Kavram
Iniuria
- Yunanca
- ἀδικία (adikia); ἀδίκημα (adikēma)
- Latince
- iniuria
- Almanca
- Unrecht
- Fransızca
- injustice, tort
- İngilizce
- injury, wrong
- Türkçe
- haksızlık
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte iniuria hakka aykırı her türlü iş, kötü muamele, hakaret; hukukta şahsa karşı işlenen bir haksız fiildir. Cicero'da iustitia'nın ilk vazifesi "kimseye zarar vermemek"tir (ne cui quis noceat, De off. 1.20), iniuria da adaletin zıddıdır (De off. 1.23: işleyerek ya da engellemeyerek yapılan haksızlık). Stoacı Seneca terimi ahlâk psikolojisine taşır: haksızlık, kurbanın gerçek bir iyisini elinden almayı amaçlar; bilgenin tek iyisi fazilet, tek kötüsü ahlâkî çirkinlik olduğundan, haksızlık ona ulaşamaz. Yapanın haksızlık etmiş olması (kastı) ile çekenin haksızlığa uğramış olması ayrılır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Haksızlık etmek haksızlığa uğramaktan kötüdür (Gorgias) | dike |
| MÖ 44 | Cicero | Adaletin zıddı; etkin ve edilgin haksızlık | Cicero, De officiis I |
| MS 1. yy | Seneca | Bilgeye haksızlık dokunmaz; haksızlık–hakaret ayrımı | Seneca, De constantia sapientis |
| MS 1. yy | Seneca | Öfkenin kaynağı: "haksızlığa uğradım" kanaati (species iniuriae) | Seneca, De ira |
Dönüşüm: hukukî bir suç tipinden, Stoacılıkta yalnız kanaatte var olan bir zarara; "haksızlığa uğramak" dış dünyadan iç yargıya çekilir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀδικία (adikia), ἀδίκημα (adikēma) | dikē'nin yokluğu; tek tek haksız iş adikēma (dike). |
| Latince | iniuria | in- (olumsuzluk) + ius "hak, hukuk": "hakka aykırı olan". Roma hukukunda belli bir suç tipidir (actio iniuriarum: bedene, şerefe, itibara saldırı). Seneca'da birine kötülük etme kastıyla yapılan ve onu bir şeyden eksilten iş; daha hafif olan contumelia'dan ayrılır (De const. 5.1). Zarf iniuria "haksız yere". |
| Almanca / Fransızca | Unrecht / injustice, tort | |
| İngilizce | injury, wrong |
Türkçe karşılığı
haksızlık. zulüm: fazla ağır, iktidar ilişkisini öne çıkarır. haksız muamele: uzun. hukuka aykırılık: Roma hukukundaki teknik anlamı verir ama felsefî bağlamda kurudur. zarar: damnum, detrimentum için ayrıldı; Seneca'nın tezi zaten haksızlığın bilgeye zarar veremediğidir. Tercih: haksızlık ("haksızlığa uğramak" iniuriam accipere, "haksızlık etmek" iniuriam facere).
"Haksızlık" Türkçede hem yapılan işi hem de uğranılan durumu anlatır; Latincedeki facere / accipere ayrımını fiillerle korur. Kelimenin Türkçedeki duygusal yükü ("haksızlığa uğradım" yakınması) Seneca'nın hedef aldığı şeydir: ona göre bilge haksızlığa uğramaz, çünkü haksızlığın alabileceği hiçbir şey onun değildir.
Atıf ve kaynak notu
iniuria Roma hukukunun kendi terimidir; Seneca onu Yunanca bir terimin çevirisi olarak değil, okurunun hukuk dilinden bildiği kelime olarak kullanır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: haksızlık, haksızlığın, haksızlığa, haksızlıktır, haksızlıklarına, haksızlıktan
Metinlerde işaretlendiği yerler
28 yer · 28 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Bilgenin Sarsılmazlığı Üzerine2.1
- Seneca, Öfke Üzerine1.2.3
- Seneca, Marcia'ya Teselli5.1
- Seneca, Mutlu Hayat Üzerine10.3
- Seneca, Ruh Huzuru Üzerine8.9
- Seneca, Polybius'a Teselli2
- Seneca, Annesi Helvia'ya Teselli2.3
- Seneca, Merhamet Üzerine1.1.8
- Seneca, İyilikler Üzerine1.1.8
- Seneca, Tabiat Meseleleri3.pr
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları2.18.6
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.3.14
- Augustinus, Hür İrade Üzerine11
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine30
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine6
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_7
- Augustinus, Yalan Üzerine14
- Augustinus, Tanrı Devleti1.6
- Augustinus, Yalana Karşı22
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M4
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.413
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1171
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler5.26
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.1_2
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.29_2
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)2_4
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları27
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları187