bolluğu da o olmak zorundadır. Sebep, etkisi olmadan var olamayacağına, etkinin üstünde bulunduğuna göre, sebeplerden pek çok delil çıkarılıyorsa, olaylardan ve etkilerden de pek çok delil çıkması gerekir. Nasıl her etkinin sebebi işlenebilirse, her sebepten de sonucun ne olacağı gösterilebilir. "Sebeplerin bilgisi sonuçların bilgisini doğurur" demesi doğrudur; çünkü Kategoriler'de gösterildiği gibi, ilişkili bir şey öbür ilişkilinin bilgisi olmadan bilinemez.

*Geriye karşılaştırma yeri kalıyor. Bunun cinsi ve örneği de öbürlerininki gibi yukarıda verildi; şimdi nasıl işlendiğini açıklamak gerekiyor. Daha büyük, daha küçük ya da eşit denen şeyler karşılaştırılır; bunlarda şunlara bakılır: sayı, tür, güç ve kimi şeylere göre durum. Sayıca şöyle karşılaştırılır: çok sayıda iyi az sayıda iyiye, az sayıda kötü çok sayıda kötüye, daha uzun süren iyiler kısa sürenlere, uzağa ve geniş yayılanlar dar kalanlara, kendilerinden daha çok iyi türeyen ve daha çok kişinin taklit edip yaptığı iyiler öbürlerine tercih edilir. Türce ise şöyle karşılaştırılır: kendileri için istenmeye değer olanlar başka bir şey için istenenlere, doğuştan ve yaradılıştan gelenler sonradan edinilmiş ve dışarıdan gelenlere, saf olanlar bozulmuşlara, hoş olanlar daha az hoş olanlara, ahlâken güzel olanlar faydalı olanlara bile, kolay olanlar zahmetlilere, zorunlu olanlar zorunlu olmayanlara, insanın kendine ait olanlar başkasınınkilere, nadir olanlar sıradan olanlara, arzu edilenler kolayca vazgeçebileceğin şeylere, tamamlanmış olanlar yarım kalmışlara, bütünler parçalara, aklı kullananlar akıldan yoksun olanlara, iradeye bağlı olanlar zorunlu olanlara, canlılar cansızlara, tabiî olanlar tabiî olmayanlara, sanatla yapılanlar sanatsız olanlara tercih edilir. Güç ise karşılaştırmada şöyle görülür: meydana getiren sebep meydana getirmeyenden daha ağır basar; kendi kendine yetenler başkasına muhtaç olanlardan, bizim elimizde olanlar başkalarının elinde olanlardan, sağlam olanlar belirsizlerden, elden alınamayanlar alınabilenlerden daha iyidir. Kimi şeylere göre durum ise şöyledir: önde gelenlerin çıkarları öbürlerininkinden büyüktür; aynı biçimde daha hoş olanlar, daha çok kişinin onayladıkları, en iyi kişilerin övdükleri de öyledir. Bunlar karşılaştırmada nasıl daha iyiyse, bunların zıtları da daha kötüdür. Eşitlerin karşılaştırmasında ne yükseltme ne alçaltma vardır; çünkü eşittir. Eşitlik yoluyla karşılaştırılan pek çok şey vardır; bunlar genellikle şöyle sonuçlandırılır: "Vatandaşlara öğütle yardım etmek ile fiilen yardım etmek aynı övgüye layıksa, öğüt verenlerle savunanlar eşit şana sahip olmalıdır; birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de."*

PL64.1159

ex causis: ut enim causa quid sit effectum, indisic quod effectum est, quae fuerit causa demonstrat. Hic locus suppeditare solet oratoribus et poetis, saepe etiam philosophis, sed his qui ornate et copiose loqui possunt, mirabilem copiam dicendi, cum denuntiant quid ex quaque re sit futurum. Causarum enim cognitio cognitionem eventorum facit. Omnia quae ad se referuntur recte dicuntur esse conjuncta; ipsa enim relatio rerum efficit conjunctionem; quod si causa alicujus causa est, non alterius, nisi sui effecti est causa, itemque si est aliquis effectus, ex causarum principiis venit; jure igitur ab effectis locus, causarum loco debet esse conjunctus -. Quoniam vero semper quae ad se referuntur aequantur, necesse est, quae ubertas sit causarum, eadem quoque sit effectorum. Quoniam enim causa praeter effectum esse non potest, cum sit causa super effectum, necesse est ut ex eventibus quoque atque effectibus, plurima suppetant argumenta, siquidem ex causis etiam plurima contrahuntur. Nam sicut cujuslibet effectus potest causa tractari, si ex qualibet causa potest, qui sit eventus ostendi, recteque, ait, causarum cognitio eventuum cognitionem facit; ut enim in praedicamentis ostenditur, sciri relativum aliquod non potest, praeter reliqui scientiam relativi. Reliquus est comparationis locus, cujus genus et exemplum supra positum est, ut caeterorum, nunc explicanda tractatio est. Comparantur igitur ea omnia quae aut majora, aut minora, aut paria dicuntur: in quibus spectantur haec, numerus, species, vis, quaedam etiam ad res aliquas affectio. Numero sic comparabuntur, ut plura bona paucioribus bonis anteponantur, pauciora mala, malis pluribus. diuturniora bona brevioribus, longe et late pervagata angustis, ex quibus plura bona propagentur, quaeque plures imitentur et faciant. Specie autem comparantur, ut anteponantur, quae propter se expetenda sunt, his quae propter aliud, et ut innata atque insita assumptis et adventitiis, integra contaminatis, jocunda minus jocundis, honesta ipsis etiam utilibus, proclavia laboriosis, necessaria non necessariis, sua alienis, rara vulgaribus, desiderabilia his quibus facile carere possis, perfecta inchoat is, tota partibus ratione vigentia rationis expertibus, voluntaria necessariis, animata inanimatis, naturalia non naturalibus, artificiosa non artificiosis. Vis autem in comparatione sic cernitur: Efficiens causa gravior quam non efficiens; quae se ipsis contenta sunt, meliora quam quae egent aliis quae in nostra, quam quae in aliorum potestate sunt; stabilia incertis; quae eripi non possunt, his quae possunt. Affectio autem ad res aliquas est hujusmodi: Principum commoda majora quam reliquorum itemque quae jocundiora, quae pluribus probata, quae ab optimo quoque laudata. Atque ut haec in comparatione meliora sunt, sic deteriora quae his sunt contraria. Parum autem comparatio nec elationem habet, nec submissionem; est enim aequalis. Multa autem sunt quae aequalitate ipsa comparentur, quae ita fere concluduntur: Si consilio juvare cives et auxilio, aequa in laude ponendum est, pari gloria debent esse hi qui consulunt et hi qui defendunt; at quod primum est, quod sequitur igitur.

PL64.1159_2Her karşılaştırma ikilidir: Ya eşit şeyler birbiriyle ya da eşit olmayanlar karşılaştırılır. Eşit olanlarda daima aynı eşitlik görülür. Eşit olmayanlar ise adeta iki kola ayrılır: daha küçük ve daha büyük. Çünkü daha küçük olan kendiliğinden değil, karşılaştırma yoluyla küçüktür; aynı biçimde daha büyük olan da daha küçüğe göre büyük denir. Bunlar böyleyken Cicero bütün karşılaştırma tarzlarını bölüp gözler önüne seriyor ve önceki yerlerde pek yapmadığı bir şeyi yaparak karşılaştırmalardaki en yüksek önermeleri bizzat veriyor; böylece karşılaştırma yerini kullanmamız gerektiğinde, arayan ruhumuzu yöneltebileceğimiz adeta bir buluş örneği elimizde olsun.

Her karşılaştırma ya sayıda ya türde ya güçte ya da dışarıda bulunan bir durumdadır. Çünkü neyi karşılaştırmaya çalışırsak çalışalım, ya sayıca karşılaştırırız ve buna göre birini daha büyük, ötekini daha küçük sayarız; ya türün kendisine bakıp onu ötekiyle karşılaştırarak üstünlük hakkında hüküm veririz; ya da her şeyin ne yapabileceğini, tabiatının nereye kadar ilerleyebileceğini gözetiriz; ya da başkasıyla karşılaştırdığımız şeye, onu çevreleyenlerin durumundan ve bir bakıma başka şeylerin kapsamından bakarız.

Sayıca karşılaştırılanlar aynı cinstense, çok olanlar az olanlara tercih edilir; örneğin bütün iyiler eşitse, biri çok iyiyi az iyiye haklı olarak tercih eder. Burada şu önerme ortaya konabilir: "Çok iyi az iyiye tercih edilir." Öbürlerinde de en yüksek önermelerin yöntemi aynıdır. Ama hepsi zıt cinstense azlık çokluğa tercih edilmelidir; örneğin az kötülük çok kötülüğe. Kötüler ise iyilerle hiçbir biçimde karşılaştırılmaz. Çünkü bir biçimde dengelenen şeyler zıt cinste değil aynı cinste olmalıdır; zıtlar karşı karşıya durduklarından birbirine düşman sayılırlar ve karşılaştırılamazlar. Zaman yönünden de sayıya göre karşılaştırma vardır. Çünkü zaman saat, gün, ay ve yıl gibi belli aralıklara bölündüğünden, eşit iyilerin daha uzun sürenleri daha çok seçilmelidir. Bunun sayıda bulunduğunu bilmeyen yoktur: Süreklilik, seçilen şeyin çok gün, ay ya da yıl sürdüğünü gösterir. Uzağa yayılmış iyiler de dar, tek bir küçük yere sıkışmış iyileri sayı karşılaştırmasıyla geçer. Çünkü uzağa ve geniş yayılanlar pek çok millete ve bölgeye dağılmıştır; bir şeyin çokluğu da sayıya bakar. Kendisinden daha çok iyi türeyen şeylerin, verimliliği zayıf ve dar olanlardan daha iyi olduğuna kim hükmetmez? Daha çok kişinin taklit edip yaptığı iyinin böyle olmayanlardan üstün olduğunu kim düşünmez? Bunların sayıda bulunduğunu bilmeyen var mıdır, çünkü çokluk sayıda bulunur.

Türce karşılaştırılan şeyler ise

PL64.1159_2

Omnis comparatio duplex est: aut enim aequalia sibimet comparantur, aut inaequalia; sed in his quae sunt aequalia semper eadem esse notatur aequalitas. Inaequalia autem in gemina veluti membra dividuntur, minoris scilicet atque majoris majo: is. Nam quod minus est, non per se minus est, sed comparatione major. Itemque quod majus est, minoris comparatione dicitur majus. Quae cum ita sint, dividit atque ante oculos ponit omnium comparationum modos, et quod raro in superioribus locis fecit, ipsas maximas propositiones ponit in comparationibus constitutas, ut si quando loco sit nobis comparationis utendum, habeamus quoddam, velut inventionis exemplar, ad quod quaerentem animum possimus advertere. Omnis igitur comparatio, aut in numero constat, aut in specie, aut in vi, aut aliqua locata extrinsecus affectione. Nam quodcunque conferre contendimus, aut numero comparamus, et secundum id aliud majus, aliud minus esse de cernimus us; aut speciem ipsam intuentes, eamque alii comparantes de excellentia judicium damus; aut aliud consideramus, quid res quaeque possit efficere, et in quantum ejus progredi possit natura, aut ex aliorum quodammodo continentia, et ex circumstantium affectione rem quam alii conferimus intuemur. Numero igitur quae comparantur, si ex eodem sint genere, plura paucioribus anteponuntur, velut si bona omnia sint aequalia, jure quisquam plura bona paucioribus anteponit. Potest propositio: Plura bona paucioribus anteponuntur, et in caeteris quoque eadem ratio perspicitur maximarum propositionum. At si omnia in contrario sint genere, pluralitati paucitas praeferenda est, ut pauca mala pluribus malis, mala vero ipsa bonis nullo modo conferuntur. Quae enim ullo modo compensantur, in eodem esse genere debent, non in contrario. Nam cum adversum se contraria e regione locata sunt, conferri compararique non possunt, quod sibi intelliguntur esse inimica. Est etiam secundum numerum comparatio in temporis quoque ratione, Nam cum tempus certis quibusdam spatiis, dividatur, velut horae, diei, mensis atque anni, ex aequa bonis ea magis eligenda sunt, quae diuturnius perseverant, quod in numero positum esse nullus ignorat. Ipsa enim diuturnitas plurimos esse vel dies, vel menses, vel annos fatetur, quibus duret id quod eligitur. Longe etiam pervagata bona, angustis et in unum minimum locum coarctatis numeri comparatione praecedunt. Nam quae longe lateque pervagata sunt, ea in plurimas gentes regionesque diffusa sunt; pluralitas vero cujuslibet rei numerum spectat. Jam vero ex quo plura propagantur bona, quis non judicet esse meliora his quorum est inops bonorum contractiorque fecunditas Quis etiam bonum quod plures imitentur ut faciant, caeteris quae ita non sint, excellere non arbitretur, quae in numero constare quis nesciat, quando in numero pluralitas constat? Specie vero comparantur

PL64.1161kendi başlarına ele alındıklarında bir bakıma kendi güzelliklerinin hakkıyla öbürlerinden önde gelenlerdir. Kendileri için istenenler başka bir şey için istenenlerden daha iyidir: Sağlık kendisi için, ilaç sağlık için istenir; bu yüzden sağlık ilaçtan daha iyidir. Bu hükmü herhangi bir sayıya ya da büyüklüğe değil, sağlığın ve ilacın türüne bakarak veririz. Doğuştan ve yaradılıştan gelen şeyler de sonradan edinilmiş ve dışarıdan gelenlerden daha iyi sayılır; bu yüzden karaktere doğuştan yerleşmiş ağırbaşlılık, taklitle takınılandan çok daha üstündür. Saf olanlar da bozulmuşlardan daha iyi bir hükmü hak eder: Saf olanlar kendi türlerini korur, bozulmuş ve bir yerinden kusurlanmış olanlar ise taşıdıkları güzelliği de yitirmiştir. Hoş olanların daha az hoş olanlardan daha iyi olduğuna bütün canlıların ortak tabiatı hükmeder. Bilgeler ahlâken güzel olanı faydalı olana tercih eder. Kolay olanların zahmetlilere tercih edildiğini şu gösterir: Kolay ve rahat bir yoldan varabileceği gayeye kimse zahmetli ve sarp bir yoldan gitmek istemez. Çünkü her zahmet tatsız, kolaylık ise hoştur.

Zorunlu olanlar, zorunlu olmayanlara kimi zaman tercih edilmeli, kimi zaman onlardan sonraya bırakılmalıdır; M. Tullius bunu söylememiştir. Zorunlu olanlar, iyilik gerekçesiyle değil haz isteğiyle kurulmuş zorunlu olmayan şeylere tercih edilir: Hiçbir bilge, krallara yaraşır bir israfla hazırlanmış ziyafetleri tabiatın ihtiyacını gideren sofralardan daha iyi saymaz. Ama kimi şeyler zorunlu olmadıkları hâlde iyiliğin türü bakımından zorunlu olanlardan daha iyidir. Yaşamak zorunludur, onsuz canlı var olamaz; felsefe yapmak ise zorunlu değildir, ama filozof olarak yaşamak yalnız yaşamaktan daha iyi, çok daha üstündür. Çünkü biri akıl kullananların bile nadir ve azına bağışlanmıştır, öbürü sürü hayvanlarıyla ortağımızdır.

Kendinin olanlara, başkasının olanlardan daha iyi denmesi de haklıdır: İnsanlar için akıl, haz isteğinden daha iyidir; biri insana özgüdür, öbürü yabancıdır. Nadir olanlar da sıradan olanlardan iyidir. Bu yer yukarıda söylenen şeyi, felsefe yapan hayatın sırf yaşamaktan daha iyi olduğunu da doğrular; çünkü nadir olanlar sıradan olanları kolayca geçer. Arzu edilen şeylerin, kolayca vazgeçebileceğin şeylerden daha iyi olduğunu şu gösterir: Onlar çok arzu edilir ve onlarsız hayat sıkıntılıdır. Biri görmeyi saçla karşılaştırsa: Görmeden yoksun kalmaya saçtan yoksun kalmaktan daha zor katlanırız; saçsız kolayca, görmesiz ise gönül rahatlığıyla yaşayamadığımız için görmenin saçtan daha iyi olduğuna hükmederiz. Tamamlanmış olanlar yarım kalmışları tabiatça geçer: Birinciler kendi suretlerine ulaşmıştır, ikinciler ulaşmamıştır. Bütünleri de parçalardan aynı biçimde üstün sayarız: Bütün olan, tabiatın kendine özgü suretine sahiptir; parça olan ve bütünün tamamlanmasına yönelen ise bütünün tamlığına bağlanmadıkça henüz kendi güzelliğinin türünü almamıştır. Aklı kullananların akıldan yoksunlardan daha iyi olduğundan kimse şüphe etmez. İradeye bağlı olanlar zorunlu olanlara haklı olarak tercih edilir: İradeye bağlı olanlar özgürdür, zorunlu olanlar ise bizi adeta egemen bir zorunlulukla bağlar. Bu yüzden iradeye bağlı olanları daha iyi sayarız. Gerçi bundan yukarıda söylediğimiz şey de anlaşılabilir: Zorunlu olmayanlar çoğu zaman zorunlu olanlara tercih edilir; çünkü iradeye bağlı olanlar zorunlu değildir, ama zorunlu olanlardan daha iyidir. Demek ki zorunlu olmayanlar çoğu zaman zorunlu olanları geçer. Akıl, canlıların cansızlara tercih edilmesi gerektiğini, ruhun yokluğuna bakarak ikna eder. Tabiî olanlar tabiî olmayanlara, sanatla yapılanlar sanatsız olanlara tercih edilir. En iyi sıralama şudur: Tabiatı sanata, sanatı beceriksizliğe tercih etmek. Çünkü sanat tabiatı taklit eder; bu yüzden güzellik adına taşıdığı şey, türünü taklit etmek istediği tabiattan gelir. Sanattan yoksun olanlar ise tabiatın türünden olduğu gibi onun taklidinden de uzaklaştıkları için en sonda gelir. Karşılaştırmalarda türle ilgili incelenenler bunlardır.

Güç ise her şeyin neyi yapabileceğine bakılan şeydedir; çünkü bir şey neyi yapabiliyorsa ona onun gücü demek en doğrusudur. Meydana getiren sebebin gücü, hiçbir şey meydana getirmeyeninkinden daha ağırdır: Örneğin sanatkâr maddeden daha iyidir; çünkü madde kaba ve hareketsizdir ve sanatkârdan, yani meydana getiren sebepten suret almadıkça hiçbir şey meydana getiremez. Yine kendi kendine yetenler başkasına muhtaç olanlardan daha iyi görünür:

PL64.1161

quae per seipsa considerata suae quodammodo pulchritudinis merito caeteris anteferuntur. Meliora enim sunt quae propter se quam quae propter aliud expetuntur, veluti salus quae propter se expetitur, medicina propter salutem; quocirca melior est salus quam medicina: atque haec non ad aliquem numerum, nec postremo ad aliquam quantitatem, sed ad ipsam speciem salutis ac medicinae considerationem referentes, judicium promimus. Illa quoque quae innata atque insita sunt, assumptis et adventitiis meliora judicantur, unde innata moribus gravitas longe amplius excellit eam quae per imitationem affectatur. Integra etiam potius quam contaminata melioris rei judicium ferunt. Nam quae integra sunt, suam speciem servant, quae contaminata sunt atque ex aliqua parte vitiata, si qua etiam inerat, speciei pulchritudinem perdiderunt. Jocunda minus jocundis meliora, communis omnium animalium natura dijudicat. Honesta utilibus sapientes anteponunt; proclivia laboriosis anteferri illa res monstrat, quod nemo ad eumdem finem per laboriosam atque asperam viam tendere cupiat, ad quem possit proclivi facilique itinere pervenire. Labor quippe omnis injocundus est, jocunda est facilitas. Necessaria etiam non necessariis partim praeferri, partim etiam postponi debent, quod M. Tullius tacuit: necessaria quippe praeferuntur his non necessariis, quae non boni ratione, sed voluptatis appetitione sunt constituta, veluti luxu regio parata convivia nullus sapiens judicet esse meliora his quae naturae expleant indigentiam. Quaedam vero sunt quae ipsa specie boni, cum non necessaria sint, meliora sunt necessariis. Nam vivere necessarium est, et sine eo subsistere animal nequit. Philosophari vero non est necessarium, melius tamen longeque excellentius est philosophum vivere quam tantum vivere: illud enim raro paucisque etiam utentibus ratione concessum; illud pecudibus commune nobiscum. Sua quoque alienis jure meliora esse dicuntur, veluti hominibus ratio potius quam voluptatis appetitio: illud enim proprium est hominis, illud alienum; rara quoque vulgaribus meliora sunt. Atque hic locus approbat id quod superius dictum est, philosophantem vitam ipsa vita esse meliorem: nam quae rara sunt, facile id quod vulgare est antecedunt. Desiderabilia etiam his quibus facile carere possis, illa res approbat esse meliora, quod maxime desiderantur, et sine his anxia vita est, veluti si quis capillis visum conferat. Aegrius enim toleramus carere visu quam capillis; ita ex hoc meliorem esse visum capillis judicamus, quod his facile, illo aequo animo carere non possumus. Perfecta etiam imperfectis naturaliter excellunt, illa enim suam formam adepta sunt, illa minime. Tota etiam partibus eodem modo excellentiora esse arbitramur: nam quod totum est, habet naturae propriam formam. Quod vero pars est et ad totius nititur perfectionem, nondum suae pulchritudinis speciem cepit, nisi ad totius integritatem referatur feratur. Jam vero ratione utentia rationis expertibus nullus dubitat esse meliora. Voluntaria quoque necessariis jure anteponuntur, namque voluntaria libera sunt nt, quae necessaria quodam nos veluti dominae necessitatis astringunt, atque ideo meliora esse voluntaria ne existimamus, quanquam in hoc etiam illud intelligi possit, quod a nobis superius. dictum est, non necessaria saepe necessariis anteponi, quandoquidem ea quae voluntaria sunt non fuerint necessaria; voluntaria vero meliora sunt necessariis.Non necessaria igitur saepe necessariis excellunt; animata quoque inanimatis, ipsius animae negatione considerata, anteponenda esse ratio persuadet. Naturalia etiam non naturalibus, et artificiosa inartificiosis.. Optimusque hic gradus est, ut naturam arti, artem prae feras inertiae, ars quippe imitatur naturam. Quo fit ut id quod in se retinet pulchri, ex natura veniat, cujus imitari speciem cupit. Longe vero postrema sunt quae artificio carent, non a specie solum naturae, verum etiam ab imitatione discedunt, atque haec quidem de specie in comparationibus considerantur. Vis autem in eo consistit in quo consideratur quid unaquaeque res possit efficere, nam quod quaeque res potest, ea vis ejus rectissime dicitur. Efficiens igitur causa graviorem vim habet quam ea quae nihil efficit: velut artifex melior quam materia, illa quippe stolida est atque immota. Nec aliquid efficiens, nisi formam ab artifice, id est ab efficiente causa. susceperit. Item quae se ipsis contenta sunt, meliora esse his videntur quae egent aliis:

PL64.1161_2Örneğin her şeyin Tanrısı en iyidir, çünkü hiçbir şeye muhtaç değildir ve her şey ona muhtaçtır. Yine bizim elimizde olanlar, başkasının elinde bulunup kolayca kayıp gidenlerden daha çok seçilmelidir. Bu yüzden fazilet zenginlikten iyidir: Fazilet bizim elimizdedir, zenginliğin efendisi ise talihtir. Sağlam olanların belirsizlerden, elden alınamayanların alınabilenlerden, yeter ki iyi olsunlar, daha iyi olduğunu kim anlamaz? Bu yerlerin zıt kısmı ise zıt olanı içerir: Daha iyi olanlara bakıp bunların karşıtlarını görürsek, bunlar daha kötüdür.

Geriye durumda bulunan karşılaştırma kalıyor. Bu şöyle yapılır: Başkasıyla karşılaştırılan şey kendi başına değil, herhangi bir başka şey göz önünde tutularak tartılır. Örneğin üç şeyden ikisi, üçüncüye daha çok ya da daha az bağlı olmalarına göre birbiriyle karşılaştırılır. İnsan işlerine uygun iki şey olsun; biri önde gelenlere ve devletin kendisine daha uygun olsun. Burada daha iyilere yarar sağlayan şeyin daha iyi olduğuna hükmederiz; yani şeyin kendi durumuna değil, devlete ya da önde gelenlere ne kadar bağlı olduğuna bakarız. Demek ki bu şey durumdan karşılaştırılmıştır ve önde gelenlere yarayan, bazı sıradan kişilere yarayandan daha iyi sayılır; çünkü önde gelenler öbürlerinin durumunu da içerirler. Sıradaki şeyler de böyledir: Daha çok kişiye daha hoş gelen, çok kişi arasında daha ünlü olan, daha çok kişinin onayladığı şeyler

PL64.1161_2

veluti omnium Deus optimus est, quia nullo indiget, et ipso cuncta sunt indiga. Item quae in nostra sunt potestate magis eligenda sunt quam quae in aliena manu posita facile labuntur. Quo fit ut sit virtus melior quam divitiae; nam virtus est in nostra potestate, divitiarum fortuna domina est. Jam vero stabilia incertis, quae eripi non possunt, his quae possunt, si tamen bona sunt, quis non intelligat esse meliora? Quorum tamen locorum pars contraria contrarium tenet: inspectis quippe his quae meliora sunt, si horum adversa videamus, deteriora sunt. Restat in affectione posita comparatio quae ita tractatur, ut non per semetipsam res quae alii confertur, sed ex alterius cujuslibet consideratione pensetur, velut in tribus quibusdam rebus si duae ad se invicem comparentur, eo quod ad tertiam plus minusve jungantur -. Sint enim duo quaedam humanis rebus accommodata -, quarum una principibus atque etiam ipsi reipublicae accommodatior: hic igitur judicabimus eam rem esse meliorem quae melioribus prodest, id est ut reipublicae vel principibus non considerantes ut sese res habeat, sed quantum reipublicae vel principibus adjuncta sit. Haec igitur res ex affectione est comparata, meliusque judicatur id quod principibus commodum est, quam id quod aliquibus privatis, quoniam principes reliquorum etiam continent statum. Eodem modo sunt quae sequuntur, ut quae jucundiora sunt pluribus, quae clariora inter multos, quae pluribus comprobata sunt,

PL64.1163daha iyi sayılır. Kendi tabiatları bakımından bu nitelikte olmasalar bile, dediğimiz gibi, kendilerine daha hoş gelen, aralarında daha ünlü olan ya da kendilerini onaylayan kişilerin durumu bakımından daha iyi sayılmalıdır. Çok kişinin iyi saydığı şeyi yukarıda sayıya göre yapılan karşılaştırma kısmına koymuş olsa da, aynı yerin ayrı ayrı bakımlardan farklı cinslerin altına girmesine hiçbir engel yoktur: Kuşun kanadı cevher olduğu hâlde, kanatlıya göre düşünülünce bir şeye göre olan şey olarak anlaşılır. Diyalektik konuşmayla ya da hitabet yetisiyle kendisine karşı tartışılan kişinin övdüğü şeyler de durum bakımından daha iyi görünür. Rakibini çürütmek için, senin ortaya konan şeyden daha iyi olduğunu göstermeye çalıştığın şeyi onun da kabul ettiğini ve bir zamanlar en iyi şey diye övdüğünü göstermen yeterlidir. Daha iyi olanların yerleri söylendiğine göre, onların karşıtları daha kötü olanları içerecektir.

Eşitlerde ise hiçbir ayrım yoktur; eşit olan ne artabilir ne de azalabilir. Daha büyükler ve daha küçükler hangi tarzlarla birbiriyle tartılırsa, eşitler de aynı tarzlarla karşılaştırılır; sayıca, türce, güçte ya da durumda eşit olanlara eşit denir. Herkese ortak örnek, Cicero'nun keyfiyette kurduğu örnektir: Keyfiyet bütün eşitlerde aynıdır, ama sayıca, türce, güçte ya da durumda eşit olurlar. Daha büyük ya da daha küçük olanların karşılaştırılmasında tek bir keyfiyet vardır, ama bunlar bu eklemelerle farklılaşır: Aynı keyfiyette sayısı daha çok, türü daha güzel, gücü daha etkili, durumu daha değerli şeylere daha bağlı olanlar daha iyi sayılır. Bunlar denkse, aynı keyfiyette eşittirler.

Verdiği örnek, Trebatius'un gönlünü okşamaya yarıyor: Kendi yetisini, yani hatiplerinkini, hukukçuların övgüsüyle birleştiriyor. Şöyle: Vatandaşlara öğütle yardım etmek, ki bu hukukçulara aittir, ile fiilen yardım etmek, ki bu hatiplere aittir, aynı övgüye layıksa, öğüt verenlerle, yani hukukçularla, savunanlar, yani hatipler, eşit şana sahip olmalıdır. Birincisi doğrudur, yani vatandaşlara öğütle ve fiilen yardım etmek aynı övgüye layıktır. Öyleyse ikincisi çıkar: Öğüt verenlerle savunanlar eşit şana sahip olmalıdır. Bunu kısaca diyalektikçilerin tarzıyla söylemiştir. Onlar şöyle ifade ederler: "Gündüzse aydınlıktır. Birincisi doğrudur." Bu "ama gündüzdür" demekle aynıdır. Çünkü "Gündüzse aydınlıktır" önermesinde önceki kısım "gündüzdür"dür. "Öyleyse ikincisi" diye sonuç çıkarırlar, yani aydınlıktır; bu, önermenin ilk kısmının ardından geliyordu. Cicero da burada "Birincisi doğrudur" derken, vatandaşlara öğütle ve fiilen yardım etmenin aynı övgüye layık olduğunu kastediyor; çünkü önermede ilk olan buydu. "Öyleyse ikincisi", yani öğüt verenler ile savunanlar eşit şana sahip olmalıdır; önermede ardından gelen de buydu.

*Böylece delilleri bulmaya dair bütün öğreti tamamlanmıştır: tariften, parçalara ayırmadan, işaretlemeden, aynı köktenlerden, cinsten, türlerden, benzerlikten, farktan, zıtlardan, eşlik edenlerden, sonrakilerden, öncekilerden, bağdaşmayanlardan, sebeplerden, sonuçlardan, daha büyüklerin, daha küçüklerin ve eşitlerin karşılaştırılmasından yola çıktığında, artık delil için başka hiçbir yuva aramana gerek yoktur.*

PL64.1163

meliora ducantur. Nam etiamsi minus ipsa hujus naturae sint, affectione tamen, ut dictum est, eorum quibus vel jucundiora, vel inter quos clariora sunt, aut a quibus probantur, meliora existimanda sunt. Sed quanquam id quod a pluribus bonum ducitur, superius in ea comparationis parte posuerit in qua fiebat secundum numerum comparatio, nihil tamen impedit eumdem locum secundum aliam atque aliam considerationem diversis generibus subdi: velut ala avis cum substantia sit, eadem tamen ad aliquid esse intelligitur, si ad alatum consideretur. Illa quoque. ex affectione videntur esse meliora quae ab eo laudata sunt, contra quem dialectica oratione vel rhetorica facultate disseritur. Nam ut revincere adversarium possis, sat est si eum tibi consensisse monstraveris, atque id aliquando velut optimum prae dicas se, quod tu melius re proposita monstrare contendas. Dictis igitur omnibus meliorum locis, his oppositi quae deteriora sunt continebunt. Parium vero nulla discretio est. Neque enim quod par est, aut intentionem sumere, aut remissionem potest. Quibus autem modis inter se majora minoraque penduntur, iisdem inter se paria conferuntur. Nam quae vel numero, vel specie, vel vi, vel affectione fuerint, aeque paria esse dicuntur. Commune autem cunctorum exemplum est, quod Cicero in qualitate constituit, quae qualitas in cunctis paribus aequa est, sed vel numero, vel specie, vel vi, vel affectione paria sunt. Nam in eorum comparatione quae majora vel minora sunt, una quaedam qualitas est, sed horum accessione variantur. Nam quibus in eadem qualitate major numerus, pulchrior species, efficacior vis, ad pretiosiora conjunctior affectio, ea meliora esse existimabuntur. Quae si aequa. fuerint, in eadem qualitate paria sunt. Exemplum vero quod proposuit, ad blandiendum Trebatii animum valet, cum propriam, id est oratorillm, facultatem cum jurisperitorum laude conjungit hoc modo: Si consilio juvare cives, quod jurisperitorum, est, et auxilio, quod oratorum est, aequa in laude ponendum est, pari gloria debent esse qui consulunt, id est periti juris, et hi qui defendunt, id est oratores. Atqui primum est; id est consilio juvare cives, et auxilio, aequa in laude ponendum est. Quod sequitur igitur, id est pari gloria debent esse qui consulunt, id est periti juris, et hi qui defendunt, id est oratores) infertur. Ea vero conclusio est per quam dicimus: hi igitur qui consulunt, et hi qui defendunt, pari gloria esse debent. Hoc autem breviter dialecticorum more protulit, qui sic enuntiant: si dies est, lucet. At quod primum est, id autem tantumdem est ac si dicatur, atqui dies est. In propositione enim quae est, si dies est, lux est, prior est propositio, dies est, Concludunt quod sequitur, igitur, id est, esse lucem. Id enim in prima parte propositionis, quae erat, si dies est, sequebatur. Igitur hic quoque Cicero sic protulit: Atqui primum est, id est, consilio et auxilio juvare cives aequa in laude esse ponendum, id enim erat primum in ea propositione quae dicebat: Si consilio et auxilio cives jurisperitorum aequa in laude poneretur, pari gloria esse oratores jurisque consultos Quod sequitur igitur, id est, pari gloria debent esse qui consulunt ac defendunt; id enim erat consequens in ea propositione quae statuebat: Si consilio et auxilio cives juvare par esset, pares esse qui consulunt ac defendunt. Perfecta est omnis argumentorum inveniendorum praeceptio, ut cum profectus sis a definitione, a partitione, a notatione, a conjugatis, a genere, a forma, a similitudine, a differentia, a contrariis, ab adjunctis, a consequentibus, ab antecedentibus, a repugnantibus, a causis, ab affectis, a comparatione majorum, minorum, parium, nulla praeterea sedes argumenti quaerenda sit.

PL64.1163_2Söylenenlerden hiçbir delil yerinin atlanmadığı anlaşılsa da, öğretiye daha geniş bir güven kazandırmak için Cicero'nun hiçbir şey atlamadığını anan sonucunu kısaca doğrulamayı düşünüyorum. Çünkü belli bir yöntemle ele alınan şeylerde hiçbir şey atlanmaz; bölmeden daha kesin bir yöntem de yoktur. Ortak olandan cüzî olana inerek bölen kişi doğru yolda yürüdüğü için sürçemez ve yanılgıya düşemez.

Bütün yerlerin ilk bölümü, şeylerin kendisine bağlı olanlar ve dışarıdan alınanlar diye yapılmıştır. Bu bölümün arası bulunamaz: Bir şey ya sorulan şeyin kendisindedir ya da dışarıdan alınmak zorundadır. Şimdi tartışmanın hiçbir şeyi atlamayan bölme yoluyla nasıl ilerlediğini görelim. Üzerinde konuşulan şeyin kendisindeki yerlerden delil, kimi zaman bütünden, kimi zaman parçalardan, kimi zaman addan, kimi zaman ilişkili şeylerden alınır. Bunlarda hiçbir şeyin geride kalmadığı açıkça görülür. Çünkü bileşik olanda ikili bir ayrım vardır: Biri biçimlenmiş ve bileşmiş olanın kendisinden, yani bütünden gelir, tarifler de burada kullanılır; öbürü, bileşiğin suretini oluşturan parçalara bakılarak yapılır. Ama insan tabiatı anladığını çoğu zaman sesle dışa vurduğundan, anlayışı açıklamak için kullanılan adın da anlamlandırdığı şeyin bir hassasını göstermesi gerekir; çünkü anlayış, anladığı şeyin keyfiyetini anlamlandırır. Dolayısıyla ad da anlayışın keyfiyetini belirtir. Demek ki şeyin bir hassasının kelimeyle anlamlandırıldığını söylemek doğrudur; böylece işaretten denen yerden delil çıkarılabilir. Bu yerlerin başka bölümlerini de vermiştir; onları biraz sonra kısaca toplayacağız.

Yukarıda söylendiği gibi ilişki içinde bulunan ilişkili şeyler de doğru bölünmüştür. Bir şeye göre söylenenler ya cevherî ya arazîdir. Cevherî olanlar: aynı köktenler; çünkü adil olana, hukukçunun konusu bakımından, cevherini adalet verir. Bunu, insanın adaletle kurulduğunu söylemek için demiyorum; adalet gidince adil olan adil olmaktan çıktığı için söylüyorum. "Adilce" zarfı için de durum aynıdır. Cins, tür, ayrım, sebep ve etki de cevherîdir.

PL64.1163_2

Tametsi ex his quae dicta sunt intelligatur nullum argumenti locum esse praeteritum, breviter tamen C ceronis conclusionen: qua se nihil omisisse commemorat mernorat, ad ampliorem doctrinae fidem approbandam reor, in his enim nihil omnino praetermittitur quae certa ratione tractantur. Nulla vero certior ratio divisione; quod enim quisque partitur a communibus in particularia deducens, cum rectum iter insistat, labi atque in errorem duci non potest. Locorum igitur omnium prima divisio fuit in ea quae in ipsis haererent, et ea quae assumerentur extrinsecus. Cujus divisionis nihil medium reperiri potest: aut enim in ipso est aliquid de quo quaeritur, aut extrinsecus necesse est assumatur. Videamus igitur nunc quemadmodum disputatio per nihil omittentem divisionem feratur. Eorum igitur locorum, qui in ipsis sunt de quibus agitur, nunc ex toto, nunc ex partibus, nunc ex vocabulo, nunc ex affectis sumitur argumentum. In his igitur quoniam nihil relictum sit perspicue apparet; in eo enim quod conjunctum est, duplex discretio est; una ex eo ipso quod formatum est atque compositum, quod totum est, in quo etiam definitiones adhibentur: alia in ejus partibus inspiciendis, ex quibus compositi forma conjuncta est. Sed quoniam natura hominum id quod intelligit, voce saepius prodit, necesse est ut nomen quoque quod ad intellectus declarationem adhibetur, ostendat aliquam rei quam significat proprietatem, intellectus quippe, qualitatem rei quam intelligit, significat. Quocirca nomen quoque intellectus qualitatem designat. Jure igitur dictum est proprietatem quamdam rei vocabulo significari, atque ita ex eo trahi argumentum potest, quod vocatur a nota. Horum vero locorum alias partitiones dedit, quas paulo post brevius colligemus. Affecta vero, quae, ut superius dictum est, in relatione consistunt, ipsa etiam rite divisa sunt. Nam quae referuntur ad aliquid, aut substantialia sunt, aut accidentia., Substantialia, ut conjugata, nam justo, in eo quod jurisperitorum est, justitia substantiam facit. Nec id dico, quod homini esse ex justitia constituatur, sed justo, qui justitia discedente corrumpitur Similis et de eo, quod est juste adverbio, ratio est. Est etiam substantiale, genus, species, differentia, causa, effectus.

PL64.1165Arazî olanlar ise zıt, benzer, eşlik eden, eşitler, daha büyükler ve daha küçüklerdir. Sonrakiler ve bağdaşmayanlar ise, yukarıda dendiği gibi, şarta bağlı olduklarından kimi zaman cevherî bulunur, kimi zaman arazlarda görülür. Cevherî: Cins türden önce geldiğinde. Arazî: Karganın ardından karalığın gelmesi. Gerçi sebeplerde de arazî olanlar bulunabilir. Tullius bunların hepsinin hassalarını yukarıda tartışmıştır.

Yerlerin bütün bölümü en kısa bir özetle toplansın diye şöyle olacaktır: Her delil ya sorulan şeyin kendisine bağlı yerlerden ya da dışarıdan alınan yerlerden çıkarılır. Tartışılan şeyin kendisindeki yer ise bütünden, parçalardan, işaretten ve ilişkililerden gelen yere bölünür. Bütünden gelene tarif yeri denir. Tariflerin kimi asıl tariftir, kimi değildir. Asıl olmayanların kimi tek tek adlarla belirtilir, kimi sözle açılır. Tek adlarla yapılanların kiminde ada karşılık ad verilir, bunlara kat' antilexin ("karşı kelimeyle") denir; kimi örnek olarak bir ad koyar, bunlara typos denir. Sözle açıklananların kimi parçalara ayırmayla, kimi bölmeyle, kimi cinsi bırakıp ayrımlarla yapılır; kimi birçok keyfiyetle yapılır, bunların her biri keyfiyetlerin bütün toplamının gösterdiği şeyi anlamlandırır; kimi tek tek değil hepsi birlikte tek bir şey oluşturan arazlardan meydana gelir; kimi ayrım için verilir; kimi istiareyle, kimi zıttın yoksunluğuyla, kimi özel adlara uydurularak, kimi dolu olanın eksikliğiyle, kimi orantıyla, kimi ilişkiyle, kimi sebeple yapılır. Tullius'a göre tariflerin başlıca bir başka bölümü de şudur: Kimi cisimli şeylerin, kimi cisimsiz şeylerin tarifidir. Tarif yeri böyle bölünmüştür.

Parçalardan gelen yer, parçalara ayırma ve bölme diye bölünür. İşaretten gelen yer yalındır. İlişkililerden gelenler ise aynı köktenlerden, cinsten, türden, benzerden, farktan, zıtlardan, eşlik edenlerden, sonrakilerden, öncekilerden ve bağdaşmayanlardan, sebepten, etkilerden, eşitlerin, daha büyüklerin ya da daha küçüklerin karşılaştırılmasından gelir. Cins, en yüksek cinslere ve tür de olabilenlere bölünür. Tür de en son türlere ve cins de olabilenlere bölünür. Benzerlerin kimi tek tek şeylerde görülür, bunlara örnek denir; kimi birçok şeyde görülür, buna istikra denir; kimi bağlı şeylerde görülür, buna orantı denir. Ayrımların kimi cevherîdir, kimi cevherî olmasa da ayrılmazdır, kimi ne cevherî ne ayrılmazdır. Zıtların kimine karşıt, kimine yoksunluk, kimine olumsuzlayan, kimine ilişkili denir. Eşlik edenlerin kimi şeyden önce, kimi şeyle birlikte, kimi şeyden sonra bulunur. Şartlı yer, önceki, sonraki ve bağdaşmayan diye bölünür.

Sebepler yeri de çok yönlüdür: Kimi sebepler kendi gücüyle meydana getirir, kimi olmadan meydana gelmeyen sebeplerdir. Kendi gücüyle meydana getirenlerin kimi zorunludur, meydana getirmek için hiçbir şeye muhtaç değildir; kimi muhtaçtır ama zorunlu değildir. Olmadan meydana gelmeyenlerin kimi hareketli, kimi hareketsizdir. Yine sebeplerin kimi kendiliğinden olmayan, kimi iradeden, kimi ruh hâlinden, kimi melekeden, kimi tabiattan, kimi sanattan, kimi rastlantıdan gelir. Yine kimi sebepler değişmez, kimi değişkendir. Dahası, sebeplerin kimi iradeye bağlı, kimi bilinmeyendir. Bilinmeyenlerin bir kısmı rastlantıda, bir kısmı zorunluluktadır. Zorunlu olanların bir kısmı zorda, bir kısmı bilgidedir. Etkiler ise yukarıda söylenen sebeplere bağlandıkları ölçüde bölünebilir. Daha küçüklerin, eşitlerin ve daha büyüklerin karşılaştırılmasından gelen yer sayıya, türe, güce ve başka şeylere göre duruma bölünür.

Bunlar böyle olduğuna ve bölmede hiçbir şey atlanmadığına göre, M. Tullius delil için hiçbir yuvanın atlanmadığını söyleyerek bölümlemesini doğru bitirmiştir. Geriye dışarıdan alınan yer kalıyor; hukukçulara hiç yararı olmadığı için bunu Trebatius için değil, tamamlanmış eserde bir eksik görünmesin diye ekliyor.

PL64.1165

Accidentia, ut contrarium, simile, adjunctum, paria, majora, minora. Consequentia vero atque repugnantia, quoniam, ut superius dictum est, in conditione posita sunt, nunc substantialia reperiuntur, nunc vero in accidentibus considerantur. Substantialia, ut cum genus antecedit speciem; accidentia, ut cum nigredo praecedentem sequitur corvum, quanquam etiam in causis aliquae accidentes esse possint. De quarum omnium proprietatibus Tullius supra disseruit. Atque ut brevissima descriptione tota locorum divisio colligatur, erit hoc modo: Omne argumentum aut ex his locis ducitur qui in ipso de quo quaeritur inhaerent, aut ex his quae extrinsecus assumuntur. Is vero locus qui in ipsis de quibus ambigitur positus est, dividitur in eum locum qui est ex toto, et in eum qui est ex partibus, et in eum qui est ex nota, et in eum qui est ab affectis. Is autem qui a toto est, a definitione locus vocatur. Definitionum vero aliae sunt propriae, aliae non propriae. Non propriarum vero, aliae sunt quae singulis nominibus denotantur, aliae quae oratione panduntur. Earum vero quae singulis nominibus fiunt, aliae sunt in quibus pro nomine reddi nomen, quae di. cuntur ϰατ ἀντίλεξιν;.; aliae quae exempli gratia nomen subjiciunt, quae dicuntur tiJ, τύπος,. Earum vero quae oratione declarantur, aliae fiunt a partitione, aliae a divisione, aliae a differentiis praeter genus, quae dicitur; aliae quae ex pluribus qualitatibus fiunt, etiam singulis totum id significantibus, quod omnis qualitatum collectio declarat, quae vocantur; aliae quae ex accidentibus, non singulis, sed cunctis unum aliquid efficientibus constant; aliae quae ad differentiam dantur; aliae per translationem, aliae quae ex privatione contrarii, aliae quae propriis nominibus aptantur quae etiam dicuntur; aliae per indigentiam pleni, aliae per proportionem, aliae per relationem, aliae per causam. Item alia definitionis divisio secundum Tullium principalis, quod aliae corporalium rerum sint, aliae incorporalium, et definitionis quidem locus ita divisus est. A partibus autem locus dividitur in partitionem et divisionem. A nota vero locus simplex est. Ab affectis autem, alii sunt a conjugatis, alii a genere, alii a forma, alii a simili, alii a differentia, alii a contrariis, alii ab adjunctis, alii a consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, alii a causa, alii ab effectis, alii a comparatione parium, majorum vel minorum. Genus vero dividitur in suprema genera, et in ea quae etiam species esse possunt. Species quoque dividitur in ultimas species et in ea quae etiam genera esse possunt. Similium quoque alia in singulis considerantur, et vocantur exempla, alia in pluribus, et appellatur inductio; alia in conjunctis, et vocatur proportio. Item differentiarum aliae sunt substantiales, aliae, etsi non substantiales, inseparabiles tamen, aliae neque substantiales neque inseparabiles. Contrariorum alia dicuntur adversa alia privantia, alia negantia, alia relativa. Adjunctorum vero alia sunt quae ante rem existunt, alia quae cum re, alia vero post rem. Locus vero conditionalis dividitur in antecedens, consequens et repugnans. Causarum quoque multiplex locus est: aliae namque sunt quae vi sua efficiunt, aliae sine quibus effici non potest. Earum vero quae vi sua efficiunt, aliae sunt necessariae. nihilo indigentes ut efficiant, aliae vero indigentes ut efficiant, aliae vero indigentes et non necessariae. Earum vero sine quibus non efficitur, aliae sunt mobiles, aliae immobiles. Item causarum aliae? sunt non spontaneae, aliae ex voluntate, aliae ex perturbatione, aliae? ex habitu, aliae ex natura, aliae ex arte, aliae ex casu. Rursus causarum aliae sunt constantes, aliae inconstantes. Amplius, causarum aliae sunt voluntariae, aliae ignoratae -. Ignoratarum pars in casu, pars in necessitate est constituta. Necessariarum pars in vi, pars in scientia posita est. Effecta vero intantum dividi possunt, in quantum ad superius dictas causas referuntur. Locus vero a comparatione minorum, parium atque majorum, dividitur in numerum, speciem, vim, ad res alias affectionem Quae cum ita sint. cumque nihil sit in divisione praetermissum, recte M. Tullius partitionem conclusit, dicens nullam argumenti sedem esse praeteritam Restat igitur locus qui extrinsecus sumitur, quem, quoniam nihil jurisconsultis est utilis, non Trebatii causa, sed ne quid perfecto operi deesse videatur, adjungit.

PL64.1165_2Başta bir bölme yapmış, bazı yerlerin tartışılan şeyin kendisine bağlı olduğunu, bazılarının ise dışarıdan alındığını söylemiştik. Birincilerden yeterince söz edildi. Öbürleri sizin tartışmalarınızla hiç ilgili olmasa da onlardan da birkaç söz edelim; madem başladık, işi tamamlayalım. Hem sen yalnız medenî hukuktan hoşlanan biri değilsin; hem de bunlar sana yazılıyor, ama başkalarının ellerine de geçecek; bu yüzden doğru çalışmalardan hoşlananlara elden geldiğince yararlı olmaya özen gösterelim.

Hukukçuya hiç yararı olmayacak bir yer ihmal edilmesin diye büyük hatip, girişte yaptığı gibi Trebatius'u dikkatli kılıyor. Başta öyle bölmüş olduğunu söylüyor: Yerlerin bir kısmı üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlıdır, bir kısmı dışarıdan alınır; yukarıdakiler tartışıldıktan sonra ele alınmamış kalan kısım atlanmamalıdır. Trebatius da kendi sanatıyla yetinip öbürlerinin çalışmalarını ihmal edecek biri değildir; çalışkanlığı ve zekâsıyla çok güçlüdür ve özgür çalışmalara sayılan her şeyin kendisini ilgilendirdiğini düşünür. Aynı zamanda Trebatius'un Cicero'nun eserini iyi niyetle yayımlayacağı için, çok kişinin eline geçtiğinde doğru çalışmalara bağlı olanlara eksiksiz yararlı olması gerektiğini söylüyor. Ona yazılan ve onun aracılığıyla yayımlanan şeyleri çok kişiye yarayacak biçimde kaleme aldığını da Trebatius'a bir iyilik olarak sunuyor.

*Sanat dışı denen bu delillendirme tanıklığa dayanır. Tanıklık derken burada, inanç kazandırmak için dışarıdaki bir şeyden alınan her şeyi kastediyoruz.*

PL64.1165_2

Sed quoniam ita a principio divisimus, ut alios locos diceremus in eo ipso de quo ambigitur, haerere, de quibus satis est dictum; alios assumi extrinsecus, de iis pauca dicamus, etsi ea nihil omnino ad vestras disputationes pertinent; sed ut totam rem perficiamus, quandoquidem coepimus. Neque enim tu is es quem nihil nisi jus civile delectet, et quoniam ad te haec ita scribuntur, ut etiam in aliorum manus sint ventura, detur opera, ut quam plurimum iis quos recta studia delectant, prodesse possimus. Ne locus nihil jurisperito profuturus negligentiam sui faceret, Trebatium ut in prooemio magnus orator reddit attentum; ait enim ita sese divisisse in principio, ut alios locos in ipsis haerere diceret, de quibus ageretur, alios extrinsecus assumi, et cum de supe--: disputatum sit, in tracta tam reliquam partem non oportere praeteriri. Neque enim hunc esse Trebatium, qui sua arte contentus, caeterorum studia negligat, verum diligentia atque ingenio plurimum valens, cuncta ad se pertinere ducat, quae liberalibus studiis annum e rentur: simul dandam esse operam dicit, quoniam benevolo animo Ciceronis opus Trebatius esset editurus, ut cum in multorum manus venisset, prodesse iis integrum posset, qui rectis studiis tenerentur, hoc quoque Trebatio beneficii nomine concedens, quod ad eum scripta, et per eum edita plurimis profutura conscriberet. Haec ergo argumentatio quae dicitur artis expers, in testimonio posita est. Testimonium autem nunc dicimus omne quod ab aliqua re externa sumitur, ad faciendam fidem. Extrinsecus positum argumenti locum, quem M.

PL64.1167M. Tullius sanat dışı dediği, dışarıda bulunan delil yerinin tanıklıkta bulunduğunu bildiriyor. Bu yerin ilişkililere koyduğu yukarıdaki yerlerden farkının ne olduğu şüphe götürebilir. Çünkü ilişkililer daima ilişki içinde bulunduğu gibi, tanıklıklar da neye tanıklık ediyorlarsa ona bağlanır: Her tanıklık, tanıklık edilen şeyin tanıklığıdır. Bu yüzden, az önce ilişkili denenler niçin dışarıya konmuyor ya da şimdi dışarıda denenler niçin ilişkililer arasına konmuyor, diye sorulabilir. Hele işe eşlik ettiğini yukarıda söylediğimiz şeyler, önceki ya da sonraki olayların işaretlerinden olup bitenin anlaşılmasıyla şeylere adeta bir tanıklık getirdiğine göre.

Bunların hepsinin ortak çözümü şudur: İlişkililerden yapılan deliller hatip tarafından bulunur, onun emeği ve çabasıyla doğar. Dışarıda bulunanlar ise yalnız şeye tanıklık sunar; hatip bunları bulmaz, önceden konmuş ve kurulmuş olarak kullanır. Çünkü cinsten, türden ya da öbür ilişkililerden gelen deliller bir bakıma hatibin kendisince bulunur; tanıklıkları ise kendisi meydana getirmez, önceden hazırlanmış olarak davada kullanır. Bu yüzden ilişkililerden gelen deliller davada hemen, anında doğar; tanıklıklardakiler ise çoğu zaman olaydan önce gelir ve sonradan işe doğrulama yararı sağlar. Eşlik edenlerde hatip tahminle toplar ve dinleyenlerin zihnine yerleştirir; tanıklıklar ise tahminlerde ya da şüphelerde değil, yapılan işin anlatılmasında bulunur.

Tanıklığın ne olduğunu, bir dış şeyden alınana tanıklık dediğini söyleyerek daha güçlü bir biçimde gösteriyor. Çünkü ilişkililerin hepsi, ilişkili oldukları şeylere dış görünmez. Tanık ise tanıklık edilen şeye, yapılan işle hiç ilgisi olmayan bilgiden başka hiçbir yakınlıkla bağlı değildir: Yapılan işi kimse bilmeseydi bile iş yine yapılmış olurdu. Ama bu benzerliğe de uygulanabilir: Bir şeye benzer bir şey bulunmasa o şey daha mı az var olurdu? Ne var ki benzer olan, benzediği şeye aynı keyfiyetle bağlıdır ve bu keyfiyet her ikisini de suretlendirir. İlim ise tanık yapsa da bilgisi olduğu şeyle hiçbir keyfiyetle bağlı değildir. Bilenin bilgisi yapılan işin keyfiyeti denemez; bilgi şeyin keyfiyeti olsaydı, şeyi bilenler ölünce şey ya yok olur ya da değişirdi. Bunların ikisinin de olması gerekmez, çünkü bilenler ortadan kalksa da şey bilinmeden kalabilir.

*Ama her kişi tanıklığa ağırlık katmaz; inanç kazandırmak için otorite gerekir; otoriteyi de ya tabiat ya da zaman verir. Tabiattan gelen otoritenin en büyüğü fazilettedir. Zamanda ise otorite kazandıran pek çok şey vardır: yetenek, servet, yaş, talih, sanat, tecrübe, zorunluluk, hatta kimi zaman rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi. Çünkü insanlar yetenekli, varlıklı ve uzun yaşamakla sınanmış kişileri inanılmaya değer bulurlar. Belki haklı olarak değil; ama halkın kanaati zor değişir ve hem yargılayanlar hem de kanaat bildirenler her şeyi ona göre ayarlarlar. Çünkü saydığım bu şeylerde üstün olanlar, faziletin kendisinde de üstün görünürler. Az önce saydığım öbür şeylerle de, bunlarda faziletin hiçbir görünüşü olmasa bile, kimi zaman inanç pekişir: bir sanat söz konusuysa —çünkü ilmin ikna etmede büyük gücü vardır— ya da tecrübe; insanlar genellikle tecrübe sahiplerine inanırlar. Zorunluluk da inanç doğurur; bu da kimi zaman bedenlerden, kimi zaman ruhlardan doğar. Kırbaçla, işkenceyle, ateşle bitkin düşürülenlerin söylediklerini adeta gerçeğin kendisi söylüyor gibi görünür. Ruhun tutkularının, yani acının, arzunun, öfkenin, korkunun söylettikleri de zorunluluğun gücünü taşıdıkları için otorite ve inanç kazandırır.*

PL64.1167

Tullius vocat artis expertem, in testimonio positum! esse pronuntiat. Dubitari autem potest quid hic locus a superioribus differat, quos in affectis locavit. Nam uti affecta semper in relatione sunt constituta, ita etiam testimonia ad ea quorum sunt testimonia referuntur. Omne enim testimonium testatae rei testimonium est. Quocirca, cur aut ea quae affecta dudum vocata sunt, non extrinsecus collocentur, aut ea quae nunc vocantur extrinsecus non inter affecta ponantur, quaeri potest, cum praesertim ea quae adjuncta esse negotio superius diximus, veluti quoddam testimonium, rebus afferant, cum ex eorum quae prae cesse runt, vel consecuta sunt signis, quod gestum sit considerari solet. Quorum omnium communis illa solutio est,' quod ex affectis argumenta quae fiunt, ab oratore inveniuntur, ejusque opera atque industria nascuntur. Ea vero quae extrinsecus posita sunt, rei tantum testimonium praebent, non enim inveniuntur ab - oratore, sed his orator utitur positis atque ante constitutis. Nam quae a genere, vel a specie, vel a caeteris affectis argumenta sunt, ab ipso quodam modo oratore reperiuntur. Testimonia vero sibi ipse non efficit, sed ad causam utitur ante prae parat is. Quo fit ut argumenta ex affectis in causa statim atque ex tempore nascantur; ea vero quae in testimoniis posita sunt saepe ante rem praecurrentia confirmando usum negotio posterius praestent, et in adjunctis ab oratore conjectura colligitur, et auditorum mentibus intimatur. Testimonia vero non in conjecturis, aut in suspicio nibus, sed in rei gestae narratione consistunt. Ostendit autem vehementius quid esset testimonium, cum dicit, id a se testimonium vocari quod ab aliqua externa re sumitur. Omnia quippe affecta, ab eis ad quae affecta sunt, non videntur externa. Testis vero cum re testificata nulla cognatione conjungitur, nisi sola notitia, quae nihil ad rem quae gesta est attinet cum si gestum negotium nullus agnosceret, nihilominus tamen gesta res esset; sed id poterit etiam ad similitudinem duci, quid enim minus esset aliquid, si ei simile nihil reperiretur? Sed quod simile est, ei cui simile est eadem qualitate conjungitur, quae qualitas utrumque confirmando format. Scientia vero quamvis efficiat testem, nulla tamen qualitate conjungitur cum re cujus illa notitia est. Neque enim scientis notitia, rei gestae qualitas dici potest, cum si notitia, qualitas rei posset intelligi, pereuntibus his qui rem norunt, res vel interiret, vel mutaretur, quod neutrum evenire necesse est, quidem, ab sumptis scientibus, res ignorata poterit permanere. Persona autem non qualiscunque testimonii pondus habet: ad faciendam enim fidem auctoritas quaeritur; sed auctoritatem aut natura, aut tempus affert: naturae auctoritas in virtute inest maxime; in tempore autem multa sunt quae afferant auctoritatem, ingenium, opes, aetas, fortuna, ars, usus, necessitas, concursio etiam nonnunquam rerum fortuitarum. Nam et ingeniosos, et opulentos, et aetatis spatio probatos, dignos quibus credatur putant, non recte fortasse, sed vulgi opinio mutari vix potest, ad eamque omnia dirigunt, et qui judicant, et qui existimant. Qui enim his rebus quas dixi, excellunt, ipsa virtute videntur excellere. Sed reliquis quoque rebus quas modo enumeravi, quanquam in iis nulla species virtutis est, tamen interdum confirmatur fides, si aut ars quaedam adhibetur (magna enim est vis ad persuadendum scientiae, aut usus. Plerumque enim creditur iis qui experti sunt. Facit etiam necessitas fidem, quae tum a corporibus, tum ab animis nascitur. Nam et verberibus torti, et igni fatigati, quae dicunt, ea videtur veritas ipsa dicere, et quae a perturbationibus animi sunt, dolore, cupiditate, iracundia, metu, quia necessitatis vim habent, afferunt, auctoritatem etfidem. Cujus generis etiam illa sunt ex quibus nonnunquam verum invenitur, pueritia, somnus

PL64.1167_2Gerçeğin kimi zaman ortaya çıktığı şu şeyler de bu türdendir: çocukluk, uyku, dikkatsizlik, sarhoşluk, delilik. Küçük çocuklar çoğu zaman neye yol açacağını bilmeden bir şeyi açığa vurmuşlardır; uyku, şarap ve delilik yoluyla da çoğu zaman pek çok şey ortaya çıkmıştır. Birçok kişi de dikkatsizlikle nahoş işlere düşmüştür; yakınlarda Staterius'un başına geldiği gibi: o, aradaki bir duvarın ardından iyi adamlar kulak kabartırken bazı şeyler söyledi; bunlar açığa çıkıp mahkemeye getirilince, ölüm cezası gerektiren bir suçtan haklı olarak mahkûm edildi. Rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi ise şöyledir: açığa vurulmaması gereken bir şey yapılırken ya da söylenirken birinin tesadüfen çıkagelmesi. Palamedes'e yöneltilen o ihanet şüpheleri yığını da bu türdendir; bu türü gerçek bile kimi zaman güçlükle çürütebilir.

Sanat dışı yerin tanıklıkta bulunduğunu söylediğine, tanıklıklarda da sözüne güven veren kişilerin otoritesi arandığına göre, otoritenin hangi şeylerle oluştuğunu açıklaması gerekliydi. Öbür şeyler pek açık ve belirgin söylenmiştir. Ama otoriteyi tabiat ve zaman diye böldüğünden ve zamana yeteneği, serveti, yaşı, talihi, sanatı, tecrübeyi, zorunluluğu, hatta kimi zaman rastlantı eseri olayların bir araya gelmesini koyduğundan şu sorulabilir: Yeteneğin zamanla ne ilgisi var? Sanatın? Tecrübenin? Yaş, servet, talih ve rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi zamana bağlıdır, çünkü her biri zamanın değişmeleriyle değişir. Ama yeteneğin tabiata verilmesi daha uygun olurdu; sanat ve tecrübe ise üçüncü bir şeydir, çünkü ne zamana ne de zorunlu olarak tabiata bağlıdır. Gerçi M. Tullius'un tabiatın yöntemine koyduğu faziletin kendisi de bazılarına tabiî değil, öğretim ve doğru bir yaşama alıştırmasıyla edinilmiş görünür.

Ama bu bölme şöyle anlaşılmalıdır: Her otorite ya büyük, üstün ve tabiatça en iyi şeylerden gelir ya da daha aşağıda bulunan, inancı tabiatın keyfiyetinden değil halka yerleşmiş kanaatlerden alan şeylerden gelir. En büyük ve üstün şeyleri tabiata koymuştur; Tullius'un birçok yerde savunduğu gibi tabiat daima iyiyi ister. Sonraki şeyleri ise zamana koymuştur, çünkü zamana bağlı her şey başlıca iyinin konumunu koruyamaz. Fazilet ise yolundan saptırılamaz;

PL64.1167_2

imprudentia, vinolentia, insania. Nam et pueri saepe indicaverunt aliquid ad quod pertineret ignari, et per somnum, vinum, insaniam, multa saepe patefacta sunt. Multi etiam in res odiosas imprudentes inciderunt, ut Staterio nuper accidit, qui ea locutus est bonis viris subauscultantibus pariete interposito, quibus patefactis tis, in judiciumque prolatis, rei capitalis jure damnatus est. Huic simile quiddam de Lacedaemonio Pausania;. accepimus. Concursio autem fortuitorum talis est, ut si interventum est casu, cum aut ageretur aliquid quod proferendum non esset, aut diceretur. In hoc genere etiam illa est in Palamedem conjecta suspicio, num, proditionis multitudo, quod genus refutare interdum veritas vix potest. Quoniam locum artis expertem in testimonio positum esse dixit, in testimoniis vero personarum fidem suam inter ponentium auctoritas quaeritur, necessarium fuit, quibus rebus fieri soleat auctoritas. expedire. Ac caetera quidem clarissime atque apertissime dicta sunt. Sed quoniam auctoritatem in naturam tempusque divisit, cumque in tempore, ingenium, opes, aetatem, fortunam, artem, usum, necessitatem, concursionem etiam nonnunquam rerum fortuitarum locavit, quaeri potest: Quid enim at ad tempus inge? quid ars? quid usus? Nam aetas atque opes, fortuna et fortuitarum rerum concursio subjecta sunt tempori, quoniam unumquodque eorum variis temporum vicibus permutatur. Ingenium vero naturae potius oportuit attribui artem atque usum tertium quiddam, quoniam neque tempori necessarium naturae subjiciuntur. Quanquam virtus quoque ipsa. sa, quam M. Tullius in naturae ratione constituit quibusdam non naturalis, sed tum doctrina, tum recta exercitatione vivendi videatur ascita. Sed haec ita intelligenda divisio est, quod omnis auctoritas aut ex magnis atque excellentibus rebus et per naturam optimis venit, aut ab his quae inferiore loco sunt constituta, fidem non ex naturae qualitate, sed ex vulgo insitis opinionibus capit. Et maximas quidem excellentesque res in natura constituit, quae semper, ut ipse Tullius multis in locis defendit, boni est appetens. At vero quae posteriora sunt, in tempore posuit, idcirco quod omnia tempori subjecta, principalis boni non retinent statum. Virtus quidem indeflecti

PL64.1169ama yetenek, servet, talih, sanat ve tecrübe çoğu zaman doğru olmayan uygulamayla bozulur. Bunlardan biri faziletten ayrılırsa gerçek övgünün değerini yitirir. Fazilet üzerinde konuşmayı ertelemiştir. Sonraki kısmı, yani zamanda bulunan otoriteyi, bölmüş ve çok açık örneklerle göstermiştir. Yeteneğe inanılır ve bundan en büyük otorite doğar: İnsanlar, zekâsı önlerine konanı çözmeye yeten kişilerin daha bilgece konuştuğuna inanırlar. Servetçe güçlü olanları da inanılmaya değer sayarlar; talih ve makamla parlayanlara otoritenin yüceliğini bağışlarlar. Belki haklı olarak değil; ama işlerdeki yargı da hayat hakkındaki değerlendirme de en çok insanların kanaatine dayanır. Bu kanaat zor değiştiğinden hatip her şeyi ona göre ayarlayacak, onu idare edip yönetmeyi kendine görev edinecektir.

Sanat ve tecrübe de çok etkilidir; ikisinde de inancı bilgi doğurur. Zorunluluk da saklı olanı adeta söküp çıkardığı için otoriteye dayanır. Bu kimi zaman ruhtan, kimi zaman bedenlerden gelir: Bedenlerden, ateş, demir ve kırbaçla saklı gerçek söküp alındığında; ruhtan, zihin ruh hâlinin ya da bilgisizliğin zorunluluğuyla karıştığında. O zaman neyin söylenip neyin susulması gerektiğini ayırt edemeyip gizli gerçeği açığa vurur ve ortaya döker. Öfke ve ruhun her hâli, gizlenmesi gereken şeyi çoğu zaman tutamaz. Bunların inandırmada otoritesi vardır, çünkü yalınkat açığa vurulmuş, hiçbir kurnazlık sanatıyla söylenmemiştir. Çocukların bilgisizliği, sarhoşluk ve uyku da çoğu zaman bazı şeyleri ortaya çıkarmıştır; yargı olsaydı söylenmezdi bunlar. İnsanlar çoğu zaman ruh hâli olmadan da dikkatsizlikle kendi itiraflarıyla bağlanmışlardır; kendilerine zarar vereceğini düşünmedikleri her şeyi yalınkat dökerler. Staterius'un başına gelen gibi: Araya bir duvar girdiği, tanıklar dinlediği hâlde, pusudakilerin kendisini duyduğunu bilmeden itirafta bulundu; bunlar yayılıp mahkemeye getirilince ölüm cezasına çarptırıldı. Bu bilgisizlik zorunluluğa konmuştur; çünkü bilmediğini bilmeyen kişi istese bile ondan kaçınamaz. Zorunluluğun söküp aldığı şeyleri ise adeta gerçeğin kendisi söylüyor gibi görünür; bu yüzden bunlara otoriteye dayanıyorlarmış gibi inanılır.

Rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi de inanç doğurur. Kimi zaman yanlış şeyler gösterse de öyle güçlüdür ki gerçek ondan güçlükle kurtulabilir. Palamedes hakkında anlatılan da böyledir: Priamos'tan gönderilmiş gibi görünen bir Frigyalı öldürülmüş, Frigyalının eliyle taklit edilmiş Priamos mektupları bulunmuştur; bunlar bir araya gelerek ihanete inanç kazandırır. Cicero bu yüzden "Rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi böyledir" diyor.

*Halk arasındaki söylenti de bu türdendir; bir tür kalabalık tanıklığıdır. Fazilet yoluyla inanç kazandıranlar ise iki türlüdür: birinin gücü tabiattan, öbürününki çabadan gelir. Çünkü tanrıların faziletinde tabiat, insanlarınkinde çaba üstündür. İlahî tanıklıklar aşağı yukarı şunlardır: önce söz tanıklıkları —çünkü kehanet sözlerine (oracula) bu ad içlerinde tanrıların sözü (oratio) bulunduğu için verilmiştir—; sonra içlerinde adeta ilahî eserler bulunan şeylerin tanıklıkları: önce evrenin kendisi ve onun bütün düzeni ve süsü; sonra kuşların havadaki uçuşları ve ötüşleri; sonra aynı havanın gürültüleri ve parıltıları; yeryüzünde pek çok şeyde görülen olağanüstü işaretler; kurban hayvanlarının iç organlarında bulunan önsezi; bir de uyuyanlara görülen rüyalarla bildirilen pek çok şey. Tanrıların tanıklıkları, inanç kazandırmak için kimi zaman bu yerlerden alınır. İnsanda en etkili olan, faziletine dair kanaattir. Bu kanaat yalnız faziletli olanların değil, faziletli görünenlerin de faziletli olduğu kanaatidir. Bu yüzden insanlar yetenek, çalışkanlık ve bilgi sahibi gördükleri, hayatı tutarlı ve sınanmış kişileri, Cato, Laelius, Scipio ve daha birçokları gibi, kendilerinin olmak istedikleri gibi insanlar sayarlar. Yalnız halkın verdiği makamlarda bulunan ve devlet işleriyle uğraşanları değil, hatipleri, filozofları, şairleri ve tarihçileri de böyle sayarlar; inanç kazandırmak için çoğu zaman onların sözlerinden ve yazılarından otorite aranır. Delil getirmenin bütün yerleri açıklandığına göre, önce şunu anlamak gerekir: hiçbir tartışma yoktur ki içinde bir yer karşımıza çıkmasın; ama bütün yerlerin her soruya düştüğü de hemen hemen hiç görülmez ve bazı sorulara bazı yerler, bazılarına başka yerler daha uygundur. Soruların iki cinsi vardır: biri belirsiz, öbürü belirli. Belirli soruya Yunanlar hypothesis der, biz dava (causa);*

PL64.1169

non potest. Ingenium vero atque opes, fortuna et ars atque usus saepe non recta exercitatione depravantur. Nam quidquid horum fuerit a virtute sejunctum, dignitatem verae laudis amittit; et de virtute quidem distulit dicere. Posteriorem vero partem, id est in tempore positae auctoritatis, divisit et evidentissimis patefecit exemplis. Nam et ingeniis fides adest, atque ex ea praesto est auctoritas plurima. Eos quippe sapientius loqui homines credunt, quorum ingenium ad expedienda quae proposuerint, sufficit. Opibus quoque praepollentes, dignos fide judicant, fortuna quoque et dignitate praeclaris, majestatem auctoritatis impertiunt, non recte fortasse; sed et judicium in negotiis, et existimatio vitae, opinione hominum maxime continetur, quae quia mutari vix potest, ad eam cuncta diriget, eaque sibi tractanda regendaque proponet orator. Ars etiam atque usus plurimum valent. In utrisque enim fidem notitia facit. Necessitas quoque, quasi id quod latebat, extorquens, auctoritate subnixa est, quae tum ab animo, tum a corporibus venit: a corporibus, cum igni, ferro ac verberibus verum quod latet extorquetur; ab animo, cum mens quadam perturbationis vel ignorantiae necessitate confunditur. Tunc enim quid dici, quid taceri debeat, minime distinguens, verum quod occultum erat, prodit atque effundit in lucem. Nam iracundia saepe, et quaelibet animi perturbatio, quod occultandum foret, haud continet, quae idcirco habet auctoritatem ad fidem, quia simpliciter prodita sunt, nec ulla calliditatis arte prolata. Quin etiam ignorantia puerorum, vinolentia, somnus quaedam saepe produxit in medium, in quibus si judicium fuisset ullum, prolata non essent. Saepe etiam homines praeter ullam animi perturbationem imprudentes propria confessione obligati sunt, dum cuncta simpliciter. effundunt, quae sibi nocitura non existimant, ut staterio evenisse proposuit, qui interposito pariete testibus audientibus ea confessus est, ignorans seab insidiantibus audiri, quibus vulgatis in judiciumque prolatis, capitali sententia condemnatus est. Atque haec quidem ignorantia in necessitate constituta est; nam qui nescit id quod ignorat, ne si velit quidem poterit evitare; quae autem necessitas extorquet, ipsa quodammodo videtur veritas dicere, atque ideo eis veluti auctoritate subnixis fides adhibetur. Concursio etiam rerum fortuitarum facit fidem, quae cum aliquoties falsa designet, tamen ita est vehemens, ut se ab ea veritas explicare vix possit. Quale est quod de Palamede narratur. Phryx exstinctus, qui quasi a Priamo missus videretur, repertae Priami litterae Phrygia manus imitata, quae concurrentia fidem facerent proditionis. Hinc dicit Cicero: Talis etiam fortuitarum rerum concursio est. Hujus etiam generis est fama vulgi, quoddam multitudinis testimonium. Quae autem virtute fidem faciunt, ea bipartita sunt. Ex quibus alterum natura valet, alterum industria. Deorum enim virtus natura excellit, hominum autem industria. Divina haec fere sunt testimonia: primum orationis, oracula enim ex eo ipso appellata sunt, quod inest his deorum oratio; deinde rerum quibus insunt quasi divina quaedam opera: primum ipse mundus, ejusque omnis ordo et ornatus; deinceps aerei volatus avium atque cantus; deinde ejusdem aeris sonitus et ardores, multarumque rerum in terra portenta, atque etiam per exta inventa praesensio. A dormientibus quoque multa significat a visis, quibus ex locis sumi interdum solent ad fidem faciendam testimonia deorum. In homine virtutis opinio valet plurimum. Opinio autem est, non modo eos virtutem habere qui habent, sed eos etiam qui habere videantur. Itaque quos ingenio, quos studio, quos doctrina praeditos vident, viam constantem et probatum, ut Catonis, Laelii, Scipionis aliorumque plurium, videntur eis esse quales se ipsi velint. Nec solum eos censent tales esse qui in honoribus populi reque publica versantur, sed et oratores, et philosophos, et poetas, et historicos, ex quorum et dictis et scriptis saepe auctoritas petitur ad faciendam fidem. Expositis omnibus argumentandi locis, illud primum intelligendum est, nec ullam esse disputationem, in qua non aliquis locus incurrat, nec fere omnes locos incidere in omnem quaestionem, et quibusdam quaestionibus alios, quibusdam esse alios aptiores locos. Quaestionum duo sunt genera, alterum infinitum definitum alterum. Definitum est quod Graeci, nos causam; infinitum, quod

PL64.1169_2*belirsiz soruya onlar thesis der, biz ise tez (propositum) diyebiliriz. Dava belirli kişilerde, yerlerde, zamanlarda, eylemlerde, işlerde görülür; ya bunların hepsinde ya da çoğunda. Tez ise bunlardan birinde ya da birkaçında görülür, ama en önemlilerinde değil. Bu yüzden tez davanın bir parçasıdır. Ama her soru, davaların kapsadığı şeylerden biriyle, birkaçıyla ya da kimi zaman hepsiyle ilgilidir. Konusu ne olursa olsun soruların iki cinsi vardır: biri bilgiye, öbürü eyleme dairdir. Bilgiye dair sorular, gayesi ilim olan sorulardır; örneğin hukukun tabiattan mı, yoksa insanlar arasındaki bir tür anlaşma ve sözleşmeden mi doğduğu sorulursa. Eyleme dair soruların örnekleri ise şöyledir: "Bilgenin devlet işlerine girmesi gerekir mi?" Bilgiye dair sorular üçe ayrılır: ya bir şeyin olup olmadığı, ya ne olduğu, ya da nasıl bir şey olduğu sorulur. Bunlardan birincisi tahminle, ikincisi tarifle, üçüncüsü hak ile haksızlığın ayırt edilmesiyle açıklığa kavuşturulur. Tahmin yöntemi dört kısma ayrılır: biri bir şeyin olup olmadığı, ikincisi nereden doğduğu, üçüncüsü onu hangi sebebin meydana getirdiği, dördüncüsü de şeyin değişmesi sorulduğunda. Olup olmadığı şöyle sorulur: "Ahlâken güzel olan diye bir şey var mıdır, hakkaniyetli olan gerçekten var mıdır, yoksa bunlar yalnız kanaatte mi vardır?" Nereden doğduğu ise şöyle: "Fazilet tabiatla mı, öğretimle mi kazanılabilir?" Meydana getiren sebep şöyle sorulur: "Belagat hangi şeylerle meydana gelir?" Değişme ise şöyle: "Belagat bir değişmeyle dilsizliğe dönüşebilir mi?" Bir şeyin ne olduğu sorulduğunda, kavramın, özelliğin, bölmenin ve parçalara ayırmanın açıklanması gerekir. Çünkü bunlar tarife bağlıdır; Yunanların kharaktēr dediği tasvir de bunlara eklenir. Kavram şöyle sorulur: "Daha güçlü olana faydalı olan hakkaniyetli midir?"*

PL64.1169_2

illi appellant, nos propositum possumus nominare. Causa certis personis, locis, temporibus, actionibus, negotiis cernitur, aut in omnibus aut in plerisque eorum. Propositum autem in aliquo eorum aut in pluribus, nec tamen in maximis. Itaque propositum pars causae est. Sed omnis quaestio earum aliqua de re est quibus causae continentur, aut una, aut pluribus, aut nonnunquam omnibus. Quaestionum autem quacunque de re sint, duo sunt genera, unum cognitionis, alterum actionis, Cognitionis sunt hae quarum finis est scientia, ut si quaquaeritur: A natura jus profectum sit, an ab aliqua quasi conditione hominum et pactione? Actionis autem hujusmodi exempla sunt: Sitne sapientis ad rempublicam accedere? Cognitionis quaestiones tripartitae sunt, cum an sit, aut quid sit, aut quale sit, quaeritur. Harum primum conjectura, secundum definitione, tertium juris et injuriae distinctione explicatur Conjectura e ratio in quatuor partes distributa est, quarum una est, cum quaeritur, Sitne aliquid? altera, Unde ortum sit? tertia, Quae id causa effecerit? quarta, in qua de mutatione rei quaeritur: Sit necne sit Ecquidnam honestum sit, ecquid aequum revera, an haec tantum opinione sint? Unde autem sit ortum, ut cum quaeritur natura an doctrina possit effici virtus? Causa efficiens sic, ut cum quaeritur quibus rebus eloquentia efficiatur? De commutatione sic, Possitne eloquentia commutatione aliqua converti in infantiam? Cum autem quid sit quaeritur, notio explicanda est, et proprietas, et divisio, et partitio; haec enim. sunt definitioni attributa. Additur etiam descriptio, quam Graeci vocant. Notio sic quaeritur, Sitne id aequum quod ei qui plus potest utile est?

PL64.1171*Özellik şöyle: "Keder yalnız insana mı düşer, yoksa hayvanlara da mı?" Bölme ve aynı biçimde parçalara ayırma: "İyilerin üç cinsi mi vardır?" Tasvir ise cimrinin, dalkavuğun ve aynı türden başkalarının nasıl olduğunu sorar; bunlarda hem tabiat hem de hayat tarzı tasvir edilir. Bir şeyin nasıl olduğu sorulduğunda ise ya mutlak olarak ya da karşılaştırmalı olarak sorulur. Mutlak olarak: "Şan istenmeye değer midir?" Karşılaştırmalı olarak: "Şan zenginliğe tercih edilmeli midir?" Mutlak soruların üç cinsi vardır: istenecek ve kaçınılacak şeye, hakkaniyetli ve hakkaniyetsiz olana, ahlâken güzel ve çirkin olana dair. Karşılaştırmalı soruların ise iki cinsi vardır: biri aynı ve farklı olana, öbürü daha büyük ve daha küçük olana dair. İstenecek ve kaçınılacak şeye dair şöyle: "Zenginlik istenmeli, yoksulluktan kaçınılmalı mıdır?" Hakkaniyetli ve hakkaniyetsiz olana dair: "Kimden haksızlık görmüşsen ondan intikam almak hakkaniyetli midir?" Ahlâken güzel ve çirkin olana dair: "Vatan için ölmek ahlâken güzel midir?" İkiye ayrılan öbür cinsten ise biri aynı ve farklı olana dairdir: "Dost ile dalkavuk, kral ile tiran arasında ne fark vardır?" Öbürü daha büyük ve daha küçük olana dairdir; örneğin belagatin mi yoksa medenî hukuk ilminin mi daha değerli olduğu sorulursa. Bilgiye dair sorular hakkında bu kadar yeter. Geriye eyleme dair sorular kalıyor. Bunların iki cinsi vardır: biri vazifeye, öbürü ruhta bir hareket doğurmaya, onu yatıştırmaya ya da büsbütün ortadan kaldırmaya dairdir. Vazifeye dair olan, örneğin çocuk sahibi olmak gerekip gerekmediği sorulduğunda. Ruhları harekete geçirmeye dair olanlar ise devleti savunmaya, övgüye, şana çağıran teşviklerdir; şikâyetler, kışkırtmalar ve gözyaşı döktüren acındırmalar bu türdendir; bir de kimi zaman öfkeyi söndüren, kimi zaman korkuyu gideren, kimi zaman taşkın sevinci bastıran, kimi zaman kederi silen konuşma. Bu cinsler tezlere dair sorularda bulunduğuna göre, davalara da aktarılır. Sırada hangi yerlerin hangi sorulara uygun olduğunu görmek var. Hepsi çoğu soruya uygundur, ama dediğim gibi bazıları bazılarına, bazıları başkalarına daha elverişlidir. Tahmine en uygun olanlar sebeplerden, sonuçlardan ve eşlik edenlerden alınabilen yerlerdir. Tarife ise tarif etme yöntemi ve bilgisi aittir. Aynı ve farklı olana dair dediğimiz soru da bu cinse komşudur; çünkü bu cins tarifin bir türüdür: inatçılıkla azmin aynı şey olup olmadığı sorulursa, tariflerle karar vermek gerekir. Bu cinsten bir soruya sonrakilerin, öncekilerin ve bağdaşmayanların yerleri uygun düşer; sebeplerden ve sonuçlardan alınanlar da bunlara eklenir. Çünkü şu şeyi o izliyor da bunu izlemiyorsa, ya da şu şeyden o önce geliyor da bundan önce gelmiyorsa, ya da şu şeyle bağdaşmıyor da bununla bağdaşıyorsa, ya da birinin sebebi bu, öbürününki başkaysa, ya da biri bir şeyden, öbürü başka bir şeyden meydana gelmişse: bunlardan herhangi biriyle, sorulan şeyin aynı mı farklı mı olduğu bulunabilir. Bir şeyin nasıl olduğunun sorulduğu üçüncü soru cinsinde, karşılaştırmaya az önce karşılaştırma yerinde sayılanlar girer. İstenecek ve kaçınılacak şeyin sorulduğu cinse ise ruha, bedene ya da dışarıya ait faydalar ve zararlar uygulanır. Aynı biçimde ahlâken güzel ve çirkin olan sorulduğunda, bütün konuşma ruhun iyilerine ya da kötülerine yöneltilmelidir. Hakkaniyetli ve hakkaniyetsiz olan tartışıldığında, hakkaniyetin yerleri toplanacaktır. Bunlar iki biçimde görülür: tabiatta ve kurumda. Tabiatın iki kısmı vardır: kendini korumak ve intikam hakkı. Hakkaniyetin kurumlaşması ise üç kısımdır: biri kanuna dayanır, ikincisi anlaşmaya, üçüncüsü eskilikle pekişmiş örfe. Yine hakkaniyetin üç kısma ayrıldığı söylenir: Biri yukarıdaki tanrılara, ikincisi ölülerin ruhlarına, üçüncüsü insanlara aittir. Birincisine dindarlık, ikincisine kutsallık, üçüncüsüne adalet ve hakkaniyet denir. Tez hakkında yeterince söz edildi; şimdi dava hakkında daha az söz etmek gerekiyor, çünkü pek çok yönü tezle ortaktır. Davaların üç cinsi vardır: mahkeme, danışma ve övgü. Bunların gayeleri hangi yerlerin kullanılacağını kendileri gösterir. Mahkemenin gayesi hukuktur; adı da buradan gelir (ius–iudicium). Hukukun kısımları hakkaniyetinkilerle birlikte açıklandı. Danışmanın gayesi faydadır; onun kısımları da az önce açıklanan, istenecek şeylerin kısımlarıdır.*

PL64.1171

Proprietas sic, In hominemne solum cadat, an etiam, in belluas aegritudo? Divisio et eodem pacto partitio sic, Triane genera bonorum sint? Descriptio, qualis sit avarus, qualis assentator, caeteraque ejusdem generis, in quibus et natura et vita describitur. Cum autem quaeritur quale quid sit, aut simpliciter quaeritur, aut comparate: simpliciter, Expetendane sit gloria? comparate, Praeponendane sit divitiis gloria? Simplicium, tria genera sunt, expetendo fugiendoque, de aequo et iniquo, de honesto et turpi. Comparationum autem duo, unum de eodem et alio alterum de majore et minore. De expetendo et fugiendo hujusmodi: Si expetendae divitiae, si fugienda paupertas. De aequo et iniquo: Aequumne sit ulcisci a quocunque injuriam acceperis? De honesto et turpi: Honestumne sit pro patria mori? Ex altero autem genere quod erat bipartitum, unum est de eodem et alio, ut si quaeratur quid intersit inter amicum et assentatorem, regem et tyrannum. Alterum de majore et minore, ut si quaeratur: Eloquentiane pluris sit, an juris civilis scientia? De cognitionis quae. stiollibus haectenus.. Actionis reliquae sunt, quarum duo sunt genera, unum ad officium, alterum ad motum animi vel gignendum vel sedandum, planeve tollendum. Ad officium sic, cum quaeritur: Suscipiendine sint liberi? Ad movendos animos, cum fiunt cohortationes ad defendendam rempublicam, ad gloriam et ad laudem. Quo ex genere sunt querelae incitationes miserationesque flebiles. Rursusque oratio tum iracundiam restinguens, tum metum eripiens, tum exsultantem laetitiam comprimens, tum aegritudinem abstergens. Haec cum in propositis quaestionibus genera sint, eadem in causas transferuntur. Loci autem qui ad quasque quaestiones accommodati sunt, deinceps est videndum. Omnes illi quidem ad plerasque, sed alii ad alias, ut diximus, aptiores. Ad conjecturam igitur maxime apta quae ex causis, quae ex effectis, quae ex conjunctis sumi possunt. Ad diffinitionem autem pertinet ratio et scientia definiendi; atque huic generi finitimum est illud quod appellari de eodem et altero diximus, quod genus forma quaedam definitionis est. Si enim quaeratur idemne sit pertinacia et perseverantia, definitionibus judicandum est. Loci autem convenient in ejus generis quaestionem, consequentes, antecedentes, repugnantes, adjunctis etiam duobus iis qui sumuntur ex causis et effectis. Nam si hanc rem illa sequitur, hanc non sequitur; aut si huic rei illa antecedit, huic non antecedit; aut si huic rei repugnat, illi non repugnat: aut si huic rei haec, illius alia causa est; aut si ex alio hoc, et ex alio illud effectum est: ex quovis horum id de quo quaeritur, idemne an aliud sit, inveniri potest? Ad tertium genus quaestionis in quo quale sit quaeritur, in comparationem ea cadunt, quae paulo ante in comparationis loco enumerata. in id autem genus in quo de expetendo fugiendoque quaeritur, adhibentur ea quae sunt aut animi, aut corporis, aut externa, vel commoda, vel incommoda. Itemque cum de honesto turpique quaeritur, ad animi bona vel mala omnis dirigenda oratio est; cum autem de aequo et iniquo disseritur, aequitatis loci colliguntur. Hi cernuntur bipartito, et natura, et instituto. Natura partes habet duas, tuitionem sui et ulciscendi jus. Institutio autem aequitatis tripartita est: una pars legitima est, altera conveniens, tertia moris vetustate confirmata. Atque etiam rursus aequitas tripartita dicitur esse: una ad superos deos, altera ad manes, tertia ad homines. pertinere. Prima pietas, secunda sanctitas, tertia justitia atque aequitas nominantur. De proposito satis multa; deinceps de causa pauciora dicenda sunt, pleraque enim sunt ei cum proposito communia. Tria sunt genera causarum, judicii, deliberationis, laudationis; quarum fines ipsi declarant quibus utendum locis sit: nam judicii finis jus est, ex quo etiam nomen. Juris autem partes, tum expositae, cum aequitatis. Deliberandi finis utilitas, cujus hae partes, quae modo expositae rerum

PL64.1171_2*Övgünün gayesi ahlâkî güzelliktir; ondan da daha önce söz edildi. Ama belirli sorular her biri adeta kendine özgü yerlerle donatılır; bunlar suçlama ve savunma diye ikiye ayrılır. Bunlarda şu cinsler ortaya çıkar: suçlayan kişiyi bir fiille itham eder; savunan üç şeyden birini karşı koyar: ya fiilin işlenmediğini, ya işlenmişse başka bir adı olduğunu, ya da hukuka uygun olarak işlendiğini. Bu yüzden birincisine inkâra ya da tahmine dayanan, ikincisine tarife dayanan, üçüncüsüne de, kulağa hoş gelmeyen bir ad olsa da, hukukî denilsin. Bu davalara özgü, açıkladığımız yerlerden alınan deliller hitabet kurallarında anlatılmıştır. Suçlamanın çürütülmesine, yani suçun reddine Yunanca stasis dendiğine göre, Latincede status ("duruş") denilsin; çünkü savunma, karşı koymak için adeta göğüs göğüse geldiği yerde ilk olarak burada durur. Danışma ve övgü konuşmalarında da aynı duruşlar ortaya çıkar. Birinin görüş bildirirken olacak dediği şeylerin olmayacağı çoğu zaman öne sürülür; ya hiç olamayacakları ya da en büyük güçlük olmadan olamayacakları gerekçesiyle. Bu delillendirmede tahmine dayalı duruş ortaya çıkar; ya da fayda, ahlâkî güzellik, hakkaniyet ve bunların zıtları tartışılırken hukuka ya da ada dayalı duruşlar karşımıza çıkar. Aynı şey övgülerde de olur. Çünkü övülen şeyin yapıldığı reddedilebilir; ya da övenin verdiği adı hak etmediği, ya da doğru ve hukuka uygun biçimde yapılmadığı için hiç övülmeye değer olmadığı öne sürülebilir. Caesar benim Cato'ma karşı bu cinslerin hepsini pek utanmazca kullandı. Duruştan doğan çekişmeye Yunanlar krinomenon derler; ben, sana yazdığım için, ona "hakkında dava görülen şey" (qua de re agitur) demeyi uygun buluyorum. Bu "hakkında dava görülen şeyi" içeren şeylere de "kapsayıcılar" denilsin; bunlar savunmanın adeta dayanaklarıdır; ortadan kalkarlarsa savunma kalmaz. Ama anlaşmazlıkları çözerken hiçbir şey kanundan daha sağlam olmaması gerektiğine göre, kanunu yardımcı ve tanık olarak getirmeye çalışmalıyız. Bu konuda adeta yeni duruşlar ortaya çıkar; ama bunlara kanunî tartışmalar denilsin. O zaman kanunun hasmın istediği şeyi değil, başka bir şeyi söylediği savunulur. Bu, yazı iki farklı anlam çıkarılabilecek biçimde çift anlamlı olduğunda olur. Ya da yazıya yazanın iradesi karşı konur ve kelimelerin mi yoksa maksadın mı daha çok geçerli olması gerektiği sorulur. Ya da kanuna ona aykırı bir kanun karşı getirilir.*

PL64.1171_2

expetendarum. Laudationis finis honestas, de qua item est ante dictum. Sed definitae quaestiones a suis quaeque locis quasi propriis instituuntur, in accusationem, defensionemque partitae. In quibus existunt haec genera, ut, accusator personam arguat facti, defensor aliquid opponat de tribus, aut non esse factum, aut si sit factum, aliud ejus facti nomen esse, aut jure esse factum. Itaque aut inficialis aut conjecturalis prima appelletur, definitiva altera; tertia, quamvis molestum nomen hoc. sit, juridicialis vocetur. Harum causarum propria argumenta ex his sumpta locis quos exposuimus in praeceptis oratoriis explicata sunt. Refutatio autem accusationis in qua est depulsio criminis, quoniam graece dicitur, latine appelletur status, in quo primum insistit quasi ad repugnandum congressa defensio. Atque etiam in deliberationibus et laudationibus iidem existunt status. Nam et negantur saepe ea futura quae ab aliquo in sententia dicta sunt fore, si aut omnino fieri non possunt, aut sine summa difficultate non possunt. In qua argumentatione status conjecturalis existit. At cum aliquid de utilitate, honestate, aequitate disseritur, deque his rebus quae his. contrariae, incurrunt status aut juris, aut nominis; quod idem contingit in laudationibus: nam aut id factum esse quod laudatur negari potest, aut non eo nomine afficiendum quo laudator affecerit, aut omnino non esse laudabile quod non recte, non jure factum sit. Quibus omnibus generibus usus est nimis impudenter Caesar contra Catonem meum. Sed quae ex statu contentio efficitur, eam Graeci vocant, mihi placet id, quoniam quidem ad te scribo, qua de re agitur, vocari. Quibus autem hoc qua de re agitur, continetur, haec continentia vocentur quasi firmamenta defensionis, quibus sublatis defensio nulla sit. Sed quoniam lege firmius in controversiis disceptandis esse nihil debet, danda est opera ut legem adjutricem et testem adhibeamus. In qua re alii quasi status existunt novi, qui appellantur legitimae disceptationes. Tum enim defenditur non id lege dici quod adversarius velit, sed aliud. Id autem contingit cum scriptum ambiguum est, et duae differentes sententiae accipi possunt. Tum opponitur scripto voluntas scriptoris, ut quaeratur verbane - plus an sententia valere debeat. Tum legi lex contraria - affertur: ita sunt tria genera quae controversiam in omni scripto facere possunt, ambiguum, discre-

PL64.1173*Her yazılı metinde anlaşmazlık doğurabilecek üç cins bunlardır: çift anlamlılık, yazı ile irade arasındaki uyuşmazlık ve birbirine aykırı yazılar. Artık şu açıktır: aynı anlaşmazlıklar kanunlarda olduğu kadar vasiyetlerde, sözleşmelerde ve yazıya dayanan öbür işlerde de çıkabilir. Bunların işlenişi başka kitaplarda açıklanmıştır. Yalnız bütün konuşmalar değil, konuşmanın kısımları da aynı yerlerle desteklenir; kimi kendine özgü, kimi ortak yerlerle. Örneğin girişlerde, dinleyenlerin iyi niyetli, öğrenmeye açık ve dikkatli olmaları kendine özgü yerlerle sağlanmalıdır. Aynı biçimde anlatımlar da kendi gayelerine yönelmelidir; yani açık, kısa, belirgin, inanılır, ölçülü ve vakarlı olmalıdır. Bunlar bütün konuşmada bulunmalıysa da daha çok anlatıma özgüdür. Anlatımı izleyen inandırma kısmı ise ikna yoluyla sağlandığından, iknada en etkili yerlerin hangileri olduğu, hitabetin bütün yöntemini ele alan kitaplarda söylendi. Sonuç kısmı ise başka bazı şeyleri, en çok da büyütmeyi içerir. Büyütmenin etkisi şu olmalıdır: ruhlar ya coşturulmalı ya da yatıştırılmalı; ruhlar önceden böyle bir hâle girmişse de, konuşma onların hareketini ya artırmalı ya da dindirmelidir. Acımanın, öfkenin, nefretin, kıskançlığın ve ruhun öbür hâllerinin kabardığı bu türe dair kurallar başka kitaplarda verilmiştir; dilediğinde onları benimle okuyabilirsin. Ama senin istediğini sezdiğim şey bakımından, isteğin fazlasıyla karşılanmış olmalı. Her yöntemde delil bulmaya ilişkin hiçbir şeyi atlamamak için senin istediğinden fazlasını kapsadım. Cömert satıcıların çoğu zaman yaptığını yaptım: onlar bir evi ya da araziyi, sökülüp kesilmiş şeyler kendilerinde kalmak üzere satsalar bile, süs için uygun ve yerinde konmuş görünen bir şeyi alıcıya yine de bırakırlar. Ben de sana adeta mancipatio ile vermekle yükümlü olduğum şeye, borçlu olmadığım bazı süsler eklemek istedim.*

PL64.1173

pantia scripti el voluntatis, scriptura contrarza. In hoc, perspicuum est, MOM magis in legibus quam in testamentis, in stipulationibus, in reliquis quae ex scripto aguntur, posse controversias easdem existere. Horum tractationes in aliis libris explicantur. Nec solum perpetuae actiones, sed etiam partes orationis iisdem locis adjuvantur, partim propriis, partim communibus, ut in principiis, quibus ut benevoli, ut dociles, ut attenti sint qui audiant, efficiendum est propriis locis. Itemque narrationes ut ad suos fines spectent, ut planae sint, ut breves, ut evidentes, ut credibiles, ut moderatae, utcum dignitate. Quae quanquam in tota oratione esse debent, magis tamen sunt propria narrandi. Quae autem sequitur narrationem fides, ea per suadendo quoniam efficitur, qui ad persuadendum loci maxime valeant, dictum est in his in quibus de omni ratione dicendi diximus. Peroratio autem et alia quaedam habet, et maxime amplificationem, cujus effectus hic debet esse, ut aut perturbentur animi aut tranquillentur, et si ita jam affecti ante sint, aut augeat eorum motus aut sedet oratio. Huic generi in quo et misericordia, et iracundia, et odium, et invidia, et caeterae animi affectiones perturbantur, praecepta suppeditantur aliis libris, quos poteris mecum legere cum voles. Ad id autem quod te velle senseram cumulate satis factum esse debet voluntati tuae. Nam ne praeterirem aliquid quod ad argumentum ina omni ratione reperiendum pertineret, plura quam a te desiderata erant, sum complexus, fecique quod saepe liberales venditores solent, ut cum aedes, fundumve vendiderint, rutis caesis receptis, concedant tamen aliquid emptori, quod ornandi causa apte et loco positum esse videatur. Sic ubi nos ad id quod quasi mancipi dare debuimus, ornamenta quaedam voluimus non debita accedere.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…