Kavram
Ratio
- Yunanca
- λόγος (logos)
- Latince
- ratio
- Almanca
- Vernunft, Grund, Rechnung
- Fransızca
- raison
- İngilizce
- reason
- Türkçe
- akıl (bağlama göre hesap, gerekçe, yol)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte hesap, alışveriş hesabı, iş. Felsefede insanı hayvandan ayıran güç; evreni yöneten ilahî akıl (Stoa).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 3. yy | Stoa | logos: evrene yayılmış akıl | logos |
| MÖ 52 civarı | Cicero | recta ratio: doğru akıl ve kanun | Cicero, De legibus I |
| MÖ 45 | Cicero | Tanrıların ve insanların ortak aklı | Cicero, De natura deorum II |
| 5. yy | Augustinus | ratio – intellectus; inanç ve akıl |
Dönüşüm: hesaptan akla; Ortaçağda ratio (adım adım akıl yürütme) ile intellectus (doğrudan kavrayış) ayrımı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | λόγος (logos); λογισμός | Bkz. logos. |
| Latince | ratio | reor "hesaplamak, saymak, hükmetmek" fiilinden: önce "hesap". Sonra gerekçe, yöntem, sistem, öğreti, akıl. Cicero Yunanca logos'un iki yüzünü ratio et oratio (akıl ve söz) diye ayırır (De off. 1.50). |
| Almanca / Fransızca | Vernunft, Grund, Rechnung / raison | Almanca üç kelimeye böler; Fransızca raison "sebep" anlamını da korur. |
| İngilizce | reason |
Türkçe karşılığı
akıl; hesap, gerekçe, yol. Tek karşılık yoktur. us: öz Türkçe ama köksüz. Tercih: felsefî bağlamda akıl; ratio reddere "hesap vermek", ratio vivendi "yaşama yolu", rationes "gerekçeler".
Ratio'yu her yerde "akıl" diye çevirmek Cicero'yu soyutlaştırır; Romalı kulak kelimede hâlâ hesap defterini duyar. Bağlama göre "hesap", "gerekçe", "yol" yazmak anlamı korur, ama tutarlılığı bozar; bu yüzden felsefî bağlamda "akıl" bağlayıcıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: akıl, aklın, akla, aklıyla, akılla, aklı
Metinlerde işaretlendiği yerler
82 yer · 82 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Cicero, Buluş Üzerine1.1
- Cicero, Hatip Üzerine1.105
- Cicero, Hitabetin Bölümleri43
- Cicero, Devlet Üzerine1.8
- Cicero, Kanunlar Üzerine1.18
- Cicero, Brutus258
- Cicero, Hatip137
- Cicero, Stoacıların Paradoksları1.8
- Cicero, Akademik Meseleler1.28
- Cicero, Lucullus21
- Cicero, En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine1.22
- Cicero, Tusculum Sohbetleri1.16
- Cicero, Tanrıların Tabiatı Üzerine1.4
- Cicero, Timaios11
- Cicero, İhtiyarlık Üzerine19
- Cicero, Kehanet Üzerine1.4
- Cicero, Kader Üzerine38
- Cicero, Topika69
- Cicero, Dostluk Üzerine52
- Cicero, Vazifeler Üzerine1.11
- Lucretius, Şeylerin Tabiatı Üzerine1.121
- Seneca, Bilgenin Sarsılmazlığı Üzerine8.3
- Seneca, Öfke Üzerine1.1.2
- Seneca, Marcia'ya Teselli2.1
- Seneca, Mutlu Hayat Üzerine1.3
- Seneca, Çekilip Kendine Kalmak Üzerine7.2
- Seneca, Ruh Huzuru Üzerine10.4
- Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine6.4
- Seneca, Polybius'a Teselli4
- Seneca, Annesi Helvia'ya Teselli8.3
- Seneca, Merhamet Üzerine1.3.5
- Seneca, İyilikler Üzerine1.15.3
- Seneca, Tabiat Meseleleri1.pr_2
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları2.13.9
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.6.1
- Augustinus, Akademikler'e Karşı1.5
- Augustinus, Mutlu Hayat Üzerine1
- Augustinus, Düzen Üzerine1.1
- Augustinus, İç Konuşmalar6
- Augustinus, Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine2
- Augustinus, Diyalektik Üzerine9_2
- Augustinus, Ruhun Büyüklüğü Üzerine5
- Augustinus, Musiki Üzerine4
- Augustinus, Öğretmen Üzerine3_2
- Augustinus, Hür İrade Üzerine6
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine2
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine16
- Augustinus, İnanmanın Faydası Üzerine2
- Augustinus, İki Ruh Üzerine3
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine22
- Augustinus, İtiraflar1.9
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine24
- Augustinus, Teslis Üzerine41_4
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri1.5
- Augustinus, Tanrı Devleti1.11
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)4
- Augustinus, Sebat Lütfu ÜzerinePL45.1011
- Augustinus, Tashihler1.1.5
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M1
- Boethius, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh Ulûhiyete Cevherce mi Yüklenir1
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.9_3
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.183
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.379_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.419_2
- Boethius, Kategorik Kıyaslara GirişPL64.779_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1043_2
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1171_2
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.7_2
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.16
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.13
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)2_9
- Descartes, Yöntem Üzerine Konuşma1
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar1
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.007
- Kant, Şu Soruya Cevap: Aydınlanma Nedir?AA08.036
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi57
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri6
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-46
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-I-13
- Nietzsche, Ecce HomoEH-Weise-6
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-1878-Vorrede