Seneca
Bilgenin Sarsılmazlığı Üzerine
De constantia sapientis
1.1Serenus, Stoacılarla bilgelik iddiasındaki öbür okullar arasında kadınlarla erkekler arasındaki kadar fark olduğunu söylesem yerinde bir söz etmiş olurum: her iki topluluk da hayatın ortaklığına aynı ölçüde katkıda bulunur, ama biri boyun eğmek, öbürü buyurmak için doğmuştur. Öbür bilgeler, hasta bedenlere bakan ev hekimleri, aile hekimleri gibi, yumuşak ve tatlı dille, en iyi ve en çabuk yoldan değil, hastanın izin verdiği yoldan tedavi ederler. Stoacılar ise erkekçe bir yola girmişlerdir; bu yolun ona girenlere hoş görünmesini dert etmezler, dertleri bizi bir an önce kurtarıp o yüksek doruğa çıkarmasıdır; o doruk her mızrak menzilinin öylesine dışında yükselir ki talihin üstüne çıkar.
Tantum inter Stoicos, Serene, et ceteros sapientiam professos interesse quantum inter feminas et mares non inmerito dixerim, cum utraque turba ad uitae societatem tantundem conferat, sed altera pars ad obsequendum, altera imperio nata sit. Ceteri sapientes molliter et blande, ut fere domestici et familiares medici aegris corporibus, non qua optimum et celerrimum est medentur sed qua licet: Stoici uirilem ingressi uiam non ut amoena ineuntibus uideatur curae habent, sed ut quam primum nos eripiat et in illum editum uerticem educat qui adeo extra omnem teli iactum surrexit ut supra fortunam emineat.
1.2"Ama bizi çağırdığınız yerler sarp ve engebeli." Ne yani, yüksek bir yere düz yoldan mı çıkılır? Üstelik bazılarının sandığı kadar dik de değildir. Yalnız ilk kısmında kayalar, uçurumlar vardır, geçit vermeyecek gibi görünür; nitekim uzaktan bakana çoğu şey sarp ve birbirine bitişik görünür, çünkü uzaklık gözü aldatır. Sonra yaklaştıkça, gözün yanılgısının tek bir kütle hâlinde topladığı şeyler yavaş yavaş açılır ve uzaktan uçurum gibi görünenler yumuşak bir yokuşa döner.
'At ardua per quae uocamur et confragosa sunt.' Quid enim? plano aditur excelsum? Sed ne tam abrupta quidem sunt quam quidam putant. Prima tantum pars saxa rupesque habet et inuii speciem, sicut pleraque ex longinquo speculantibus abscisa et conexa uideri solent, cum aciem longinquitas fallat, deinde propius adeuntibus eadem illa quae in unum congesserat error oculorum paulatim adaperiuntur, tum illis quae praecipitia ex interuallo apparebant redit lene fastigium.
1.3Geçenlerde Marcus Cato'dan söz açılınca, adaletsizliğe tahammülü olmayan biri olarak, Cato'yu çağının pek anlamadığına, Pompeiusların ve Caesarların üstüne yükselen bu adamı Vatiniusların altına koyduğuna öfkeleniyordun. Bir kanuna karşı söz alacakken forumda togasının üstünden çekilip alınması, kürsüden Fabius Kemeri'ne kadar kışkırtıcı bir hizbin ellerinde elden ele geçirilip çirkin sözlere, tükürüklere ve çılgın kalabalığın bütün öteki hakaretlerine katlanmak zorunda kalması sana yakışıksız görünüyordu.
Nuper cum incidisset mentio M. Catonis, indigne ferebas, sicut es iniquitatis inpatiens, quod Catonem aetas sua parum intellexisset, quod supra Pompeios et Caesares surgentem infra Vatinios posuisset, et tibi indignum uidebatur quod illi dissuasuro legem toga in foro esset erepta quodque a rostris usque ad arcum Fabianum per seditiosae factionis manus traditus uoces inprobas et sputa et omnis alias insanae multitudinis contumelias pertulisset.
2.1Bunun üzerine sana, devlet adına üzülmekte haklı olduğunu söyledim; çünkü bir yanda Publius Clodius, bir yanda Vatinius ve en kötü kim varsa devleti satışa çıkarıyordu; kör bir arzuya kapılmışlardı, satarken kendilerinin de satıldığını anlamıyorlardı. Cato'nun kendisi için ise kaygılanmamanı söyledim: çünkü hiçbir bilge ne haksızlığa ne de hakarete uğrayabilir; ölümsüz tanrılar da bize Cato'yu, eski çağlara verdikleri Odysseus'la Herakles'ten daha güvenilir bir bilge insan örneği olarak vermişti. Bizim Stoacılar bu ikisini bilge ilan etmişlerdir: zahmetlere yenilmeyen, hazzı küçümseyen, bütün korkuları yenen insanlar diye.
Tum ego respondi habere te quod rei publicae nomine mouereris, quam hinc P. Clodius, hinc Vatinius ac pessimus quisque uenundabat et caeca cupiditate correpti non intellegebant se dum uendunt et uenire: pro ipso quidem Catone securum te esse iussi; nullam enim sapientem nec iniuriam accipere nec contumeliam posse, Catonem autem certius exemplar sapientis uiri nobis deos inmortalis dedisse quam Vlixem et Herculem prioribus saeculis. Hos enim Stoici nostri sapientes pronuntiauerunt, inuictos laboribus et contemptores uoluptatis et uictores omnium terrorum.
2.2Cato, peşine düşmek avcıya, köylüye düşen yabani hayvanlarla boğuşmadı; canavarları ateşle, demirle kovalamadı; göğün tek bir adamın omuzlarına dayandığına inanılabilecek zamanlara da rastlamadı. Eski saflık çoktan silkinip atılmış, çağ kurnazlığın doruğuna varmışken o, çok biçimli bir kötülük olan makam hırsıyla ve bütün dünya üçe bölünse bile doyurulamayan sınırsız iktidar arzusuyla boğuştu. Yozlaşan, kendi ağırlığıyla dibe batan bir şehrin kusurlarına karşı tek başına durdu ve yıkılan devleti, tek bir elle ne kadar geri tutulabilirse o kadar tuttu; sonunda kendisi de sürüklenince, uzun süre ayakta tuttuğu yıkıma yoldaş oldu ve ayrılması günah olan iki şey birlikte söndü: çünkü ne Cato özgürlükten sonra yaşadı ne de özgürlük Cato'dan sonra.
Cato non cum feris manus contulit, quas consectari uenatoris agrestisque est, nec monstra igne ac ferro persecutus est, nec in ea tempora incidit quibus credi posset caelum umeris unius inniti: excussa iam antiqua credulitate et saeculo ad summam perducto sollertiam cum ambitu congressus, multiformi malo, et cum potentiae inmensa cupiditate, quam totus orbis in tres diuisus satiare non poterat, aduersus uitia ciuitatis degenerantis et pessum sua mole sidentis stetit solus et cadentem rem publicam, quantum modo una retrahi manu poterat, tenuit, donec abstractus comitem se diu sustentatae ruinae dedit simulque extincta sunt quae nefas erat diuidi; neque enim Cato post libertatem uixit nec libertas post Catonem.
2.3Halk ondan pretörlüğü ya da togasını aldı, o kutsal başa ağzının pisliklerini saçtı diye, halkın ona bir haksızlık edebildiğini mi sanıyorsun? Bilge güvendedir; ona ne haksızlık dokunabilir ne hakaret.
Huic tu putas iniuriam fieri potuisse a populo quod aut praeturam illi detraxit aut togam, quod sacrum illud caput purgamentis oris adspersit? Tutus est sapiens nec ulla adfici aut iniuria aut contumelia potest.
3.1Gönlünün tutuşup köpürdüğünü görür gibiyim; bağırmaya hazırlanıyorsun: "İşte öğütlerinizin itibarını düşüren şeyler bunlar! Büyük şeyler vaat ediyorsunuz; dilenemeyecek, inanılması hiç mümkün olmayan şeyler. Sonra o büyük laflardan sonra, bilgenin yoksul olmadığını söylediğiniz hâlde, onun çoğu zaman uşaktan, çatıdan, yiyecekten yoksun kaldığını inkâr etmiyorsunuz; bilgenin delirmediğini söylediğiniz hâlde, aklının gidip geldiğini, pek de aklı başında olmayan sözler söylediğini ve hastalığın şiddeti neye zorlarsa ona kalkıştığını inkâr etmiyorsunuz; bilgenin köle olmadığını söylediğiniz hâlde, onun satılacağını, buyrulanı yapacağını, efendisine köle hizmeti göreceğini de yadsımıyorsunuz. Böylece kaşınızı havaya dikip yalnız şeylerin adlarını değiştirerek öbürlerinin indiği yere iniyorsunuz.
Videor mihi intueri animum tuum incensum et efferuescentem, paras adclamare: 'haec sunt quae auctoritatem praeceptis uestris detrahant. Magna promittitis et quae ne optari quidem, nedum credi possint. Deinde ingentia locuti cum pauperem negastis esse sapientem, non negatis solere illi et seruum et tectum et cibum deesse; cum sapientem negastis insanire, non negatis et alienari et parum sana uerba emittere et quidquid uis morbi cogit audere; cum sapientem negastis seruum esse, idem non itis infitias et ueniturum et imperata facturum et domino suo seruilia praestaturum ministeria: ita sublato alte supercilio in eadem quae ceteri descenditis mutatis rerum nominibus.
3.2Bu yüzden, bilgenin ne haksızlığa ne de hakarete uğrayacağı sözünde de, ilk bakışta güzel ve görkemli olan bu sözde de böyle bir şey olduğundan şüpheleniyorum. Bilgeyi öfkelenmenin dışına mı koyduğun, yoksa haksızlığın dışına mı, bu ikisi arasında büyük fark vardır. Onun haksızlığa sükûnetle katlanacağını söylüyorsan, hiçbir ayrıcalığı yok demektir: ona nasip olan bayağı bir şeydir, haksızlıkların sürekliliğinin kendisinden öğrenilen bir şeydir, yani katlanmadır. Ama haksızlığa uğramayacağını, yani kimsenin ona haksızlık etmeye kalkışmayacağını söylüyorsan, bütün işlerimi bırakıp Stoacı oluyorum."
Tale itaque aliquid et in hoc esse suspicor, quod prima specie pulchrum atque magnificum est, nec iniuriam nec contumeliam accepturum esse sapientem. Multum autem interest utrum sapientem extra indignationem an extra iniuriam ponas. Nam si dicis illum aequo animo laturum, nullum habet priuilegium, contigit illi res uulgaris et quae discitur ipsa iniuriarum adsiduitate, patientia; si negas accepturum iniuriam, id est neminem illi temptaturum facere, omnibus relictis negotiis Stoicus fio.'
3.3Ben ise bilgeyi sözlerin hayalî bir şerefiyle süslemeye değil, onu hiçbir haksızlığa izin verilmeyen bir yere koymaya karar verdim. "Ne yani? Ona sataşan, onu deneyen kimse olmayacak mı?" Şeylerin tabiatında, ona el uzatacak bir saygısız bulunmayacak kadar kutsal hiçbir şey yoktur; ama kendilerinden çok yukarıya konmuş bir büyüklüğe, ona dokunamayacak oldukları hâlde saldıranlar çıkıyor diye tanrısal şeyler daha alçakta durmaz. Yaralanamaz olan, vurulmayan değil, zarar görmeyendir: bilgeyi sana bu nişanla tanıtacağım.
Ego uero sapientem non imaginario honore uerborum exornare constitui, sed eo loco ponere quo nulla permittatur iniuria. 'Quid ergo? nemo erit qui lacessat, qui temptet?' Nihil in rerum natura tam sacrum est quod sacrilegum non inueniat, sed non ideo diuina minus in sublimi sunt si existunt qui magnitudinem multum ultra se positam non tacturi adpetant; inuulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur: ex hac tibi nota sapientem exhibebo.
3.4Yenilmeyen gücün, kimsenin sataşmadığı güçten daha sağlam olduğundan şüphe edilebilir mi? Denenmemiş güç şüphelidir; bütün saldırıları geri püskürten sağlamlık ise haklı olarak en sağlam sayılır. Bunun gibi bil ki bilge, hiçbir haksızlık ona zarar vermiyorsa, ona hiç haksızlık edilmemesinden daha üstün bir tabiattadır; ben de yiğit adam diye, gevşek halklar arasında besili bir rahatlık içinde yaşayanı değil, savaşların boyun eğdiremediği, üstüne gelen düşman gücünün korkutamadığı kişiyi anarım.
Numquid dubium est quin certius robur sit quod non uincitur quam quod non lacessitur, cum dubiae sint uires inexpertae, at merito certissima firmitas habeatur quae omnis incursus respuit? Sic tu sapientem melioris scito esse naturae, si nulla illi iniuria nocet, quam si nulla fit; et illum fortem uirum dicam quem bella non subigunt nec admota uis hostilis exterret, non cui pingue otium est inter desides populos.
3.5Öyleyse diyorum ki bilge hiçbir haksızlığa açık değildir; bu yüzden ona kaç mızrak atıldığının önemi yoktur, çünkü hiçbiri ona işlemez. Bazı taşların sertliği demire nasıl dayanırsa, elmas nasıl kesilemez, yontulamaz, aşındırılamaz da kendisine çarpanları tersine körletirse; bazı şeyler nasıl ateşte yanıp tükenmez de alevle sarıldıkları hâlde sertliklerini ve hâllerini korursa; açık denize uzanan bazı kayalıklar nasıl denizi parçalar da bunca çağdır dövüldükleri hâlde üzerlerinde hiçbir hırpalanma izi taşımazsa, bilgenin ruhu da öyle sağlamdır ve öyle bir güç toplamıştır ki saydığım şeyler kadar haksızlıktan güvendedir.
Hoc igitur dico, sapientem nulli esse iniuriae obnoxium; itaque non refert quam multa in illum coiciantur tela, cum sit nulli penetrabilis. Quomodo quorundam lapidum inexpugnabilis ferro duritia est nec secari adamas aut caedi uel deteri potest sed incurrentia ultro retundit, quemadmodum quaedam non possunt igne consumi sed flamma circumfusa rigorem suum habitumque conseruant, quemadmodum proiecti quidam in altum scopuli mare frangunt nec ipsi ulla saeuitiae uestigia tot uerberati saeculis ostentant, ita sapientis animus solidus est et id roboris collegit ut tam tutus sit ab iniuria quam illa quae rettuli.
4.1"Ne yani? Bilgeye haksızlık etmeye kalkışan kimse olmayacak mı?" Kalkışacak, ama o haksızlık ona ulaşmayacak; çünkü bilge aşağıdakilerin temasından o kadar uzaklaşmıştır ki hiçbir zararlı güç gücünü ona kadar ulaştıramaz. Hem buyruk sahibi olarak yükselmiş hem de kendilerine kul olanların desteğiyle kuvvetlenmiş güçlüler ona zarar vermeye yeltendiklerinde bile bütün saldırıları bilgeliğe varmadan tükenir; tıpkı yay kirişiyle ya da mancınıkla yukarı fırlatılan şeylerin gözden kaybolacak kadar yükseldikleri hâlde yine de göğe varmadan geri dönmesi gibi.
'Quid ergo? non erit aliquis qui sapienti facere temptet iniuriam?' Temptabit, sed non peruenturam ad eum; maiore enim interuallo a contactu inferiorum abductus est quam ut ulla uis noxia usque ad illum uires suas perferat. Etiam cum potentes, et imperio editi et consensu seruientium ualidi, nocere intendent, tam citra sapientiam omnes eorum impetus deficient quam quae neruo tormentisue in altum exprimuntur, cum extra uisum exilierint, citra caelum tamen flectuntur.
4.2Ne dersin, o ahmak kral okların çokluğuyla günü karartırken tek bir okun güneşe değdiğini, ya da derinlere zincirler salınınca Neptunus'a dokunulabildiğini mi sanıyorsun? Gökteki şeyler insan ellerinden nasıl kaçarsa, tapınakları yıkanlar, heykelleri eritenler tanrısallığa nasıl hiçbir zarar veremezse, bilgeye karşı küstahça, saldırganca, kibirle yapılan her şey de öyle boşuna denenmiş olur.
Quid? tu putas tum, cum stolidus ille rex multitudine telorum diem obscuraret, ullam sagittam in solem incidisse aut demissis in profundum catenis Neptunum potuisse contingi? Vt caelestia humanas manus effugiunt et ab his qui templa diruunt ac simulacra conflant nihil diuinitati nocetur, ita quidquid fit in sapientem proterue, petulanter, superbe, frustra temptatur.
4.3"Ama hiç kimsenin bunu yapmak istememesi daha iyi olurdu." İnsan soyu için zor bir şey diliyorsun: suçsuzluk. Hem bunun yapılmaması, yapacak olanların yararınadır; yapılsa bile ondan etkilenmeyecek olanın değil. Hatta bilmem, sataşmalar arasındaki sükûnet bilgeliğin gücünü daha iyi göstermez mi? Tıpkı silahça ve askerce güçlü bir komutanın en büyük kanıtının, düşman toprağında kaygısız ve güvende olması gibi.
'At satius erat neminem esse qui facere uellet.' Rem difficilem optas humano generi, innocentiam; et non fieri eorum interest qui facturi sunt, non eius qui pati ne si fiat quidem potest. Immo nescio an magis uires sapientiae ostendat tranquillitas inter lacessentia, sicut maximum argumentum est imperatoris armis uirisque pollentis tuta securitas in hostium terra.
5.1Serenus, istersen haksızlığı hakaretten ayıralım. Birincisi tabiatça daha ağırdır; ikincisi daha hafiftir ve yalnız alıngan kişilere ağır gelir: insanlar onunla zarar görmez, kırılırlar. Ama ruhların gevşekliği ve boşluğu o kadar büyüktür ki bazıları bundan daha acı bir şey olmadığını düşünür; kırbaçla dövülmeyi tokat yemeye yeğleyen, ölümü ve dayağı aşağılayıcı sözlerden daha katlanılabilir sayan köle bulursun.
Diuidamus, si tibi uidetur, Serene, iniuriam a contumelia. Prior illa natura grauior est, haec leuior et tantum delicatis grauis, qua non laeduntur homines sed offenduntur. Tanta est tamen animorum dissolutio et uanitas ut quidam nihil acerbius putent; sic inuenies seruum qui flagellis quam colaphis caedi malit et qui mortem ac uerbera tolerabiliora credat quam contumeliosa uerba.
5.2O kadar saçmalığa varmışızdır ki yalnız acıdan değil, acı verdiği kanaatinden de üzülürüz; çocuklar gibiyiz: onları bir gölge, maskelerin çirkinliği, çarpıtılmış bir yüz korkutur; kulağa hoş gelmeyen adlar, parmak işaretleri ve sağı solu görmeyen bir yanılgının ani itkisiyle kaçtıkları başka şeyler onları ağlatır.
Ad tantas ineptias peruentum est ut non dolore tantum sed doloris opinione uexemur, more puerorum, quibus metum incutit umbra et personarum deformitas et deprauata facies, lacrimas uero euocant nomina parum grata auribus et digitorum motus et alia quae impetu quodam erroris inprouidi refugiunt.
5.3Haksızlığın amacı birini bir kötülüğe uğratmaktır; oysa bilgelik kötülüğe yer bırakmaz (çünkü bilgelik için tek kötülük çirkinliktir, o da faziletin ve ahlâken güzel olanın bulunduğu yere giremez). Öyleyse kötülük olmadan haksızlık olmuyorsa, çirkin olandan başka kötülük yoksa, çirkin olan da ahlâken güzel olanla dolu kişiye ulaşamıyorsa, haksızlık bilgeye ulaşmaz. Çünkü haksızlık bir kötülüğe katlanmaksa, bilge de hiçbir kötülüğe katlanmıyorsa, hiçbir haksızlık bilgeye dokunmaz.
Iniuria propositum hoc habet, aliquem malo adficere; malo autem sapientia non relinquit locum (unum enim illi malum est turpitudo, quae intrare eo ubi iam uirtus honestumque est non potest); ergo, si iniuria sine malo nulla est, malum nisi turpe nullum est, turpe autem ad honestis occupatum peruenire non potest, iniuria ad sapientem non peruenit. Nam si iniuria alicuius mali patientia est, sapiens autem nullius mali est patiens, nulla ad sapientem iniuria pertinet.
5.4Her haksızlık, saldırdığı kişiyi bir şeyden eksiltir; kimse ya itibarında ya bedeninde ya da dışımızdaki şeylerde bir kayba uğramadan haksızlığa uğrayamaz. Oysa bilge hiçbir şey kaybedemez: her şeyi kendi içine koymuştur, talihe hiçbir şey emanet etmez, iyiliklerini sağlam bir yerde tutar, fazilete kanaat eder; fazilet de rastlantıya bağlı şeylere muhtaç değildir, bu yüzden ne artabilir ne azalabilir. Çünkü en yükseğe varmış şeylerde artmaya yer kalmaz; talih de verdiğinden başkasını alamaz. Fazileti ise vermez, bu yüzden geri de almaz: fazilet özgürdür, dokunulmazdır, kıpırdamaz, sarsılmaz; rastlantılara karşı öyle pişmiştir ki yenilmesi şöyle dursun, eğilmesi bile mümkün değildir; korkunç şeylerin dizildiği gösterişe gözlerini kırpmadan bakar; ona sert şeyler de gösterilse, iç açıcı şeyler de, yüzünde hiçbir şey değişmez.
Omnis iniuria deminutio eius est in quem incurrit, nec potest quisquam iniuriam accipere sine aliquo detrimento uel dignitatis uel corporis uel rerum extra nos positarum. Sapiens autem nihil perdere potest; omnia in se reposuit, nihil fortunae credit, bona sua in solido habet contentus uirtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest; nam et in summum perducta incrementi non habent locum et nihil eripit fortuna nisi quod dedit; uirtutem autem non dat, ideo nec detrahit: libera est, inuiolabilis, inmota, inconcussa, sic contra casus indurata ut ne inclinari quidem, nedum uinci possit; aduersus apparatus terribilium rectos oculos tenet, nihil ex uultu mutat siue illi dura siue secunda ostentantur.
5.5Bu yüzden, kaybolduğunu hissedeceği hiçbir şeyi kaybetmeyecektir; çünkü yalnız faziletin sahibidir, ondan da asla sürülüp çıkarılamaz; ötekileri ödünç kullanır: başkasına ait bir şeyin kaybından kim üzülür? Haksızlık bilgeye ait şeylerden hiçbirine zarar veremiyorsa, çünkü onlar fazileti sağ kaldıkça sağ kalır, bilgeye haksızlık edilemez.
Itaque nihil perdet quod perire sensurus sit; unius enim in possessione uirtutis est, ex qua depelli numquam potest, ceteris precario utitur: quis autem iactura mouetur alieni? Quodsi iniuria nihil laedere potest ex his quae propria sapientis sunt, quia ⟦salua⟧ uirtute sua salua sunt, iniuria sapienti non potest fieri.
5.6Lakabı Poliorketes ("Şehir Kuşatan") olan Demetrios Megara'yı almıştı. Filozof Stilpon'a bir şey kaybedip kaybetmediğini sorduğunda, "Hiçbir şey," dedi, "her şeyim yanımda." Oysa malı mülkü yağmalanmış, kızlarını düşman kaçırmış, yurdu yabancı egemenliğine girmişti; bu soruyu da ona galip ordunun silahlarıyla çevrili kral yüksekçe bir yerden üst üste soruyordu.
Megaram Demetrius ceperat, cui cognomen Poliorcetes fuit. Ab hoc Stilbon philosophus interrogatus num aliquid perdidisset, 'nihil,' inquit 'omnia mea mecum sunt.' Atqui et patrimonium eius in praedam cesserat et filias rapuerat hostis et patria in alienam dicionem peruenerat et ipsum rex circumfusus uictoris exercitus armis ex superiore loco rogitabat.
5.7Ama o, kralın elinden zaferini çekip aldı ve şehir düşmüş olduğu hâlde yalnız yenilmemiş değil, hiçbir zarara da uğramamış olduğunu gösterdi; çünkü gerçek iyilikleri yanındaydı, onlara el konamazdı; dağıtılıp yağmalanarak götürülen şeyleri ise kendisine ait saymıyor, dışarıdan gelmiş ve talihin bir işaretine uyan şeyler sayıyordu. Bu yüzden onları kendi malıymış gibi sevmemişti; çünkü dışarıdan akıp gelen her şeye sahip olmak kaygan ve belirsizdir.
At ille uictoriam illi excussit et se urbe capta non inuictum tantum sed indemnem esse testatus est; habebat enim uera secum bona, in quae non est manus iniectio, at quae dissipata et direpta ferebantur non iudicabat sua, sed aduenticia et nutum fortunae sequentia. Ideo ut non propria dilexerat; omnium enim extrinsecus adfluentium lubrica et incerta possessio est.
6.1Şimdi düşün: savaşın, düşmanın ve şehirleri yerle bir etme sanatında seçkin bir ustalık ilan etmiş o adamın ondan hiçbir şey koparamadığı birine bir hırsız, bir iftiracı, haddini bilmez bir komşu ya da çocuksuz ihtiyarlığının gücüyle miras avcılarına hükmeden bir zengin haksızlık edebilir mi?
Cogita nunc an huic fur aut calumniator aut uicinus inpotens aut diues aliquis regnum orbae senectutis exercens facere iniuriam possit, cui bellum et hostis et ille egregiam artem quassandarum urbium professus eripere nihil potuit.
6.2Her yanda parlayan kılıçlar ve yağmaya dalmış askerlerin gürültüsü arasında, alevlerin, kanın, saldırıya uğrayan şehrin kırımının ortasında, tanrılarının üstüne çöken tapınakların gürültüsü içinde tek bir adam barış içindeydi. Bu yüzden bu sözü cüretli bir vaat saymana gerek yok; sana yeterince güven veremiyorsam, bir kefil göstereceğim. Çünkü bir insanda bu kadar sağlamlığın, bu kadar büyük bir ruh yüceliğinin bulunabileceğine pek inanmıyorsun; ama işte biri ortaya çıkıyor ve şöyle diyor:
Inter micantis ubique gladios et militarem in rapina tumultum, inter flammas et sanguinem stragemque inpulsae ciuitatis, inter fragorem templorum super deos suos cadentium uni homini pax fuit. Non est itaque quod audax iudices promissum, cuius tibi, si parum fidei habeo, sponsorem dabo. Vix enim credis tantum firmitatis in hominem aut tantam animi magnitudinem cadere; sed is prodit in medium qui dicat:
6.3"İnsan olarak doğmuş biri insanî olanın üstüne çıkabilir mi; acılara, kayıplara, berelere, yaralara, çevresinde kükreyen olayların büyük hareketlerine kaygısızca bakabilir mi; sertliklere sakin, iyi şeylere ölçülü katlanabilir mi; ne onlara boyun eğip ne bunlara güvenerek bu karşıtlıkların ortasında bir ve aynı kalabilir mi; kendinden başka hiçbir şeyi kendine ait saymayabilir mi, kendini de ancak daha iyi olan yanıyla kendine ait sayabilir mi, bundan şüphe etmene gerek yok.
'non est quod dubites an attollere se homo natus supra humana possit, an dolores damna, ulcerationes uulnera, magnos motus rerum circa se frementium securus aspiciat et dura placide ferat et secunda moderate, nec illis cedens nec his fretus unus idemque inter diuersa sit nec quicquam suum nisi se putet, et se quoque ea parte qua melior est.
6.4İşte buradayım, size şunu göstermek için: bunca şehri yıkmış bu adamın buyruğu altında surlar koçbaşı darbeleriyle sarsılır, kulelerin yüksekliği lağımlarla ve gizli tünellerle birden çöker, en yüksek kalelerle boy ölçüşecek kuşatma tepeleri yükselir; ama sağlam temelli bir ruhu sarsacak hiçbir makine bulunamaz.
En adsum hoc uobis probaturus, sub isto tot ciuitatium euersore munimenta incussu arietis labefieri et turrium altitudinem cuniculis ac latentibus fossis repente desidere et aequaturum editissimas arces aggerem crescere, at nulla machinamenta posse reperiri quae bene fundatum animum agitent.
6.5Az önce evimin yıkıntıları arasından sürünerek çıktım, her yanda parıldayan yangınların arasından, kanın içinden geçerek alevlerden kaçtım; kızlarımın başına ne geldi, herkesin başına gelenden daha kötüsü mü, bilmiyorum; yalnız, yaşlı ve çevremde her şeyi düşman görerek, yine de servetimi bütün ve eksiksiz beyan ederim: neyim varsa elimde tutuyorum, bende.
Erepsi modo e ruinis domus et incendiis undique relucentibus flammas per sanguinem fugi; filias meas quis casus habeat, an peior publico, nescio; solus et senior et hostilia circa me omnia uidens tamen integrum incolumemque esse censum meum profiteor: teneo, habeo quidquid mei habui.
6.6Beni yenilmiş, seni galip sanmana gerek yok: senin talihin benim talihimi yendi. O geçici, sahip değiştiren şeyler nerede, bilmiyorum; bana ait olanlara gelince, onlar benimledir, benimle kalacaklar.
Non est quod me uictum uictoremque te credas: uicit fortuna tua fortunam meam. Caduca illa et dominum mutantia ubi sint nescio: quod ad res meas pertinet, mecum sunt, mecum erunt.
6.7Kaybedenler şunlardır: zenginler miraslarını, şehvet düşkünleri aşklarını ve hayâlarından büyük bedel ödeyerek sevdikleri fahişeleri, ihtiraslılar senato salonunu, forumu ve kusurların herkesin önünde sergilenmesine ayrılmış yerleri kaybetti; tefeciler de açgözlülüğün sahte bir sevinçle zenginlik hayal ettiği senetlerini kaybetti. Bense her şeyimi bütün ve el değmemiş olarak tutuyorum. Sen asıl ağlayıp sızlananlara, para uğruna çıplak bedenlerini çekilmiş kılıçlara siper edenlere, koynu dolu düşmandan kaçanlara sor."
Perdiderunt isti diuites patrimonia, libidinosi amores suos et magno pudoris inpendio dilecta scorta, ambitiosi curiam et forum et loca exercendis in publico uitiis destinata; feneratores perdiderunt tabellas, quibus auaritia falso laeta diuitias imaginatur: ego quidem omnia integra inlibataque habeo. Proinde istos interroga qui flent lamentantur, qui strictis gladiis nuda pro pecunia corpora opponunt, qui hostem onerato sinu fugiunt.'
6.8Öyleyse Serenus, şunu bil: insanî ve tanrısal faziletlerle dolu o kusursuz insan hiçbir şey kaybetmez. İyilikleri sağlam ve aşılmaz surlarla çevrilidir. Onlarla ne İskender'in girdiği Babil surlarını, ne tek bir kişinin eliyle alınan Kartaca ya da Numantia surlarını, ne Capitolium'u, ne kaleyi kıyaslayabilirsin; bunlarda düşmanın ayak izi vardır. Bilgeyi koruyan surlar ise hem alevden hem saldırıdan güvendedir, hiçbir yerden giriş vermez; yücedir, alınmazdır, tanrılarınkine denktir.
Ergo ita habe, Serene, perfectum illum uirum, humanis diuinisque uirtutibus plenum, nihil perdere. Bona eius solidis et inexsuperabilibus munimentis praecincta sunt. Non Babylonios illis muros contuleris, quos Alexander intrauit, non Carthaginis aut Numantiae moenia una manu capta, non Capitolium arcemue — habent ista hostile uestigium: illa quae sapientem tuentur et a flamma et ab incursu tuta sunt, nullum introitum praebent, excelsa, inexpugnabilia, dis aequa.
7.1Her zamanki gibi, bizim bu bilgemizin hiçbir yerde bulunmadığını söylemene gerek yok. Biz insan yaradılışının boş bir süsünü uydurmuyor, var olmayan bir şeyin kocaman bir hayalini kurmuyoruz; tasarladığımız gibi birini gösterdik ve göstereceğiz; belki seyrek, çağların büyük aralıklarıyla bir tane; çünkü olağanı ve bayağı ölçüyü aşan büyük şeyler sık doğmaz. Kaldı ki bu tartışmanın çıkış noktası olan Marcus Cato'nun kendisinin bile örneğimizin üstünde olmasından korkarım.
Non est quod dicas, ita ut soles, hunc sapientem nostrum nusquam inueniri. Non fingimus istud humani ingenii uanum decus nec ingentem imaginem falsae rei concipimus, sed qualem conformamus exhibuimus, exhibebimus, raro forsitan magnisque aetatium interuallis unum; neque enim magna et excedentia solitum ac uulgarem modum crebro gignuntur. Ceterum hic ipse M. Cato, a cuius mentione haec disputatio processit, uereor ne supra nostrum exemplar sit.
7.2Sonra, zarar veren zarar görenden güçlü olmalıdır; oysa kötülük faziletten güçlü değildir; öyleyse bilge zarar göremez. İyilere ancak kötüler haksızlık etmeye kalkışır; iyiler kendi aralarında barış içindedir, kötüler ise iyilere olduğu kadar birbirlerine de zararlıdır. Ancak daha zayıf olan zarar görebiliyorsa, kötü de iyiden zayıfsa, iyiler de ancak kendilerine benzemeyenden haksızlık bekleyebilirse, haksızlık bilge insana işlemez. Çünkü bilgeden başka iyi insan olmadığını sana artık hatırlatmama gerek yok.
Denique ualidius debet esse quod laedit eo quod laeditur; non est autem fortior nequitia uirtute; non potest ergo laedi sapiens. Iniuria in bonos nisi a malis non temptatur; bonis inter se pax est, mali tam bonis perniciosi quam inter se. Quodsi laedi nisi infirmior non potest, malus autem bono infirmior est, nec iniuria bonis nisi a dispari uerenda est, iniuria in sapientem uirum non cadit. Illud enim iam non es admonendus, neminem bonum esse nisi sapientem.
7.3"Sokrates haksız yere mahkûm edildiyse," denir, "haksızlığa uğramıştır." Burada şunu anlamamız gerekir: birinin bana haksızlık etmesi, benim ise haksızlığa uğramamam mümkündür; tıpkı biri çiftliğimden çaldığı bir şeyi evime koysa, onun hırsızlık etmiş, benim ise hiçbir şey kaybetmemiş olmam gibi.
'Si iniuste' inquit 'Socrates damnatus est, iniuriam accepit.' Hoc loco intellegere nos oportet posse euenire ut faciat aliquis iniuriam mihi et ego non accipiam: tamquam si quis rem quam e uilla mea surripuit in domo mea ponat, ille furtum fecerit, ego nihil perdiderim.
7.4İnsan zarar vermemiş olsa da suçlu olabilir. Biri kendi karısıyla başkasının karısıymış gibi yatarsa, kadın zina etmiş olmasa da adam zina etmiş olur. Biri bana zehir verdi, ama zehir yemeğe karışınca etkisini yitirdi: o adam, zarar vermemiş olsa bile, zehri vermekle suç yüklenmiştir. Silahı karşısına tutulan bir giysiye takılıp boşa giden adam da daha az haydut değildir. Bütün suçlar, kusur için gereken ölçüde, iş sonuca varmadan önce de tamamlanmıştır.
Potest aliquis nocens fieri, quamuis non nocuerit. Si quis cum uxore sua tamquam cum aliena concumbat, adulter erit, quamuis illa adultera non sit. Aliquis mihi uenenum dedit, sed uim suam remixtum cibo perdidit: uenenum ille dando scelere se obligauit, etiam si non nocuit. Non minus latro est cuius telum opposita ueste elusum est. Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt.
7.5Bazı şeyler öyle bir durumdadır, birbirine öyle bir karşılıklılıkla bağlıdır ki biri öbürü olmadan olabilir, öbürü ise onsuz olamaz. Ne demek istediğimi açıklamaya çalışayım. Koşmadan ayaklarımı oynatabilirim; ayaklarımı oynatmadan koşamam. Suda olduğum hâlde yüzmeyebilirim; yüzüyorsam, suda olmamam mümkün değildir.
Quaedam eius condicionis sunt et hac uice copulantur ut alterum sine altero esse possit, alterum sine altero non possit. Quod dico conabor facere manifestum. Possum pedes mouere ut non curram: currere non possum ut pedes non moueam; possum, quamuis in aqua sim, non natare: si nato, non possum in aqua non esse.
7.6Söz konusu olan şey de bu türdendir: haksızlığa uğradıysam, haksızlığın yapılmış olması zorunludur; yapıldıysa, benim ona uğramış olmam zorunlu değildir. Çünkü haksızlığı savuşturan pek çok şey araya girebilir: bir rastlantı, kalkmış bir eli indirebileceği, atılmış mızrakları saptırabileceği gibi, bir şey her türlü haksızlığı geri itip yolda yakalayabilir; öyle ki haksızlık yapılmış olur, ama ona uğranılmamış olur.
Ex hac sorte et hoc est de quo agitur: si iniuriam accepi, necesse est factam esse; si est facta, non est necesse accepisse me. Multa enim incidere possunt quae summoueant iniuriam: ut intentatam manum deicere aliquis casus potest et emissa tela declinare, ita iniurias qualescumque potest aliqua res repellere et in medio intercipere, ut et factae sint nec acceptae.
8.1Ayrıca adalet haksız hiçbir şeye uğrayamaz, çünkü zıtlar bir araya gelmez; haksızlık ise ancak haksız olarak yapılabilir; öyleyse bilgeye haksızlık edilemez. Kimsenin ona haksızlık edememesine şaşmana da gerek yok: kimse ona yarar da sağlayamaz. Bilgenin armağan diye alabileceği hiçbir eksiği yoktur; kötü insan da bilgeye layık hiçbir şey veremez; çünkü vermeden önce sahip olması gerekir, oysa onun, bilgenin kendisine geçmesine sevineceği hiçbir şeyi yoktur.
Praeterea iustitia nihil iniustum pati potest, quia non coeunt contraria; iniuria autem non potest fieri nisi iniuste; ergo sapienti iniuria non potest fieri. Nec est quod mireris, si nemo illi potest iniuriam facere: ne prodesse quidem quisquam potest. Et sapienti nihil deest quod accipere possit loco muneris, et malus nihil potest dignum tribuere sapiente; habere enim prius debet quam dare, nihil autem habet quod ad se transferri sapiens gauisurus sit.
8.2Öyleyse kimse bilgeye ne zarar verebilir ne yarar sağlayabilir; çünkü tanrısal şeyler ne yardıma ihtiyaç duyar ne de zarar görebilir; bilge ise tanrıların komşusu, en yakını olarak durur; ölümlülüğü bir yana bırakılırsa tanrıya benzer. Yüce, düzenli, korkusuz, eşit ve uyumlu bir akışla akan, kaygısız, iyiliksever, herkesin iyiliği için doğmuş, hem kendine hem başkalarına esenlik veren o şeylere doğru çabalayıp ilerlerken alçak hiçbir şey arzulamaz, hiçbir şeye ağlamaz.
Non potest ergo quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam diuina nec iuuari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem uicinus proximusque dis consistit, excepta mortalitate similis deo. Ad illa nitens pergensque excelsa, ordinata, intrepida, aequali et concordi cursu fluentia, secura, benigna, bono publico nata, et sibi et aliis salutaria, nihil humile concupiscet, nihil flebit.
8.3Akla dayanarak insanî olayların arasından tanrısal bir ruhla yürüyen kişide haksızlığın tutunacağı bir yer yoktur. Yalnız insandan gelen haksızlığı söylediğimi mi sanıyorsun? Talihten gelene bile uğramaz; talih fazilete ne zaman tutuştuysa, ondan hiçbir zaman eşit çekilmemiştir. Öfkeli kanunların ve en acımasız efendilerin ötesiyle tehdit edebilecekleri hiçbir şeyin bulunmadığı, talihin bütün hükümranlığını tükettiği o en büyük şeyi sükûnetle ve gönül rahatlığıyla kabul ediyorsak, ölümün bir kötülük, bu yüzden bir haksızlık bile olmadığını biliyorsak, öbür şeylere, kayıplara ve acılara, rezilliklere, yer değiştirmelere, evlat kayıplarına, ayrılıklara çok daha kolay katlanırız. Bunlar hepsi birden bilgeyi kuşatsa bile onu batıramaz; teker teker çarpmalarına üzülmesi ise hiç söz konusu değildir. Talihin haksızlıklarına ölçülü katlanıyorsa, talihin elleri olduğunu bildiği güçlü insanlarınkine ne kadar daha ölçülü katlanır!
Qui rationi innixus per humanos casus diuino incedit animo, non habet ubi accipiat iniuriam — ab homine me tantum dicere putas? ne a fortuna quidem, quae quotiens cum uirtute congressa est, numquam par recessit. Si maximum illud ultra quod nihil habent iratae leges ac saeuissimi domini ⟦quod⟧ minentur, in quo imperium suum fortuna consumit, aequo placidoque animo accipimus et scimus mortem malum non esse, ob hoc ne iniuriam quidem, multo facilius alia tolerabimus, damna et dolores, ignominias, locorum commutationes, orbitates, discidia, quae sapientem, etiam si uniuersa circumueniant, non mergunt, nedum ut ad singulorum inpulsus maereat. Et si fortunae iniurias moderate fert, quanto magis hominum potentium, quos scit fortunae manus esse!
9.1Bu yüzden her şeye, kışın sertliğine, havanın ölçüsüzlüğüne, sıcaklara, hastalıklara ve rastlantıyla gelen öbür şeylere katlandığı gibi katlanır; kimse hakkında, bir şeyi düşünüp taşınarak yaptığını sanacak kadar iyi bir hüküm vermez; bu yalnız bilgede vardır. Öbür herkesin yaptığı şey düşünülmüş bir karar değil, hileler, tuzaklar ve ruhların düzensiz hareketleridir; bilge bunları rastlantılardan sayar. Rastlantıya bağlı her şey ise yalnız bizim çevremizde ve değersiz şeyler üzerinde kudurur.
Omnia itaque sic patitur ut hiemis rigorem et intemperantiam caeli, ut feruores morbosque et cetera forte accidentia, nec de quoquam tam bene iudicat ut illum quicquam putet consilio fecisse, quod in uno sapiente est. Aliorum omnium non consilia, sed fraudes et insidiae et motus animorum inconditi sunt, quos casibus adnumerat; omne autem fortuitum circa nos saeuit et in uilia.
9.2Şunu da düşün: haksızlıkların malzemesi en geniş biçimde, bize tehlike çıkarmak için başvurulan yollarda yayılır: üstümüze salınan bir davacı, yalan bir suçlama, güçlülerin bize karşı kışkırtılmış nefreti ve togalılar arasında görülen öbür bütün haydutluklar. Şu da sık rastlanan bir haksızlıktır: birinin kazancının elinden çekilip alınması, uzun süre peşinden koştuğu bir ödülün kaçması, büyük emekle peşine düşülen bir mirasın başkasına dönmesi, kazançlı bir evde kazanılmış gözdeliğin elden alınması. Bilge bunlardan kurtulur, çünkü umuda da korkuya da bağlı yaşamayı bilmez.
Illud quoque cogita, iniuriarum latissime patere materiam ⟦in⟧ illis per quae periculum nobis quaesitum est, ut accusatore summisso aut criminatione falsa aut inritatis in nos potentiorum odiis quaeque alia inter togatos latrocinia sunt. Est et illa iniuria frequens, si lucrum alicuius excussum est aut praemium diu captatum, si magno labore adfectata hereditas auersa est et quaestuosae domus gratia erepta: haec effugit sapiens, qui nescit nec in spem nec in metum uiuere.
9.3Şunu da ekle: kimse haksızlığa sarsılmadan uğramaz, onu hissedince bir hâle kapılır; oysa yanılgılardan kurtulmuş, kendine hâkim, derin ve dingin bir huzur içindeki insan hiçbir hâle kapılmaz. Çünkü haksızlık ona dokunsa onu hem harekete geçirir hem sürükler; oysa bilgede öfke yoktur, öfkeyi ise haksızlığa uğradığı izlenimi uyandırır; bilge de öfkeden, kendisine yapılamayacağını bildiği haksızlıktan uzak olduğu için uzaktır. Onun bu kadar dik ve neşeli olması, sürekli bir sevinçle yükselmesi bundandır; şeylerin ve insanların incitmeleri karşısında büzülmek şöyle dursun, haksızlığın kendisi bile ona yarar: onunla kendini sınar, faziletini dener.
Adice nunc quod iniuriam nemo inmota mente accipit, sed ad sensum eius perturbatur, caret autem perturbatione uir ereptus erroribus, moderator sui, altae quietis et placidae. Nam si tangit illum iniuria, et mouet et inpellit; caret autem ira sapiens, quam excitat iniuriae species, nec aliter careret ira nisi et iniuria, quam scit sibi non posse fieri. Inde tam erectus laetusque est, inde continuo gaudio elatus; adeo autem ad offensiones rerum hominumque non contrahitur ut ipsa illi iniuria usui sit, per quam experimentum sui capit et uirtutem temptat.
9.4Yalvarırım, bu tasarıya iyi gözle bakalım; bilge haksızlığın dışında tutulurken onu adil bir gönülle ve kulakla dinleyelim. Bu yüzden ne sizin küstahlığınızdan, ne en yağmacı arzularınızdan, ne kör atılganlığınızdan ve kibrinizden bir şey eksiltiliyor: bilge için aranan bu özgürlük, kusurlarınıza dokunulmadan aranıyor. Size haksızlık etmenin yasaklanması için değil, bilgenin bütün haksızlıkları derinlere gömüp kendini katlanmayla ve ruh yüceliğiyle savunması için uğraşıyoruz.
Faueamus, obsecro uos, huic proposito aequisque et animis et auribus adsimus, dum sapiens iniuriae excipitur. Nec quicquam ideo petulantiae uestrae aut rapacissimis cupiditatibus aut caecae temeritati superbiaeque detrahitur: saluis uitiis uestris haec sapienti libertas quaeritur. Non ut uobis facere non liceat iniuriam agimus, sed ut ille omnes iniurias in altum demittat patientiaque se ac magnitudine animi defendat.
9.5Kutsal oyunlarda da pek çok kişi, vuranların ellerini inatçı bir dayanıklılıkla yorarak kazanmıştır: bilgeyi de, uzun ve sadık bir idmanla, düşman her gücü sonuna kadar karşılayıp yorma kuvvetini kazanmış bu tür insanlardan say.
Sic in certaminibus sacris plerique uicerunt caedentium manus obstinata patientia fatigando: ex hoc puta genere sapientem, eorum qui exercitatione longa ac fideli robur perpetiendi lassandique omnem inimicam uim consecuti sunt.
10.1İlk kısmı gözden geçirdiğimize göre öbürüne geçelim; orada hakareti, kimi kendimize özgü, ama çoğu ortak delillerle çürüteceğiz. Hakaret, haksızlıktan küçüktür; ondan yakınabiliriz, ama peşine düşüp hesabını soramayız; kanunlar da onu hiçbir cezaya layık görmemiştir.
Quoniam priorem partem percucurrimus, ad alteram transeamus, qua quibusdam propriis, plerisque uero communibus, contumeliam refutabimus. Est minor iniuria, quam queri magis quam exequi possumus, quam leges quoque nulla dignam uindicta putauerunt.
10.2Bu hâli, onur kırıcı bir söz ya da davranış yüzünden büzülen bir ruhun küçüklüğü uyandırır: "Bugün başkalarını kabul ettiği hâlde beni kabul etmedi", "Sözümden kibirle yüz çevirdi" ya da "Açıkça güldü", "Beni sedirin baş köşesine değil, en alt yerine oturttu" ve bu türden başka şeyler. Bunlara, midesi bulanan bir ruhun sızlanmalarından başka ne ad vereyim? Bunlara çoğunlukla nazlı ve talihli kişiler düşer; çünkü başında daha kötüleri bekleyen birinin bunları not etmeye vakti yoktur.
Hunc adfectum mouet humilitas animi contrahentis se ob dictum factum inhonorificum: 'ille me hodie non admisit, cum alios admitteret', et 'sermonem meum aut superbe auersatus est aut palam risit', et 'non in medio me lecto sed in imo conlocauit', et alia huius notae, quae quid uocem nisi querellas nausiantis animi? In quae fere delicati et felices incidunt; non uacat enim haec notare cui peiora instant.
10.3Fazla boş vakitten, tabiatça zayıf, kadınsı ve gerçek bir haksızlık görmediği için şımaran yaratılışlar bu şeylerle sarsılır; bunların çoğu, yorumlayanın kusurundan doğar. Bu yüzden hakarete içerleyen, kendisinde ne basiret ne de özgüven bulunduğunu gösterir; çünkü hiç şüphesiz hor görüldüğüne hükmeder; bu sızı da kendini küçülten ve aşağı indiren bir ruhun bir tür küçüklüğü olmadan ortaya çıkmaz. Bilge ise kimse tarafından hor görülmez; kendi büyüklüğünü bilir, kimseye kendisi üzerinde bu kadar hak tanımadığını kendine söyler; ruhların sefaleti değil de sıkıntısı diyeceğim bütün bu şeyleri yenmez bile, çünkü hissetmez bile.
Nimio otio ingenia natura infirma et muliebria et inopia uerae iniuriae lasciuientia his commouentur, quorum pars maior constat uitio interpretantis. Itaque nec prudentiae quicquam in se esse nec fiduciae ostendit qui contumelia adficitur; non dubie enim contemptum se iudicat, et hic morsus non sine quadam humilitate animi euenit supprimentis se ac descendentis. Sapiens autem a nullo contemnitur, magnitudinem suam nouit nullique tantum de se licere renuntiat sibi et omnis has, quas non miserias animorum sed molestias dixerim, non uincit sed ne sentit quidem.
10.4Bilgeye, yere sermeseler bile çarpan başka şeyler vardır: bedenin acısı ve sakatlığı, dostların ve çocukların kaybı, savaşla tutuşan yurdun felaketi. Bilgenin bunları hissettiğini inkâr etmiyorum; ona taşın ya da demirin sertliğini yakıştırmıyoruz. Hissetmediğin şeye katlanmak fazilet değildir. Peki ne oluyor? Bazı darbeleri alır, ama aldıktan sonra onları yener, iyileştirir, bastırır; bu daha küçük şeyleri ise hissetmez bile, onlara karşı sertliklere katlanmak için kullandığı o alışık faziletine de başvurmaz; ya fark etmez ya da gülünecek şeyler sayar.
Alia sunt quae sapientem feriunt, etiam si non peruertunt, ut dolor corporis et debilitas aut amicorum liberorumque amissio et patriae bello flagrantis calamitas: haec non nego sentire sapientem; nec enim lapidis illi duritiam ferriue adserimus. Nulla uirtus est quae non sentias perpeti. Quid ergo est? quosdam ictus recipit, sed receptos euincit et sanat et comprimit, haec uero minora ne sentit quidem nec aduersus ea solita illa uirtute utitur dura tolerandi, sed aut non adnotat aut digna risu putat.
11.1Ayrıca hakaretlerin büyük kısmını kibirli, küstah ve mutluluğu taşıyamayan kişiler yaptığından, bilgenin bu şişkin hâli geri itmek için bir silahı vardır, faziletlerin en güzeli olan yüce gönüllülük: o, bu türden her şeyin üstünden, boş rüya görüntülerinin, sağlam ve gerçek hiçbir yanı olmayan gece hayallerinin üstünden geçer gibi geçer.
Praeterea cum magnam partem contumeliarum superbi insolentesque faciant et male felicitatem ferentes, habet quo istum adfectum inflatum respuat, pulcherrimam uirtutem omnium [animi], magnanimitatem: illa quidquid eiusmodi est transcurrit ut uanas species somniorum uisusque nocturnos nihil habentis solidi atque ueri.
11.2Aynı zamanda şunu da düşünür: herkes, kendinden bu kadar yüksekte olanı küçük görmeye cüret edemeyecek kadar aşağıdadır. Contumelia (hakaret) adını contemptus'tan, yani hor görmeden alır, çünkü kimse hor gördüğünden başkasını böyle bir haksızlıkla damgalamaz; oysa kimse kendinden büyüğü ve iyiyi, hor görenlerin yaptığı bir şeyi yapsa bile, hor görmez. Çocuklar anne babalarının yüzüne vurur; bebek annesinin saçlarını karıştırıp yolar, ona tükürür, ya da yakınlarının gözü önünde örtülmesi gereken yerlerini açar, açık saçık sözlerden de çekinmez; ama bunların hiçbirine hakaret demeyiz. Neden? Çünkü bunu yapan hor göremez.
Simul illud cogitat, omnes inferiores esse quam ut illis audacia sit tanto excelsiora despicere. Contumelia a contemptu dicta est, quia nemo nisi quem contempsit tali iniuria notat; nemo autem maiorem melioremque contemnit, etiam si facit aliquid quod contemnentes solent. Nam et pueri os parentium feriunt et crines matris turbauit lacerauitque infans et sputo adspersit aut nudauit in conspectu suorum tegenda et uerbis obscenioribus non pepercit, et nihil horum contumeliam dicimus. Quare? quia qui facit contemnere non potest.
11.3Kölelerimizin efendilerine karşı aşağılayıcı nüktelerinin hoşumuza gitmesinin sebebi de aynıdır; onların cüreti, ancak efendiden başladıysa davetlilere karşı da kendine hak tanır; en çok hor görülen, en çok alay konusu olan kimse, dili de en serbest olan odur. Bazıları bunun için yüzsüz oğlanlar satın alır, arsızlıklarını bilerek bileyip sövgüleri ezberden döksünler diye bir hocanın eline verir; biz de bunlara hakaret değil, nükte deriz. Oysa aynı şeyden bir hoşlanıp bir kırılmak, bir dostun söylediği şeye sövgü, bir köleciğin söylediğine şakacı bir takılma demek ne büyük delilik!
Eadem causa est cur nos mancipiorum nostrorum urbanitas in dominos contumeliosa delectet, quorum audacia ita demum sibi in conuiuas ius facit, si coepit a domino; et ut quisque contemptissimus [et ut ludibrium] est, ita solutissimae linguae est. Pueros quidam in hoc mercantur procaces et illorum inpudentiam acuunt ac sub magistro habent, qui probra meditate effundant, nec has contumelias uocamus sed argutias: quanta autem dementia est isdem modo delectari, modo offendi, et rem ab amico dictam maledictum uocare, a seruulo ioculare conuicium!
12.1Çocuklara karşı nasıl bir tutumumuz varsa, bilgenin tutumu da gençliklerinden, ak saçlarından sonra bile çocukluktan çıkmamış herkese karşı odur. Ruhlarında kötülükler barınan ve yanılgıları büyüdükçe büyümüş olan bu insanlar, çocuklardan yalnız bedenlerinin büyüklüğü ve biçimiyle ayrılan, ama onlar kadar başıboş ve kararsız, hazların peşinden seçmeden koşan, ürkek, yaradılışlarıyla değil korkudan uslu duran bu insanlar, bir ilerleme kaydetmiş midir?
Quem animum nos aduersus pueros habemus, hunc sapiens aduersus omnes quibus etiam post iuuentam canosque puerilitas est. An quicquam isti profecerunt quibus animi mala sunt auctique in maius errores, qui a pueris magnitudine tantum formaque corporum differunt, ceterum non minus uagi incertique, uoluptatium sine dilectu adpetentes, trepidi et non ingenio sed formidine quieti?
12.2Kimse onlarla çocuklar arasında, çocuklar aşık kemiklerine, cevizlere, bozuk paralara, bunlar ise altına, gümüşe, değerli masalara düşkün diye bir fark olduğunu söyleyemez; çocuklar kendi aralarında devlet memurluğu oynar, mor kenarlı togayı, baltalı değnek demetlerini, yargı kürsüsünü taklit eder, bunlar ise aynı oyunları Mars Tarlası'nda, forumda, senatoda ciddi ciddi oynarlar; çocuklar kumsallarda kum yığarak ev maketleri yapar, bunlar ise büyük bir iş görüyormuş gibi taşla, duvarla, çatıyla uğraşıp bedenlerini korumak için bulunmuş şeyleri tehlikeye çevirirler. Demek ki ileri yaştakiler de çocuklarla aynıdır; yalnız yanılgıları başka ve daha büyük şeylerdedir.
Non ideo quicquam inter illos puerosque interesse quis dixerit quod illis talorum nucumue et aeris minuti auaritia est, his auri argentique et orbium, quod illi inter ipsos magistratus gerunt et praetextam fascesque ac tribunal imitantur, hi eadem in campo foroque et in curia serio ludunt, illi in litoribus harenae congestu simulacra domuum excitant, hi ut magnum aliquid agentes in lapidibus ac parietibus et tectis moliendis occupati tutelae corporum inuenta in periculum uerterunt. Ergo par pueris longiusque progressis, sed in alia maioraque error est.
12.3Bu yüzden bilge, onların hakaretlerini şaka gibi karşılamakta haklıdır; kimi zaman da onları çocuklar gibi bir acıyla, bir cezayla uyarır; haksızlığa uğradığı için değil, onlar haksızlık ettikleri için ve etmekten vazgeçsinler diye. Hayvanlar da böyle kamçıyla terbiye edilir: binicisini kabul etmediklerinde onlara öfkelenmeyiz, onları dizginleriz ki acı inatçılığı yensin. Böylece bize yöneltilen şu itirazın da çözüldüğünü göreceksin: "Bilge ne haksızlığa ne hakarete uğramadıysa, bunları yapanları neden cezalandırır?" Çünkü kendi öcünü almaz, onları ıslah eder.
Non inmerito itaque horum contumelias sapiens ut iocos accipit, et aliquando illos tamquam pueros malo poenaque admonet [adficit], non quia accepit iniuriam, sed quia fecerunt, et ut desinant facere; sic enim et pecora uerbere domantur, nec irascimur illis, cum sessorem recusauerunt, sed compescimus, ut dolor contumaciam uincat. Ergo et illud solutum scies quod nobis opponitur: 'quare, si non accepit iniuriam sapiens nec contumeliam, punit eos qui fecerunt?' Non enim se ulciscitur, sed illos emendat.
13.1Peki, başkalarında aynı şeyi, aynı sebepten olmasa da görebildiğin hâlde, bu ruh sağlamlığının bilge insanda bulunabileceğine neden inanmayasın? Hangi hekim çıldırmış bir hastaya öfkelenir? Ateşler içinde yanan ve soğuk su içmesi yasaklanan birinin sövgülerini kim kötüye yorar?
Quid est autem quare hanc animi firmitatem non credas in uirum sapientem cadere, cum tibi in aliis idem notare sed non ex eadem causa liceat? Quis enim phrenetico medicus irascitur? Quis febricitantis et a frigida prohibiti maledicta in malam partem accipit?
13.2Bilgenin herkese karşı tutumu, hekimin hastalarına karşı tutumu gibidir: hekim, tedaviye ihtiyaçları varsa onların ayıp yerlerine dokunmaktan, artıklarına ve akıntılarına bakmaktan, çılgınlıkla kudurduklarında sövgülerini dinlemekten çekinmez. Bilge bilir ki togalar ve mor giysiler içinde dolaşan, güçlü kuvvetli, yüzleri kanlı canlı görünen bütün bu insanların aklı yerinde değildir; onları perhiz tanımayan hastalardan farklı görmez. Bu yüzden hastalıkları sırasında kendisini tedavi edene karşı biraz küstahça bir şeye kalkıştılarsa kızmaz bile; onların verdiği şereflere ne kadar az değer veriyorsa, şerefe yakışmayan davranışlarına da o kadar az değer verir.
Hunc adfectum aduersus omnis habet sapiens quem aduersus aegros suos medicus, quorum nec obscena, si remedio egent, contrectare nec reliquias et effusa intueri dedignatur nec per furorem saeuientium excipere conuicia. Scit sapiens omnis hos qui togati purpuratique incedunt, ualentes colorati, male sanos esse, quos non aliter uidet quam aegros intemperantis. Itaque ne succenset quidem, si quid in morbo petulantius ausi sunt aduersus medentem, et quo animo honores eorum nihilo aestimat, eodem parum honorifice facta.
13.3Bir dilenci kendisine saygı gösterdi diye kendini beğenmeyeceği, halkın en alt tabakasından bir adam selamına karşılık vermedi diye bunu hakaret saymayacağı gibi, pek çok zengin kendisine hayranlıkla baktı diye onlara hayranlık duymaz bile; çünkü bilir ki onların dilencilerden hiçbir farkı yoktur, hatta daha zavallıdırlar: dilenciler az şeye muhtaçtır, onlar çok şeye. Öte yandan, Medlerin kralı ya da Asya'nın Attalos'u selam veren bilgenin önünden sessizce ve kibirli bir yüzle geçse de buna aldırmaz. Bilir ki o kralın durumunda, büyük bir köle topluluğunda hastaları ve delileri zapt etme görevi kendisine düşmüş kişinin durumundan daha çok imrenilecek bir şey yoktur.
Quemadmodum non placebit sibi, si illum mendicus coluerit, nec contumeliam iudicabit, si illi homo plebis ultimae salutanti mutuam salutationem non reddiderit, sic ne suspiciet quidem, si illum multi diuites suspexerint — scit enim illos nihil a mendicis differre, immo miseriores esse; illi enim exiguo, hi multo egent — et rursus non tangetur, si illum rex Medorum Attalusue Asiae salutantem silentio ac uultu adroganti transierit. Scit statum eius non magis habere quicquam inuidendum quam eius cui in magna familia cura optigit aegros insanosque compescere.
13.4Castor tapınağının yanında iş görüp işe yaramaz köleler alıp satan, dükkânları en kötü kölelerin kalabalığıyla dolu adamlardan biri selamıma adımı söyleyerek karşılık vermedi diye üzülecek miyim? Sanmam; çünkü buyruğu altında kötülerden başka kimse olmayan adamın iyi neyi vardır? Öyleyse bilge, bu adamın nezaketine de kabalığına da nasıl aldırmazsa, kralınkine de öyle aldırmaz: "Buyruğun altında Partlar, Medler, Baktriyalılar var; ama onları korkuyla zapt ediyorsun, onlar yüzünden yayını gevşetmek sana hiç nasip olmuyor; onlar en iğrenç düşmanlar, satılık insanlar, yeni bir efendi kollayan kişiler."
Num moleste feram, si mihi non reddiderit nomen aliquis ex his qui ad Castoris negotiantur nequam mancipia ementes uendentesque, quorum tabernae pessimorum seruorum turba refertae sunt? Non, ut puto; quid enim is boni habet sub quo nemo nisi malus est? Ergo ut huius humanitatem inhumanitatemque neglegit, ita et regis: 'habes sub te Parthos et Medos et Bactrianos, sed quos metu contines, sed propter quos remittere arcum tibi non contigit, sed hostes taeterrimos, sed uenales, sed nouum aucupantes dominum.'
13.5Öyleyse hiç kimsenin hakareti onu sarsmayacaktır; çünkü insanlar birbirinden ne kadar farklı olursa olsun, bilge hepsini eşit ahmaklıkları yüzünden eşit sayar. Bir kez haksızlığa ya da hakarete sarsılacak kadar alçalırsa, bir daha asla kaygısız olamaz; kaygısızlık ise bilgenin kendine özgü iyisidir. Kendisine hakaret edildiğine hükmederek hakaret edene şeref payı vermeye de razı olmaz; çünkü kimden hor görülmekten üzülüyorsak, ondan saygı görmeye sevinmemiz zorunludur.
Nullius ergo mouebitur contumelia; omnes enim inter se differant, sapiens quidem pares illos ob aequalem stultitiam omnis putat. Nam si semel se demiserit eo ut aut iniuria moueatur aut contumelia, non poterit umquam esse securus; securitas autem proprium bonum sapientis est. Nec committet ut iudicando contumeliam sibi factam honorem habeat ei qui fecit; necesse est enim, a quo quisque contemni moleste ferat, suspici gaudeat.
14.1Bazılarını öyle bir delilik sarmıştır ki bir kadının kendilerine hakaret edebileceğini sanırlar. Kadının ne kadar varlıklı olduğunun, kaç tahtırevan taşıyıcısı bulunduğunun, kulaklarının ne kadar mücevherle yüklü, iskemlesinin ne kadar geniş olduğunun ne önemi var? O da aynı ölçüde düşüncesiz bir canlıdır; ilim ve geniş bir eğitim eklenmezse vahşidir, arzularına hâkim olamaz. Bazıları bir saç kıvırıcı köle tarafından itilmekten alınır; kapıcının zorluk çıkarmasına, ad hatırlatıcı kölenin kibrine, oda hizmetçisinin kaşını kaldırmasına hakaret derler. Ah, bunların arasında ne kahkahalar koparmak, başkalarının yanılgılarının kargaşası içinde kendi huzurunu seyreden ruhu ne büyük bir hazla doldurmak gerekir!
Tanta quosdam dementia tenet ut sibi contumeliam fieri putent posse a muliere. Quid refert quam ⟦beatam⟧ habeant, quot lecticarios habentem, quam oneratas aures, quam laxam sellam? aeque inprudens animal est et, nisi scientia accessit ac multa eruditio, ferum, cupiditatium incontinens. Quidam se a cinerario inpulsos moleste ferunt et contumeliam uocant ostiari difficultatem, nomenculatoris superbiam, cubiculari supercilium: o quantus risus inter ista tollendus est, quanta uoluptate inplendus animus ex alienorum errorum tumultu contemplanti quietem suam!
14.2"Ne yani? Bilge, sert bir kapıcının beklediği kapıya hiç yaklaşmayacak mı?" Elbette yaklaşacak; zorunlu bir iş onu çağırırsa kapıcıyı, kim olursa olsun, yoklayacak ve azgın bir köpeği önüne yiyecek atarak yatıştırır gibi onu yatıştıracak; eşiği geçmek için bir şey harcamaktan da gocunmayacak, bazı köprülerde de geçiş için para verildiğini düşünerek. Bu yüzden selam kabullerinde bu kamusal işi yürüten kim olursa olsun ona da bahşiş verecektir: satılık olanın parayla alındığını bilir. Kapıcıya ağzına geleni söyledi, değneğini kırdı, efendisinin yanına girip kölenin kırbaçlanmasını istedi diye kendini beğenen, küçük ruhlu biridir; çekişen kendini rakip yerine koyar, yenmek için de önce ona denk olmuştur.
'Quid ergo? sapiens non accedet ad fores quas durus ianitor obsidet?' Ille uero, si res necessaria uocabit, experietur et illum, quisquis erit, tamquam canem acrem obiecto cibo leniet nec indignabitur aliquid inpendere ut limen transeat, cogitans et in pontibus quibusdam pro transitu dari. Itaque illi quoque, quisquis erit qui hoc salutationum publicum exerceat, donabit: scit emi aere uenalia. Ille pusilli animi est qui sibi placet quod ostiario libere respondit, quod uirgam eius fregit, quod ad dominum accessit et petit corium; facit se aduersarium qui contendit, et, ut uincat, par fuit.
14.3"Ama bilge tokat yerse ne yapacak?" Cato yüzüne vurulduğunda ne yaptıysa onu: köpürmedi, haksızlığın öcünü almadı, bağışlamadı bile; yapıldığını inkâr etti. Bağışlasaydı göstereceğinden daha büyük bir ruh yüceliğiyle onu yok saydı.
'At sapiens colapho percussus quid faciet?' Quod Cato, cum illi os percussum esset: non excanduit, non uindicauit iniuriam, ne remisit quidem, sed factam negauit; maiore animo non agnouit quam ignouisset.
14.4Bunun üzerinde uzun durmayacağız; çünkü kötü ya da iyi sanılan şeylerden hiçbirinin bilgeye herkese göründüğü gibi görünmediğini kim bilmez? İnsanların neyi çirkin ya da zavallıca saydığına bakmaz, halkın gittiği yoldan gitmez; yıldızlar nasıl evrenin dönüşüne zıt bir yol tutarsa, o da herkesin kanaatine karşı yürür.
Non diu in hoc haerebimus; quis enim nescit nihil ex his quae creduntur mala aut bona ita uideri sapienti ut omnibus? Non respicit quid homines turpe iudicent aut miserum, non it qua populus, sed ut sidera contrarium mundo iter intendunt, ita hic aduersus opinionem omnium uadit.
15.1Öyleyse şunu söylemeyi bırakın: "Bilge dövülürse, gözü oyulursa haksızlığa uğramayacak mı? Ahlaksızların çirkin bağırışları arasında forumda sürüklenirse hakarete uğramayacak mı? Bir kralın şöleninde masanın altında uzanması, aşağılık işler payına düşmüş kölelerle birlikte yemek yemesi buyrulursa? Soylu bir utanma duygusunu yaralamak için akla gelebilecek başka bir şeye katlanmaya zorlanırsa?"
Desinite itaque dicere: 'non accipiet ergo sapiens iniuriam, si caedetur, si oculus illi eruetur? Non accipiet contumeliam, si obscenorum uocibus inprobis per forum agetur? si in conuiuio regis recumbere infra mensam uescique cum seruis ignominiosa officia sortitis iubebitur? si quid aliud ferre cogetur eorum quae excogitari pudori ingenuo molesta possunt?'
15.2Bunlar sayıca ya da büyüklükçe ne kadar artarsa artsın, aynı tabiatta kalacaktır: küçükler ona dokunmuyorsa büyükler de dokunmaz; azı dokunmuyorsa çoğu da dokunmaz. Ama siz o kocaman ruhu kendi zayıflığınızdan yola çıkarak tahmin ediyorsunuz; ne kadarına katlanabileceğinizi düşündükten sonra, bilgenin katlanmasına bunun biraz ötesinde bir sınır koyuyorsunuz. Oysa onu fazileti evrenin başka sınırlarına yerleştirmiştir; sizinle hiçbir ortak yanı yoktur.
In quantumcumque ista uel numero uel magnitudine creuerint, eiusdem naturae erunt: si non tangent illum parua, ne maiora quidem; si non tangent pauca, ne plura quidem. Sed ex inbecillitate uestra coniecturam capitis ingentis animi, et cum cogitastis quantum putetis uos pati posse, sapientis patientiae paulo ulteriorem terminum ponitis; at illum in aliis mundi finibus sua uirtus conlocauit, nihil uobiscum commune habentem.
15.3Sert olan, katlanması ağır gelen, duyulunca ve görülünce kaçılacak ne varsa ara: hepsinin bir arada saldırısı onu boğmayacak; teker teker her birine nasıl karşı duruyorsa, hepsine birden de öyle duracaktır. Şu bilge için katlanılabilir, şu katlanılamaz diyen ve ruh yüceliğini belli sınırlar içinde tutan yanlış yapar: talih, bütünüyle yenilmedikçe bizi yener.
Quaere et aspera et quaecumque toleratu grauia sunt audituque et uisu refugienda: non obruetur eorum coetu et qualis singulis, talis uniuersis obsistet. Qui dicit illud tolerabile sapienti, illud intolerabile, et animi magnitudinem intra certos fines tenet, male agit: uincit nos fortuna, nisi tota uincitur.
15.4Bunu Stoacı bir katılık sanma: tembelliğinize koruyucu diye sarıldığınız, yumuşak, gevşek ve hazlara götüren öğütler verdiğini sandığınız Epikuros da "Talih bilgenin işine ender karışır," der. Neredeyse bir erkek sesi çıkardı! Sen daha yiğitçe konuşup talihi bütünüyle uzaklaştırmak ister misin?
Ne putes istam Stoicam esse duritiam, Epicurus, quem uos patronum inertiae uestrae adsumitis putatisque mollia ac desidiosa praecipere et ad uoluptates ducentia, 'raro' inquit 'sapienti fortuna interuenit.' Quam paene emisit uiri uocem! Vis tu fortius loqui et illam ex toto summouere?
15.5Bilgenin bu evi dardır; süssüzdür, gürültüsüzdür, gösterişsizdir; kalabalığı parayla satılan bir kibirle ayıklayan kapıcılar onu beklemez; ama kapıcılardan yoksun bu boş eşikten talih geçmez: kendine ait hiçbir şeyin bulunmadığı yerde kendisine yer olmadığını bilir.
Domus haec sapientis angusta, sine cultu, sine strepitu, sine apparatu, nullis adseruatur ianitoribus turbam uenali fastidio digerentibus, sed per hoc limen uacuum et ab ostiariis liberum fortuna non transit: scit non esse illic sibi locum ubi sui nihil est.
16.1Bedene en çok düşkün olan Epikuros bile haksızlıklara karşı ayağa kalkıyorsa, bizim sözümüzde inanılmaz ya da insan tabiatının ölçüsünü aşan ne olabilir? O, haksızlıkların bilge için katlanılabilir olduğunu söyler; biz ise haksızlık olmadıklarını.
Quodsi Epicurus quoque, qui corpori plurimum indulsit, aduersus iniurias exsurgit, quid apud nos incredibile uideri potest aut supra humanae naturae mensuram? Ille ait iniurias tolerabiles esse sapienti, nos iniurias non esse.
16.2Bunun tabiata aykırı olduğunu söylemene de gerek yok: dövülmenin, itilip kakılmanın, bir uzuvdan yoksun kalmanın tatsız bir şey olduğunu inkâr etmiyoruz; ama bunların hiçbirinin haksızlık olduğunu kabul etmiyoruz. Onlardan acı hissini değil, haksızlık adını kaldırıyoruz; fazilet sağ kaldıkça o ad kabul edilemez. Hangimizin daha doğru söylediğini göreceğiz; haksızlığı hor görmekte ise ikimiz de birleşiyoruz. Aradaki farkın ne olduğunu mu soruyorsun? En yiğit iki gladyatör arasındaki fark: biri yarasını bastırır ve yerinden kıpırdamaz, öbürü bağıran halka dönüp bir şey olmadığını işaret eder ve dövüşün durdurulmasına izin vermez.
Nec enim est quod dicas hoc naturae repugnare: non negamus rem incommodam esse uerberari et inpelli et aliquo membro carere, sed omnia ista negamus iniurias esse; non sensum illis doloris detrahimus, sed nomen iniuriae, quod non potest recipi uirtute salua. Vter uerius dicat uidebimus: ad contemptum quidem iniuriae uterque consentit. Quaeris quid inter duos intersit? quod inter gladiatores fortissimos, quorum alter premit uulnus et stat in gradu, alter respiciens ad clamantem populum significat nihil esse et intercedi non patitur.
16.3Ayrıldığımız noktanın büyük bir şey olduğunu sanmana gerek yok: söz konusu olan, yalnız sizi ilgilendiren şeyi iki örnek de öğütler: haksızlıkları ve haksızlıkların gölgesi, belirtisi diyebileceğim hakaretleri hor görmek. Bunları küçümsemek için bilge bir adama değil, yalnızca aklı başında birine ihtiyaç vardır; kendine şunu diyebilen birine: "Bunlar başıma hak ettiğim için mi geliyor, yoksa haksız yere mi? Hak ettiysem bu hakaret değil, hükümdür; hak etmediysem, kızarması gereken haksızlık edendir."
Non est quod putes magnum quo dissidemus: illud quo de agitur, quod unum ad uos pertinet, utraque exempla hortantur, contemnere iniurias et, quas iniuriarum umbras ac suspiciones dixerim, contumelias, ad quas despiciendas non sapiente opus est uiro, sed tantum consipiente, qui sibi possit dicere: 'utrum merito mihi ista accidunt an inmerito? Si merito, non est contumelia, iudicium est; si inmerito, illi qui iniusta facit erubescendum est.'
16.4Hem hakaret denen bu şey nedir? Biri başımın kelliğiyle, gözlerimin zayıflığıyla, bacaklarımın inceliğiyle, boyumla alay etti: apaçık görülen şeyi işitmek nasıl hakaret olur? Tek bir kişinin önünde söylenen bir şeye güleriz, birçok kişinin önünde söylenince öfkeleniriz; kendimiz kendimiz hakkında söylemeye alıştığımız şeyleri söyleme serbestliğini başkalarına tanımayız; ölçülü şakalardan hoşlanır, ölçüsüzlerine kızarız.
Et quid est illud quod contumelia dicitur? In capitis mei leuitatem iocatus est et in oculorum ualetudinem et in crurum gracilitatem et in staturam: quae contumelia est quod apparet audire? Coram uno aliquid dictum ridemus, coram pluribus indignamur, et eorum aliis libertatem non relinquimus quae ipsi in nos dicere adsueuimus; iocis temperatis delectamur, inmodicis irascimur.
17.1Khrysippos, birinin kendisine "deniz koçu" dendiği için öfkelendiğini anlatır. Senatoda, Ovidius Naso'nun damadı Fidus Cornelius'u, Corbulo ona "tüyü yolunmuş deve kuşu" dediği için ağlarken gördük; huyunu ve hayatını yaralayan başka sövgülere karşı alnı dimdik dayanmıştı, bu kadar saçma bir söze karşı ise gözyaşları boşandı: akıl çekilip gidince ruhlar o kadar zayıflar.
Chrysippus ait quendam indignatum, quod illum aliquis ueruecem marinum dixerat. In senatu flentem uidimus Fidum Cornelium, Nasonis Ouidi generum, cum illum Corbulo struthocamelum depilatum dixisset; aduersus alia maledicta mores et uitam conuulnerantia frontis illi firmitas constitit, aduersus hoc tam absurdum lacrimae prociderunt: tanta animorum inbecillitas est, ubi ratio discessit.
17.2Ya biri konuşmamızı, yürüyüşümüzü taklit ettiğinde, bedenimizin ya da dilimizin bir kusurunu canlandırdığında kırılmamıza ne demeli? Sanki bunlar başkası taklit edince, bizim yapmamızdan daha çok bilinir olacakmış gibi! Bazıları ihtiyarlıktan, ak saçlardan ve dua ederek varılan öbür şeylerden söz edilmesini istemeyerek dinler; yoksulluğun yüze vurulması bazılarını yakıp kavurmuştur, oysa yoksulluğunu gizleyen onu kendi yüzüne vurmuş olur. Bu yüzden onu kendiliğinden ve herkesten önce sen ele alırsan, küstahların ve hakaretle nükte yapanların elinden malzeme alınmış olur: kendine önce kendisi gülen kimseye gülünç olmamıştır.
Quid quod offendimur, si quis sermonem nostrum imitatur, si quis incessum, si quis uitium aliquod corporis aut linguae exprimit? quasi notiora illa fiant alio imitante quam nobis facientibus! Senectutem quidam inuiti audiunt et canos et alia ad quae uoto peruenitur; paupertatis maledictum quosdam perussit, quam sibi obiecit quisquis abscondit: itaque materia petulantibus et per contumeliam urbanis detrahitur, si ultro illam et prior occupes; nemo risum praebuit qui ex se cepit.
17.3Hem gülünmek hem nefret edilmek için doğmuş bir adam olan Vatinius'un şakacı, zarif ve hazırcevap olduğu anlatılır. Kendi ayakları ve yaralı boğazı hakkında en çok şeyi kendisi söylerdi; böylece hastalıklarından da çok olan düşmanlarının, hepsinden önce de Cicero'nun nüktelerinden kurtulmuştu. Sürekli sövgülerle utanmayı unutmuş, yüzü kalın o adam bunu yapabildiyse, hür insana yakışan çalışmalarla ve bilgeliği gözeterek belli bir ilerlemeye varmış biri neden yapamasın?
Vatinium, hominem natum et ad risum et ad odium, scurram fuisse et uenustum ac dicacem memoriae proditum est. In pedes suos ipse plurima dicebat et in fauces concisas: sic inimicorum, quos plures habebat quam morbos, et in primis Ciceronis urbanitatem effugerat. Si hoc potuit ille duritia oris qui adsiduis conuiciis pudere dedidicerat, cur is non possit qui studiis liberalibus et sapientiae cultu ad aliquem profectum peruenerit?
17.4Şunu da ekle: hakaret edenin elinden yaptığı hakaretin hazzını almak bir tür öç almaktır; böyle durumlarda şöyle derler: "Vah zavallı ben! Galiba anlamadı." Hakaretin meyvesi o kadar, ona uğrayanın hissetmesinde ve öfkelenmesindedir. Sonra, hakaret edene bir gün dengi de çıkacaktır; senin öcünü de alan biri bulunacaktır.
Adice quod genus ultionis est eripere ei qui fecit factae contumeliae uoluptatem; solent dicere 'o miserum me! puto, non intellexit': adeo fructus contumeliae in sensu et indignatione patientis est. Deinde non deerit illi aliquando par; inuenietur qui te quoque uindicet.
18.1Gaius Caesar (Caligula), dolup taştığı öbür kusurların yanında hakaret etmeye de düşkündü; herkesi bir damgayla vurmak için tuhaf bir şehvete kapılırdı; oysa kendisi de gülünmeye pek elverişli bir malzemeydi: deliliğini ele veren solgunluğu o kadar çirkin, kocakarı alnının altına gizlenmiş gözleri o kadar haşin, saçı dökülmüş, oraya buraya serpilmiş birkaç tutamla örtülü başı o kadar biçimsizdi ki; buna kıllarla kaplı ensesini, bacaklarının inceliğini ve ayaklarının kocamanlığını da ekle. Anne babasına ve atalarına, bütün sınıflara karşı yaptığı hakaretleri teker teker anlatmak istesem sonu gelmez; yalnız onu ölüme götürenleri anlatacağım.
C. Caesar, inter cetera uitia quibus abundabat contumeliosus, mira libidine ferebatur omnis aliqua nota feriendi, ipse materia risus benignissima: tanta illi palloris insaniam testantis foeditas erat, tanta oculorum sub fronte anili latentium toruitas, tanta capitis destituti et emendacitatis ⟦?⟧ capillis adspersi deformitas; adice obsessam saetis ceruicem et exilitatem crurum et enormitatem pedum. Inmensum est, si uelim singula referre per quae in parentes auosque suos contumeliosus fuit, per quae in uniuersos ordines: ea referam quae illum exitio dederunt.
18.2Valerius Asiaticus'u en yakın dostları arasında sayıyordu; gözü pek, başkalarına yapılan hakaretlere bile zor katlanacak bir adamdı. Gaius ona bir şölende, yani herkesin önünde, en yüksek sesle karısının yatakta nasıl olduğunu yüzüne vurdu. Ulu tanrılar! Bir erkeğin bunu duyması, bir imparatorun bunu bilmesi ve küstahlığın o kadar ileri gitmesi ki, imparator bir konsül olmuş kişiye demiyorum, bir dosta demiyorum, yalnızca bir kocaya hem zinasını hem de ondan ne kadar memnun kalmadığını anlatsın!
Asiaticum Valerium in primis amicis habebat, ferocem uirum et uix aequo animo alienas contumelias laturum: huic in conuiuio, id est in contione, uoce clarissima qualis in concubitu esset uxor eius obiecit. Di boni, hoc uirum audire, principem scire, et usque eo licentiam peruenisse ut, non dico consulari, non dico amico, sed tantum marito princeps et adulterium suum narret et fastidium!
18.3Askerî tribün Chaerea ise konuşması elinin gücüne uymayan, sesi cılız ve yaptıklarını bilmeseniz daha da kuşku uyandıran biriydi. Gaius, parola isteyen bu adama kâh "Venus", kâh "Priapus" parolasını veriyor, silahlı bir adamı bir türlü, bir başka türlü kadınsılıkla ayıplıyordu; bunu da kendisi şeffaf giysiler, sandaletler ve altınlar içinde yapıyordu! Böylece onu, bir daha parola istemek zorunda kalmamak için kılıcını kullanmaya zorladı: suikastçılar arasında elini ilk kaldıran o oldu, ensesini tam ortadan tek darbeyle o kesti; sonra her yandan, kamunun ve kişilerin uğradığı haksızlıkların öcünü alan pek çok kılıç saplandı; ama ilk erkek, en az erkek görünen oldu.
Chaereae contra, tribuno militum, sermo non pro manu erat, languidus sono et, ni facta nosses, suspectior. Huic Gaius signum petenti modo Veneris, modo Priapi dabat, aliter atque aliter exprobrans armato mollitiam; haec ipse perlucidus, crepidatus, auratus. Coegit itaque illum uti ferro, ne saepius signum peteret: ille primus inter coniuratos manum sustulit, ille ceruicem mediam uno ictu decidit; plurimum deinde undique publicas ac priuatas iniurias ulciscentium gladiorum ingestum est, sed primus uir fuit qui minime uisus est.
18.4Ama aynı Gaius her şeyi hakaret sayıyordu; çünkü hakarete katlanamayanlar hakaret etmeye en düşkün olanlardır. Herennius Macer kendisini "Gaius" diye selamladı diye ona öfkelendi; kendisine "Caligula" diyen bir baş yüzbaşı da cezasız kalmadı. Çünkü ordugâhta doğmuş, lejyonların büyüttüğü çocuk olarak böyle ("Postalcık") anılırdı, askerlere hiçbir adla daha yakın olmamıştı; ama artık tragedya çizmelerini giymiş biri olarak "Caligula"yı sövgü ve aşağılama sayıyordu.
At idem Gaius omnia contumelias putabat, ut sunt ferendarum inpatientes faciendarum cupidissimi: iratus fuit Herennio Macro, quod illum Gaium salutauerat, nec inpune cessit primipilari quod Caligulam dixerat; hoc enim in castris natus et alumnus legionum uocari solebat, nullo nomine militibus familiarior umquam factus, sed iam Caligulam conuicium et probrum iudicabat coturnatus.
18.5Öyleyse, bizim yumuşak huyumuz öç almaktan vazgeçse bile, arsızdan, kibirliden ve haksızlık edenden hesap soracak birinin çıkacağını bilmek bir teselli olacaktır; çünkü bu kusurlar hiçbir zaman tek bir insanda, tek bir hakarette tükenmez.
Ergo hoc ipsum solacio erit, etiam si nostra facilitas ultionem omiserit, futurum aliquem qui poenas exigat a procace et superbo et iniurioso, quae uitia numquam in uno homine et in una contumelia consumuntur.
18.6Katlanışını övdüğümüz kişilerin örneklerine bakalım; örneğin Sokrates'e: o, komedilerde kendisi hakkında herkesin önüne serilip seyredilen nükteleri iyi yanından aldı ve karısı Ksanthippe başından pis su döktüğünde nasıl güldüyse bunlara da öyle güldü. Antisthenes'e annesinin barbar, Trakyalı olduğu yüzüne vurulunca, tanrıların annesinin de İda Dağı'ndan geldiğini söyledi.
Respiciamus eorum exempla quorum laudamus patientiam, ut Socratis, qui comoediarum publicatos in se et spectatos sales in partem bonam accepit risitque non minus quam cum ab uxore Xanthippe inmunda aqua perfunderetur. Antistheni mater barbara et Thraessa obiciebatur: respondit et deorum matrem Idaeam esse.
19.1Kavgaya, boğuşmaya girmemeli. Ayağımızı oradan uzak tutmalı, bu türden ne yapılırsa, düşüncesizlerce yapılacağı için (zaten düşüncesizlerden başkası bunu yapamaz) aldırmamalı; halkın verdiği şerefleri de yaptığı haksızlıkları da bir tutmalıyız.
Non est in rixam conluctationemque ueniendum. Procul auferendi pedes sunt et quidquid horum ab inprudentibus fiet (fieri autem nisi ab inprudentibus non potest) neglegendum et honores iniuriaeque uulgi in promiscuo habendae.
19.2Ne bunlara üzülmeli ne onlara sevinmeli; yoksa hakaret korkusundan ya da bıkkınlıktan birçok zorunlu şeyi ihmal ederiz; içimize sinmeyen bir şey işitme kaygısı bizi kadınca sıkarken kamusal ve özel vazifelerimize, kimi zaman esenlik getirecek olanlara bile koşmayız. Kimi zaman da güçlülere öfkelenip bu hâlimizi ölçüsüz bir serbestlikle açığa vururuz. Oysa özgürlük hiçbir şeye katlanmamak değildir, yanılıyoruz: özgürlük, ruhu haksızlıkların üstüne çıkarmak, onu sevinilecek şeylerin yalnız kendisinden geldiği bir hâle getirmek, dıştaki şeyleri kendinden ayırmaktır; ta ki herkesin gülüşünden, herkesin dilinden korkarak huzursuz bir hayat sürülmesin. Çünkü biri hakaret edebiliyorsa, hakaret edemeyecek kim vardır?
Nec his dolendum nec illis gaudendum; alioqui multa timore contumeliarum aut taedio necessaria omittemus publicisque et priuatis officiis, aliquando etiam salutaribus, non occurremus, dum muliebris nos cura angit aliquid contra animum audiendi. Aliquando etiam obirati potentibus detegemus hunc adfectum intemperanti libertate. Non est autem libertas nihil pati, fallimur: libertas est animum superponere iniuriis et eum facere se ex quo solo sibi gaudenda ueniant, exteriora diducere a se, ne inquieta agenda sit uita omnium risus, omnium linguas timenti. Quis enim est qui non possit contumeliam facere, si quisquam potest?
19.3Bilge ile bilgeliğe heveslenen kişi ise farklı ilaçlar kullanacaktır. Çünkü henüz kusursuz olmayan, kendini hâlâ halkın hükmüne göre ayarlayanlara şunu önermek gerekir: haksızlıklar ve hakaretler arasında yaşamak zorundadırlar; bekleyenin başına gelen her şey daha hafif gelir. Biri soyca, şöhretçe, servetçe ne kadar saygınsa o kadar yiğitçe davransın; ön safta en yüksek rütbelilerin durduğunu hatırlasın. Hakaretlere, onur kırıcı sözlere, rezilliklere ve öbür aşağılamalara, düşmanın bağırışına, uzaktan atılan mızraklara, miğferlerin çevresinde yara açmadan takırdayan taşlara katlanır gibi katlansın; haksızlıklara ise, kimi kalkana kimi göğse saplanan yaralara katlanır gibi, yere düşmeden, yerinden bile kıpırdamadan dayansın. Sıkıştırılsan, düşmanca bir güçle üstüne gelinse bile geri çekilmek çirkindir: tabiatın sana verdiği yeri koru. Bu yer neresi mi? Erkeğin yeri.
Diuerso autem remedio utetur sapiens adfectatorque sapientiae. Inperfectis enim et adhuc ad publicum se iudicium derigentibus hoc proponendum est, inter iniurias ipsos contumeliasque debere uersari: omnia leuiora accident expectantibus. Quo quisque honestior genere fama patrimonio est, hoc se fortius gerat, memor in prima acie altos ordines stare. Contumelias et uerba probrosa et ignominias et cetera dehonestamenta uelut clamorem hostium ferat et longinqua tela et saxa sine uulnere circa galeas crepitantia; iniurias uero ut uulnera, alia armis, alia pectori infixa, non deiectus, ne motus quidem gradu sustineat. Etiam si premeris et infesta ui urgeris, cedere tamen turpe est: adsignatum a natura locum tuere. Quaeris quis hic sit locus? uiri.
19.4Bilgenin yardımı ise bunun tam tersidir; çünkü siz hâlâ savaştasınız, o ise zaferi kazanmıştır. Kendi iyiliğinize karşı direnmeyin; gerçeğe ulaşıncaya kadar bu umudu ruhlarınızda besleyin, daha iyi olanı isteyerek kabul edin, kanaatinizle ve dileğinizle destekleyin: yenilmez bir şeyin bulunması, talihin karşısında hiçbir şey yapamayacağı birinin var olması, insan soyunun ortak iyiliğinedir.
Sapienti aliud auxilium est huic contrarium; uos enim rem geritis, illi parta uictoria est. Ne repugnate uestro bono et hanc spem, dum ad uerum peruenitis, alite in animis libentesque meliora excipite et opinione ac uoto iuuate: esse aliquid inuictum, esse aliquem in quem nihil fortuna possit, e re publica est generis humani [est].