İçeriğe geç
Buluş Üzerine

Cicero · Buluş Üzerine

I. Kitap

1.1Söz ustalığının ve belagate duyulan büyük hevesin insanlara ve devletlere iyilik mi yoksa kötülük mü getirdiğini çok kez ve uzun uzun düşündüm. Kendi devletimizin uğradığı zararları göz önüne getirip en büyük devletlerin eski felaketlerini zihnimde topladığımda, bu belaların hiç de küçük olmayan bir kısmının en usta konuşmacılar eliyle getirildiğini görüyorum. Öte yandan çok eski oldukları için hatıramızdan uzak kalmış olayları yazılı belgelerden araştırmaya koyulduğumda, pek çok şehrin kurulmasının, pek çok savaşın söndürülmesinin, en sağlam ittifakların ve en kutsal dostlukların aklın gücüyle olduğu kadar, hatta ondan da kolayca, belagatle elde edildiğini anlıyorum. Uzun uzun düşündükçe aklın kendisi beni en çok şu kanaate götürüyor: Belagatten yoksun bilgelik devletlere pek az fayda sağlar; bilgelikten yoksun belagat ise çoğu zaman pek çok zarar verir, fayda ise hiçbir zaman. Bu yüzden biri aklın ve vazifenin incelenmesi gibi en doğru ve en şerefli uğraşları bırakıp bütün emeğini konuşma alıştırmalarına harcarsa, kendine faydasız, vatanına zararlı bir vatandaş olarak yetişir. Belagatle vatanının çıkarlarına saldırmak için değil, onları savunabilmek için silahlanan kişi ise bence hem kendi işleri hem de kamu işleri için en faydalı ve vatanına en bağlı vatandaş olacaktır.

1.1

Saepe et multum hoc mecum cogitavi, bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus copia dicendi ac summum eloquentiae studium. nam cum et nostrae rei publicae detrimenta considero et maximarum civitatum veteres animo calamitates colligo, non minimam video per disertissimos homines invectam partem incommodorum; cum autem res ab nostra memoria propter vetustatem remotas ex litterarum monumentis repetere instituo, multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas societates, sanctissimas amicitias intellego cum animi ratione tum facilius eloquentia comparatas. ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse numquam. quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et officii consumit omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, perniciosus patriae civis alitur; qui vero ita sese armat eloquentia, ut non oppugnare commoda patriae, sed pro his propugnare possit, is mihi vir et suis et publicis rationibus utilissimus atque amicissimus civis fore videtur.

1.2Belagat denen bu şeyin —ister bir sanat, ister bir uğraş, ister bir tür alıştırma, isterse tabiattan gelen bir yeti olsun— başlangıcını incelemek istersek, onun en şerefli sebeplerden doğduğunu ve en iyi düşüncelerden çıktığını görürüz. Bir zaman vardı ki insanlar kırlarda hayvanlar gibi oradan oraya dolaşır, hayatlarını yabani bir beslenmeyle sürdürür, hiçbir işi akılla görmez, çoğunu bedenlerinin gücüyle yaparlardı. Henüz ne ilahî dinin ne de insanlara karşı vazifenin bir düzeni gözetiliyordu; kimse kanuna uygun bir evlilik görmemiş, kimse çocuklarının kendisinden olduğunu kesin olarak bilmemiş, herkese eşit işleyen bir hukukun ne fayda sağladığını öğrenmemişti. Böylece yanılgı ve bilgisizlik yüzünden zihnin kör ve gözü kara hükümdarı olan arzu, kendini doyurmak için o en zararlı yardakçılarını, bedenin güçlerini kötüye kullanıyordu. İşte o zaman büyük ve bilge olduğu belli bir adam, insanların ruhlarında nasıl bir cevher yattığını ve en büyük işler için ne kadar elverişli olduklarını fark etti; yeter ki biri bunu açığa çıkarabilsin ve öğreterek daha iyi kılabilsin. Bu adam kırlara dağılmış, ormandaki barınaklara gizlenmiş insanları bir yolunu bularak tek bir yere toplayıp bir araya getirdi ve onları faydalı ve şerefli olan her işe yöneltti. İnsanlar önce alışık olmadıkları için karşı çıktılar, sonra akıl ve söz sayesinde onu daha istekle dinlemeye başladılar; o da onları yabani ve vahşi varlıklar olmaktan çıkarıp yumuşak ve uysal insanlar hâline getirdi.

1.2

Ac si volumus huius rei, quae vocatur eloquentia, sive artis sive studii sive exercitationis cuiusdam sive facultatis ab natura profectae considerare principium, reperiemus id ex honestissimis causis natum atque optimis rationibus profectum. nam fuit quoddam tempus, cum in agris homines passim bestiarum modo vagabantur et sibi victu fero vitam propagabant nec ratione animi quicquam, sed pleraque viribus corporis administrabant, nondum divinae religionis, non humani officii ratio colebatur, nemo nuptias viderat legitimas, non certos quisquam aspexerat liberos, non, ius aequabile quid utilitatis haberet, acceperat. ita propter errorem atque inscientiam caeca ac temeraria dominatrix animi cupiditas ad se explendam viribus corporis abutebatur, perniciosissimis satellitibus. quo tempore quidam magnus videlicet vir et sapiens cognovit, quae materia esset et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem reddere; qui dispersos homines in agros et in tectis silvestribus abditos ratione quadam conpulit unum in locum et congregavit et eos in unam quamque rem inducens utilem atque honestam primo propter insolentiam reclamantes, deinde propter rationem atque orationem studiosius audientes ex feris et inmanibus mites reddidit et mansuetos.

1.3Bana öyle geliyor ki suskun ya da söz söylemekte yoksul bir bilgelik, insanları alışkanlıklarından birden döndürüp başka hayat yollarına geçirmeyi başaramazdı. Peki ya şehirler kurulduktan sonra? İnsanların sözlerinde durmayı, adaleti korumayı ve kendi iradeleriyle başkalarına boyun eğmeyi öğrenmeleri; ortak fayda uğruna yalnız zahmetlere katlanmak gerektiğine değil, hayatlarını bile vermek gerektiğine inanmaları, akılla buldukları şeyleri belagatle kabul ettiremeselerdi nasıl mümkün olurdu? Gerçekten de gücü her şeye yeten hiç kimse, ağırbaşlı ve tatlı bir söz onu etkilemeseydi, zorbalığı bırakıp hukuka boyun eğmeye razı olmazdı. Üstün gelebileceği insanlarla eşit tutulmaya katlanmaz, hele eskiliği yüzünden artık tabiat gücü kazanmış en hoş alışkanlığından kendi iradesiyle vazgeçmezdi. Belagat önce böyle doğmuş ve gelişmiş; sonra da barışın ve savaşın en büyük işlerinde insanlara en büyük faydaları sağlamış görünüyor. Ama faziletin bozuk bir taklitçisi olan bir tür beceriklilik, vazifeyi hiç gözetmeden söz ustalığını ele geçirince, zekâsına güvenen kötülük şehirleri altüst etmeye, insanların hayatlarını sarsmaya alıştı.

1.3

ac mihi quidem hoc nec tacita videtur nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret et ad diversas rationes vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fidem colere et iustitiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos communis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, eloquentia persuadere potuissent? profecto nemo nisi gravi ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi descendere, ut inter quos posset excellere, cum iis se pateretur aequari et sua voluntate a iucundissima consuetudine recederet, quae praesertim iam naturae vim optineret propter vetustatem. ac primo quidem sic et nata et progressa longius eloquentia videtur et item postea maximis in rebus pacis et belli cum summis hominum utilitatibus esse versata; postquam vero commoditas quaedam, prava virtutis imitatrix, sine ratione officii dicendi copiam consecuta est, tum ingenio freta malitia pervertere urbes et vitas hominum labefactare assuevit.

1.4Madem iyiliğin başlangıcını anlattık, bu kötülüğün de nasıl başladığını açıklayalım. Bana en akla yakın gelen şudur: Bir zamanlar ne konuşmasını bilmeyen, bilgisiz insanlar kamu işlerine karışırdı ne de büyük ve usta hatipler özel davalara girerdi. En büyük işleri en seçkin adamlar yönetirken, sanırım hiç de beceriksiz olmayan başka adamlar da vardı; kişiler arasındaki küçük anlaşmazlıklara bunlar girerdi. Bu anlaşmazlıklarda insanlar sık sık yalanın yanında durup gerçeğe karşı çıkmaya alıştıkça, durmadan konuşmak onlara küstahlık kazandırdı. Sonunda o üstün adamlar da vatandaşlara yapılan haksızlıklar yüzünden bu küstahlara karşı koymak, her biri kendi yakınına yardım etmek zorunda kaldı. Bilgelik uğraşını bir yana bırakıp belagatten başka hiçbir şey edinmemiş olan kişi, konuşmada çoğu zaman onlara denk, hatta bazen onlardan üstün göründü; böylece hem halkın hem de kendi gözünde devleti yönetmeye layık görünür oldu. Pervasız ve gözü kara adamlar devletin dümenine geçince en büyük ve en acıklı batışların yaşanması da hiç şaşırtıcı değildi. Bütün bunlar yüzünden belagat öylesine nefret ve kıskançlık topladı ki en yetenekli insanlar, fırtınalı bir denizden limana sığınır gibi, kargaşalı ve çalkantılı bir hayattan çekilip sakin bir uğraşa kendilerini verdiler. Bu yüzden bana öyle geliyor ki sonraları öteki doğru ve şerefli uğraşlar en iyi insanlarca boş vakitlerinde büyük bir özenle işlenip parladı; bu uğraş ise onların çoğunca terk edilip unutuldu. Oysa tam o zaman onu çok daha sıkı tutmak ve daha büyük bir hevesle geliştirmek gerekiyordu.

1.4

Atque huius quoque exordium mali, quoniam principium boni diximus, explicemus. veri simillimum mihi videtur quodam tempore neque in publicis rebus infantes et insipientes homines solitos esse versari nec vero ad privatas causas magnos ac disertos homines accedere, sed cum a summis viris maximae res administrarentur, arbitror alios fuisse non incallidos homines, qui ad parvas controversias privatorum accederent. quibus in controversiis cum saepe a mendacio contra verum stare homines consuescerent, dicendi assiduitas induit audaciam, ut necessario superiores illi propter iniurias civium resistere audacibus et opitulari suis quisque necessariis cogeretur. itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam etiam superior visus esset is, qui omisso studio sapientiae nihil sibi praeter eloquentiam comparasset, fiebat, ut et multitudinis et suo iudicio dignus, qui rem publicam gereret, videretur. hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula rei publicae temerarii atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant. quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia, ut homines ingeniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate in portum, sic ex seditiosa ac tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum. quare mihi videntur postea cetera studia recta atque honesta per otium concelebrata ab optimis enituisse, hoc vero a plerisque eorum desertum obsolevisse tempore, quo multo vehementius erat retinendum et studiosius adaugendum.

1.5Çünkü ahmakların ve kötülerin pervasızlığı ve küstahlığı en şerefli ve en doğru şeyi devlete en büyük zararı vererek ne kadar haksızca çiğniyorsa, onlara karşı koymak ve devletin iyiliğini gözetmek için de o kadar büyük bir gayret gösterilmeliydi. Bu, bizim o Cato'muzun, Laelius'un, doğrusunu söylemek gerekirse onların öğrencisi Africanus'un ve Africanus'un torunları Gracchus kardeşlerin gözünden kaçmadı. Bu adamlarda en yüksek fazilet, en yüksek faziletle büyüyen bir itibar ve bu niteliklerini süsleyen, devlete de kalkan olan bir belagat vardı. Bu yüzden bence bazıları belagati hem özel hayatta hem de kamu hayatında kötüye kullansa da ona yine emek vermek gerekir; hatta bu yüzden daha da büyük bir gayretle, kötüler iyilere büyük zarar verip herkesi ortak bir yıkıma sürükleyerek fazla güç kazanmasın diye. Üstelik herkesin özel ve kamu işlerinin hepsini en çok ilgilendiren tek şey belagattir: Hayat onunla güvenli, onunla şerefli, onunla parlak, yine onunla tatlı olur. Her şeyi ölçüye vuran bilgelik de yanında bulunursa, devlete en çok fayda buradan gelir; belagati edinenlerin kendilerine övgü, şeref ve itibar buradan akar; dostları da en sağlam ve en güvenli korumayı buradan bulur. Bana öyle geliyor ki insanlar pek çok bakımdan hayvanlardan aşağı ve zayıf oldukları hâlde, onlardan en çok konuşabildikleri için üstündür. Bu yüzden insanların hayvanlardan üstün olduğu şeyde insanların kendilerini de geride bırakan kişi bence parlak bir şey elde etmiştir. Bu üstünlük belki yalnız tabiatla ve alıştırmayla değil, bir sanatla da kazanılıyorsa, bu konuda bize bazı kurallar bırakmış olanların ne dediğine bakmak yersiz olmaz.

Ama hitabetin kurallarından söz etmeden önce bu sanatın cinsinden, vazifesinden, gayesinden, konusundan ve kısımlarından söz etmek gerekiyor. Bunlar bilinince herkesin zihni sanatın yöntemini ve yolunu daha kolay ve rahatça kavrayabilir.

1.5

nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum et improborum temeritas et audacia summo cum rei publicae detrimento, eo studiosius et illis resistendum fuit et rei publicae consulendum. quod nostrum illum non fugit Catonem neque Laelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute amplificata auctoritas et, quae et his rebus ornamento et rei publicae praesidio esset, eloquentia. quare meo quidem animo nihilo minus eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privatim et publice abutuntur; sed eo quidem vehementius, ne mali magno cum detrimento bonorum et communi omnium pernicie plurimum possint, cum praesertim hoc sit unum, quod ad omnes res et privatas et publicas maxime pertineat, hoc tuta, hoc honesta, hoc inlustris, hoc eodem vita iucunda fiat. nam hinc ad rem publicam plurima commoda veniunt, si moderatrix omnium rerum praesto est sapientia; hinc ad ipsos, qui eam adepti sunt, laus, honos, dignitas confluit; hinc amicis quoque eorum certissimum et tutissimum praesidium comparatur. ac mihi quidem videntur homines, cum multis rebus humiliores et infirmiores sint, hac re maxime bestiis praestare, quod loqui possunt. quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam artificio quodam comparatur, non alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam eius rei praecepta nobis reliquerunt. Sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de materia, de partibus. nam his rebus cognitis facilius et expeditius animus unius cuiusque ipsam rationem ac viam artis considerare poterit.

1.6Devlet işlerine dair bir bilgi vardır ki pek çok ve önemli unsurdan oluşur. Onun büyük ve geniş bir kısmı, retorik denen sanata dayalı belagattir. Çünkü ne siyaset ilminin belagate ihtiyacı olmadığını düşünenlerle aynı görüşteyiz ne de siyaset ilminin bütünüyle hatibin gücüne ve sanatına sığdığını düşünenlere katılıyoruz; onlardan büyük ölçüde ayrılıyoruz. Bu yüzden hitabet yetisini, siyaset ilminin bir parçası olduğunu söyleyerek bu cinsin içine yerleştireceğiz. Bu yetinin vazifesi ikna etmeye uygun biçimde konuşmak, gayesi ise konuşarak ikna etmektir. Vazife ile gaye arasındaki fark şudur: Vazifede ne yapılması, gayede ne elde edilmesi gerektiğine bakılır. Hekimin vazifesinin iyileştirmeye uygun biçimde tedavi etmek, gayesinin de tedaviyle iyileştirmek olduğunu söyleriz; hatibin vazifesinin ve gayesinin ne olduğunu da aynı şekilde anlarız: Yapması gerekene vazife, yapmasının sebebi olana gaye deriz.

1.6

Civilis quaedam ratio est, quae multis et magnis ex rebus constat. eius quaedam magna et ampla pars est artificiosa eloquentia, quam rhetoricam vocant. nam neque cum iis sentimus, qui civilem scientiam eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui eam putant omnem rhetoris vi et artificio contineri, magnopere dissentimus. quare hanc oratoriam facultatem in eo genere ponemus, ut eam civilis scientiae partem esse dicamus. Officium autem eius facultatis videtur esse dicere adposite ad persuasionem; finis persuadere dictione. inter officium et finem hoc interest, quod in officio, quid fieri, in fine, quid effici conveniat, consideratur. ut medici officium dicimus esse curare ad sanandum apposite, finem sanare curatione, item, oratoris quid officium et quid finem esse dicamus, intellegimus, cum id, quod facere debet, officium esse dicimus, illud, cuius causa facere debet, finem appellamus.

1.7Sanatın konusu dediğimiz şey, bütün sanatın ve sanattan doğan yetinin içinde iş gördüğü alandır. Nasıl hekimliğin konusu hastalıklar ve yaralardır diyorsak, çünkü bütün hekimlik bunlarla uğraşır, hitabet sanatının ve yetisinin uğraştığı şeylere de aynı şekilde retorik sanatının konusu diyoruz. Bu şeyleri kimi daha çok, kimi daha az saymıştır. Retorikçilerin belki de en eskisi olan Leontinoili Gorgias, hatibin her konuda en iyi biçimde konuşabileceğini düşündü; o bu sanata sonsuz ve sınırsız bir konu tayin etmiş görünüyor. Bu sanata pek çok yardım ve süs katmış olan Aristoteles ise retorikçinin vazifesinin üç cins işle ilgili olduğunu düşündü: gösteri, danışma ve yargı. Gösteri cinsi (demonstrativum) belli bir kişiyi övmeye ya da yermeye ayrılandır; danışma cinsi (deliberativum) siyasî tartışmada yer alıp bir görüş bildirmeyi içerendir; yargı cinsi (iudiciale) mahkemede yer alıp suçlama ve savunmayı ya da talep ve reddi içerendir. Bizim kanaatimize göre de hatibin sanatı ve yetisi bu üç kısımlı konuda iş görür.

1.7

Materiam artis eam dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae conficitur ex arte, versatur. ut si medicinae materiam dicamus morbos ac vulnera, quod in his omnis medicina versetur, item, quibus in rebus versatur ars et facultas oratoria, eas res materiam artis rhetoricae nominamus. has autem res alii plures, alii pauciores existimarunt. nam Gorgias Leontinus, antiquissimus fere rhetor, omnibus de rebus oratorem optime posse dicere existimavit; hic infinitam et inmensam huic artificio materiam subicere videtur. Aristoteles autem, qui huic arti plurima adiumenta atque ornamenta subministravit, tribus in generibus rerum versari rhetoris officium putavit, demonstrativo, deliberativo, iudiciali. demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem aut vituperationem; deliberativum, quod positum in disceptatione civili habet in se sententiae dictionem; iudiciale, quod positum in iudicio habet in se accusationem et defensionem aut petitionem et recusationem. et, quemadmodum nostra quidem fert opinio, oratoris ars et facultas in hac materia tripertita versari existimanda est.

1.8Hermagoras ise ne söylediğine dikkat ediyor ne de neyi vaat ettiğini anlıyor görünüyor. O, hatibin konusunu dava ve genel soru olarak ikiye ayırır. Dava, der, konuşmaya dayanan ve belli kişileri işin içine katan bir anlaşmazlık içeren şeydir. Biz de davanın hatibe ait olduğunu söylüyoruz; çünkü daha önce saydığımız üç kısmı, yani yargıyı, danışmayı ve gösteriyi onun altına koyuyoruz. Genel soru dediği ise yine konuşmaya dayanan, ama belli kişileri işin içine katmayan bir anlaşmazlık içeren şeydir; şu türden: Ahlâken güzel olanın dışında iyi bir şey var mıdır? Hisler doğruyu mu söyler? Evrenin şekli nedir? Güneşin büyüklüğü nedir? Bu soruların hatibin vazifesinden çok uzak olduğunu herkesin kolayca anladığını düşünüyoruz. Filozofların en büyük zekâlarının bu konularda pek büyük emekle tükendiğini biliyoruz; bunları birer önemsiz şeymiş gibi hatibe yüklemek büyük bir delilik olur. Hermagoras bu konularda çalışma ve terbiyeyle kazanılmış büyük bir yetiye sahip olsaydı, kendi bilgisine güvenerek hatibin sanatı hakkında yanlış bir şey ileri sürmüş, sanatın neler yapabileceğini değil kendisinin neler yapabileceğini anlatmış sayılırdı. Oysa bu adamın gücü öyledir ki ona felsefeyi yakıştırmaktansa retoriği elinden almak çok daha kolaydır. Bunu, yazdığı retorik kitabı bana pek kusurlu göründüğü için söylemiyorum; zira o kitapta eski kitaplardan zekâyla ve özenle seçtiği şeyleri yeterince iyi bir araya getirmiş, kendisi de bazı yenilikler ortaya koymuş görünüyor. Ama hatip için sanat hakkında konuşmak, onun yaptığı gibi, en küçük iştir; sanatla konuşmak ise çok daha büyük bir iştir ve onun bunu hiç beceremediğini hepimiz görüyoruz.

1.8

nam Hermagoras quidem nec quid dicat attendere nec quid polliceatur intellegere videtur, qui oratoris materiam in causam et in quaestionem dividat, causam esse dicat rem, quae habeat in se controversiam in dicendo positam cum personarum certarum interpositione; quam nos quoque oratori dicimus esse adtributam (nam tres eas partes, quas ante diximus, subponimus, iudicialem, deliberativam, demonstrativam). quaestionem autem eam appellat, quae habeat in se controversiam in dicendo positam sine certarum personarum interpositione, ad hunc modum: ecquid sit bonum praeter honestatem? verine sint sensus? quae sit mundi forma? quae sit solis magnitudo? quas quaestiones procul ab oratoris officio remotas facile omnes intellegere existimamus; nam quibus in rebus summa ingenia philosophorum plurimo cum labore consumpta intellegimus, eas sicut aliquas parvas res oratori adtribuere magna amentia videtur. quodsi magnam in his Hermagoras habuisset facultatem studio et disciplina comparatam, videretur fretus sua scientia falsum quiddam constituisse de oratoris artificio et non quid ars, sed quid ipse posset, exposuisse. nunc vero ea vis est in homine, ut ei multo rhetoricam citius quis ademerit, quam philosophiam concesserit: neque eo, quo eius ars, quam edidit, mihi mendosissime scripta videatur; nam satis in ea videtur ex antiquis artibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil ipse quoque novi protulisse; verum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime potuisse omnes videmus.

1.9Bu yüzden bize göre retorik sanatının konusu, Aristoteles'in benimsediğini söylediğimiz konudur. Kısımları ise çoğu yazarın söylediği gibi şunlardır: buluş (inventio), tertip (dispositio), ifade (elocutio), hafıza (memoria) ve eda (pronuntiatio). Buluş, davayı inandırıcı kılacak doğru ya da doğruya benzer şeyleri düşünüp bulmaktır. Tertip, bulunan şeyleri bir sıraya göre dağıtmaktır. İfade, bulunan şeylere uygun sözcükleri seçip yerleştirmektir. Hafıza, şeylerin ve sözcüklerin zihinde sağlamca tutulmasıdır. Eda, sesi ve bedeni şeylerin ve sözcüklerin ağırlığına göre ayarlamaktır.

Bunları kısaca belirledikten sonra, bu sanatın cinsini, gayesini ve vazifesini gösterebileceğimiz açıklamaları başka bir zamana bırakacağız; çünkü hem çok söz gerektiriyorlar hem de sanatı tasvir etmek ve kurallarını aktarmakla o kadar ilgili değiller. Retorik üzerine yazan kişinin ise geri kalan iki konuyu, yani sanatın konusunu ve kısımlarını yazması gerektiğini düşünüyoruz. Bana öyle geliyor ki konu ile kısımlar birlikte ele alınmalıdır. Bu yüzden önce, bütün kısımların başı olan buluşun her dava cinsinde nasıl olması gerektiğini inceleyelim.

1.9

Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse diximus; partes autem eae, quas plerique dixerunt, inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddant; dispositio est rerum inventarum in ordinem distributio; elocutio est idoneorum verborum ad inventionem accommodatio; memoria est firma animi rerum ac verborum ad inventionem perceptio; pronuntiatio est ex rerum et verborum dignitate vocis et corporis moderatio. Nunc his rebus breviter constitutis eas rationes, quibus ostendere possimus genus et finem et officium huius artis, aliud in tempus differemus; nam et multorum verborum indigent et non tanto opere ad artis descriptionem et praecepta tradenda pertinent. eum autem, qui artem rhetoricam scribat, de duabus reliquis rebus, materia artis ac partibus, scribere oportere existimamus. ac mihi quidem videtur coniuncte agendum de materia ac partibus. quare inventio, quae princeps est omnium partium, potissimum in omni causarum genere, qualis debeat esse, consideretur.

1.10Konuşma ve tartışma yoluyla ortaya konan bir anlaşmazlığı içeren her şey ya olguya ya ada ya cinse ya da davanın usulüne dair bir soru içerir. Davanın doğduğu bu soruya mesele (constitutio) diyoruz. Mesele, davacı ile davalının ilk çatışmasıdır ve suçlamanın reddedilmesinden doğar; şöyle: "Yaptın." — "Yapmadım" ya da "Haklı olarak yaptım." Anlaşmazlık olgu üzerine olduğunda, dava tahminlerle desteklendiği için buna tahmin meselesi denir. Ad üzerine olduğunda, kelimenin anlamının sözle tarif edilmesi gerektiği için tarif meselesi adını alır. Şeyin nasıl bir şey olduğu soruşturulduğunda, anlaşmazlık işin mahiyeti ve cinsi üzerine olduğu için buna cins meselesi denir. Dava ise ya dava açması gereken kişinin dava açmıyor görünmesine, ya gereken kişiye karşı açılmamasına, ya da gereken yargıçlar önünde, gereken zamanda, gereken kanuna, suça ve cezaya göre açılmamasına bağlıysa, buna aktarma meselesi denir; çünkü davanın başka bir yere aktarılması ve değiştirilmesi gerekiyor görünür. Her dava cinsine bunlardan biri mutlaka düşer; hiçbirinin düşmediği yerde hiçbir anlaşmazlık olamaz. Bu yüzden öyle bir şeyi dava saymak bile uygun olmaz.

1.10

Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam controversiam, aut facti aut nominis aut generis aut actionis continet quaestionem. eam igitur quaestionem, ex qua causa nascitur, constitutionem appellamus. constitutio est prima conflictio causarum ex depulsione intentionis profecta, hoc modo: fecisti: non feci aut iure feci. cum facti controversia est, quoniam coniecturis causa firmatur, constitutio coniecturalis appellatur. cum autem nominis, quia vis vocabuli definienda verbis est, constitutio definitiva nominatur. cum vero, qualis res sit, quaeritur, quia et de vi et de genere negotii controversia est, constitutio generalis vocatur. at cum causa ex eo pendet, quia non aut is agere videtur, quem oportet, aut non cum eo, quicum oportet, aut non apud quos, quo tempore, qua lege, quo crimine, qua poena oportet, translativa dicitur constitutio, quia actio translationis et commutationis indigere videtur. atque harum aliquam in omne causae genus incidere necesse est; nam in quam rem non inciderit, in ea nihil esse poterit controversiae. quare eam ne causam quidem convenit putari.

1.11Olgu üzerine anlaşmazlık her zamana ilişkin olabilir. Neyin yapıldığı sorulabilir, şöyle: Ulixes Aiax'ı öldürdü mü? Neyin yapılmakta olduğu sorulabilir: Fregellaeliler Roma halkına iyi niyet besliyor mu? Neyin olacağı da sorulabilir: Kartaca'yı yerinde bırakırsak devlete bir zarar gelir mi?

Ad üzerine anlaşmazlık, olgu üzerinde uzlaşılıp yapılan şeye hangi adın verilmesi gerektiği soruşturulduğunda çıkar. Bu türde ad üzerine anlaşmazlık olması zorunludur, çünkü işin kendisi üzerinde uzlaşılmamıştır. Olgu belli olmadığından değil; yapılan şey birine bir şey, ötekine başka bir şey göründüğü ve bu yüzden her biri ona başka bir ad verdiği için. Bu tür durumlarda şeyi sözle tarif etmek ve kısaca tasvir etmek gerekir. Örneğin biri özel bir mülkten kutsal bir eşya çalarsa, hırsız mı sayılmalıdır, tapınak soyguncusu mu? Bu sorulduğunda ikisini de, yani hırsızın ve tapınak soyguncusunun ne olduğunu tarif etmek, kendi tasvirimizle de tartışılan şeye karşı tarafın verdiğinden başka bir ad verilmesi gerektiğini göstermek gerekecektir.

1.11

Ac facti quidem controversia in omnia tempora potest tribui. nam quid factum sit, potest quaeri, hoc modo: occideritne Aiacem Ulixes; et quid fiat, hoc modo: bonone animo sint erga populum Romanum Fregellani; et quid futurum sit, hoc modo: si Carthaginem reliquerimus incolumem, num quid sit incommodi ad rem publicam perventurum. Nominis est controversia, cum de facto convenit et quaeritur, id quod factum est quo nomine appelletur. quo in genere necesse est ideo nominis esse controversiam, quod de re ipsa non conveniat; non quod de facto non constet, sed quod id, quod factum sit, aliud alii videatur esse et idcirco alius alio nomine id appellet. quare in eiusmodi generibus definienda res erit verbis et breviter describenda, ut, si quis sacrum ex privato subripuerit, utrum fur an sacrilegus sit iudicandus; nam id cum quaeritur, necesse erit definire utrumque, quid sit fur, quid sacrilegus, et sua descriptione ostendere alio nomine illam rem, de qua agitur, appellare oportere atque adversarii dicunt.

1.12Cins üzerine anlaşmazlık ise neyin yapıldığı üzerinde uzlaşıldığı, yapılan şeye hangi adın verileceği de belli olduğu hâlde, onun ne kadar büyük, ne türden ve genel olarak nasıl bir şey olduğu soruşturulduğunda çıkar; şöyle: Adil midir, adaletsiz mi? Faydalı mıdır, faydasız mı? Ad üzerine hiçbir anlaşmazlık olmaksızın yapılan şeyin nasıl bir şey olduğunun soruşturulduğu bütün durumlar buraya girer. Hermagoras bu cinsin altına dört kısım koydu: danışma, gösteri, hukuk ve muamele. Bize göre bu, onun hiç de küçük olmayan, eleştirilmesi gereken bir hatasıdır. Ama eleştiriyi kısa tutalım: Sessizce geçersek onu sebepsiz yere izlemedik sanılmasın; bunun üzerinde uzun uzun durursak da öteki kuralları geciktirip engellemiş görünmeyelim. Danışma ve gösteri dava cinsleriyse, herhangi bir dava cinsinin kısımları sayılamazlar. Çünkü aynı şey bir şeye göre cins, başka bir şeye göre kısım olabilir; ama aynı şeye göre hem cins hem kısım olamaz. Danışma ve gösteri ise dava cinsleridir. Zira ya hiç dava cinsi yoktur, ya yalnız yargı cinsi vardır, ya da hem yargı hem gösteri hem danışma cinsleri vardır. Davaların çok olduğunu söyleyip onlar için kurallar koyan birinin hiçbir dava cinsi yoktur demesi deliliktir. Yalnız yargı cinsi nasıl tek cins olabilir ki? Danışma ile gösteri hem birbirine benzemez hem de yargı cinsinden çok farklıdır; her birinin bağlı olması gereken kendi gayesi vardır. Geriye şu kalıyor: Üçü de dava cinsidir.

1.12

Generis est controversia, cum et, quid factum sit, convenit et, quo id factum nomine appellari oporteat, constat et tamen, quantum et cuiusmodi et omnino quale sit, quaeritur, hoc modo: iustum an iniustum, utile an inutile, et omnia, in quibus, quale sit id, quod factum est, quaeritur sine ulla nominis controversia. huic generi Hermagoras partes quattuor subposuit, deliberativam, demonstrativam, iuridicialem, negotialem. quod eius, ut nos putamus, non mediocre peccatum reprehendendum videtur, verum brevi, ne aut, si taciti praeterierimus, sine causa non secuti putemur aut, si diutius in hoc constiterimus, moram atque impedimentum reliquis praeceptis intulisse videamur. si deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem enim res alii genus esse, alii pars potest, eidem genus esse et pars non potest. deliberatio autem et demonstratio genera sunt causarum. nam aut nullum causae genus est aut iudiciale solum aut et iudiciale et demonstrativum et deliberativum. nullum dicere causae esse genus, cum causas esse multas dicat et in eas praecepta det, amentia est; unum iudiciale autem solum esse qui potest, cum deliberatio et demonstratio neque ipsae similes inter se sint et ab iudiciali genere plurimum dissideant et suum quaeque finem habeat, quo referri debeat? relinquitur ergo, ut omnia tria genera sint causarum.

1.13Bir dava cinsinin kısımları doğru olarak sayılamayan şeyler, davanın bir kısmının kısımları hiç sayılamaz. Her mesele ise davanın bir kısmıdır; çünkü dava meseleye değil, mesele davaya uydurulur. Oysa gösteri ve danışma, kendileri birer cins oldukları için dava cinsinin kısımları doğru olarak sayılamaz; demek ki burada sözü edilen kısmın [cins meselesinin] kısımları hiç sayılamaz. Sonra, hem meselenin kendisi hem de onun herhangi bir kısmı bir suçlamanın reddiyse, suçlamanın reddi olmayan şey ne meseledir ne de meselenin kısmı. Dolayısıyla [suçlamanın reddi olmayan] danışma ve gösteri de ne meseledir ne de meselenin kısmı. Hermagoras'ın kendisi de meselenin suçlamanın reddi olduğunu kabul ediyor; o hâlde gösteri ile danışmanın mesele ya da meselenin kısmı olmadığını da kabul etmesi gerekir. Meseleyi ister davacının davasını ilk temellendirmesi, ister savunmanın ilk itirazı diye tarif etsin, aynı gerekçe onu yine sıkıştıracaktır; çünkü aynı güçlüklerin hepsi onu izleyecektir.

1.13

Quodsi generis causae partes non possunt recte putari, multo minus recte partis causae partes putabuntur. pars autem causae est constitutio omnis; non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. at demonstratio et deliberatio generis causae partes non possunt recte putari, quod ipsa sunt genera; multo igitur minus recte partis eius, quae hic dicitur, partes putabuntur. deinde si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est: deliberatio et demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est. placet autem ipsi constitutionem intentionis esse depulsionem; placeat igitur oportet demonstrationem et deliberationem non esse constitutionem nec partem constitutionis. atque hoc eodem urguebitur, sive constitutionem primam causae accusatoris confirmationem dixerit sive defensoris primam deprecationem; nam eum eadem omnia incommoda sequentur.

1.14Sonra, tahmin meselesine dayanan bir dava aynı taraf için ve aynı cinste hem tahmin hem tarif meselesine dayanamaz. Tarif meselesine dayanan bir dava da aynı taraf için ve aynı cinste hem tarif hem aktarma meselesine dayanamaz. Genel olarak hiçbir mesele ya da meselenin kısmı hem kendi gücünü taşıyıp hem de başka birinin gücünü içinde barındıramaz. Çünkü her biri kendi başına ve kendi tabiatına göre yalın olarak incelenir; bir başkası eklenirse meselelerin sayısı ikiye katlanır, meselenin gücü artmaz. Oysa danışmaya dayanan bir dava aynı taraf için ve aynı cinste genellikle tahmin, cins, tarif ve aktarma meselelerini barındırır; kimi zaman bunlardan yalnız birini, kimi zaman birkaçını. Demek ki danışma ne meseledir ne de meselenin kısmı. Aynı şey gösteride de olagelir. O hâlde, daha önce söylediğimiz gibi, bunlar herhangi bir meselenin kısımları değil, dava cinsleri sayılmalıdır.

Cins meselesi dediğimiz bu meselenin bize göre iki kısmı vardır: hukuk meselesi ve muamele meselesi. Hukuk meselesinde hakkaniyetin ve doğrunun tabiatı ya da ödülün veya cezanın gerekçesi soruşturulur. Muamele meselesinde ise yerleşik medenî örfe ve hakkaniyete göre neyin hukuka uygun olduğu incelenir.

1.14

Deinde coniecturalis causa non potest simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalis esse et definitiva. nec definitiva causa potest simul ex eadem parte eodem in genere et definitiva esse et translativa. et omnino nulla constitutio nec pars constitutionis potest simul et suam habere et alterius in se vim continere, ideo quod una quaeque ex se et ex sua natura simpliciter consideratur, altera assumpta numerus constitutionum duplicatur, non vis constitutionis augetur. at deliberativa causa simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalem et generalem et definitivam et translativam solet habere constitutionem et unam aliquam et plures nonnumquam. ergo ipsa neque constitutio est nec pars constitutionis. idem in demonstratione solet usu venire. genera igitur, ut ante diximus, haec causarum putanda sunt, non partes alicuius constitutionis. Haec ergo constitutio, quam generalem nominamus, partes videtur nobis duas habere, iuridicialem et negotialem. iuridicialis est, in qua aequi et recti natura aut praemii aut poenae ratio quaeritur; negotialis, in qua, quid iuris ex civili more et aequitate sit, consideratur;

1.15Bizde bu işle hukuk bilginlerinin ilgilendiği kabul edilir. Hukuk meselesi de kendi içinde iki kısma ayrılır: mutlak ve dıştan destekli. Mutlak olan, hakkın ve haksızlığın sorusunu kendi içinde taşır. Dıştan destekli olan ise savunmaya kendiliğinden sağlam bir dayanak vermez, savunmasını dışarıdan aldığı bir şeyle kurar. Bunun dört kısmı vardır: kabul, suçu başkasına yükleme, suçu karşı tarafa çevirme ve karşılaştırma. Kabul, sanığın yapılan işi savunmayıp affedilmeyi istemesidir. Bu da iki kısma ayrılır: mazeret ve af dileme. Mazeret, fiil kabul edilip kusurun reddedilmesidir. Bunun üç kısmı vardır: bilgisizlik, kaza ve zaruret. Af dileme, sanığın hem suç işlediğini hem de bilerek işlediğini itiraf edip yine de affedilmeyi istemesidir; bu, pek ender karşılaşılabilecek bir türdür. Suçu başkasına yükleme, sanığın kendisine yöneltilen suçu kendinden, kendi kusurundan ve yetkisinden uzaklaştırıp başkasına yüklemeye çalışmasıdır. Bu iki şekilde yapılabilir: ya sebep ya da fiil başkasına aktarılır. Fiilin başkasının zoruyla ve yetkisiyle yapıldığı söylendiğinde sebep, başka birinin onu yapması gerektiği ya da yapabileceği söylendiğinde fiil aktarılmış olur. Suçu karşı tarafa çevirme, fiilin haklı olarak yapıldığının, çünkü birinin önceden haksızca saldırdığının söylenmesidir. Karşılaştırma, doğru ya da faydalı başka bir işin yapıldığının ileri sürülmesi ve suçlanan fiilin o iş gerçekleşsin diye işlendiğinin söylenmesidir.

1.15

cui diligentiae praeesse apud nos iure consulti existimantur. ac iuridicialis quidem ipsa in duas tribuitur partes, absolutam et adsumptivam. absoluta est, quae ipsa in se continet iuris et iniuriae quaestionem; adsumptiva, quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris autem aliquid defensionis adsumit. eius partes sunt quattuor, concessio, remotio criminis, relatio criminis, conparatio. concessio est, cum reus non id, quod factum est, defendit, sed ut ignoscatur, postulat. haec in duas partes dividitur, purgationem et deprecationem. purgatio est, cum factum conceditur, culpa removetur. haec partes habet tres, inprudentiam, casum, necessitatem. deprecatio est, cum et peccasse et consulto peccasse reus se confitetur et tamen, ut ignoscatur, postulat; quod genus perraro potest accidere. remotio criminis est, cum id crimen, quod infertur, ab se et ab sua culpa et potestate in alium reus removere conatur. id dupliciter fieri poterit, si aut causa aut factum in alium transferetur. causa transferetur, cum aliena dicitur vi et potestate factum, factum autem, cum alius aut debuisse aut potuisse facere dicitur. relatio criminis est, cum ideo iure factum dicitur, quod aliquis ante iniuria lacessierit. conparatio est, cum aliud aliquid factum rectum aut utile contenditur, quod ut fieret, illud, quod arguitur, dicitur esse commissum.

1.16Aktarma meselesi dediğimiz dördüncü meselede anlaşmazlık, kimin, kime karşı, nasıl, kimin önünde, hangi hukuka göre ya da hangi zamanda dava açması gerektiği soruşturulduğunda, ya da genel olarak davanın değiştirilmesi veya geçersiz kılınması tartışıldığında çıkar. Bu meseleyi Hermagoras'ın bulduğu kabul edilir; eski hatiplerin çoğu onu sık sık kullanmadığı için değil, ondan önceki retorik yazarları onu fark etmedikleri ve meseleler arasında saymadıkları için. Hermagoras onu bulduktan sonra pek çokları onu eleştirdi; bunların bilgisizlikten yanıldıklarını değil (çünkü mesele apaçıktır), daha çok kıskançlık ve bir tür kötüleme hevesi yüzünden yollarını şaşırdıklarını düşünüyoruz.

Meseleleri ve kısımlarını açıkladık. Her türün örneklerini ise her biri için bol bol delil sunacağımız yerde vermek daha uygun görünüyor; çünkü delil getirme yöntemi, hem davanın cinsine hem de bir örneğe hemen uygulanabildiğinde daha açık olacaktır.

1.16

In quarta constitutione, quam translativam nominamus, eius constitutionis est controversia, cum aut quem aut quicum aut quomodo aut apud quos aut quo iure aut quo tempore agere oporteat, quaeritur aut omnino aliquid de commutatione aut infirmatione actionis agitur. huius constitutionis Hermagoras inventor esse existimatur, non quo non usi sint ea veteres oratores saepe multi, sed quia non animadverterunt artis scriptores eam superiores nec rettulerunt in numerum constitutionum. post autem ab hoc inventam multi reprehenderunt, quos non tam inprudentia falli putamus (res enim perspicua est) quam invidia atque obtrectatione quadam inpediri. Et constitutiones quidem et earum partes exposuimus, exempla autem cuiusque generis tum commodius exposituri videamur, cum in unum quodque eorum argumentorum copiam dabimus; nam argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim poterit accommodari.

1.17Davanın meselesi bulununca, hemen davanın basit mi yoksa birleşik mi olduğuna bakmak gerekir; birleşikse, birkaç sorunun bir araya gelmesinden mi yoksa bir karşılaştırmadan mı oluştuğuna. Basit dava, kendi içinde tek ve kendi başına tamam bir soru barındıran davadır; şöyle: "Korintoslulara savaş ilan edelim mi, etmeyelim mi?" Birkaç sorudan oluşan birleşik dava, birden fazla şeyin soruşturulduğu davadır; şöyle: "Kartaca yıkılsın mı, Kartacalılara geri mi verilsin, yoksa oraya bir koloni mi kurulsun?" Karşılaştırmaya dayanan dava ise iki şeyden hangisinin daha iyi, birçok şeyden hangisinin en iyi olduğunun tartılarak soruşturulduğu davadır; şu şekilde: "Ordu, müttefiklere yardım etsin diye Philippos'a karşı Makedonya'ya mı gönderilsin, yoksa Hannibal'e karşı mümkün olan en büyük kuvvet hazır bulunsun diye İtalya'da mı tutulsun?"

Sonra anlaşmazlığın akıl yürütmede mi yoksa yazılı metinde mi olduğuna bakmak gerekir. Yazılı metinden doğan anlaşmazlık, metnin yazılış biçiminden doğan anlaşmazlıktır. Bunun, meselelerden ayrı tutulan beş türü vardır. Bazen kelimelerin kendisi yazarın maksadıyla çelişir gibi görünür; bazen iki ya da daha fazla kanun birbirini tutmaz; bazen yazılı olan şey iki ya da daha fazla anlama gelir; bazen yazılı olandan, yazılı olmayan başka bir şey çıkarılır; bazen de, tarif meselesinde olduğu gibi, bir kelimenin anlamının neye dayandığı soruşturulur. Bu yüzden birinci türe "yazı ve maksat", ikincisine "çelişen kanunlar", üçüncüsüne "iki anlamlılık", dördüncüsüne "çıkarım", beşincisine "tarif" diyoruz.

1.17

Constitutione causae reperta statim placet considerare, utrum causa sit simplex an iuncta; et si iuncta erit, utrum sit ex pluribus quaestionibus iuncta an ex aliqua conparatione. simplex est, quae absolutam in se continet unam quaestionem, hoc modo: Corinthiis bellum indicamus an non? coniuncta ex pluribus quaestionibus, in qua plura quaeruntur, hoc pacto: utrum Carthago diruatur an Carthaginiensibus reddatur an eo colonia deducatur. ex conparatione, in qua per contentionem, utrum potius aut quid potissimum, quaeritur, ad hunc modum: utrum exercitus in Macedoniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio, an teneatur in Italia, ut quam maximae contra Hannibalem copiae sint. Deinde considerandum est, in ratione an in scripto sit controversia; nam scripti controversia est ea, quae ex scriptionis genere nascitur. eius autem genera, quae separata sunt a constitutionibus, quinque sunt. nam tum verba ipsa videntur cum sententia scriptoris dissidere, tum inter se duae leges aut plures discrepare, tum id, quod scriptum est, duas aut plures res significare, tum ex eo, quod scriptum est, aliud, quod non scriptum est, inveniri, tum vis verbi quasi in definitiva constitutione, in quo posita sit, quaeri. quare primum genus de scripto et sententia, secundum ex contrariis legibus, tertium ambiguum, quartum ratiocinativum, quintum definitivum nominamus.

1.18Akıl yürütmeden doğan anlaşmazlık ise bütün sorunun yazılı metinde değil, bir delillendirmede yattığı anlaşmazlıktır.

Davanın türünü inceleyip basit mi birleşik mi olduğunu anladıktan, anlaşmazlığın yazıdan mı akıl yürütmeden mi kaynaklandığını gördükten sonra, sıra davanın sorusunun, gerekçesinin, yargı noktasının ve dayanağının ne olduğuna bakmaya gelir; bunların hepsi meseleden çıkmalıdır. Soru, tarafların savlarının çatışmasından doğan anlaşmazlıktır; şöyle: "Haksız yere yaptın." — "Haklı olarak yaptım." Meselenin dayandığı şey, savların bu çatışmasıdır. Ondan doğan ve soru dediğimiz anlaşmazlık da şudur: "Haklı olarak mı yaptı?" Gerekçe, davayı ayakta tutan şeydir; o ortadan kalkarsa davada anlaşmazlık diye bir şey kalmaz. Öğretmek için kolay ve herkesin bildiği bir örnekte duralım: Orestes anasını öldürmekle suçlansa, "Haklı olarak yaptım, çünkü o babamı öldürmüştü" demedikçe savunması yoktur. Bu gerekçe kalkınca bütün anlaşmazlık da kalkmış olur. Demek ki bu davanın gerekçesi, kadının Agamemnon'u öldürmüş olmasıdır. Yargı noktası, gerekçenin çürütülmesinden doğan anlaşmazlıktır. Az önce gösterdiğimiz gerekçeyi ele alalım: "Çünkü o babamı öldürmüştü" der Orestes. Karşı taraf da şöyle diyecektir: "Ama annenin, oğlu olan senin elinle öldürülmesi gerekmezdi; onun yaptığı, sen bir cinayet işlemeden de cezalandırılabilirdi." Gerekçenin bu şekilde çürütülmesinden, yargı noktası dediğimiz o en önemli anlaşmazlık doğar. Bu da şudur: "Annesi babasını öldürdü diye Orestes'in annesini öldürmesi doğru muydu?"

1.18

ratio est autem, cum omnis quaestio non in scriptione, sed in aliqua argumentatione consistit. Ac tum, considerato genere causae, cum simplexne an iuncta sit intellexeris et scripti an rationis habeat controversiam videris, deinceps erit videndum, quae quaestio, quae ratio, quae iudicatio, quod firmamentum causae sit; quae omnia a constitutione proficiscantur oportet. quaestio est ea, quae ex conflictione causarum gignitur controversia, hoc modo: non iure fecisti; iure feci. causarum autem est conflictio, in qua constitutio constat. ex ea igitur nascitur controversia, quam quaestionem dicimus, haec: iurene fecerit? ratio est ea, quae continet causam, quae si sublata sit, nihil in causa controversiae relinquatur, hoc modo, ut docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: Orestes si accusetur matricidii, nisi hoc dicat iure feci; illa enim patrem meum occiderat, non habet defensionem. qua ratione sublata omnis controversia quoque sublata sit. ergo eius causae ratio est, quod illa Agamemnonem occiderit. iudicatio est, quae ex infirmatione rationis nascitur controversia. nam sit ea nobis exposita ratio, quam paulo ante exposuimus: illa enim meum, inquit, patrem occiderat: at non, inquiet adversarius, abs te filio matrem necari oportuit; potuit enim sine tuo scelere illius factum puniri. ex hac deductione rationis illa summa nascitur controversia, quam iudicationem appellamus. ea est huiusmodi: rectumne fuerit ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem occidisset.

1.19Dayanak, savunmanın en sağlam ve yargı noktasına en uygun delilidir. Örneğin Orestes, annesinin babasına, kendisine ve kız kardeşlerine, krallığa, soyunun ve ailesinin şanına karşı tutumunun öyle olduğunu, onu cezalandırmanın her şeyden önce kendi çocuklarına düştüğünü söylemek isteyebilir. Öteki meselelerde yargı noktaları bu şekilde bulunur. Tahmin meselesinde ise gerekçe yoktur, çünkü fiilin kendisi kabul edilmez; bu yüzden yargı noktası gerekçenin çürütülmesinden doğamaz. Dolayısıyla burada soru ile yargı noktası zorunlu olarak aynıdır: "Yapıldı." — "Yapılmadı." — "Yapıldı mı?" Davada kaç mesele ya da meselelerin kaç kısmı varsa, o kadar soru, gerekçe, yargı noktası ve dayanak bulmak gerekecektir.

Bütün bunlar davada bulunduktan sonra, en sonunda davanın bütününü oluşturan kısımlar tek tek ele alınmalıdır. Çünkü bir şey önce söylenecek diye önce onun üzerinde düşünmek gerekmez. Önce söylenecek olanların davaya sıkı sıkıya uyup onunla bağlanmasını istiyorsan, onları sonra söylenecek olanlardan çıkarmalısın. Bu yüzden yargı noktası ve yargı noktası için gereken deliller sanatla özenle bulunup dikkatle, düşünülerek işlendikten sonradır ki konuşmanın öteki kısımları düzene konmalıdır. Bize göre bu kısımlar toplam altıdır: giriş, anlatım, bölümleme, kanıtlama, çürütme ve sonuç.

Giriş en başta gelmesi gerektiğine göre biz de önce girişin nasıl yapılacağına dair kurallar vereceğiz.

1.19

firmamentum est firmissima argumentatio defensoris et appositissima ad iudicationem: ut si velit Orestes dicere eiusmodi animum matris suae fuisse in patrem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut ab ea poenas liberi sui potissimum petere debuerint. Et in ceteris quidem constitutionibus ad hunc modum iudicationes reperiuntur; in coniecturali autem constitutione, quia ratio non est—factum enim non conceditur—, non potest ex deductione rationis nasci iudicatio. quare necesse est eandem esse quaestionem et iudicationem: factum est, non est factum, factumne sit? quot autem in causa constitutiones aut earum partes erunt, totidem necesse erit quaestiones, rationes, iudicationes, firmamenta reperire. Tum his omnibus in causa repertis denique singulae partes totius causae considerandae sunt. nam non ut quidque dicendum primum est, ita primum animadvertendum videtur; ideo quod illa, quae prima dicuntur, si vehementer velis congruere et cohaerere cum causa, ex iis ducas oportet, quae post dicenda sunt. quare cum iudicatio et ea, quae ad iudicationem oportet argumenta inveniri, diligenter erunt artificio reperta, cura et cogitatione pertractata, tum denique ordinandae sunt ceterae partes orationis. eae partes sex esse omnino nobis videntur: exordium, narratio, partitio, confirmatio, reprehensio, conclusio. Nunc quoniam exordium princeps debet esse, nos quoque primum in rationem exordiendi praecepta dabimus.

1.20Giriş, dinleyicinin zihnini konuşmanın geri kalanına gerektiği gibi hazırlayan sözdür; bu da onu iyi niyetli, dikkatli ve öğrenmeye açık kılarsa olur. Bu yüzden davasına iyi bir girişle başlamak isteyen kişinin önce davasının cinsini iyice bilmesi gerekir. Davaların beş cinsi vardır: şerefli, yadırganan, önemsiz, iki yönlü ve karanlık. Şerefli dava, biz bir şey söylemeden dinleyicinin gönlünün hemen kendisinden yana olduğu davadır; yadırganan dava, dinleyecek olanların gönlünün kendisinden soğumuş olduğu davadır; önemsiz dava, dinleyicinin umursamadığı ve pek dikkat etmeye değer bulmadığı davadır; iki yönlü dava, ya yargı noktası şüpheli olan ya da hem şerefli hem utanç verici yanlar taşıdığı için hem yakınlık hem gücenme doğuran davadır; karanlık dava da ya dinleyicilerin kavrayışı ağır olduğu ya da anlaşılması güç işlere karıştığı için güç anlaşılan davadır. Dava cinsleri bu kadar farklı olduğuna göre, her cinste girişi de ayrı bir yolla yapmak gerekir. Bu yüzden giriş iki kısma ayrılır: doğrudan giriş ve dolaylı giriş. Doğrudan giriş, dinleyiciyi açıkça ve hemen iyi niyetli, öğrenmeye açık ya da dikkatli kılan sözdür. Dolaylı giriş ise bir tür gizlenme ve dolambaçla, sezdirmeden dinleyicinin gönlüne sokulan sözdür.

1.20

Exordium est oratio animum auditoris idonee comparans ad reliquam dictionem: quod eveniet, si eum benivolum, attentum, docilem confecerit. quare qui bene exordiri causam volet, eum necesse est genus suae causae diligenter ante cognoscere. Genera causarum quinque sunt: honestum, admirabile, humile, anceps, obscurum. honestum causae genus est, cui statim sine oratione nostra favet auditoris animus; admirabile, a quo est alienatus animus eorum, qui audituri sunt; humile, quod neglegitur ab auditore et non magno opere adtendendum videtur; anceps, in quo aut iudicatio dubia est aut causa et honestatis et turpitudinis particeps, ut et benivolentiam pariat et offensionem; obscurum, in quo aut tardi auditores sunt aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa est implicata. quare cum tam diversa sint genera causarum, exordiri quoque dispari ratione in uno quoque genere necesse est. igitur exordium in duas partes dividitur, in principium et insinuationem. principium est oratio perspicue et protinus perficiens auditorem benivolum aut docilem aut attentum. insinuatio est oratio quadam dissimulatione et circumitione obscure subiens auditoris animum.

1.21Yadırganan davada dinleyiciler büsbütün düşman değilse, doğrudan girişle iyi niyet kazanılabilir. Ama şiddetle soğumuşlarsa dolaylı girişe başvurmak zorunludur. Çünkü öfkeli insanlardan açıkça barış ve iyi niyet istenirse, bunlar bulunmamakla kalmaz, nefret daha da artar, alevlenir. Önemsiz davada ise küçümsemeyi gidermek için dinleyiciyi dikkatli kılmak gerekir. İki yönlü davada yargı noktası şüpheliyse, girişe doğrudan yargı noktasının kendisiyle başlanmalıdır. Davanın bir yanı utanç verici, bir yanı şerefliyse, dava şerefli cinse geçmiş görünsün diye iyi niyet kazanmaya çalışmak gerekir. Dava şerefli cinstense doğrudan giriş atlanabilir; ya da uygun düşerse anlatımla, bir kanunla veya konuşmamızın en sağlam gerekçelerinden biriyle başlarız. Doğrudan girişi kullanmak istersek, var olan iyi niyeti büyütmek için iyi niyet kazandıran yollardan yararlanmalıyız. Karanlık davada ise doğrudan girişle dinleyicileri öğrenmeye açık kılmak gerekir.

Girişin hangi işleri görmesi gerektiğini söyledik; geriye bu işlerin her birinin hangi yollarla görülebileceğini göstermek kalıyor.

1.21

In admirabili genere causae, si non omnino infesti auditores erunt, principio benivolentiam conparare licebit. sin erunt vehementer abalienati, confugere necesse erit ad insinuationem. nam ab iratis si perspicue pax et benivolentia petitur, non modo ea non invenitur, sed augetur atque inflammatur odium. in humili autem genere causae contemptionis tollendae causa necesse est attentum efficere auditorem. anceps genus causae si dubiam iudicationem habebit, ab ipsa iudicatione exordiendum est. sin autem partem turpitudinis, partem honestatis habebit, benivolentiam captare oportebit, ut in genus honestum causa translata videatur. cum autem erit honestum causae genus, vel praeteriri principium poterit vel, si commodum fuerit, aut a narratione incipiemus aut a lege aut ab aliqua firmissima ratione nostrae dictionis; sin uti principio placebit, benivolentiae partibus utendum est, ut id, quod est, augeatur. in obscuro causae genere per principium dociles auditores efficere oportebit. Nunc quoniam quas res exordio conficere oporteat dictum est, reliquum est, ut ostendatur, quibus quaeque rationibus res confici possit.

1.22İyi niyet dört kaynaktan kazanılır: kendi şahsımızdan, karşı tarafın şahsından, yargıçların şahsından ve davanın kendisinden. Kendi şahsımızdan şöyle kazanılır: yaptıklarımızdan ve yerine getirdiğimiz vazifelerden kibirlenmeden söz ederiz; üzerimize atılan suçlamaları ve hakkımızda uyandırılan pek de şerefli olmayan şüpheleri dağıtırız; başımıza gelen talihsizlikleri ya da bizi bekleyen güçlükleri anlatırız; alçakgönüllü, yalvaran bir rica ve yakarışa başvururuz. Karşı tarafın şahsından ise onları nefrete, kıskançlığa ya da küçümsenmeye maruz bırakarak kazanılır. Alçakça, kibirli, zalimce ya da kötü niyetle yaptıkları bir iş ortaya konursa nefret uyandırırlar. Güçleri, nüfuzları, servetleri, akrabaları ve bunları kibirli, dayanılmaz biçimde kullanışları ortaya konur da davalarından çok bunlara güveniyor görünürlerse kıskançlık uyandırırlar. Tembellikleri, ihmalleri, korkaklıkları, uyuşuk uğraşları ve sefahat içindeki aylaklıkları ortaya konursa küçümsenirler. Dinleyicilerin şahsından iyi niyet şöyle kazanılır: cesaretle, bilgece ve yumuşaklıkla yaptıkları işler, aşırı bir dalkavukluk sezdirmeden dile getirilir; haklarında ne kadar şerefli bir kanaat beslendiği, verecekleri hükümden ve otoritelerinden ne kadar çok şey beklendiği gösterilir. Davanın kendisinden ise kendi davamızı överek yüceltir, karşı tarafın davasını küçümseyerek alçaltırız.

1.22

Benivolentia quattuor ex locis comparatur: ab nostra, ab adversariorum, ab iudicum persona, a causa. ab nostra, si de nostris factis et officiis sine arrogantia dicemus; si crimina inlata et aliquas minus honestas suspiciones iniectas diluemus; si, quae incommoda acciderint aut quae instent difficultates, proferemus; si prece et obsecratione humili ac supplici utemur. ab adversariorum autem, si eos aut in odium aut in invidiam aut in contemptionem adducemus. in odium ducentur, si quod eorum spurce, superbe, crudeliter, malitiose factum proferetur; in invidiam, si vis eorum, potentia, divitiae, cognatio proferentur atque eorum usus arrogans et intolerabilis, ut his rebus magis videantur quam causae suae confidere; in contemptionem adducentur, si eorum inertia, neglegentia, ignavia, desidiosum studium et luxuriosum otium proferetur. ab auditorum persona benivolentia captabitur, si res ab iis fortiter, sapienter, mansuete gestae proferentur, ut ne qua assentatio nimia significetur, si de iis quam honesta existimatio quantaque eorum iudicii et auctoritatis exspectatio sit ostendetur; ab rebus, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum causam per contemptionem deprimemus.

1.23Dinleyicileri dikkatli kılmak için, söyleyeceğimiz şeylerin büyük, yeni, inanılmaz olduğunu; herkesi, dinleyenleri, bazı tanınmış kişileri, ölümsüz tanrıları ya da devletin bütününü ilgilendirdiğini gösteririz. Ayrıca davamızı kısaca ortaya koyacağımızı vaat eder, yargı noktasını, birden fazlaysa yargı noktalarını açıklarız. Dinleyicileri öğrenmeye açık kılmak için de davanın özünü, yani anlaşmazlığın neye dayandığını açıkça ve kısaca ortaya koyarız. Zaten birini öğrenmeye açık kılmak isterken onu aynı zamanda dikkatli de kılmak gerekir; çünkü en çok öğrenmeye açık olan, en büyük dikkatle dinlemeye hazır olandır.

Şimdi sıra, dolaylı girişlerin nasıl ele alınması gerektiğini anlatmaya geldi. Dolaylı giriş, dava yadırganan cinstense, yani daha önce dediğimiz gibi dinleyicinin gönlü düşmancaysa kullanılmalıdır. Bu da en çok üç sebepten olur: ya davanın kendisinde utanç verici bir şey vardır; ya daha önce konuşanlar dinleyiciyi bir şeye çoktan inandırmış görünür; ya da söz, dinlemesi gerekenler dinlemekten yorulmuşken alınmıştır. Çünkü bu sonuncusu yüzünden de, ilk ikisinden aşağı kalmayacak şekilde, dinleyicinin gönlü zaman zaman hatibe karşı kırılır.

1.23

Attentos autem faciemus, si demonstrabimus ea, quae dicturi erimus, magna, nova, incredibilia esse, aut ad omnes aut ad eos, qui audient, aut ad aliquos inlustres homines aut ad deos inmortales aut ad summam rem publicam pertinere; et si pollicebimur nos brevi nostram causam demonstraturos atque exponemus iudicationem aut iudicationes, si plures erunt. Dociles auditores faciemus, si aperte et breviter summam causae exponemus, hoc est, in quo consistat controversia. nam et, cum docilem velis facere, simul attentum facias oportet. nam is est maxime docilis, qui attentissime est paratus audire. Nunc insinuationes quemadmodum tractari conveniat, deinceps dicendum videtur. insinuatione igitur utendum est, cum admirabile genus causae est, hoc est, ut ante diximus, cum animus auditoris infestus est. id autem tribus ex causis fit maxime: si aut inest in ipsa causa quaedam turpitudo aut ab iis, qui ante dixerunt, iam quiddam auditori persuasum videtur aut eo tempore locus dicendi datur, cum iam illi, quos audire oportet, defessi sunt audiendo. nam ex hac quoque re non minus quam ex primis duabus in oratore nonnumquam animus auditoris offenditur.

1.24Davanın utanç verici yanı gücenmeye yol açıyorsa, dinleyicinin gücendiği kişinin yerine sevilen başka bir kişiyi, gücendiği şeyin yerine beğenilen başka bir şeyi, ya da şeyin yerine bir kişiyi, kişinin yerine bir şeyi öne çıkarmak gerekir; böylece dinleyicinin gönlü nefret ettiği şeyden sevdiği şeye çekilir. Savunacağın sanılan şeyi savunacakmış gibi görünmemelisin. Sonra dinleyici biraz yumuşayınca savunmaya adım adım girmeli, karşı tarafı öfkelendiren şeylerin seni de öfkelendirdiğini söylemelisin. Dinleyeni böylece yatıştırdıktan sonra bunların hiçbirinin seninle ilgisi olmadığını göstermeli, karşı taraf hakkında ne şunu ne bunu söyleyeceğini belirtmelisin. Böylece sevilen kişileri açıkça yaralamamış olursun, ama bunu sezdirmeden yaparak dinleyicilerin gönlünü elinden geldiğince onlardan uzaklaştırırsın. Bir de benzer bir konuda bazı kişilerin verdiği hükmü ya da örnek alınmaya değer bir otoriteyi ileri sürmeli, ardından şimdi görülen işin onunla aynı, ona çok benzer, ondan daha büyük ya da daha küçük olduğunu göstermelisin.

1.24

Si causae turpitudo contrahit offensionem, aut pro eo homine, in quo offenditur, alium hominem, qui diligitur, interponi oportet; aut pro re, in qua offenditur, aliam rem, quae probatur; aut pro re hominem aut pro homine rem, ut ab eo, quod odit, ad id, quod diligit, auditoris animus traducatur; et dissimulare te id defensurum, quod existimeris; deinde, cum iam mitior factus erit auditor, ingredi pedetemptim in defensionem et dicere ea, quae indignentur adversarii, tibi quoque indigna videri; deinde, cum lenieris eum, qui audiet, demonstrare, nihil eorum ad te pertinere et negare quicquam de adversariis esse dicturum, neque hoc neque illud, ut neque aperte laedas eos, qui diliguntur, et tamen id obscure faciens, quoad possis, alienes ab eis auditorum voluntatem; et aliquorum iudicium simili de re aut auctoritatem proferre imitatione dignam; deinde eandem aut consimilem aut maiorem aut minorem agi rem in praesenti demonstrare.

1.25Karşı tarafın konuşması dinleyicileri inandırmış görünüyorsa —inancın neyle doğduğunu bilen biri bunu kolayca anlar— üç yol vardır. Ya karşı tarafın kendisi için en sağlam saydığı ve dinleyenlerin en çok onayladığı şeyden önce söz edeceğini vaat edersin; ya karşı tarafın bir sözünden, özellikle de en son söylediği sözden başlarsın; ya da şaşırmış görünerek, önce ne söyleyeceğini, en çok hangi noktaya cevap vermen gerektiğini bilmiyormuş gibi tereddüde başvurursun. Çünkü dinleyici, karşı tarafın konuşmasıyla sarsıldığını sandığı kişinin büyük bir kararlılıkla cevap vermeye hazır olduğunu görünce, çoğu zaman onun sebepsiz yere kendinden emin olduğunu değil, kendisinin düşünmeden onay verdiğini düşünür. Dinleyicinin ilgisini yorgunluk davadan uzaklaştırmışsa, hazırladığından daha kısa konuşacağını, karşı tarafı taklit etmeyeceğini vaat etmek iyi olur. Durum elverirse yeni ya da gülünç bir şeyle başlamak faydasız değildir. Bu, o anda ortaya çıkmış bir şey olabilir, bir gürültü ya da bir bağırış gibi; ya da önceden hazırlanmış, bir mesel, bir hikâye ya da bir alay içeren bir şey olabilir. Konunun ağırbaşlılığı şakaya izin vermiyorsa, hemen hüzünlü, yeni ya da korkunç bir şey ortaya atmak da uygunsuz olmaz. Çünkü yemeğe doyup bıkan kişi biraz acımsı bir şeyle nasıl kendine gelir ya da tatlı bir şeyle nasıl ferahlarsa, dinlemekten yorulmuş gönül de ya şaşırmakla tazelenir ya da gülmekle yenilenir.

Doğrudan giriş ve dolaylı giriş hakkında ayrı ayrı söylenmesi gerekenler aşağı yukarı bunlardır. Şimdi ikisi için birlikte kısaca bir kural vermek gerekiyor.

Giriş, derin düşünceler ve ağırbaşlılık bakımından çok zengin olmalı, genel olarak itibar kazandıran her şeyi içinde barındırmalıdır; çünkü en iyi yapılması gereken şey, hatibi dinleyiciye en çok sevdirecek olandır. Parlaklık, canlılık ve ahenk ise en az olmalıdır; çünkü bunlardan bir hazırlık ve sanatlı bir özen şüphesi doğar, bu da konuşmanın inandırıcılığını ve hatibin otoritesini en çok elinden alan şeydir.

1.25

Sin oratio adversariorum fidem videbitur auditoribus fecisse—id quod ei, qui intellegit, quibus rebus fides fiat, facile erit cognitu— oportet aut de eo, quod adversarii firmissimum sibi putarint et maxime ii, qui audient, probarint, primum te dicturum polliceri, aut ab adversarii dicto exordiri et ab eo potissimum, quod ille nuperrime dixerit, aut dubitatione uti, quid primum dicas aut cui potissimum loco respondeas, cum admiratione. nam auditor cum eum, quem adversarii perturbatum putat oratione, videt animo firmissimo contra dicere paratum, plerumque se potius temere assensisse quam illum sine causa confidere arbitratur. Sin auditoris studium defatigatio abalienavit a causa, te brevius, quam paratus fueris, esse dicturum commodum est polliceri; non imitaturum adversarium. sin res dabit, non inutile est ab aliqua re nova aut ridicula incipere aut ex tempore quae nata sit, quod genus strepitu, acclamatione; aut iam parata, quae vel apologum vel fabulam vel aliquam contineat inrisionem; aut si rei dignitas adimet iocandi facultatem, aliquid triste, novum, horribile statim non incommodum est inicere. nam, ut cibi satietas et fastidium aut subamara aliqua re relevatur aut dulci mitigatur, sic animus defessus audiendo aut admiratione integratur aut risu novatur. Ac separatim quidem, quae de principio et de insinuatione dicenda videbantur, haec fere sunt: nunc quiddam brevi communiter de utroque praecipiendum videtur. Exordium sententiarum et gravitatis plurimum debet habere et omnino omnia, quae pertinent ad dignitatem, in se continere, propterea quod id optime faciendum est, quod oratorem auditori maxime commendat; splendoris et festivitatis et concinnitudinis minimum, propterea quod ex his suspicio quaedam apparationis atque artificiosae diligentiae nascitur, quae maxime orationi fidem, oratori adimit auctoritatem.

1.26Girişlerin kesinlikle kusur sayılan, bütün gücümüzle kaçınmamız gereken nitelikleri şunlardır: sıradan, ortak, çevrilebilir, uzun, kopuk, kaymış ve kurallara aykırı olmak. Sıradan giriş, birçok davaya uydurulabilen ve hepsine yakışır görünen giriştir. Ortak giriş, davanın bu tarafına olduğu kadar karşı tarafına da uyabilen giriştir. Çevrilebilir giriş, karşı tarafın biraz değiştirerek kendi tarafından söyleyebileceği giriştir. Uzun giriş, gerekenden fazla kelimeyle ya da düşünceyle uzatılan giriştir. Kopuk giriş, davanın kendisinden çıkarılmamış ve konuşmaya bir uzvu gibi bağlanmamış giriştir. Kaymış giriş, davanın cinsinin gerektirdiğinden başka bir iş gören giriştir: dava iyi niyet gerektirirken dinleyiciyi öğrenmeye açık kılmak ya da durum dolaylı giriş gerektirirken doğrudan giriş kullanmak gibi. Kurallara aykırı giriş ise girişlere dair kuralların uğruna verildiği şeylerin hiçbirini yapmayan, yani dinleyeni ne iyi niyetli ne dikkatli ne de öğrenmeye açık kılan, hatta —bundan kötüsü olamaz— onu bunların tam tersine çeviren giriştir.

Giriş hakkında bu kadarı yeter.

1.26

Vitia vero haec sunt certissima exordiorum, quae summo opere vitare oportebit: vulgare, commune, commutabile, longum, separatum, translatum, contra praecepta. vulgare est, quod in plures causas potest accommodari, ut convenire videatur. commune, quod nihilo minus in hanc quam in contrariam partem causae potest convenire. commutabile, quod ab adversario potest leviter mutatum ex contraria parte dici. longum est, quod pluribus verbis aut sententiis ultra quam satis est producitur. separatum, quod non ex ipsa causa ductum est nec sicut aliquod membrum adnexum orationi. translatum est, quod aliud conficit, quam causae genus postulat: ut si qui docilem faciat auditorem, cum benivolentiam causa desideret, aut si principio utatur, cum insinuationem res postulet. contra praecepta est, quod nihil eorum efficit, quorum causa de exordiis praecepta traduntur; hoc est, quod eum, qui audit, neque benivolum neque attentum neque docilem efficit, aut, quo nihil profecto peius est, ut contra sit, facit. Ac de exordio quidem satis dictum est.

1.27Anlatım, olmuş ya da olmuş gibi gösterilen şeylerin ortaya konmasıdır. Üç tür anlatım vardır. Birincisi, davanın kendisini ve anlaşmazlığın bütün gerekçesini içeren anlatımdır. İkincisi, birini suçlamak, bir benzetme yapmak, ele alınan işe yabancı olmayan bir hoşluk katmak ya da konuyu büyütmek için davanın dışına bir sapmanın araya sokulduğu anlatımdır. Üçüncü tür kamu davalarıyla ilgisizdir; hoşa gitmek için, ama faydasız olmayan bir alıştırma olarak söylenir ve yazılır. Bunun iki kısmı vardır: biri daha çok olaylarla, öteki kişilerle uğraşır. Olayları ortaya koyan kısmın üç şekli vardır: masal, tarih ve kurgu. Masal, ne gerçek ne de gerçeğe benzer şeyler içeren anlatımdır; şu dize gibi: "Kocaman kanatlı yılanlar, bir boyunduruğa koşulmuş..." Tarih, olmuş ama çağımızın hatırasından uzak kalmış bir olaydır; şunun gibi: "Appius Kartacalılara savaş ilan etti." Kurgu ise uydurulmuş ama olabilecek bir olaydır; Terentius'taki şu örnek gibi: "Çünkü o, efeb çağını geride bırakınca..." Kişilerle uğraşan anlatım ise, olaylarla birlikte kişilerin konuşmalarının ve iç dünyalarının da görülebildiği türdendir; şöyle:

Sık sık bağıra çağıra gelir bana: "Ne yapıyorsun, Micio? Neden mahvediyorsun bizim delikanlıyı? Neden âşık oluyor? Neden içiyor? Neden bu işler için ona para veriyorsun, Süsüne püsüne bu kadar göz yumuyorsun? Pek akılsızsın." Asıl kendisi pek katı, hakkın ve insafın ötesinde.

Bu tür anlatımda bol bir canlılık bulunmalıdır. Bu canlılık olayların çeşitliliğinden, karakterlerin farklılığından; ağırbaşlılıktan, yumuşaklıktan, umuttan, korkudan, şüpheden, özlemden, rol yapmaktan, yanılgıdan, merhametten, talihin dönmesinden, beklenmedik bir felaketten, ani bir sevinçten ve olayların hoş bir sonla bitmesinden doğar. Ama bu süsler, daha sonra ifade hakkında vereceğimiz kurallardan alınacaktır.

1.27

Narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expositio. narrationum genera tria sunt: unum genus est, in quo ipsa causa et omnis ratio controversiae continetur; alterum, in quo digressio aliqua extra causam aut criminationis aut similitudinis aut delectationis non alienae ab eo negotio, quo de agitur, aut amplificationis causa interponitur. tertium genus est remotum a civilibus causis, quod delectationis causa non inutili cum exercitatione dicitur et scribitur. eius partes sunt duae, quarum altera in negotiis, altera in personis maxime versatur. ea, quae in negotiorum expositione posita est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. fabula est, in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est: Angues ingentes alites, iuncti iugo. historia est gesta res, ab aetatis nostrae memoria remota; quod genus: Appius indixit Carthaginiensibus bellum. argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit. huiusmodi apud Terentium: Nam is postquam excessit ex ephebis,. illa autem narratio, quae versatur in personis, eiusmodi est, ut in ea simul cum rebus ipsis personarum sermones et animi perspici possint, hoc modo: Venit ad me saepe clamans: Quid agis, Micio? Cur perdis adulescentem nobis? cur amat? Cur potat? cur tu his rebus sumptum suggeris, Vestitu nimio indulges? nimium ineptus es. Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum. hoc in genere narrationis multa debet inesse festivitas, confecta ex rerum varietate, animorum dissimilitudine, gravitate, lenitate, spe, metu, suspicione, desiderio, dissimulatione, errore, misericordia, fortunae commutatione, insperato incommodo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, quae postea de elocutione praecipientur, ornamenta sumentur.

1.28Şimdi davanın açıklamasını içeren anlatım hakkında konuşmak gerekiyor. Bu anlatımın üç niteliği olmalıdır: kısa, açık ve inandırıcı olmalıdır. Anlatım şu durumlarda kısa olur: başlanması gereken yerden başlanır da en baştan alınmazsa; özetini söylemenin yeteceği bir şeyin ayrıntıları anlatılmazsa —çünkü çoğu zaman neyin yapıldığını söylemek yeter, nasıl yapıldığını anlatmaya gerek kalmaz—; anlatırken gerekenden öteye gidilmezse; başka bir konuya geçilmezse; söylenenden söylenmeyen de zaman zaman anlaşılacak şekilde konuşulursa; yalnız zarar veren şey değil, ne zarar veren ne de yardım eden şey de atlanırsa; her şey yalnız bir kez söylenirse; bir önceki sözün bittiği yeri tekrarlayarak yeniden başlanmazsa. Kısalığı taklit etmek pek çok kişiyi yanıltır: kendilerini kısa sandıkları hâlde son derece uzun olurlar. Çünkü yalnız gerektiği kadar az şey söylemeye değil, pek çok şeyi az sözle söylemeye çalışırlar. Çoğu kimseye göre şöyle konuşan kısa konuşmuş olur: "Evin kapısına vardım. Köleyi çağırdım. Cevap verdi. Efendisini sordum. Evde olmadığını söyledi." Bu kişi bu kadar şeyi daha kısa söyleyemezdi; ama "Evde olmadığını söyledi" demek yeteceği için, anlattığı şeylerin çokluğu yüzünden uzun olur. Bu yüzden bu konuda da kısalık taklidinden kaçınmalı, gereksiz kelimeler kadar gereksiz olaylar da bir kenara bırakılmalıdır.

1.28

Nunc de narratione ea, quae causae continet expositionem, dicendum videtur. oportet igitur eam tres habere res: ut brevis, ut aperta, ut probabilis sit. Brevis erit, si, unde necesse est, inde initium sumetur et non ab ultimo repetetur, et si, cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur—nam saepe satis est, quid factum sit, dicere, ut ne narres, quemadmodum sit factum—, et si non longius, quam quo opus est, in narrando procedetur, et si nullam in rem aliam transibitur; et si ita dicetur, ut nonnumquam ex eo, quod dictum est, id, quod non est dictum, intellegatur; et si non modo id, quod obest, verum etiam id, quod nec obest nec adiuvat, praeteribitur; et si semel unum quicque dicetur; et si non ab eo, quo in proxime desitum erit, deinceps incipietur. ac multos imitatio brevitatis decipit, ut, cum se breves putent esse, longissimi sint; cum dent operam, ut res multas brevi dicant, non ut omnino paucas res dicant et non plures, quam necesse sit. nam plerisque breviter videtur dicere, qui ita dicit: Accessi ad aedes. puerum vocavi. respondit. quaesivi dominum. domi negavit esse. hic, tametsi tot res brevius non potuit dicere, tamen, quia satis fuit dixisse: domi negavit esse, fit rerum multitudine longus. quare hoc quoque in genere vitanda est brevitatis imitatio et non minus rerum non necessariarum quam verborum multitudine supersedendum est.

1.29Anlatım şöyle açık olabilir: hangi şey önce olduysa önce o anlatılır, olayların ve zamanların sırası korunur; olaylar ya olduğu gibi ya da olabilecekmiş gibi görünecekleri şekilde anlatılır. Burada hiçbir şeyin karışık ya da dolambaçlı söylenmemesine, başka bir konuya geçilmemesine, olayın en başından alınmamasına, sonunun ötesine gidilmemesine, konuyla ilgili hiçbir şeyin atlanmamasına dikkat etmek gerekecektir. Genel olarak kısalık hakkındaki kurallara bu türde de uyulmalıdır; çünkü bir olay çoğu zaman anlatımın karanlıklığından çok uzunluğu yüzünden iyi anlaşılmaz. Açık seçik kelimeler de kullanılmalıdır; bu konuyu ifadeye dair kurallarda ele alacağız. Anlatım şu durumlarda inandırıcı olur: gerçekte görünmesi olağan olan şeyler onda da varmış gibi görünürse; kişilerin itibarı gözetilirse; fiillerin sebepleri belli olursa; yapma imkânının bulunduğu görülürse; anlatılan iş için zamanın elverişli, sürenin yeterli, yerin uygun olduğu gösterilirse; olay hem onu yapanların tabiatına hem halkın âdetine hem de dinleyenlerin kanaatine uydurulursa. Gerçeğe benzerlik bu yollarla sağlanabilir.

1.29

Aperta autem narratio poterit esse, si, ut quidque primum gestum erit, ita primum exponetur, et rerum ac temporum ordo servabitur, ut ita narrentur, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur. hic erit considerandum, ne quid perturbate, ne quid contorte dicatur, ne quam in aliam rem transeatur, ne ab ultimo repetatur, ne ad extremum prodeatur, ne quid, quod ad rem pertineat, praetereatur; et omnino, quae praecepta de brevitate sunt, hoc quoque in genere sunt conservanda. nam saepe res parum est intellecta longitudine magis quam obscuritate narrationis. ac verbis quoque dilucidis utendum est; quo de genere dicendum est in praeceptis elocutionis. Probabilis erit narratio, si in ea videbuntur inesse ea, quae solent apparere in veritate; si personarum dignitates servabuntur; si causae factorum exstabunt; si fuisse facultates faciundi videbuntur; si tempus idoneum, si spatii satis, si locus opportunus ad eandem rem, qua de re narrabitur, fuisse ostendetur; si res et ad eorum, qui agent, naturam et ad vulgi morem et ad eorum, qui audient, opinionem accommodabitur. Ac veri quidem similis ex his rationibus esse poterit:

1.30Ayrıca şuna da dikkat etmek gerekir: Anlatım zarar verdiğinde ya da hiçbir fayda sağlamadığında yine de araya sokulmamalı; yersiz bir yerde ya da davanın gerektirmediği bir şekilde yapılmamalıdır. Olayın kendisinin anlatılması büyük bir gücenmeye yol açıyorsa anlatım zarar verir; bu gücenmeyi delil getirip davayı savunurken yatıştırmak gerekecektir. Böyle bir durumda olayın kısımlarını parça parça davanın içine dağıtmak ve her birini hemen bir gerekçeye bağlamak gerekir; böylece yaranın ilacı hazır bulunur, savunma da nefreti hemen yumuşatır. Anlatım şu durumlarda hiçbir fayda sağlamaz: karşı taraf olayı anlatmışsa ve onu yeniden ya da başka bir şekilde anlatmamızın bize bir yararı yoksa; ya da dinleyenler işi öyle kavramışsa ki onlara başka bir yolla anlatmamız bize bir şey kazandırmayacaksa. Böyle olunca anlatımdan büsbütün vazgeçmek gerekir. Anlatım, konuşmanın olayın gerektirdiği kısmına yerleştirilmezse yersiz yapılmış olur; bunu tertipten söz ederken ele alacağız, çünkü bu tertiple ilgilidir. Anlatım, ya karşı tarafa yarayan şey açık ve süslü biçimde ortaya konduğunda ya da anlatanın kendisine yardım eden şey karanlık ve özensizce söylendiğinde davanın gerektirdiği şekilde yapılmamış olur. Bu kusurdan kaçınmak için her şey kişinin kendi davasının yararına çevrilmelidir: aleyhteki şeylerden atlanabilecek olanlar atlanmalı, söylenmesi gerekenlere hafifçe dokunulmalı, kendi lehindeki şeyler ise özenle ve açık seçik anlatılmalıdır.

Anlatım hakkında bu kadarı yeterli görünüyor; şimdi bölümlemeye geçelim.

1.30

illud autem praeterea considerare oportebit, ne, aut cum obsit narratio aut cum nihil prosit, tamen interponatur; aut non loco aut non, quemadmodum causa postulet, narretur. obest tum, cum ipsius rei gestae expositio magnam excipit offensionem, quam argumentando et causam agendo leniri oportebit. quod cum accidet, membratim oportebit partes rei gestae dispergere in causam et ad unam quamque confestim rationem accommodare, ut vulneri praesto medicamentum sit et odium statim defensio mitiget. nihil prodest narratio tum, cum ab adversariis re exposita nostra nihil interest iterum aut alio modo narrare; aut ab iis, qui audiunt, ita tenetur negotium, ut nostra nihil intersit eos alio pacto docere. quod cum accidit, omnino narratione supersedendum est. non loco dicitur, cum non in ea parte orationis conlocatur, in qua res postulat; quo de genere agemus tum, cum de dispositione dicemus; nam hoc ad dispositionem pertinet. non, quemadmodum causa postulat, narratur, cum aut id, quod adversario prodest, dilucide et ornate exponitur aut id, quod ipsum adiuvat, obscure dicitur et neglegenter. quare, ut hoc vitium vitetur, omnia torquenda sunt ad commodum suae causae, contraria, quae praeteriri poterunt, praetereundo, quae dicenda erunt, leviter attingendo, sua diligenter et enodate narrando. Ac de narratione quidem satis dictum videtur; deinceps ad partitionem transeamus.

1.31Davada doğru yapılmış bir bölümleme bütün konuşmayı parlak ve açık kılar. Bölümlemenin iki kısmı vardır; ikisi de davayı aydınlatmaya ve anlaşmazlığı belirlemeye büyük ölçüde yarar. Birinci kısım, karşı tarafla nerede anlaştığımızı ve neyin tartışmalı kaldığını gösterir; böylece dinleyicinin zihnini üzerinde tutması gereken belli bir nokta belirlenmiş olur. İkinci kısımda ise üzerinde konuşacağımız şeyler kısaca ve sırayla ortaya konur; bu sayede dinleyici aklında belli şeyler tutar ve bunlar söylenince konuşmanın biteceğini anlar.

Şimdi bölümlemenin bu iki türünü nasıl kullanmak gerektiğini kısaca söylemek gerekiyor. Neyde anlaşıldığını ve neyde anlaşılmadığını gösteren bölümleme, anlaşılan noktayı kendi davasının yararına çevirmelidir; şöyle: "Annenin oğlu tarafından öldürüldüğü konusunda karşı tarafla anlaşıyorum." Öbür taraf da şöyle der: "Agamemnon'un Klytaimnestra tarafından öldürüldüğü konusunda anlaşıyoruz." Burada ikisi de hem üzerinde anlaşılan şeyi ortaya koymuş hem de kendi davasının yararını gözetmiştir. Ardından anlaşmazlığın ne olduğu, yargı noktası açıklanarak ortaya konmalıdır.

1.31

Recte habita in causa partitio inlustrem et perspicuam totam efficit orationem. partes eius sunt duae, quarum utraque magno opere ad aperiendam causam et constituendam pertinet controversiam. una pars est, quae, quid cum adversariis conveniat et quid in controversia relinquatur, ostendit; ex qua certum quiddam destinatur auditori, in quo animum debeat habere occupatum. altera est, in qua rerum earum, de quibus erimus dicturi, breviter expositio ponitur distributa; ex qua conficitur, ut certas animo res teneat auditor, quibus dictis intellegat fore peroratum. Nunc utroque genere partitionis quemadmodum conveniat uti, breviter dicendum videtur. Quae partitio, quid conveniat aut quid non conveniat, ostendit, haec debet illud, quod convenit, inclinare ad suae causae commodum, hoc modo: interfectam matrem esse a filio convenit mihi cum adversariis. item contra: interfectum esse a Clytaemestra Agamemnonem convenit. nam hic uterque et id posuit, quod conveniebat, et tamen suae causae commodo consuluit. deinde, quid controversiae sit, ponendum est in iudicationis expositione;

1.32Yargı noktasının nasıl bulunacağını daha önce anlattık. Ele alınacak şeyleri sıralayan bölümlemede ise şunlar bulunmalıdır: kısalık, eksiksizlik ve azlık. Kısalık, zorunlu olmayan hiçbir kelimenin kullanılmamasıdır. Bu türde kısalığın faydası şuradan gelir: dinleyicinin dikkati kelimelerle ya da dışarıdan getirilmiş süslerle değil, işin kendisiyle ve davanın kısımlarıyla tutulmalıdır. Eksiksizlik, davaya giren ve üzerinde konuşulması gereken bütün cinsleri bölümlemede kapsamaktır; öyle ki faydalı bir cins dışarıda kalmasın, ya da bölümlemenin dışında, sonradan ve geç kalmış olarak araya sokulmasın; bu, kusurların en büyüğü ve en çirkinidir. Azlık ise bölümlemeye yalnız şeylerin cinsleri konduğunda ve bunlar kısımlarla birbirine karıştırılmadığında korunur. Cins, birçok kısmı kapsayan şeydir; hayvan gibi. Kısım, bir cinsin altında bulunan şeydir; at gibi. Ama çoğu zaman aynı şey bir şeye göre cins, başka bir şeye göre kısımdır: insan, hayvanın bir kısmıdır; ama Thebaililerin ya da Truvalıların cinsidir. Bu ayrımı daha özenle anlatmamın sebebi şudur: cinsle kısmın ne olduğu açıkça anlaşılırsa, bölümlemede cinslerin azlığı korunabilir. Çünkü "Devletin başına gelen bütün belaların karşı tarafın arzusundan, küstahlığından ve açgözlülüğünden geldiğini göstereceğim" diye bölümleme yapan kişi, bir cinsi ortaya koyduktan sonra aynı bölümlemeye o cinsin bir kısmını da kattığını fark etmemiştir. Zira bütün tutkulu isteklerin cinsi elbette arzudur; açgözlülük de şüphesiz bu cinsin bir kısmıdır.

1.32

quae quemadmodum inveniretur, ante dictum est. Quae partitio rerum distributam continet expositionem, haec habere debet: brevitatem, absolutionem, paucitatem. brevitas est, cum nisi necessarium nullum assumitur verbum. haec in hoc genere idcirco est utilis, quod rebus ipsis et partibus causae, non verbis neque extraneis ornamentis animus auditoris tenendus est. absolutio est, per quam omnia, quae incidunt in causam, genera, de quibus dicendum est, amplectimur in partitione, ne aut aliquod genus utile relinquatur aut sero extra partitionem, id quod vitiosissimum ac turpissimum est, inferatur. paucitas in partitione servatur, si genera ipsa rerum ponuntur neque permixtim cum partibus implicantur. nam genus est, quod plures partes amplectitur, ut animal. pars est, quae subest generi, ut equus. sed saepe eadem res alii genus, alii pars est. nam homo animalis pars est, Thebani aut Troiani genus. haec ideo diligentius inducitur discriptio, ut aperta generum et partium ratione paucitas generum in partitione servari possit. nam qui ita partitur: ostendam propter cupiditatem et audaciam et avaritiam adversariorum omnia incommoda ad rem publicam pervenisse, is non intellexit in partitione exposito genere partem se generis admiscuisse. nam genus est omnium nimirum libidinum cupiditas, eius autem generis sine dubio pars est avaritia.

1.33O hâlde şundan kaçınmak gerekir: cinsini ortaya koyduğun bir şeyin bir kısmını, sanki ondan farklı ve ona benzemeyen bir şeymiş gibi aynı bölümlemede ayrıca saymamalısın. Bir cinse birçok kısım düşüyorsa, cins davanın ilk bölümlemesinde yalın olarak ortaya konur; kısımlarına ayrılması ise en uygun zamanda, yani bölümlemeden sonra davanın konuşulması sırasında onu açıklamaya sıra geldiğinde yapılır. Gerekenden fazla şeyi ispat edeceğimizi söylememek de azlığa dahildir; şöyle bir örnekte olduğu gibi: "Karşı tarafın, kendisini suçladığımız işi yapabileceğini, yapmak istediğini ve yaptığını göstereceğim." Oysa yaptığını göstermek yeterlidir. Davada hiçbir bölümleme gerekmediği, yalın tek bir şeyin tartışıldığı hâllerde yine de sıralamaya başvurmamak da buna dahildir; ama bu pek seyrek olur.

Bölümlemeye dair başka kurallar da vardır; ama bunlar hatibin bu işiyle o kadar ilgili değildir, felsefenin konusudur. Biz bu kuralları felsefeden aldık, uygun göründükleri ölçüde buraya aktardık; çünkü öteki sanatlarda bunlardan hiçbirini bulamıyorduk.

Bölümlemeye dair bu kurallar konusunda, konuşmanın tamamı boyunca şunu akılda tutmak gerekecektir: her kısım bölümlemede hangi sırayla ortaya konduysa o sırayla ele alınıp bitirilmeli, hepsi açıklanınca da konuşma sona ermelidir; öyle ki sonuç bölümünden başka hiçbir şey sonradan eklenmesin. Terentius'un Andros'lu Kız'ında ihtiyar, azatlısına öğrenmesini istediği şeyleri kısaca ve yerinde bir bölümlemeyle sıralar:

Böylece oğlumun hayatını da, benim niyetimi de, bu işte senden ne yapmanı istediğimi de öğreneceksin.

Ardından bölümlemede ortaya koyduğu sırayla anlatır. Önce oğlunun hayatını: "Çünkü o, efeb çağını geride bıraktıktan sonra..."; sonra kendi niyetini: "Şimdi de bunun için uğraşıyorum..."; en son da Sosia'dan ne yapmasını istediğini, yani bölümlemede en sona koyduğu şeyi en sonda söyler: "Şimdi senin vazifen..." Bu ihtiyar nasıl her kısma sırası gelince geçmiş ve hepsini bitirince sözünü noktalamışsa, biz de her kısma sırayla geçmeyi ve hepsini bitirince konuşmayı sona erdirmeyi doğru buluyoruz.

Şimdi, sıranın kendisi de bunu gerektirdiği için, kanıtlamaya dair kuralları vermek gerekiyor.

1.33

hoc igitur vitandum est, ne, cuius genus posueris, eius * sicuti aliquam diversam ac dissimilem partem ponas in eadem partitione. quodsi quod in genus plures incident partes, id cum in prima causae partitione erit simpliciter expositum, distribuetur tempore commodissime, cum ad ipsum ventum erit explicandum in causae dictione post partitionem. atque illud quoque pertinet ad paucitatem, ne aut plura, quam satis est, demonstraturos nos dicamus, hoc modo: ostendam adversarios, quod arguamus, et potuisse facere et voluisse et fecisse; nam fecisse satis est ostendere: aut, cum in causa partitio nulla sit, cum simplex quiddam agatur, tamen utamur distributione, id quod perraro potest accidere. Ac sunt alia quoque praecepta partitionum, quae ad hunc usum oratorium non tanto opere pertineant, quae versantur in philosophia, ex quibus haec ipsa transtulimus, quae convenire viderentur, quorum nihil in ceteris artibus inveniebamus. Atque his de partitione praeceptis in omni dictione meminisse oportebit, ut et prima quaeque pars, ut exposita est in partitione, sic ordine transigatur et omnibus explicatis peroratum sit , ut ne quid posterius praeter conclusionem inferatur. partitur apud Terentium breviter et commode senex in Andria, quae cognoscere libertum velit: Eo pacto et gnati vitam et consilium meum Cognosces et quid facere in hac re te velim. itaque quemadmodum in partitione proposuit, ita narrat, primum nati vitam: Nam is postquam excessit ex ephebis ; deinde suum consilium: Et nunc id operam do . deinde quid Sosiam velit facere, id quod postremum posuit in partitione, postremum dicit: Nunc tuum est officium . quemadmodum igitur hic et ad primam quamque partem primum accessit et omnibus absolutis finem dicendi fecit, sic nobis placet et ad singulas partes accedere et omnibus absolutis perorare. Nunc de confirmatione deinceps, ita ut ordo ipse postulat, praecipiendum videtur.

1.34Kanıtlama, konuşmanın deliller getirerek davamıza inandırıcılık, ağırlık ve dayanak kazandırdığı kısımdır. Bu kısmın, dava cinslerine göre ayrılacak belli kuralları vardır. Yine de önce bütün delillerin ham malzemesini topluca, karışık ve düzensiz bir hâlde ortaya koymak, sonra da her dava cinsinin, delil getirmenin bütün yolları bu malzemeden çekilerek nasıl kanıtlanması gerektiğini öğretmek uygunsuz görünmüyor.

Her şey, delil getirilerek ya kişilere ya da işlere ait niteliklerden kanıtlanır. Kişilere ait saydığımız nitelikler şunlardır: ad, tabiat, yaşayış, talih, meleke, geçici durum, uğraşlar, tasarılar, yapılanlar, başa gelenler, söylenenler. Ad, her kişiye verilen ve onu kendine has, belli bir kelimeyle anmamızı sağlayan şeydir. Tabiatın kendisini tarif etmek güçtür;

1.34

Confirmatio est, per quam argumentando nostrae causae fidem et auctoritatem et firmamentum adiungit oratio. huius partis certa sunt praecepta, quae in singula causarum genera dividentur. verumtamen non incommodum videtur quandam silvam atque materiam universam ante permixtim et confuse exponere omnium argumentationum, post autem tradere, quemadmodum unum quodque causae genus hinc omnibus argumentandi rationibus tractis confirmari oporteat. Omnes res argumentando confirmantur aut ex eo, quod personis, aut ex eo, quod negotiis est adtributum. Ac personis has res adtributas putamus: nomen, naturam, victum, fortunam, habitum, affectionem, studia, consilia, facta, casus, orationes. nomen est, quod uni cuique personae datur, quo suo quaeque proprio et certo vocabulo appellatur. naturam ipsam definire difficile est;

1.35ama bu öğretim için ihtiyaç duyduğumuz kısımlarını saymak daha kolaydır. Bu kısımların bir bölümü ilahî, bir bölümü ölümlü cinse girer. Ölümlülerin de bir bölümü insanlar, bir bölümü hayvanlar arasında sayılır. İnsan cinsinde ise cinsiyete, yani erkek mi kadın mı olduğuna, ayrıca millete, vatana, akrabalığa ve yaşa bakılır: millet bakımından Yunan mı barbar mı; vatan bakımından Atinalı mı Lakedaimonlu mu; akrabalık bakımından hangi atalardan, hangi kan bağlarından geldiği; yaş bakımından çocuk mu, delikanlı mı, yaşını almış biri mi, ihtiyar mı. Bunlardan başka, tabiatın ruha ya da bedene verdiği üstünlüklere ve eksikliklere de bakılır; şöyle: sağlıklı mı zayıf mı, uzun boylu mu kısa mı, güzel mi çirkin mi, çevik mi ağır mı, zeki mi kavrayışı kıt mı, hafızası güçlü mü unutkan mı, hoşsohbet mi kaba mı, utangaç mı, sabırlı mı, yoksa bunların tersi mi; kısacası tabiatın ruha ve bedene verdiği her şey göz önüne alınacaktır. Çalışmayla kazanılanlar ise melekeye girer; ondan daha sonra söz edeceğiz. Yaşayışta şunlara bakmak gerekir: kimin yanında, hangi usulle ve kimin gözetiminde yetiştiği; hür insana yakışan sanatları hangi hocalardan, yaşama yolunu hangi öğretmenlerden öğrendiği; hangi dostlarla düşüp kalktığı; hangi işle, hangi kazanç yoluyla ya da hangi zanaatla uğraştığı; mal varlığını nasıl yönettiği; ev hayatında nasıl alışkanlıkları olduğu. Talih bakımından ise şu sorulur: köle mi hür mü, zengin mi yoksul mu, sıradan bir vatandaş mı yetki sahibi mi; yetki sahibiyse bu yetkiyi hakla mı haksızlıkla mı elde etmiş; talihli ve ünlü mü, yoksa tersi mi; nasıl çocukları var. Söz konusu kişi artık yaşamıyorsa, nasıl bir ölümle öldüğüne de bakmak gerekecektir.

1.35

partes autem eius enumerare eas, quarum indigemus ad hanc praeceptionem, facilius est. eae autem partim divino, partim mortali in genere versantur. mortalium autem pars in hominum, pars in bestiarum genere numerantur. atque hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre sit, et in natione, patria, cognatione, aetate. natione, Graius an barbarus; patria, Atheniensis an Lacedaemonius; cognatione, quibus maioribus, quibus consanguineis; aetate, puer an adulescens, natu grandior an senex. praeterea commoda et incommoda considerantur ab natura data animo aut corpori, hoc modo: valens an inbecillus, longus an brevis, formonsus an deformis, velox an tardus sit, acutus an hebetior, memor an obliviosus, comis an infacetus, pudens, patiens an contra; et omnino quae a natura dantur animo et corpori considerabuntur . nam quae industria comparantur, ad habitum pertinent, de quo posterius est dicendum. in victu considerare oportet, apud quem et quo more et cuius arbitratu sit educatus, quos habuerit artium liberalium magistros, quos vivendi praeceptores, quibus amicis utatur, quo in negotio, quaestu, artificio sit occupatus, quo modo rem familiarem administret, qua consuetudine domestica sit. in fortuna quaeritur, servus sit an liber, pecuniosus an tenuis, privatus an cum potestate: si cum potestate, iure an iniuria; felix, clarus an contra; quales liberos habeat. ac si de non vivo quaeretur, etiam quali morte sit affectus, erit considerandum.

1.36Meleke dediğimiz şey, ruhun ya da bedenin bir konuda vardığı kalıcı ve tam olgunluktur: bir faziletin ya da bir sanatın edinilmesi, yahut herhangi bir ilim gibi; bedende de tabiattan gelmeyip gayret ve çalışmayla kazanılmış bir üstünlük gibi. Geçici durum, ruhun ya da bedenin belli bir sebeple, o anın şartlarına bağlı olarak değişmesidir: sevinç, arzu, korku, sıkıntı, hastalık, güçsüzlük ve bu türden başka şeyler gibi. Uğraş, ruhun büyük bir hazla bir şeye sürekli ve yoğun biçimde yönelip onunla meşgul olmasıdır: felsefeyle, şiirle, geometriyle, edebiyatla uğraşmak gibi. Tasarı, bir şeyi yapmak ya da yapmamak için düşünülüp bulunmuş bir yoldur. Yapılanlar, başa gelenler ve söylenenler ise üç zaman bakımından ele alınacaktır: ne yaptığı, başına ne geldiği, ne söylediği; ya da ne yapmakta olduğu, başına ne gelmekte olduğu, ne söylemekte olduğu; ya da ne yapacağı, başına ne geleceği, nasıl bir söz söyleyeceği.

Kişilere ait nitelikler bunlar gibi görünüyor.

1.36

habitum autem appellamus animi aut corporis constantem et absolutam aliqua in re perfectionem, ut virtutis aut artis alicuius perceptionem aut quamvis scientiam et item corporis aliquam commoditatem non natura datam, sed studio et industria partam. affectio est animi aut corporis ex tempore aliqua de causa commutatio, ut laetitia, cupiditas, metus, molestia, morbus, debilitas et alia, quae in eodem genere reperiuntur. studium est autem animi assidua et vehementer ad aliquam rem adplicata magna cum voluptate occupatio, ut philosophiae, poëticae, geometricae, litterarum. consilium est aliquid faciendi aut non faciendi excogitata ratio. facta autem et casus et orationes tribus ex temporibus considerabuntur: quid fecerit quid ipsi acciderit quid dixerit; aut quid faciat, quid ipsi accidat, quid dicat; aut quid facturus sit, quid ipsi casurum sit, qua sit usurus oratione. Ac personis quidem haec videntur esse adtributa:

1.37İşlere ait niteliklerin ise bir kısmı işin kendisiyle iç içedir, bir kısmı işin yapılışı sırasında göz önüne alınır, bir kısmı işe bitişiktir, bir kısmı da işin ardından gelir.

İşin kendisiyle iç içe olanlar, ona her zaman bağlı görünen ve ondan ayrılamayan şeylerdir. Bunların ilki, bütün işi kısaca toplayan ve fiilin özünü içeren ifadedir; şöyle: "ana baba katli", "vatana ihanet". Ardından bu özün sebebi gelir; burada fiilin neyle, niçin ve ne uğruna işlendiği sorulur. Sonra işten önce, işe varıncaya kadar kesintisiz olarak neler yapıldığı; sonra iş yapılırken ne yapıldığı; sonra da ardından ne yapıldığı.

1.37

negotiis autem quae sunt adtributa, partim sunt continentia cum ipso negotio, partim in gestione negotii considerantur, partim adiuncta negotio sunt, partim negotium consequuntur. Continentia cum ipso negotio sunt ea, quae semper affixa esse videntur ad rem neque ab ea possunt separari. ex his prima est brevis conplexio totius negotii, quae summam continet facti, hoc modo: parentis occisio, patriae proditio; deinde causa eius summae, per quam et quam ob rem et cuius rei causa factum sit, quaeritur; deinde ante gestam rem quae facta sint continenter usque ad ipsum negotium; deinde, in ipso gerendo negotio quid actum sit; deinde, quid postea factum sit.

1.38İşlere ait niteliklerin ikinci yeri olan işin yapılışında ise yer, zaman, tarz, fırsat ve imkân araştırılır. Yer bakımından, fiilin işlendiği yerin bu işi yapmaya ne kadar elverişli göründüğüne bakılır. Bu elverişlilik ise şunlardan anlaşılır: yerin büyüklüğü, aradaki mesafe, uzaklığı, yakınlığı, ıssızlığı, kalabalığı; yerin kendisinin, çevresinin ve bütün bölgenin tabiatı; ayrıca şu niteliklerden: yer kutsal mı değil mi, kamuya mı ait bir kişiye mi, başkasının mı yoksa hakkında dava görülen kişinin kendisinin mi; şimdi öyle mi, yoksa o zaman öyle miydi.

1.38

In gestione autem negotii, qui locus secundus erat de iis, quae negotiis adtributa sunt, quaeretur locus, tempus, modus, occasio, facultas. locus consideratur, in quo res gesta sit, ex opportunitate, quam videatur habuisse ad negotium administrandum. ea autem opportunitas quaeritur ex magnitudine, intervallo, longinquitate, propinquitate, solitudine, celebritate, natura ipsius loci et vicinitatis et totius regionis; ex his etiam attributionibus: sacer profanus, publicus anne privatus, alienus an ipsius, de quo agitur, locus sit aut fuerit.

1.39Zaman ise —burada kullandığımız anlamıyla; çünkü zamanın kendisini genel olarak tarif etmek güçtür— sonsuzluğun, bir yıllık, bir aylık, bir günlük ya da bir gecelik belli bir süreyle belirlenmiş bir parçasıdır. Zamanda geçmiş olanlara bakılır. Bunların bir kısmı çok eski oldukları için unutulmuş ya da inanılmaz göründükleri için artık masallar arasında sayılır. Bir kısmı çok önce olmuş ve hatıramızdan uzaklaşmıştır, ama yazılı belgelerde sağlam izleri bulunduğu için doğru aktarıldıklarına inanılır. Bir kısmı da yakın zamanda olmuştur ve çoğu kişi bunları bilebilir. Aynı şekilde şu anda olup biten, tam da şimdi yapılmakta olan şeylere de bakılır; gelecekte olacak olanlara da: bunlarda neyin daha erken, neyin daha geç olacağı düşünülebilir. Ayrıca zamanı incelerken, genel olarak sürenin uzunluğu da göz önüne alınmalıdır. Çünkü çoğu zaman işi zamanla ölçmek ve işin büyüklüğünün ya da onu oluşturan pek çok şeyin o süre içinde tamamlanıp tamamlanamayacağını görmek gerekir.

1.39

tempus autem est—id quo nunc utimur, nam ipsum quidem generaliter definire difficile est—pars quaedam aeternitatis cum alicuius annui, menstrui, diurni nocturnive spatii certa significatione. in hoc et quae praeterierint, considerantur: et eorum ipsorum, quae aut propter vetustatem obsoleverint aut incredibilia videantur, ut iam in fabularum numerum reponantur; et quae iam diu gesta et a memoria nostra remota tamen faciant fidem vere tradita esse, quia eorum monumenta certa in litteris exstent; et quae nuper gesta sint, quae scire plerique possint; et item quae instent in praesentia et cum maxime fiant; et quae consequantur, in quibus potest considerari, quid ocius et quid serius futurum sit. et item communiter in tempore perspiciendo longinquitas eius est consideranda. nam saepe oportet commetiri cum tempore negotium et videre, potueritne aut magnitudo negotii aut multitudo rerum in eo transigi tempore.

1.40Fırsat ise zamanın, bir şeyi yapmak ya da yapmamak için uygun bir elverişlilik taşıyan parçasıdır. Zamandan farkı şudur: cins bakımından ikisinin aynı olduğu anlaşılır; ama zamanda bir bakıma yalnız süre belirtilir ve bu süre yıllar, bir yıl ya da yılın bir parçası olarak görülür; fırsatta ise sürenin yanına bir şeyi yapmaya elverişlilik de eklenmiş olarak anlaşılır. (Bu yüzden fırsat, cins bakımından zamanla aynı olsa da, söylediğimiz gibi, bir kısmıyla ve türüyle ondan ayrıldığı için başka bir şey olur.) Fırsat üç cinse ayrılır: kamusal, ortak ve özel. Kamusal fırsat, bütün şehrin bir sebeple topluca katıldığı şeydir: oyunlar, bayram günü, savaş gibi. Ortak fırsat, hemen hemen aynı zamanda herkesin başına gelen şeydir: hasat, bağbozumu, sıcak, soğuk gibi. Özel fırsat ise bir sebeple yalnız bir kişinin başına gelmesi olağan olan şeydir: düğün, kurban, cenaze, ziyafet, uyku gibi.

1.40

occasio autem est pars temporis habens in se alicuius rei idoneam faciendi aut non faciendi opportunitatem. quare cum tempore hoc differt: nam genere quidem utrumque idem esse intellegitur, verum in tempore spatium quodam modo declaratur, quod in annis aut in anno aut in aliqua anni parte spectatur, in occasione ad spatium temporis faciendi quaedam opportunitas intellegitur adiuncta. (quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie, ut diximus, differat.) haec distribuitur in tria genera: publicum, commune, singulare. publicum est, quod civitas universa aliqua de causa frequentat, ut ludi, dies festus, bellum. commune, quod accidit omnibus eodem fere tempore, ut messis, vindemia, calor, frigus. singulare autem est, quod aliqua de causa privatim alicui solet accidere, ut nuptiae, sacrificium, funus, convivium, somnus.

1.41Tarzda ise fiilin nasıl ve hangi niyetle yapıldığı araştırılır. Kısımları bilerek yapmak (prudentia) ve bilmeden yapmaktır. Bir şeyin bilerek yapılıp yapılmadığı, kişinin onu gizlice mi, açıkça mı, zorla mı, ikna yoluyla mı yaptığından anlaşılır. Bilmeden yapma ise ya bir mazeret olarak ileri sürülür —bunun kısımları bilgisizlik, kaza ve zorunluluktur— ya da ruhun geçici bir durumuna bağlanır: sıkıntı, öfke, aşk ve bu türden öteki hâller gibi. İmkânlar ise bir şeyin daha kolay yapılmasını sağlayan ya da onlar olmadan bir şeyin yapılamayacağı şeylerdir.

İşe bitişik olan ise şunlardır: hakkında konuşulan işten daha büyük, daha küçük, onunla eşit büyüklükte ve ona benzer olan; ona zıt olan ve onunla çelişen; cins, kısım ve sonuç. Daha büyük, daha küçük ve eşit büyüklükte olan, tıpkı bir bedenin boyunda olduğu gibi, işin gücüne, sayısına ve biçimine bakılarak belirlenir.

1.41

modus autem est, in quo, quemadmodum et quo animo factum sit, quaeritur. eius partes sunt prudentia et inprudentia. prudentiae ratio quaeritur ex iis, quae clam, palam, vi, persuasione fecerit. inprudentia autem in purgationem confertur, cuius partes sunt inscientia, casus, necessitas, et in affectionem animi, hoc est molestiam, iracundiam, amorem et cetera, quae in simili genere versantur. facultates sunt, aut quibus facilius fit aut sine quibus aliquid confici non potest. Adiunctum negotio autem id intellegitur, quod maius et quod minus et quod aeque magnum et quod simile erit ei negotio, quo de agitur, et quod contrarium et quod disparatum, et genus et pars et eventus. maius et minus et aeque magnum ex vi et ex numero et ex figura negotii, sicut ex statura corporis, consideratur.

1.42Benzer olan, karşılaştırılabilir bir türe ya da karşılaştırılıp benzetilebilecek bir tabiata bakılarak belirlenir. Zıt, farklı bir cinse girip kendisine zıt denen şeyden en uzakta duran şeydir: soğuğun sıcağa, ölümün hayata zıt olması gibi. Çelişen ise bir şeyden yalnız olumsuzluk ekiyle ayrılan şeydir; şöyle: akıllı olmak ve akıllı olmamak. Cins, birtakım kısımları kapsayan şeydir: arzu gibi. Kısım, cinsin altında bulunan şeydir: aşk ve açgözlülük gibi. Sonuç, bir işin vardığı yerdir; burada genellikle her şeyden ne çıktığı, ne çıkmakta olduğu, ne çıkacağı sorulur. Bu yüzden bu türde, neyin çıkacağını önceden zihinde doğru kestirebilmek için, her şeyden genellikle ne çıktığına bakmak gerekir; şöyle: kibirden nefret doğar, küstahlıktan kibir.

1.42

simile autem ex specie conparabili aut ex conferunda atque assimulanda natura iudicatur. contrarium est, quod positum in genere diverso ab eodem, cui contrarium dicitur, plurimum distat, ut frigus calori, vitae mors. disparatum autem est id, quod ab aliqua re praepositione negationis separatur, hoc modo: sapere et non sapere. genus est, quod partes aliquas amplectitur, ut cupiditas. pars est, quae subest generi, ut amor, avaritia. eventus est exitus alicuius negotii, in quo quaeri solet, quid ex quaque re evenerit, eveniat, eventurum sit. quare hoc in genere, ut commode, quid eventurum sit, ante animo colligi possit, quid quaque ex re soleat evenire, considerandum est, hoc modo: ex arrogantia odium, ex insolentia arrogantia.

1.43İşlere ait olduğunu söylediğimiz niteliklerin dördüncü kısmı, işin ardından gelenlerdir. Burada işlenmiş bir işin ardından gelen şeyler araştırılır. Önce, yapılan şeye hangi adı vermenin uygun olduğu; sonra o fiilin öncüleri ve mucitleri kimlerdir, nihayet onu kendi itibarlarıyla onaylayan, bulunuşunu benimseyen ve ona özenenler kimlerdir; sonra o konuda ya da o şeye dair bir kanun, âdet, sözleşme, mahkeme kararı, ilim ya da zanaat var mıdır; sonra o şeyin tabiatı, yani yaygın olarak mı, yoksa alışılmadık biçimde ve seyrek mi olduğu; ardından insanların onu kendi itibarlarıyla onaylamaya mı, yoksa ondan gücenmeye mi alışık oldukları; ve bir fiilin ardından, hemen ya da bir süre sonra, aynı şekilde gelmesi olağan olan öteki şeyler. En sonunda da, ahlâken güzel olanın ya da faydalı olanın kısımları arasında sayılan şeylerden herhangi birinin bu işten çıkıp çıkmadığına dikkat etmek gerekir; bunlardan danışma cinsinde daha ayrıntılı olarak söz edilecektir.

İşlere ait nitelikler aşağı yukarı saydığımız bu şeylerdir.

1.43

Quarta autem pars est ex iis rebus, quas negotiis dicebamus esse adtributas, consecutio. in hac eae res quaeruntur, quae gestum negotium consequuntur: primum, quod factum est, quo id nomine appellari conveniat; deinde eius facti qui sint principes et inventores, qui denique auctoritatis eius et inventionis comprobatores atque aemuli; deinde ecquae de ea re aut eius rei sit lex, consuetudo, pactio, iudicium, scientia, artificium; deinde natura eius, evenire vulgo soleat an insolenter et raro; postea homines id sua auctoritate comprobare an offendere in iis consueverint; et cetera, quae factum aliquid similiter confestim aut ex intervallo solent consequi. deinde postremo adtendendum est, num quae res ex iis rebus, quae positae sunt in partibus honestatis aut utilitatis, consequantur; de quibus in deliberativo genere causae distinctius erit dicendum. Ac negotiis quidem fere res haec, quas commemoravimus, sunt adtributae.

1.44Saydığımız bu yerlerden alınacak her delil ya inandırıcı ya da zorunlu olmalıdır. Kısaca tarif edersek, delil getirme, bir şeyi herhangi bir cinsten çıkarılmış bir buluşla ya inandırıcı biçimde gösteren ya da zorunlu olarak ispat eden şeydir.

Zorunlu olarak ispat edilenler, söylendiğinden başka türlü ne olabilen ne de kanıtlanabilen şeylerdir; şöyle: "Doğurduysa bir erkekle yatmıştır." Zorunlu ispata dayanan bu delil getirme türü, konuşmada en çok ikilem, eleme ya da basit çıkarım yoluyla kullanılır.

1.44

Omnis autem argumentatio, quae ex iis locis, quos commemoravimus, sumetur, aut probabilis aut necessaria debebit esse. etenim, ut breviter describamus, argumentatio videtur esse inventum aliquo ex genere rem aliquam aut probabiliter ostendens aut necessarie demonstrans. Necessarie demonstrantur ea, quae aliter ac dicuntur nec fieri nec probari possunt, hoc modo: si peperit, cum viro concubuit. hoc genus argumentandi, quod in necessaria demonstratione versatur, maxime tractatur in dicendo aut per complexionem aut per enumerationem aut per simplicem conclusionem.

1.45İkilem, hangi şıkkı kabul edersen et çürütüldüğün delildir; şöyle: "Adam kötüyse neden onunla düşüp kalkıyorsun? İyiyse neden onu suçluyorsun?" Eleme, birçok şık sayılıp ötekiler çürütüldükten sonra geriye kalan tek şıkkın zorunlu olarak kanıtlandığı delildir; şöyle: "Onu bu adam ya düşmanlık yüzünden, ya korkudan, ya bir umutla, ya da bir dostunun hatırı için öldürmüş olmalı; bunlardan hiçbiri yoksa onu bu adam öldürmemiştir. Çünkü sebepsiz suç işlenmez. Oysa ne düşmanlık vardı, ne korku, ne bir çıkar umudu; o adamın ölümü bu adamın hiçbir dostunu da ilgilendirmiyordu. Geriye tek bir şey kalıyor: onu bu adam öldürmemiştir." Basit çıkarım ise zorunlu bir gerektirmeden elde edilir; şöyle: "Bunu o sırada yaptığımı söylüyorsunuz; oysa ben tam o sırada denizin öte yanındaydım. Demek ki söylediğiniz şeyi yapmamış olmakla kalmıyorum, yapmam mümkün de değildi." Burada şuna dikkatle bakmak gerekecektir: bu tür delil hiçbir şekilde çürütülemeyecek gibi olmalıdır. Yani kanıtlama yalnız delil kılığında görünüp zorunlu bir çıkarıma benzemekle kalmamalı; delilin kendisi gerçekten zorunlu bir gerekçeye dayanmalıdır.

1.45

conplexio est, in qua, utrum concesseris, reprehenditur, ad hunc modum: si inprobus est, cur uteris? si probus, cur accusas? enumeratio est, in qua pluribus rebus expositis et ceteris infirmatis una reliqua necessario confirmatur, hoc pacto: necesse est aut inimicitiarum causa ab hoc esse occisum aut metus aut spei aut alicuius amici gratia aut, si horum nihil est, ab hoc non esse occisum; nam sine causa maleficium susceptum non potest esse; si neque inimicitiae fuerunt nec metus ullus nec spes alicuius commodi neque ad amicum huius aliquem mors illius pertinebat: relinquitur igitur, ut ab hoc non sit occisus. simplex autem conclusio ex necessaria consecutione conficitur, hoc modo: si vos me istuc eo tempore fecisse dicitis, ego autem eo ipso tempore trans mare fui, relinquitur, ut id, quod dicitis, non modo non fecerim, sed ne potuerim quidem facere. atque hoc diligenter oportebit videre, ne quo pacto genus hoc refelli possit, ut ne confirmatio modum in se argumentationis habeat et quandam similitudinem necessariae conclusionis, verum ipsa argumentatio ex necessaria ratione consistat.

1.46İnandırıcı olan ise, ister doğru ister yanlış olsun, çoğunlukla olagelen, ya kanaate dayanan, ya da bunlara bir ölçüde benzeyen şeydir. Çoğunlukla olagelen türde inandırıcı olan şuna benzer: "Anneyse oğlunu sever"; "Açgözlüyse yeminini hiçe sayar." Kanaate dayanan türde inandırıcı olanlar ise şunlardır: "Dinsizleri yeraltı dünyasında cezalar bekler"; "Felsefeyle uğraşanlar tanrıların varlığına inanmaz." Benzerlik ise en çok zıtlarda, eşit olanlarda ve aynı kurala giren şeylerde görülür. Zıtlarda şöyle: "Bilmeden zarar verenleri bağışlamak uygunsa, zorunluluktan fayda sağlayanlara minnet duymak gerekmez." Eşit olandan ise şöyle:

1.46

Probabile autem est id, quod fere solet fieri aut quod in opinione positum est aut quod habet in se ad haec quandam similitudinem, sive id falsum est sive verum. in eo genere, quod fere fieri solet, probabile huiusmodi est: si mater est, diligit filium; si avarus est, neglegit ius iurandum. in eo autem, quod in opinione positum est, huiusmodi sunt probabilia: impiis apud inferos poenas esse praeparatas; eos, qui philosophiae dent operam, non arbitrari deos esse. similitudo autem in contrariis et ex paribus et in iis rebus, quae sub eandem rationem cadunt, maxime spectatur. in contrariis, hoc modo: nam si iis, qui inprudentes laeserunt, ignosci convenit, iis, qui necessario profuerunt, haberi gratiam non oportet. ex pari, sic:

1.47"Limanı olmayan bir yer gemiler için nasıl güvenli olamazsa, sadakatten yoksun bir ruh da dostlar için öyle güvenilir olamaz." Aynı kurala giren şeylerde inandırıcı olan şöyle düşünülür: "Rodoslular için liman vergisini ihaleye vermek ayıp değilse, Hermokreon için de onu kiralamak ayıp değildir." Bu inandırıcı şeyler kimi zaman doğrudur; şöyle: "Yara izi olduğuna göre bir yara vardı." Kimi zaman da doğruya benzer; şöyle: "Ayakkabılarında çok toz vardıysa yoldan geliyor olmalıydı."

Belli kısımlara ayırarak söylersek, delil için alınan her inandırıcı şey ya bir alamettir, ya inanılır bir şeydir, ya hükme bağlanmış bir şeydir, ya da karşılaştırılabilir bir şeydir.

1.47

nam ut locus sine portu navibus esse non potest tutus, sic animus sine fide stabilis amicis non potest esse. in iis rebus, quae sub eandem rationem cadunt, hoc modo probabile consideratur: nam si Rhodiis turpe non est portorium locare, ne Hermocreonti quidem turpe est conducere. haec tum vera sunt, hoc pacto: quoniam cicatrix est, fuit vulnus; tum veri similia, hoc modo: si multus erat in calceis pulvis, ex itinere eum venire oportebat. Omne autem—ut certas quasdam in partes tribuamus—probabile, quod sumitur ad argumentationem, aut signum est aut credibile aut iudicatum aut comparabile.

1.48Alamet, his ile algılanan ve kendisinden çıkmış gibi görünen bir şeye işaret eden şeydir; işaret ettiği şey ya işten önce olmuş, ya işin kendisinde bulunmuş, ya da işin ardından gelmiştir. Yine de alamet tanıklığa ve daha ağır bir kanıta muhtaçtır: kan, kaçış, solgunluk, toz ve bunlara benzer şeyler gibi. İnanılır olan, hiçbir tanığa gerek kalmadan dinleyicinin kanaatiyle desteklenen şeydir; şöyle: "Çocuklarının sağ salim ve mesut olmasını istemeyen kimse yoktur." Hükme bağlanmış olan, bir kişinin ya da birkaç kişinin onayı, itibarı ya da yargısıyla benimsenmiş şeydir. Bu, üç cinste görülür: dinî, ortak ve onaylanmış. Dinî olan, yemin etmiş kişilerin kanunlara göre verdikleri hükümdür. Ortak olan, herkesin genel olarak benimseyip uyduğu şeydir; şöyle: yaşlılar için ayağa kalkılması, yalvaranlara acınması. Onaylanmış olan ise, bir şeyin nasıl değerlendirileceği şüpheliyken insanların kendi itibarlarıyla karara bağladıkları şeydir. Roma halkının baba Gracchus'un yaptığı işi onaylaması buna örnektir: Gracchus sansörlüğü sırasında meslektaşının haberi olmadan bazı işler yapmıştı; halk ise onu sansörlüğünden sonra konsül yaptı.

1.48

signum est, quod sub sensum aliquem cadit et quiddam significat, quod ex ipso profectum videtur, quod aut ante fuerit aut in ipso negotio aut post sit consecutum et tamen indiget testimonii et gravioris confirmationis, ut cruor, fuga, pallor, pulvis, et quae his sunt similia. credibile est, quod sine ullo teste auditoris opinione firmatur, hoc modo: nemo est, qui non liberos suos incolumes et beatos esse cupiat. iudicatum est res assensione aut auctoritate aut iudicio alicuius aut aliquorum conprobata. id tribus in generibus spectatur, religioso, communi, adprobato. religiosum est, quod iurati legibus iudicarunt. commune est, quod omnes vulgo probarunt et secuti sunt, huiusmodi: ut maioribus natu assurgatur, ut supplicum misereatur. adprobatum est, quod homines, cum dubium esset, quale haberi oporteret, sua constituerunt auctoritate: velut Gracchi patris factum populus Romanus, qui eum eo quod insciente collega in censura nonnihil gessit post censuram consulem fecit.

1.49Karşılaştırılabilir olan, farklı şeylerde benzer bir yön taşıyan şeydir. Üç kısmı vardır: tasvir, benzetme ve örnek. Tasvir, bedenlerin ya da tabiatların benzerliğini gösteren sözdür. Benzetme, bir şeyi benzerliğine dayanarak başka bir şeyle karşılaştıran sözdür. Örnek, bir şeyi bir insanın ya da bir olayın itibarına veya başından geçenlere dayanarak destekleyen ya da zayıflatan şeydir. Bunların örneklerini ve tariflerini ifadeye dair kurallarda öğreneceğiz.

Kanıtlamanın kaynağını gücümüz yettiğince açtık ve konunun tabiatının izin verdiği ölçüde açıkça gösterdik. Her meselenin, her mesele kısmının ve gerek akıl yürütmeden gerek yazıdan doğan her anlaşmazlığın nasıl ele alınması gerektiğini, her birine hangi delillerin uyduğunu ikinci kitapta her cinsi tek tek ele alarak söyleyeceğiz. Şimdilik delil getirmenin sayılarını, tarzlarını ve kısımlarını yalnızca karışık ve dağınık biçimde serdik; ileride bu bolluktan her dava cinsine neyin uyduğunu ayırıp seçerek düzene koyacağız.

1.49

conparabile autem est, quod in rebus diversis similem aliquam rationem continet. eius partes sunt tres: imago, conlatio, exemplum. imago est oratio demonstrans corporum aut naturarum similitudinem. conlatio est oratio rem cum re ex similitudine conferens. exemplum est, quod rem auctoritate aut casu alicuius hominis aut negotii confirmat aut infirmat. horum exempla et descriptiones in praeceptis elocutionis cognoscentur. Ac fons quidem confirmationis, ut facultas tulit, apertus est nec minus dilucide, quam rei natura ferebat, demonstratus est; quemadmodum autem quaeque constitutio et pars constitutionis et omnis controversia, sive in ratione sive in scripto versabitur, tractari debeat et quae in quamque argumentationes conveniant, singillatim in secundo libro de uno quoque genere dicemus. in praesentia tantummodo numeros et modos et partes argumentandi confuse et permixtim dispersimus; post discripte et electe in genus quodque causae, quid cuique conveniat, ex hac copia digeremus.

1.50Her türlü delil bu kaynaklardan bulunabilir. Bulunan delili süslemek ve belli kısımlara ayırmak ise hem çok hoş, hem son derece gerekli bir iştir; üstelik sanat üzerine yazanların en çok ihmal ettiği iş de budur. Bu yüzden delil getirmenin yolunu buluşa eklemek için bu öğreti hakkında da tam burada konuşmamız gerektiğini düşündük. Bu konunun tamamı büyük bir özen ve dikkatle incelenmelidir; çünkü işin faydası ne kadar büyükse öğretilmesi de o kadar zordur.

1.50

Atque inveniri quidem omnis ex his locis argumentatio poterit: inventam exornari et certas in partes distingui et suavissimum est et summe necessarium et ab artis scriptoribus maxime neglectum. quare et de ea praeceptione nobis et in hoc loco dicendum visum est, ut ad inventionem argumentandi ratio adiungeretur. et magna cum cura et diligentia locus hic omnis considerandus est, quod rei non solum magna utilitas est, sed praecipiendi quoque summa difficultas.

1.51Her delil ya istikra (inductio) ya da kıyas (ratiocinatio) yoluyla işlenir.

İstikra, karşısındaki kişinin onayını şüphe götürmeyen şeylerle kazanan ve bu onaylar sayesinde, onayladığı şeylere benzediği için şüpheli bir şeyi de ona kabul ettiren sözdür. Nitekim Sokratesçi Aiskhines'te Sokrates, Aspasia'nın Ksenophon'un karısıyla ve Ksenophon'un kendisiyle nasıl konuştuğunu anlatır: "Söyle bana, Ksenophon'un karısı, komşunun altını seninkinden daha iyiyse, onunkini mi istersin, kendininkini mi?" "Onunkini" der kadın. "Peki elbiseleri ve öteki süsleri seninkilerden daha değerliyse, kendininkileri mi istersin, onunkileri mi?" "Elbette onunkileri" diye cevap verir. "Haydi söyle öyleyse" der Aspasia, "kocası seninkinden daha iyiyse, kendi kocanı mı istersin, onunkini mi?" Bunun üzerine kadın kızardı.

1.51

Omnis igitur argumentatio aut per inductionem tractanda est aut per ratiocinationem. Inductio est oratio, quae rebus non dubiis captat assensionem eius, quicum instituta est; quibus assensionibus facit, ut illi dubia quaedam res propter similitudinem earum rerum, quibus assensit, probetur; velut apud Socraticum Aeschinen demonstrat Socrates cum Xenophontis uxore et cum ipso Xenophonte Aspasiam locutam: dic mihi, quaeso, Xenophontis uxor, si vicina tua melius habeat aurum, quam tu habes, utrum illudne an tuum malis? illud, inquit. quid, si vestem et ceterum ornatum muliebrem pretii maioris habeat, quam tu habes, tuumne an illius malis? respondit: illius vero. age sis, inquit, quid? si virum illa meliorem habeat, quam tu habes, utrumne tuum virum malis an illius? hic mulier erubuit.

1.52Ardından Aspasia Ksenophon'un kendisiyle konuşmaya başladı: "Söyle bana Ksenophon, komşunun atı seninkinden daha iyiyse, kendi atını mı istersin, onunkini mi?" "Onunkini" der. "Peki arazisi seninkinden daha iyiyse, hangi araziye sahip olmayı istersin?" "Elbette o daha iyi olana" der. "Peki karısı seninkinden daha iyiyse, kendi karını mı istersin, onunkini mi?" Burada Ksenophon da sustu. Bunun üzerine Aspasia şöyle dedi: "Madem ikiniz de yalnız benim duymak istediğim tek soruya cevap vermediniz, ikinizin de ne düşündüğünü ben söyleyeyim: Sen, kadın, en iyi kocaya sahip olmak istiyorsun; sen de, Ksenophon, her şeyden çok en seçkin kadınla evli olmak istiyorsun. Bu yüzden yeryüzünde sizinkinden daha iyi bir erkek, daha seçkin bir kadın kalmamasını sağlamadıkça, en iyi saydığınız şeyin özlemini her zaman ve her şeyden çok çekeceksiniz." Burada şüphe götürmeyen şeyler onaylanınca, benzerlik yüzünden, ayrıca sorulsa şüpheli görünecek olan şey de soruların soruluş tarzı sayesinde kesin bir şey gibi kabul edilmiş oldu.

1.52

Aspasia autem sermonem cum ipso Xenophonte instituit. quaeso, inquit, Xenophon, si vicinus tuus equum meliorem habeat, quam tuus est, tuumne equum malis an illius? illius, inquit. quid, si fundum meliorem habeat, quam tu habes, utrum tandem fundum habere malis? illum, inquit, meliorem scilicet. quid, si uxorem meliorem habeat, quam tu habes, utrum tuamne an illius malis? atque hic Xenophon quoque ipse tacuit. post Aspasia: quoniam uterque vestrum, inquit, id mihi solum non respondit, quod ego solum audire volueram, egomet dicam, quid uterque cogitet. nam et tu, mulier, optumum virum vis habere et tu, Xenophon, uxorem habere lectissimam maxime vis. quare, nisi hoc perfeceritis, ut neque vir melior neque femina lectior in terris sit, profecto semper id, quod optumum putabitis esse, multo maxime requiretis. hic cum rebus non dubiis assensum est, factum est propter similitudinem, ut etiam illud, quod dubium videretur, si qui separatim quaereret, id pro certo propter rationem rogandi concederetur.

1.53Sokrates bu konuşma tarzını çok kullanırdı; çünkü ikna etmek için kendisi bir şey ortaya koymak istemez, tartıştığı kişinin ona verdiği şeyden bir sonuç çıkarmayı tercih ederdi; öyle ki karşısındaki, daha önce kabul ettiği şey yüzünden bu sonucu ister istemez onaylamak zorunda kalırdı.

Bize göre bu türde ilk kural şudur: Benzerlik yoluyla öne sürdüğümüz şey, kabul edilmesi zorunlu olacak türden olmalıdır. Çünkü şüpheli olan şeyi hangi şeye dayanarak kabul ettirmek istiyorsak, o şeyin kendisi şüpheli olmamalıdır. İkinci olarak, istikra hangi şeyi desteklemek için yapılıyorsa, o şeyin daha önce şüphesiz şeyler olarak öne sürdüklerimize benzemesine dikkat edilmelidir; çünkü asıl kabul ettirmek istediğimiz şey, önceden kabul edilen şeye benzemiyorsa, o şeyin kabul edilmiş olması bize hiçbir fayda sağlamaz. Üçüncü olarak, karşımızdaki kişi o ilk benzetmelerin neye yöneldiğini ve hangi sonuca varacağını anlamamalıdır.

1.53

hoc modo sermonis plurimum Socrates usus est, propterea quod nihil ipse afferre ad persuadendum volebat, sed ex eo, quod sibi ille dederat, quicum disputabat, aliquid conficere malebat, quod ille ex eo, quod iam concessisset, necessario adprobare deberet. Hoc in genere praecipiendum nobis videtur primum, ut illud, quod inducimus per similitudinem, eiusmodi sit, ut sit necesse concedere. nam ex quo postulabimus nobis illud, quod dubium sit, concedi, dubium esse id ipsum non oportebit. deinde illud, cuius confirmandi causa fiet inductio, videndum est, ut simile iis rebus sit, quas res quasi non dubias ante induxerimus, nam aliquid ante concessum nobis esse nihil proderit, si ei dissimile erit id, cuius causa illud concedi primum voluerimus; deinde ne intellegat, quo spectent illae primae inductiones et ad quem sint exitum perventurae.

1.54Çünkü ilk sorulan şeye doğru olarak onay verirse hoşuna gitmeyen bir şeyi de ister istemez kabul etmek zorunda kalacağını gören kişi, çoğu zaman ya cevap vermeyerek ya da kötü cevap vererek soruların daha ileri gitmesine izin vermez. Bu yüzden onu, soruların düzeni sayesinde, farkına varmadan kabul ettiği şeyden kabul etmek istemediği şeye götürmek gerekir. Son soru karşısında ise ya susar, ya kabul eder, ya da reddeder. Reddederse, ya daha önce kabul edilmiş şeylerle benzerlik gösterilmeli ya da başka bir istikraya başvurulmalıdır. Kabul ederse, delil sonuca bağlanmalıdır. Susarsa, ya bir cevap koparılmalı ya da, sessizlik ikrarı andırdığı için, kabul edilmiş gibi sayılıp delil sonuca bağlanmalıdır. Böylece bu delil türü üç kısımlı olur: Birinci kısım bir ya da birkaç benzerlikten oluşur; ikincisi, kabul ettirmek istediğimiz ve benzerliklere onun için başvurduğumuz şeyden; üçüncüsü ise ya verilen onayı pekiştiren ya da ondan ne çıktığını gösteren sonuçtan.

1.54

nam qui videt, si ei rei, quam primo rogetur, recte assenserit, illam quoque rem, quae sibi displiceat, esse necessario concedendam, plerumque aut non respondendo aut male respondendo longius rogationem procedere non sinit; quare ratione rogationis inprudens ab eo, quod concessit, ad id, quod non vult concedere, deducendus est. extremum autem aut taceatur oportet aut concedatur aut negetur. si negabitur, aut ostendenda similitudo est earum rerum, quae ante concessae sunt, aut alia utendum inductione. si concedetur, concludenda est argumentatio. si tacebitur, elicienda responsio est aut, quoniam taciturnitas imitatur confessionem, pro eo, ac si concessum sit, concludere oportebit argumentationem. ita fit hoc genus argumentandi tripertitum: prima pars ex similitudine constat una pluribusve; altera ex eo, quod concedi volumus, cuius causa similitudines adhibitae sunt; tertia ex conclusione, quae aut confirmat concessionem aut quid ex ea conficiatur ostendit.

1.55Ama bazıları, kamu davalarından bir örnek eklemedikçe konunun yeterince açık gösterilmediğini düşünecektir. Bu yüzden böyle bir örnek de vermek gerekiyor. Bunun sebebi, kuralın değişmesi ya da bu yolun sohbette başka, hitabette başka kullanılması değildir; bir yerde gördükleri şeyi başka bir yerde, gösterilmedikçe tanıyamayanların isteğini karşılamaktır. Yunanlar arasında çok bilinen şu davayı ele alalım: Thebaililerin komutanı Epameinondas [yargılanmaktadır]; çünkü kanun gereği yerine geçen komutana ordusunu teslim etmemiş, orduyu kanuna aykırı olarak birkaç gün daha elinde tutmuş ve bu sürede Lakedaimonluları büsbütün yenmiştir. Bu davada savcı, kanunun lafzını kanunun maksadına karşı savunurken istikra yoluyla şöyle bir delil kullanabilir:

1.55

Sed quia non satis alicui videbitur dilucide demonstratum, nisi quid ex civili causarum genere exempli subiecerimus, videtur eiusmodi quoque utendum exemplo, non quo praeceptio differat aut aliter hoc in sermone atque in dicendo sit utendum, sed ut eorum voluntati satis fiat, qui id, quod aliquo in loco viderunt, alio in loco, nisi monstratum est, nequeunt cognoscere. ergo in hac causa, quae apud Graecos est pervagata, cum Epaminondas, Thebanorum imperator, * quod ei, qui sibi ex lege praetor successerat, exercitum non tradidit et, cum paucos ipse dies contra legem exercitum tenuisset, Lacedaemonios funditus vicit, poterit accusator argumentatione uti per inductionem, cum scriptum legis contra sententiam defendat, ad hunc modum:

1.56"Yargıçlar, Epameinondas'ın kanun koyucunun kastettiğini söylediği şeyi kanuna yazsa ve şu istisnayı eklese: 'Devletin iyiliği için ordusunu teslim etmeyen kimse bunun dışındadır', buna razı olur musunuz? Sanmıyorum. Peki siz kendiniz —ki bu, yemininize ve bilgeliğinize hiç yakışmayacak bir şeydir— şu adamın şerefi uğruna, halkın emri olmadan aynı istisnanın kanuna yazılmasını emretseniz, Thebai halkı buna razı olur mu? Elbette olmaz. Kanuna yazılması günah olan şeye, sanki yazılmış gibi uymak size doğru mu görünür? Sizin anlayışınızı bilirim; yargıçlar, bu size öyle görünemez. Kanun koyucunun iradesi ne onun ne de sizin tarafınızdan yazıyla düzeltilebiliyorsa, tek bir kelimesi bile değiştirilemeyen şeyin fiilen ve sizin hükmünüzle değiştirilmesinin çok daha yakışıksız olmayacağını bir düşünün."

İstikra hakkında şimdilik bu kadarı yeterli görünüyor.

1.56

si, iudices, id, quod Epaminondas ait legis scriptorem sensisse, adscribat ad legem et addat hanc exceptionem: extra quam si quis rei publicae causa exercitum non tradiderit , patiemini? non opinor. quid, si vosmet ipsi, quod a vestra religione et a sapientia remotissimum est, istius honoris causa hanc eandem exceptionem iniussu populi ad legem adscribi iubeatis, populus Thebanus id patieturne fieri? profecto non patietur. quod ergo adscribi ad legem nefas est, id sequi, quasi adscriptum sit, rectum vobis videatur? novi vestram intellegentiam; non potest ita videri, iudices. quodsi litteris corrigi neque ab illo neque a vobis scriptoris voluntas potest, videte, ne multo indignius sit id re et iudicio vestro mutari, quod ne verbo quidem commutari potest. Ac de inductione quidem satis in praesentia dictum videtur.

1.57Şimdi sırasıyla kıyasın gücünü ve tabiatını inceleyelim.

Kıyas, konunun kendisinden inandırıcı bir şey çıkaran sözdür; çıkarılan bu şey, ortaya konup kendi başına anlaşıldığında kendi gücü ve gerekçesiyle kendini destekler. Bu türü daha dikkatle incelemek gerektiğini düşünenler, konuşmada aynı yolu izledikleri hâlde öğretme tarzında biraz ayrıldılar. Kimi onun beş kısmı olduğunu söyledi, kimi de üç kısımdan fazlasına ayrılamayacağını düşündü. Bu tartışmayı iki tarafın gerekçeleriyle birlikte anlatmak yersiz olmayacak; çünkü hem kısadır, hem de taraflardan birinin hiçbir şey söylemediği düşünülecek türden değildir; üstelik bu konu bize hitabette asla ihmal edilmemesi gereken bir konu gibi görünüyor.

1.57

nunc deinceps ratiocinationis vim et naturam consideremus. Ratiocinatio est oratio ex ipsa re probabile aliquid eliciens, quod expositum et per se cognitum sua se vi et ratione confirmet. hoc de genere qui diligentius considerandum putaverunt, cum idem in usu dicendi sequerentur, paululum in praecipiendi ratione dissenserunt. nam partim quinque eius partes esse dixerunt, partim non plus quam in tres partes posse distribui putaverunt. eorum controversiam non incommodum videtur cum utrorumque ratione exponere. nam et brevis est et non eiusmodi, ut alteri prorsus nihil dicere putentur, et locus hic nobis in dicendo minime neglegendus videtur.

1.58Kıyasın beş kısma ayrılması gerektiğini düşünenler, önce delilin özünü ortaya koymak gerektiğini söylerler; şöyle: "Tedbirle yürütülen işler, tedbirsiz yürütülenlerden daha iyi idare edilir." Bunu birinci kısım sayarlar. Sonra bunun çeşitli gerekçelerle ve olabildiğince bol sözle doğrulanması gerektiğini düşünürler; şöyle: "Akılla yönetilen bir ev, gelişigüzel ve hiçbir tedbir gözetilmeden idare edilen bir evden her bakımdan daha donanımlı ve daha düzenlidir. Başında bilge ve becerikli bir komutan bulunan ordu, birinin ahmaklığı ve düşüncesizliğiyle idare edilen ordudan her bakımdan daha iyi yönetilir. Gemi için de durum aynıdır: En iyi yol alan gemi, en bilgili dümenciye sahip olan gemidir."

1.58

Qui putant in quinque tribui partes oportere, aiunt primum convenire exponere summam argumentationis, ad hunc modum: melius accurantur, quae consilio geruntur, quam quae sine consilio administrantur. hanc primam partem numerant; eam deinceps rationibus variis et quam copiosissimis verbis adprobari putant oportere, hoc modo: domus ea, quae ratione regitur, omnibus est instructior rebus et apparatior, quam ea, quae temere et nullo consilio administratur. exercitus is, cui praepositus est sapiens et callidus imperator, omnibus partibus commodius regitur, quam is, qui stultitia et temeritate alicuius administratur. eadem navigii ratio est. nam navis optime cursum conficit ea, quae scientissimo gubernatore utitur.

1.59Öncül (propositio) bu şekilde doğrulanıp kıyasın iki kısmı geride kalınca, üçüncü kısımda, göstermek istediğin şeyi öncülün gücüne dayanarak ikinci öncül (assumptio) olarak almak gerektiğini söylerler; şöyle: "Oysa hiçbir şey bütün kâinattan daha iyi idare edilmez." Dördüncü yerde bu ikinci öncül için de ayrıca bir doğrulama (approbatio) getirirler; şöyle: "Çünkü yıldızların doğuşu ve batışı belirli bir düzeni korur; yılın mevsimleri bir tür zorunlulukla hep aynı şekilde gelmekle kalmaz, her şeyin faydasına da uygun düşer; gece ile gündüzün birbirini izleyişi de hiçbir bakımdan değişmediği için hiçbir zaman bir zarar vermemiştir. Bütün bunlar, kâinatın tabiatının sıradan olmayan bir tedbirle idare edildiğinin işaretidir." Beşinci yere sonucu (complexio) koyarlar. Sonuç ya yalnızca bütün kısımlardan zorunlu olarak çıkan şeyi söyler; şöyle: "Demek ki kâinat bir tedbirle idare edilmektedir." Ya da öncülü ve ikinci öncülü kısaca bir araya topladıktan sonra bunlardan ne çıktığını ekler; şöyle: "Tedbirle yürütülen işler tedbirsiz yürütülenlerden daha iyi idare ediliyorsa ve hiçbir şey bütün kâinattan daha iyi idare edilmiyorsa, demek ki kâinat bir tedbirle idare edilmektedir." İşte bu şekilde delilin beş kısımlı olduğunu düşünürler.

1.59

cum propositio sit hoc pacto adprobata et duae partes transierint ratiocinationis, tertia in parte aiunt, quod ostendere velis, id ex vi propositionis oportere assumere, hoc pacto: nihil autem omnium rerum melius, quam omnis mundus, administratur. huius assumptionis quarto in loco aliam porro inducunt adprobationem, hoc modo: nam et signorum ortus et obitus definitum quendam ordinem servant et annuae commutationes non modo quadam ex necessitudine semper eodem modo fiunt, verum ad utilitates quoque rerum omnium sunt accommodatae, et diurnae nocturnaeque vicissitudines nulla in re umquam mutatae quicquam nocuerunt; quae signo sunt omnia non mediocri quodam consilio naturam mundi administrari. quinto inducunt loco conplexionem eam, quae aut id infert solum, quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo: consilio igitur mundus administratur; aut unum in locum cum conduxerit breviter propositionem et adsumptionem, adiungit, quid ex his conficiatur, ad hunc modum: quodsi melius geruntur ea, quae consilio, quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius administratur, quam omnis mundus, consilio igitur mundus administratur. quinquepertitam igitur hoc pacto putant esse argumentationem.

1.60Delilin üç kısımlı olduğunu düşünenler ise onun başka türlü işlenmesi gerektiğini düşünmezler, yalnızca bu bölümlemeyi eleştirirler. Doğrulamaların ne öncülden ne de ikinci öncülden ayrılması gerektiğini söylerler; onlara göre doğrulamayla desteklenmemiş bir öncül tam, bir ikinci öncül de eksiksiz değildir. Bu yüzden ötekilerin iki kısım saydığı öncül ve doğrulama onlara göre tek bir kısımdır, yani öncüldür; öncül doğrulanmamışsa delilin öncülü olamaz. Aynı şekilde ötekilerin ikinci öncül ve ikinci öncülün doğrulaması dediği şey de onlara göre yalnızca ikinci öncüldür. Böylece aynı şekilde işlenen bir delil kimine üç, kimine beş kısımlı görünür. Demek ki mesele konuşma pratiğinden çok öğretme tarzıyla ilgilidir.

1.60

Qui autem tripertitam putant esse, ii non aliter tractari putant oportere argumentationem, sed partitionem horum reprehendunt. negant enim neque a propositione neque ab adsumptione adprobationes earum separari oportere, neque propositionem absolutam neque adsumptionem sibi perfectam videri, quae approbatione confirmata non sit. quare quas illi duas partes numerent, propositionem et adprobationem, sibi unam partem videri, propositionem; quae si adprobata non sit, propositio non sit argumentationis. item, quae ab illis adsumptio et adsumptionis adprobatio dicatur, eandem sibi adsumptionem solam videri. ita fit, ut eadem ratione argumentatio tractata aliis tripertita, aliis quinquepertita videatur. quare evenit, ut res non tam ad usum dicendi pertineat quam ad rationem praeceptionis.

1.61Bize ise beş kısma ayıran bölümleme daha elverişli görünüyor; Aristoteles'ten ve Theophrastos'tan yola çıkanların hepsi de en çok bunu izlemiştir. Yukarıdaki istikra yoluyla kurulan delil türünü en çok Sokrates ve Sokratesçiler kullandıysa, kıyas yoluyla işlenen bu türe de en çok Aristoteles ve Theophrastos, ardından da en zarif ve sanatına en hâkim sayılan hatipler başvurmuştur. Gelişigüzel bir tercih yaptığımız düşünülmesin diye bu bölümlemeyi neden daha uygun bulduğumuzu söylemeliyiz; ama kısaca söylemeliyiz ki bu tür konularda öğretimin gerektirdiğinden fazla oyalanmayalım.

1.61

Nobis autem commodior illa partitio videatur esse, quae in quinque partes tributa est, quam omnes ab Aristotele et Theophrasto profecti maxime secuti sunt. nam quemadmodum illud superius genus argumentandi, quod per inductionem sumitur, maxime Socrates et Socratici tractarunt, sic hoc, quod per ratiocinationem expolitur, summe est ab Aristotele et Theophrasto frequentatum, deinde a rhetoribus iis, qui elegantissimi atque artificiosissimi putati sunt. quare autem nobis illa magis partitio probetur, dicendum videtur, ne temere secuti putemur; et breviter dicendum, ne in huiusmodi rebus diutius, quam ratio praecipiendi postulat, commoremur.

1.62Bir delilde öncülü kullanmak yetiyor ve ona doğrulama eklemek gerekmiyorsa, başka bir delilde ise doğrulama eklenmedikçe öncül zayıf kalıyorsa, doğrulama öncülden ayrı bir şeydir. Çünkü bir şeye eklenebilen ve ondan ayrılabilen şey, eklendiği ve ayrıldığı o şeyle aynı olamaz. Öncülün doğrulamaya ihtiyaç duymadığı bir delil de vardır, doğrulama olmadan hiçbir değer taşımadığı bir delil de; bunu göstereceğiz. Demek ki doğrulama öncülden ayrıdır. Söz verdiğimizi şöyle göstereceğiz: Apaçık ve herkesin kabul etmesi zorunlu olan bir şey içeren öncülü doğrulamaya ve desteklemeye çalışmanın hiçbir anlamı yoktur. Böyle bir öncül şudur:

1.62

Si quadam in argumentatione satis est uti propositione et non oportet adiungere adprobationem propositionis, quadam autem in argumentatione infirma est propositio, nisi adiuncta sit adprobatio, separatum est quiddam a propositione adprobatio. quod enim et adiungi et separari ab aliquo potest, id non potest idem esse, quod est id, ad quod adiungitur et a quo separatur; est autem quaedam argumentatio, in qua propositio non indiget approbationis, et quaedam, in qua nihil valet sine approbatione, ut ostendemus. separata igitur est a propositione approbatio. Ostendetur autem id, quod polliciti sumus, hoc modo: quae propositio in se quiddam continet perspicuum et quod stare inter omnes necesse est, hanc velle approbare et firmare nihil attinet. ea est huiusmodi:

1.63"O cinayetin Roma'da işlendiği gün ben Atina'daysam, cinayete karışmış olamam." Bu apaçık doğru olduğu için doğrulanmasının hiçbir anlamı yoktur. Bu yüzden hemen ikinci öncül eklenmelidir; şöyle: "O gün ben Atina'daydım." Bu kesin değilse doğrulamaya ihtiyaç duyar; doğrulama getirilince sonuç gelir. Demek ki doğrulamaya ihtiyaç duymayan bir öncül vardır. Ona ihtiyaç duyan bir öncülün de bulunduğunu göstermeye ne gerek var, bunu herkes kolayca görür? Durum böyleyse, bundan ve daha önce ortaya koyduğumuzdan, doğrulamanın öncülden ayrı bir şey olduğu sonucu çıkar. Bu böyleyse, delilin üç kısımdan fazla olmadığı görüşü yanlıştır.

1.63

si, quo die ista caedes Romae facta est, ego Athenis eo die fui, in caede interesse non potui. hoc quia perspicue verum est, nihil attinet approbari. quare assumi statim oportet, hoc modo: fui autem Athenis eo die. hoc si non constat, indiget approbationis; qua inducta complexio consequitur. est igitur quaedam propositio, quae non indiget approbatione. nam esse quidem quandam, quae indigeat, quid attinet ostendere, quod cuivis facile perspicuum est? quodsi ita est, ex hoc et ex eo, quod proposueramus, hoc conficitur, separatum esse quiddam a propositione approbationem. sin autem ita est, falsum est non esse plus quam tripertitam argumentationem.

1.64Aynı şekilde ikinci doğrulamanın da ikinci öncülden ayrı olduğu açıktır. Bir delilde ikinci öncülü kullanmak yetiyor ve ona doğrulama eklemek gerekmiyorsa, başka bir delilde ise doğrulama eklenmedikçe ikinci öncül zayıf kalıyorsa, doğrulama ikinci öncülün dışında ayrı bir şeydir. İkinci öncülün doğrulamaya ihtiyaç duymadığı bir delil de vardır, doğrulama olmadan hiçbir değer taşımadığı bir delil de; bunu göstereceğiz. Demek ki doğrulama ikinci öncülden ayrıdır.

1.64

Simili modo liquet alteram quoque approbationem separatam esse ab assumptione. si quadam in argumentatione satis est uti assumptione et non oportet adiungere approbationem assumptioni, quadam autem in argumentatione infirma est assumptio, nisi adiuncta sit approbatio, separatum quiddam est extra assumptionem approbatio. est autem argumentatio quaedam, in qua assumptio non indiget approbationis, quaedam autem, in qua nihil valet sine approbatione, ut ostendemus. separata igitur est ab adsumptione approbatio.

1.65Söz verdiğimizi şöyle göstereceğiz: Herkesçe apaçık bir doğruluk içeren ikinci öncül hiçbir doğrulamaya ihtiyaç duymaz. Örneğin şu delilde: "Bilge olmayı istemek gerekiyorsa, felsefeyle uğraşmak yerindedir." Burada öncül doğrulamaya ihtiyaç duyar; çünkü apaçık değildir ve herkesçe kabul edilmez: Birçokları felsefenin hiçbir faydası olmadığını, hatta çoğu zararı olduğunu düşünür. İkinci öncül ise apaçıktır; şudur: "Bilge olmayı istemek gerekir." Bu kendiliğinden görüldüğü ve doğru olduğu anlaşıldığı için doğrulanmasının hiçbir anlamı yoktur. Bu yüzden delil hemen sonuca bağlanmalıdır. Demek ki doğrulamaya ihtiyaç duymayan bir ikinci öncül vardır; ihtiyaç duyan birinin de bulunduğu apaçıktır. Öyleyse doğrulama ikinci öncülden ayrıdır; delilin üç kısımdan fazla olmadığı görüşü de yanlıştır.

1.65

Ostendemus autem, quod polliciti sumus, hoc modo: quae perspicuam omnibus veritatem continet assumptio, nihil indiget approbationis. ea est huiusmodi: si oportet velle sapere, dare operam philosophiae convenit. hic propositio indiget approbationis; non enim perspicua est neque constat inter omnes, propterea quod multi nihil prodesse philosophiam, plerique etiam obesse arbitrantur; assumptio perspicua; est enim haec: oportet autem velle sapere. hoc quia ipsum ex se perspicitur et verum esse intellegitur, nihil attinet approbari. quare statim concludenda est argumentatio. est ergo assumptio quaedam, quae approbationis non indiget; nam quandam indigere perspicuum est. separata est igitur ab adsumptione approbatio. falsum ergo est non esse plus quam tripertitam argumentationem.

1.66Bütün bunlardan şu da artık açıktır ki hem öncülün hem de ikinci öncülün doğrulamaya ihtiyaç duymadığı bir delil de vardır. Örnek olsun diye kesin ve kısa bir şey koyalım: "Bilgelik her şeyden çok aranması gereken bir şeyse, ahmaklıktan da her şeyden çok kaçınılmalıdır. Bilgelik her şeyden çok aranmalıdır. Öyleyse ahmaklıktan da her şeyden çok kaçınılmalıdır." Burada hem öncül hem ikinci öncül apaçıktır; bu yüzden ikisi de doğrulamaya ihtiyaç duymaz. Bütün bunlardan açıkça görülüyor ki doğrulama kimi zaman eklenir, kimi zaman eklenmez. Buradan da anlaşılır ki doğrulama ne öncülün ne de ikinci öncülün içindedir; her biri kendi yerinde durur ve kendine özgü, sağlam bir güce sahiptir. Bu böyleyse, delili beş kısma ayıranlar yerinde bir bölümleme yapmışlardır.

1.66

Atque ex his illud iam perspicuum est, esse quandam argumentationem, in qua neque propositio neque assumptio indigeat approbationis, huiusmodi, ut certum quiddam et breve exempli causa ponamus: si summopere sapientia petenda est, summo opere stultitia vitanda est: summo autem opere sapientia petenda est: summo igitur opere stultitia vitanda est. hic et propositio et assumptio perspicua est; quare neutra quoque indiget approbatione. ex hisce omnibus illud perspicuum est approbationem tum adiungi, tum non adiungi. ex quo cognoscitur neque in propositione neque in assumptione contineri approbationem, sed utramque suo loco positam vim suam tamquam certam et propriam obtinere. quodsi ita est, commode partiti sunt illi, qui in quinque partes tribuerunt argumentationem.

1.67Demek ki kıyas yoluyla işlenen delilin beş kısmı vardır. Öncül, kıyasın bütün gücünün kendisinden doğması gereken düşüncenin kısaca ortaya konduğu kısımdır. Doğrulama, kısaca ortaya konan şeyin gerekçelerle desteklenip daha inandırıcı ve daha açık hâle getirildiği kısımdır. İkinci öncül, öncülden yola çıkarak göstermek istediğimiz şeyin alındığı kısımdır. İkinci öncülün doğrulaması, alınan şeyin gerekçelerle desteklendiği kısımdır. Sonuç, bütün delilden çıkan şeyin kısaca ortaya konduğu kısımdır. En çok kısma sahip delil bu beş kısımdan oluşur; ikincisi dört, üçüncüsü üç kısımlıdır; sonra iki kısımlısı gelir, ama bu tartışmalıdır.

1.67

Quinque igitur partes sunt eius argumentationis, quae per ratiocinationem tractatur: propositio, per quam locus is breviter exponitur, ex quo vis omnis oportet emanet ratiocinationis; approbatio, per quam id, quod breviter expositum est, rationibus adfirmatum probabilius et apertius fit; assumptio, per quam id, quod ex propositione ad ostendendum pertinet, assumitur; assumptionis approbatio, per quam id, quod assumptum est, rationibus firmatur; complexio, per quam id, quod conficitur ex omni argumentatione, breviter exponitur. quae plurimas habet argumentatio partes, ea constat ex his quinque partibus; secunda est quadripertita; tertia tripertita; dein bipertita; quod in controversia est.

1.68Kimi de delilin tek kısımdan oluşabileceğini düşünebilir. Kesin olanların örneklerini vereceğiz, şüpheli olanlar için ise gerekçelerimizi getireceğiz.

Beş kısımlı delil şöyledir: "Yargıçlar, bütün kanunları devletin yararına bağlamak ve onları yazıdaki lafza göre değil, ortak faydaya göre yorumlamak gerekir. Atalarımız öyle bir fazilet ve bilgeliğe sahipti ki kanun yazarken devletin selametinden ve faydasından başka hiçbir şey gözetmezlerdi. Zararlı bir şey yazmak istemezlerdi; yazsalar bile, bu anlaşılınca kanunun reddedileceğini biliyorlardı. Hiç kimse kanunların kanunlar için korunmasını istemez, devlet için korunmasını ister; çünkü herkes devletin en iyi kanunlarla yönetildiğini düşünür. O hâlde kanunlar hangi sebeple korunmalıysa, bütün yazılı metinleri de o sebebe göre yorumlamak yerinde olur; yani devlete hizmet ettiğimize göre, onları devletin yararına ve faydasına göre yorumlayalım. Nasıl ki hekimlik bedenin faydası için kurulduğundan, ondan bedenin faydasını gözetmeyen hiçbir şeyin çıkmaması gerektiğini düşünürüz; kanunlar da devlet için konduğundan, onlardan devlete yararlı olmayan hiçbir şeyin çıkmaması gerektiğini düşünmek yerinde olur.

1.68

de una quoque parte potest alicui videri posse consistere. eorum igitur, quae constant, exempla ponemus, horum, quae dubia sunt, rationes afferemus. Quinquepertita argumentatio est huiusmodi: omnes leges, iudices, ad commodum rei publicae referre oportet et eas ex utilitate communi, non ex scriptione, quae in litteris est, interpretari. ea enim virtute et sapientia maiores nostri fuerunt, ut in legibus scribendis nihil sibi aliud nisi salutem atque utilitatem rei publicae proponerent. neque enim ipsi, quod obesset, scribere volebant, et, si scripsissent, cum esset intellectum, repudiatum iri legem intellegebant. nemo enim leges legum causa salvas esse vult, sed rei publicae, quod ex legibus omnes rem publicam optime putant administrari. quam ob rem igitur leges servari oportet, ad eam causam scripta omnia interpretari convenit: hoc est, quoniam rei publicae servimus, ex rei publicae commodo atque utilitate interpretemur. nam ut ex medicina nihil oportet putare proficisci, nisi quod ad corporis utilitatem spectet, quoniam eius causa est instituta, sic a legibus nihil convenit arbitrari, nisi quod rei publicae conducat, proficisci, quoniam eius causa sunt comparatae.

1.69Öyleyse bu davada da kanunun harflerini didiklemeyi bırakın ve kanunu, hakkaniyetin gerektirdiği gibi, devletin faydası açısından değerlendirin. Thebaililer için Lakedaimonluların ezilmesinden daha faydalı ne olabilirdi? Thebaililerin komutanı Epameinondas'ın, Thebaililerin zaferinden çok neyi gözetmesi gerekirdi? Thebaililerin bu kadar büyük şanından, bu kadar parlak ve görkemli bir zafer anıtından daha değerli, daha öncelikli neyi tutması gerekirdi? Elbette kanunun lafzını bir yana bırakıp kanun koyucunun maksadına bakması gerekiyordu. Devlet için yazılmamış hiçbir kanun olmadığı ise yeterince ortadadır. Bu yüzden o, devletin selameti için yazılmış bir şeyi devletin selametine göre yorumlamamayı büyük bir delilik sayıyordu. Bütün kanunları devletin faydasına bağlamak gerekiyorsa ve bu adam devletin selametine hizmet etmişse, aynı davranışla hem ortak talihimizi gözetmiş hem de kanunlara uymamış olamaz."

1.69

ergo in hoc quoque iudicio desinite litteras legis perscrutari et legem, ut aequum est, ex utilitate rei publicae considerate. quid magis utile fuit Thebanis quam Lacedaemonios opprimi? cui magis Epaminondam, Thebanorum imperatorem, quam victoriae Thebanorum consulere decuit? quid hunc tanta Thebanorum gloria, tam claro atque exornato tropaeo carius aut antiquius habere convenit? scripto videlicet legis omisso scriptoris sententiam considerare debebat. at hoc quidem satis consideratum est, nullam esse legem nisi rei publicae causa scriptam. summam igitur amentiam esse existimabat, quod scriptum esset rei publicae salutis causa, id non ex rei publicae salute interpretari. quodsi leges omnes ad utilitatem rei publicae referri convenit, hic autem saluti rei publicae profuit, profecto non potest eodem facto et communibus fortunis consuluisse et legibus non optemperasse.

1.70Öncülü ya da ikinci öncülü doğrulama olmadan ortaya koyduğumuzda delil dört kısımdan oluşur. Öncül kendiliğinden anlaşıldığında ya da ikinci öncül apaçık olup hiçbir doğrulamaya ihtiyaç duymadığında böyle yapmak gerekir. Öncülün doğrulaması atlanınca dört kısımlı delil şöyle işlenir: "Yargıçlar, kanun gereği yemin ederek hüküm verdiğinize göre kanunlara uymak zorundasınız. Oysa kanunda yazılı olanı izlemedikçe kanunlara uyamazsınız. Çünkü kanun koyucu, iradesine dair, büyük bir özen ve dikkatle bizzat yazdığı şeyden daha kesin hangi tanıklığı bırakabilirdi? Yazılı metin olmasaydı, kanun koyucunun iradesini ondan öğrenmek için onu şiddetle arardık; yine de, mahkeme dışında bile olsa, kanunun anlamını bize Epameinondas'ın yorumlamasına izin vermezdik. Hele şimdi, kanun önümüzde dururken, onun kanun koyucunun iradesini en açık biçimde yazılmış olana göre değil de kendi davasına uygun düşene göre yorumlamasına hiç katlanmayız. Yargıçlar, kanunlara uymak zorundaysanız ve kanunda yazılı olanı izlemedikçe bunu yapamıyorsanız, bu adamın kanuna aykırı davrandığına neden hükmetmiyorsunuz?"

1.70

Quattuor autem partibus constat argumentatio, cum aut proponimus aut assumimus sine approbatione. id facere oportet, cum aut propositio ex se intellegitur aut assumptio perspicua est et nullius approbationis indiget. propositionis approbatione praeterita quattuor ex partibus argumentatio tractatur, ad hunc modum: iudices, qui ex lege iurati iudicatis, legibus optemperare debetis. optemperare autem legibus non potestis, nisi id, quod scriptum est in lege, sequimini. quod enim certius legis scriptor testimonium voluntatis suae relinquere potuit, quam quod ipse magna cum cura atque diligentia scripsit? quodsi litterae non exstarent, magnopere eas requireremus, ut ex iis scriptoris voluntas cognosceretur; nec tamen Epaminondae permitteremus, ne si extra iudicium quidem esset, ut is nobis sententiam legis interpretaretur, nedum nunc istum patiamur, cum praesto lex sit, non ex eo, quod apertissime scriptum est, sed ex eo, quod suae causae convenit, scriptoris voluntatem interpretari. quodsi vos, iudices, legibus optemperare debetis et id facere non potestis, nisi id, quod scriptum est in lege, sequamini, quin istum contra legem fecisse iudicatis?

1.71İkinci öncülün doğrulaması atlanınca dört kısımlı delil şöyle olur: "Bizi defalarca sözlerinden dönerek aldatanların sözüne güvenmemeliyiz. Çünkü onların vefasızlığı yüzünden bir zarara uğrarsak, haklı olarak suçlayabileceğimiz kendimizden başka kimse olmayacaktır. Bir kez aldanmak talihsizliktir, ikinci kez aldanmak ahmaklık, üçüncü kez aldanmak ise utançtır. Oysa Kartacalılar bizi şimdiye kadar pek çok kez aldattılar. Demek ki vefasızlığıyla bunca kez aldatıldığın kimselerin sözüne umut bağlamak büyük bir deliliktir."

1.71

assumptionis autem approbatione praeterita quadripertita sic fiet argumentatio: qui saepenumero nos per fidem fefellerunt, eorum orationi fidem habere non debemus. si quid enim perfidia illorum detrimenti acceperimus, nemo erit praeter nosmet ipsos, quem iure accusare possimus. ac primo quidem decipi incommodum est; iterum, stultum; tertio, turpe. Carthaginienses autem persaepe iam nos fefellerunt. summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis.

1.72Her iki doğrulama da atlanınca delil üç kısımlı olur; şöyle: "Kartacalıları sağ salim bırakırsak, ya onlardan korkmamız gerekir ya da şehirlerini yıkmamız. Oysa korkmamız gerekmez. Geriye şehirlerini yıkmak kalıyor."

Bazıları, kıyastan çıkan şey apaçık olduğunda kimi zaman sonuçtan vazgeçilebileceğini, bu durumda delilin iki kısımlı da olabileceğini düşünür; şöyle: "Doğurduysa bakire değildir. Oysa doğurdu." Onlara göre burada öncülü ve ikinci öncülü koymak yeter; çıkan şey apaçık olduğu için konunun bir sonuca ihtiyacı yoktur. Bize ise her kıyasın sonuca bağlanması gerektiği, ama onların hoşlanmadığı kusurdan, yani apaçık olanı sonuç diye söylemekten de özenle kaçınılması gerektiği görünüyor.

1.72

Utraque approbatione praeterita tripertita fit, hoc pacto: aut metuamus Carthaginienses oportet, si incolumes eos reliquerimus, aut eorum urbem diruamus. at metuere quidem non oportet. restat igitur, ut urbem diruamus. Sunt autem, qui putant nonnumquam posse complexione supersederi, cum id perspicuum sit, quod conficiatur ex ratiocinatione; quod si fiat, bipertitam quoque fieri argumentationem, hoc modo: si peperit, virgo non est: peperit autem. hic satis esse proponere et adsumere: quod conficiatur quoniam perspicuum sit, complexionis rem non indigere. nobis autem videtur et omnis ratiocinatio concludenda esse et illud vitium, quod illis displicet, magnopere vitandum, ne, quod perspicuum sit, id in complexionem inferamus.

1.73Sonucun türleri bilinirse bu mümkün olur. Çünkü sonucu ya öncülü ve ikinci öncülü bir araya toplayarak kurarız; şöyle: "Bütün kanunları devletin faydasına bağlamak gerekiyorsa ve bu adam devletin selametine hizmet etmişse, aynı davranışla hem ortak selameti gözetmiş hem de kanunlara uymamış olamaz." Ya da hüküm zıt yönden kurulur; şöyle: "Demek ki vefasızlığıyla bunca kez aldatıldığın kimselerin sözüne umut bağlamak büyük bir deliliktir." Ya da yalnızca çıkan şey söylenir; şöyle: "Öyleyse şehirlerini yıkalım." Ya da çıkan şeyin ardından zorunlu olarak gelen şey söylenir. Bu şöyledir: "Doğurduysa bir erkekle yatmıştır. Oysa doğurdu." Buradan şu çıkar: "Demek ki bir erkekle yatmıştır." Bunu söylemek istemeyip ondan çıkanı söylersen —"Demek ki iffetini çiğnemiştir"— hem delili sonuca bağlamış, hem de apaçık bir sonuçtan kaçınmış olursun.

1.73

hoc autem fieri poterit, si complexionum genera intellegentur. nam aut ita complectemur, ut in unum conducamus propositionem et assumptionem, hoc modo: quodsi leges omnes ad utilitatem rei publicae referri convenit, hic autem saluti rei publicae profuit, profecto non potest eodem facto et saluti communi consuluisse et legibus non optemperasse; aut ita, ut ex contrario sententia conficiatur, hoc modo: summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis; aut ita, ut id solum, quod conficitur, inferatur, ad hunc modum: urbem igitur diruamus; aut, ut id, quod eam rem, quae conficitur, sequatur necesse est. id est huiusmodi: si peperit, cum viro concubuit: peperit autem. conficitur hoc: concubuit igitur cum viro. hoc si nolis inferre et inferas id, quod sequitur: fecit igitur incestum, et concluseris argumentationem et perspicuam fugeris complexionem.

1.74Bu yüzden uzun delillerde sonuç ya öncülleri bir araya toplayarak ya da zıt yönden kurulmalı; kısa delillerde yalnızca çıkan şey söylenmeli; sonucu apaçık olanlarda ise ondan çıkana başvurulmalıdır.

Delilin tek kısımdan da oluşabileceğini düşünenler, çoğu zaman delili şöyle kurmanın yettiğini söyleyebilirler: "Doğurduğuna göre bir erkekle yatmıştır"; bunun ne doğrulamaya ne de sonuca ihtiyacı olduğunu söylerler. Ama bize kalırsa bunlar kelimenin iki anlamlı olması yüzünden yanılıyorlar. Çünkü "delil" (argumentatio) kelimesi iki şeyi birden anlatır: Bir konuda bulunan inandırıcı ya da zorunlu şeye de delil denir, bulunan bu şeyin sanatla işlenmesine de.

1.74

quare in longis argumentationibus ex conductionibus aut ex contrario complecti oportet, in brevibus id solum, quod conficitur, exponere, in iis, in quibus exitus perspicuus est, consecutione uti. Si qui autem ex una quoque parte putabunt constare argumentationem, poterunt dicere saepe satis esse hoc modo argumentationem facere: quoniam peperit, cum viro concubuit; nam hoc nullius neque approbationis neque complexionis indigere. sed nobis ambiguitate nominis videntur errare. nam argumentatio nomine uno res duas significat, ideo quod et inventum aliquam in rem probabile aut necessarium argumentatio vocatur et eius inventi artificiosa expolitio.

1.75Dolayısıyla "Doğurduğuna göre bir erkekle yatmıştır" gibi bir şey ortaya koyduklarında, bulunan şeyi ortaya koymuş olurlar, onun işlenişini değil; bizse işlenişin kısımlarından söz ediyoruz.

Demek ki o gerekçenin bu konuyla hiçbir ilgisi olmayacaktır. Bu ayrım sayesinde, biri ikinci öncülün ya da öncülün kimi zaman atılabileceğini düşünürse, bu bölümlemeye engel gibi görünen öteki itirazları da savuşturacağız. Bulunan şeyde inandırıcı ya da zorunlu bir yan varsa, nasıl sunulursa sunulsun dinleyiciyi mutlaka etkiler. Ama yalnızca buna bakılsaydı ve tasarlanan şeyin nasıl işlendiğinin hiçbir önemi olmasaydı, en büyük hatiplerle sıradan hatipler arasında bu kadar büyük bir fark olduğu düşünülmezdi.

1.75

cum igitur proferent aliquid huiusmodi: quoniam peperit, cum viro concubuit, inventum proferent, non expolitionem; nos autem de expolitionis partibus loquimur. Nihil igitur ad hanc rem ratio illa pertinebit; atque hac distinctione alia quoque, quae videbuntur officere huic partitioni, propulsabimus, si quis aut assumptionem aliquando tolli posse putet aut propositionem. quae si quid habet probabile aut necessarium, quoquo modo commoveat auditorem necesse est. quod si solum spectaretur ac nihil, quo pacto tractaretur id, quod esset excogitatum, referret, nequaquam tantum inter summos oratores et mediocres interesse existimaretur.

1.76Sözü de bolca çeşitlendirmek gerekecek; çünkü her şeyde tekdüzelik bıkkınlığın anasıdır. Delile her zaman aynı biçimde girmezsek bu mümkün olur. Önce bizzat türleri birbirinden ayırmak, yani kimi zaman istikraya, kimi zaman kıyasa başvurmak yerinde olur. Sonra delilin kendisinde de hep öncülle başlamamak, beş kısmı her seferinde sonuna kadar kullanmamak, kısımları hep aynı biçimde işlememek gerekir; kimi zaman ikinci öncülle başlamalı, kimi zaman iki doğrulamadan birini, kimi zaman ikisini birden kullanmalı, kimi zaman şu, kimi zaman bu tür sonuca başvurmalıyız. Bunun görülmesi için […] yukarıda verilen örneklerden herhangi birinde bunun ne kadar kolay yapılabildiği denenebilir.

1.76

variare autem orationem magnopere oportebit; nam omnibus in rebus similitudo mater est satietatis. id fieri poterit, si non similiter semper ingrediamur in argumentationem. nam primum omnium generibus ipsis distinguere convenit, hoc est, tum inductione uti, tum ratiocinatione, deinde in ipsa argumentatione non semper a propositione incipere nec semper quinque partibus abuti neque eadem partes ratione expolire, sed tum ab assumptione incipere, tum adprobatione alterutra, tum utraque, tum hoc, tum illo genere conplexionis uti. id ut perspiciatur, scribamus * in quolibet exemplo de iis, quae proposita sunt, quam facile factu sit, periclitari licet.

1.77Delilin kısımları hakkında söylediklerimiz yeterli görünüyor. Yalnız şunu bilmenizi isteriz: Felsefede delillerin başka birçok çetrefil yolla da işlendiğini ve bunlar için belirli bir sanat kurulmuş olduğunu gayet iyi biliyoruz. Ama bunlar bize hitabetin kullanımına yabancı göründü. Hitabetle ilgili olduğunu düşündüğümüz şeyleri ise başkalarından daha iyi kavradığımızı iddia etmiyoruz; yalnızca daha titizlikle araştırıp daha özenle yazdığımızı söyleyebiliriz. Şimdi, kararlaştırdığımız gibi, sırayı izleyerek geri kalan konulara geçeceğiz.

1.77

Ac de partibus quidem argumentationis satis nobis dictum videtur: illud autem volumus intellegi nos probe tenere aliis quoque rationibus tractari argumentationes in philosophia multis et obscuris, de quibus certum est artificium constitutum. verum illa nobis abhorrere ab usu oratorio visa sunt. quae pertinere autem ad dicendum putamus, ea nos commodius quam ceteros adtendisse non affirmamus; perquisitius et diligentius conscripsisse pollicemur. nunc, ut statuimus, proficisci ordine ad reliqua pergemus.

1.78Çürütme, rakiplerin kanıtlamasının delil getirilerek ortadan kaldırıldığı ya da zayıflatıldığı kısımdır. Çürütme de kanıtlamanın yararlandığı buluş kaynağından yararlanır; çünkü bir şey hangi yerlerden kanıtlanabiliyorsa aynı yerlerden zayıflatılabilir de. Bütün bunlarda kişilere ya da işlere ait niteliklerden başka göz önüne alınacak bir şey yoktur. Bu yüzden daha önce verilen kurallara göre buluşu ve delillerin işlenişini konuşmanın bu kısmına da aktarmak gerekecektir. Bununla birlikte, bu kısım için de bir öğreti verilmiş olsun diye çürütmenin yollarını açıklayacağız; bunlara dikkat edenler, karşı tarafın söyleyeceklerini daha kolay ortadan kaldırabilir ya da zayıflatabilir.

1.78

Reprehensio est, per quam argumentando adversariorum confirmatio diluitur aut elevatur. haec fonte inventionis eodem utetur, quo utitur confirmatio, propterea quod, quibus ex locis aliqua res confirmari potest, isdem potest ex locis infirmari. nihil enim considerandum est in his omnibus nisi id, quod personis aut negotiis adtributum est. quare inventionem et argumentationum expolitionem ex illis, quae ante praecepta sunt, hanc quoque in partem orationis transferri oportebit. verumtamen, ut quaedam praeceptio detur huius quoque partis, exponemus modos reprehensionis; quos qui observabunt, facilius ea, quae contra dicentur, diluere aut infirmare poterunt.

1.79Her delil şu durumlarda çürütülür: delil için alınan şeylerden biri ya da birkaçı kabul edilmezse; bunlar kabul edildiği hâlde sonucun onlardan çıkmadığı söylenirse; delilin türünün kendisinin kusurlu olduğu gösterilirse; ya da sağlam bir delile karşı aynı ölçüde ya da daha sağlam başka bir delil konursa.

Alınan şeylerden biri şu durumlarda kabul edilmez: inanılır dedikleri şeyin öyle olmadığı söylenirse; karşılaştırılabilir saydıkları şeyin benzemediği gösterilirse; hükme bağlanmış olan başka bir yöne çekilir ya da hükmün kendisi büsbütün reddedilirse; rakibin alamet dediği şeyin alamet olmadığı söylenirse; ikilemin bir şıkkı ya da iki şıkkı birden çürütülürse; elemenin yanlış olduğu gösterilirse; ya da basit çıkarımın yanlış bir şey içerdiği ispat edilirse. Çünkü delil getirmek için alınan her şey, ister inandırıcı ister zorunlu diye alınsın, daha önce gösterdiğimiz gibi, zorunlu olarak bu yerlerden alınır.

1.79

Omnis argumentatio reprehenditur, si aut ex iis, quae sumpta sunt, non conceditur aliquid unum plurave aut his concessis conplexio confici negatur, aut si genus ipsum argumentationis vitiosum ostenditur, aut si contra firmam argumentationem alia aeque firma aut firmior ponitur. Ex iis, quae sumuntur, aliquid non conceditur, cum aut id, quod credibile dicunt, negatur esse eiusmodi, aut, quod conparabile putant, dissimile ostenditur, aut iudicatum aliam in partem traducitur, aut omnino iudicium inprobatur, aut, quod signum esse adversarii dixerunt, id eiusmodi negatur esse, aut si conprehensio aut una aut ex utraque parte reprehenditur, aut enumeratio falsa ostenditur, aut simplex conclusio falsi aliquid continere demonstratur. nam omne, quod sumitur ad argumentandum sive pro probabili sive pro necessario, necesse est sumatur ex his locis, ut ante ostendimus.

1.80İnanılır diye alınan şey şu durumlarda zayıflatılır: Apaçık yanlışsa; şöyle: "Parayı bilgeliğe tercih etmeyen kimse yoktur." Karşı yönde de inanılır bir şey varsa; şöyle: "Vazifesine paradan daha düşkün olmayan kimse var mı?" Büsbütün inanılmazsa; mesela açgözlü olduğu herkesçe bilinen biri, sıradan bir vazife uğruna çok büyük bir parayı gözden çıkardığını söylerse. Bazı durumlarda ya da bazı insanlarda olan bir şeyin herkesin başına geldiği söylenirse; şöyle: "Yoksullar için para vazifeden önce gelir"; "Cinayet ıssız bir yerde işlenmiş olmalı; kalabalık bir yerde bir insan nasıl öldürülebilirdi?" Ya da seyrek olan bir şeyin hiç olmadığı söylenirse; Curio'nun Fulvius'u savunurken dediği gibi: "Kimse bir bakışta, yanından geçip giderken âşık olamaz."

1.80

Quod pro credibili sumptum erit, id infirmabitur, si aut perspicue falsum erit, hoc modo: nemo est, quin pecuniam quam sapientiam malit; aut ex contrario quoque credibile aliquid habebit, hoc modo: quis est, qui non officii cupidior quam pecuniae sit? aut erit omnino incredibile, ut si aliquis, quem constet esse avarum, dicat alicuius mediocris officii causa se maximam pecuniam neglexisse, aut si, quod in quibusdam rebus aut hominibus accidit, id omnibus dicitur usu venire, hoc pacto: qui pauperes sunt, iis antiquior officio pecunia est; qui locus desertus est, in eo caedem factam esse oportet; in loco celebri homo occidi qui potuit? aut si id, quod raro fit, fieri omnino negatur, ut Curio pro Fulvio: nemo potest uno aspectu neque praeteriens in amorem incidere.

1.81Alamet diye alınan şey ise hangi yerlerden kanıtlanıyorsa aynı yerlerden zayıflatılır. Çünkü alamette önce onun gerçek olduğu gösterilmelidir; sonra, kanın cinayetin alameti olması gibi, söz konusu şeyin kendine has alameti olduğu; sonra yapılmaması gereken bir şeyin yapıldığı ya da yapılması gereken bir şeyin yapılmadığı; son olarak da hakkında soruşturma yapılan kişinin bu konudaki kanunu ve âdeti bildiği. Alamete ait olan şeyler bunlardır; bunları tahmin meselesini ayrıca ele aldığımızda daha ayrıntılı açacağız. Demek ki çürütmede bunların her biri için şunlardan biri gösterilecektir: alamet değildir; pek önemsiz bir alamettir; rakipten çok bizden yanadır; büsbütün yanlış söylenmiştir; ya da başka bir şüpheye de yol açabilir.

1.81

Quod autem pro signo sumetur, id ex isdem locis, quibus confirmatur, infirmabitur. nam in signo primum verum esse ostendi oportet; deinde esse eius rei signum proprium, qua de agitur, ut cruorem caedis; deinde factum esse, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit; postremo scisse eum, de quo quaeritur, eius rei legem et consuetudinem. nam eae res sunt signo adtributae; quas diligentius aperiemus, cum separatim de ipsa coniecturali constitutione dicemus. ergo horum unum quodque in reprehensione aut non esse signo aut parum magno esse aut a se potius quam ab adversariis stare aut omnino falso dici aut in aliam quoque suspicionem duci posse demonstrabitur.

1.82Karşılaştırılabilir diye bir şey ileri sürüldüğünde, bu en çok benzerlik yoluyla işlendiği için, çürütürken karşılaştırılan şeyin, kendisiyle karşılaştırıldığı şeye benzemediğini söylemek uygun olur. Bunun için ikisinin cins, tabiat, güç, büyüklük, zaman, yer, kişi ve kanaat bakımından farklı olduğu ispat edilebilir; ayrıca benzerlik yoluyla getirilen şeyin hangi sınıfta, uğruna getirildiği şeyin ise hangi yerde tutulması gerektiği gösterilebilir. Sonra iki şeyin birbirinden ne bakımdan ayrıldığını ispat ederiz; buradan da karşılaştırılan şey ile kendisiyle karşılaştırıldığı şey hakkında farklı hüküm vermek gerektiğini öğretiriz. Bu beceriye en çok, istikra yoluyla işlenen bir delili çürütmemiz gerektiğinde ihtiyaç duyarız.

Hükme bağlanmış bir şey getirilirse, bu en çok şu yerlerden kanıtlandığı için: hüküm verenleri övmek; söz konusu şeyin, hakkında hüküm verilmiş şeye benzediğini göstermek; o hükmün eleştirilmek şöyle dursun herkesçe onaylandığını hatırlatmak; getirilen davada hüküm vermenin, şimdi önümüzdeki davadan daha güç ve daha önemli olduğunu ispat etmek; gerçek ya da gerçeğe benzer olan izin verdiği ölçüde onu bunların zıttı olan yerlerden zayıflatmak gerekecektir. Hükme bağlanmış olan şeyin söz konusu meseleyle hiç ilgisi olup olmadığına da dikkatle bakılmalıdır. Ayrıca öne sürülen hükmün tepki çekmiş, hatta hüküm verenin kendisinin yargılanmasına yol açmış bir hüküm olup olmadığı da araştırılmalıdır.

1.82

Cum autem pro conparabili aliquid inducetur, quoniam id per similitudinem maxime tractatur, in reprehendendo conveniet simile id negare esse, quod conferetur, ei, quicum conferetur. id fieri poterit, si demonstrabitur diversum esse genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, persona, opinione; ac si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco hoc, cuius causa afferetur, haberi conveniat, ostendetur. deinde, quid res cum re differat, demonstrabimus: ex quo docebimus aliud de eo, quod comparabitur, et de eo, quicum comparabitur, existimare oportere. huius facultatis maxime indigemus, cum ea ipsa argumentatio, quae per inductionem tractatur, erit reprehendenda. Sin iudicatum aliquod inferetur, quoniam id ex his locis maxime firmatur: laude eorum, qui iudicarunt; similitudine eius rei, qua de agitur, ad eam rem, qua de iudicatum est; et commemorando non modo non esse reprehensum iudicium, sed ab omnibus adprobatum; et demonstrando difficilius et maius fuisse ad iudicandum, quod afferatur, quam id, quod instet: ex contrariis locis, si res aut vera aut veri similis permittet, infirmari oportebit. atque erit observandum diligenter, ne nihil ad id, quo de agatur, pertineat id, quod iudicatum sit; et videndum est, ne ea res proferatur, in qua sit offensum, ut de ipso, qui iudicarit, iudicium fieri videatur.

1.83Bir de şuna dikkat etmek gerekir: birçok dava başka türlü hükme bağlanmışken tek başına kalmış ya da seyrek görülen bir hüküm mü getiriliyor? Çünkü hükme bağlanmış olanın itibarı en çok bu yollarla sarsılabilir. İnandırıcı diye alınan şeyleri işte böyle yoklamak gerekecektir.

Zorunlu diye söylenen şeyler ise, belki zorunlu delili yalnızca taklit ediyor da gerçekte öyle değilse, şöyle çürütülür. Önce ikilem: hangi şıkkı kabul edersen et seni çürütmesi gereken ikilem doğruysa hiçbir zaman çürütülemez; yanlışsa iki yolla çürütülür: ya tersine çevirmeyle ya da şıklardan birini zayıflatmayla. Şöyle:

Utanma bilen biriyse, dürüst bir adamı ne diye suçlayasın? Yok, yüzsüz bir yaradılışı varsa, Duyduğunu hiç umursamayacak birini yine ne diye suçlayasın?

Burada konuşan, karşısındakinin utandığını da söylese utanmadığını da, onun suçlanmaması gerektiğini kabul etmek zorunda kalacağını düşünür. Bu ikilem tersine çevirmeyle şöyle çürütülür: "Hayır, tam tersine suçlanmalıdır. Utanma bilen biriyse suçla; çünkü duyduğunu umursamazlık etmeyecektir. Yüzsüz bir yaradılışı varsa yine suçla; çünkü dürüst değildir."

1.83

oportet autem animadvertere, ne, cum aliter sint multa iudicata, solitarium aliquid aut rarum iudicatum afferatur. nam sic his rebus auctoritas iudicati maxime potest infirmari. atque ea quidem, quae quasi probabilia sumentur, ad hunc modum temptari oportebit. Quae vero sicuti necessaria dicentur, ea si forte imitabuntur modo necessariam argumentationem neque erunt eiusmodi, sic reprehendentur: primum conprehensio, quae, utrum concesseris, debet tollere: si vera est, numquam reprehendetur; sin falsa, duobus modis, aut conversione aut alterius partis infirmatione , hoc modo: Nam si veretur, quid eum accuses, qui est probus? Sin inverecundum animi ingenium possidet, Quid autem eum accuses, qui id parvi auditum aestimet? hic, sive vereri dixeris sive non vereri, concedendum hoc putat, ut neges esse accusandum. quod conversione sic reprehendetur: immo vero accusandus est. nam si veretur, accuses; non enim parvi auditum aestimabit. sin inverecundum animi ingenium possidet, tamen accuses; non enim probus est.

1.84Şıklardan birini zayıflatmayla ise şöyle çürütülür: "Ama utanma bilen biriyse, suçlaman onu düzeltir ve hatasından döner."

Eleme şu durumlarda kusurlu sayılır: kabul etmek isteyeceğimiz bir şıkkın atlandığını söyleyebiliyorsak; ya da sayılanlar arasında zayıf bir şık bulunuyorsa, yani ona karşı söz söylenebiliyorsa ya da onu şerefimize dokunmadan kabul edebiliyorsak. Şu türden elemelerde bir şık atlanır: "Bu at senin elinde olduğuna göre, ya satın almış, ya mirasla edinmiş, ya hediye olarak almış olmalısın, ya da at senin evinde doğmuştur; bunlardan hiçbiri değilse onu çalmış olman zorunludur. Sen onu ne satın aldın, ne sana mirasla geçti, ne hediye edildi, ne de evinde doğdu; demek ki zorunlu olarak onu çaldın."

1.84

alterius autem partis infirmatione hoc modo reprehendetur: verum si veretur, accusatione tua correctus ab errato recedet. Enumeratio vitiosa intellegitur, si aut praeteritum quiddam dicimus, quod velimus concedere, aut infirmum aliquid adnumeratum, quod aut contra dici possit aut causa non sit, quare non honeste possimus concedere. praeteritur quiddam in eiusmodi enumerationibus: quoniam habes istum equum, aut emeris oportet aut hereditate possideas aut munere acceperis aut domi tibi natus sit aut, si eorum nihil est, subripueris necesse est: si neque emisti neque hereditate venit neque donatus est neque domi natus est: necesse est ergo subripueris.

1.85Atın düşmandan ele geçirildiği, ganimeti de açık artırmayla satılmadığı söylenebilirse, bu eleme kolayca çürütülür. Bu ileri sürülünce eleme zayıflar; çünkü elemede atlanmış bir şık ortaya konmuştur. Öteki yolla ise şöyle çürütülür: Şıklardan birine karşı bir şey söylenebilir; yani, aynı örnekte kalırsak, atın mirasla geçtiği gösterilebilir. Ya da şıklardan birini kabul etmek ayıp değildir; mesela rakipler "Ya tuzak kurmak istedin, ya bir dostunun hatırını gözettin, ya da arzuya kapıldın" dediklerinde, kişi bir dostunun hatırını gözettiğini itiraf edebilir.

1.85

hoc commode reprehenditur, si dici possit ex hostibus equus esse captus, cuius praedae sectio non venierit; quo inlato infirmatur enumeratio, quoniam id sit inductum, quod praeteritum sit in enumeratione. altero autem modo reprehendetur, si aut contra aliquid dicetur, hoc est, si exempli causa, ut in eodem versemur, poterit ostendi hereditate venisse, aut si illud extremum non erit turpe concedere, ut si qui, cum dixerint adversarii: aut insidias facere voluisti aut amico morem gessisti aut cupiditate elatus es, amico se morem gessisse fateatur.

1.86Basit çıkarım ise, ardından gelen şeyin önce gelenle zorunlu bir bağı yokmuş gibi görünürse çürütülür. "Nefes alıyorsa yaşıyordur", "Gündüzse aydınlıktır" gibi bir çıkarımda sonraki şey önceki ile zorunlu olarak bağlı görünür. "Anneyse sever", "Bir kez yanlış yaptıysa asla düzelmez" gibi bir çıkarımı ise sonrakinin öncekiyle zorunlu bir bağı olmadığını göstererek çürütmek uygun olur. Bu tür ve öteki zorunlu deliller, hatta genel olarak her delil ve onun çürütülmesi, burada anlatılandan daha büyük bir güce sahiptir ve daha geniş bir alana yayılır. Ama bu ustalığın bilgisi öyledir ki hitabet sanatının herhangi bir kısmına eklenemez; kendi başına uzun zaman isteyen, büyük ve zor bir öğrenime muhtaçtır. Bu yüzden, imkân bulursak, bunları başka bir zamanda ve başka bir eserde açıklayacağız; şimdilik retorikçilerin hitabette kullanılmak üzere verdiği bu kurallarla yetinmemiz gerekecek. Demek ki alınan şeylerden biri kabul edilmediğinde delil böyle zayıflatılır.

1.86

Simplex autem conclusio reprehenditur, si hoc, quod sequitur, non videatur necessario cum eo, quod antecessit, cohaerere. nam hoc quidem: Si spiritum ducit, vivit, si dies est, lucet eiusmodi est, ut cum priore necessario posterius cohaerere videatur. hoc autem: si mater est, diligit, si aliquando peccavit, numquam corrigetur sic conveniet reprehendi, ut demonstretur non necessario cum priore posterius cohaerere. hoc genus et cetera necessaria et omnino omnis argumentatio et eius reprehensio maiorem quandam vim continet et latius patet, quam hic exponitur; sed eius artificii cognitio eiusmodi est, ut non ad huius artis partem aliquam adiungi possit, sed ipsa separatim longi temporis et magnae atque arduae cognitionis indigeat. quare illa nobis alio tempore atque ad aliud institutum, si facultas erit, explicabuntur; nunc his praeceptionibus rhetorum ad usum oratorium contentos nos esse oportebit. cum igitur ex iis, quae sumentur, aliquid non concedetur, sic infirmabitur.

1.87Bunlar kabul edildiği hâlde sonuç onlardan çıkmıyorsa şunlara bakmak gerekir: Çıkan şey başka, söylenen şey başka mı? Mesela biri orduya gittiğini söylüyor, karşı taraftan biri de ona karşı şu delili kullanmak istiyor: "Orduya gitmiş olsaydın askerî tribunlar seni görürdü; oysa onlar seni görmedi; demek ki orduya gitmedin." Burada öncülü ve ikinci öncülü kabul etsen de sonucu zayıflatmak gerekir.

1.87

Cum autem his concessis conplexio ex his non conficitur, haec erunt consideranda: num aliud conficiatur, aliud dicatur, hoc modo: si, cum aliquis dicat se profectum esse ad exercitum, contra eum quis velit hac uti argumentatione: si venisses ad exercitum, a tribunis militaribus visus esses; non es autem ab his visus: non es igitur ad exercitum profectus. hic cum concesseris propositionem et assumptionem, conplexio est infirmanda.

1.88Çünkü zorunlu olarak çıkandan başka bir şey sonuç diye konmuştur. Konu daha kolay anlaşılsın diye burada apaçık ve büyük bir kusuru olan bir örnek verdik. Ama çoğu zaman daha örtük konmuş bir kusur, kusursuzmuş gibi kabul görür: ya neyi kabul ettiğini pek hatırlamazsın, ya da iki anlama gelen bir şeyi kesinmiş gibi kabul etmişsindir. İki anlamlı bir şeyi kendi anladığın yönüyle kabul ettiysen ve rakip sonuç aracılığıyla onu öteki anlamına çekmek isterse, sonucun senin kabul ettiğin şeyden değil, onun aldığı şeyden çıktığını göstermek gerekecektir. Şöyle: "Para arıyorsanız paranız yoktur; paranız yoksa yoksulsunuz. Oysa para arıyorsunuz; öyle olmasaydı ticaretle uğraşmazdınız. Demek ki yoksulsunuz." Bu şöyle çürütülür: "'Para arıyorsanız paranız yoktur' dediğinde ben bunu 'Yoksulluk yüzünden darlık içindeyseniz paranız yoktur' diye anlıyordum ve bu yüzden kabul ettim. Ama 'Oysa para arıyorsunuz' öncülünü alırken ben bunu 'Oysa daha çok paranız olsun istiyorsunuz' diye anladım. Bu kabullerden 'Demek ki yoksulsunuz' sonucu çıkmaz. Ancak sana en başta, daha çok para isteyenin parası olmadığını da kabul etmiş olsaydım, bu sonuç çıkardı."

1.88

aliud enim, quam cogebatur, inlatum est. ac nunc quidem, quo facilius res cognosceretur, perspicuo et grandi vitio praeditum posuimus exemplum; sed saepe obscurius positum vitium pro vero probatur, cum aut parum memineris, quid concesseris, aut ambiguum aliquid pro certo concesseris. ambiguum si concesseris ex ea parte, quam ipse intellexeris, adversarius ad aliam partem per conplexionem velit accommodare, demonstrare oportebit non ex eo, quod ipse concesseris, sed ex eo, quod ille sumpserit, confici conplexionem, ad hunc modum: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis; si pecuniam non habetis, pauperes estis: indigetis autem pecuniae; mercaturae enim, ni ita esset, operam non daretis: pauperes igitur estis. hoc sic reprehenditur: cum dicebas: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis, hoc intellegebam: si propter inopiam in egestate estis, pecuniam non habetis, et idcirco concedebam; cum autem hoc sumebas: indigetis autem pecuniae, illud accipiebam: vultis autem pecuniae plus habere. ex quibus concessionibus non conficitur hoc: pauperes igitur estis; conficeretur autem, si tibi primo quoque hoc concessissem, qui pecuniam maiorem vellet habere, eum pecuniam non habere.

1.89Çoğu zaman da neyi kabul ettiğini unuttuğunu sanırlar ve bu yüzden çıkmayan bir şeyi çıkıyormuş gibi sonuca koyarlar. Şöyle: "Miras ona kalacak idiyse, adamı onun öldürmüş olması gerçeğe benzer." Sonra bunu bir sürü sözle doğrularlar. Ardından ikinci öncülü alırlar: "Oysa miras ona kalacaktı." Sonra da şu sonucu çıkarırlar: "Demek ki onu o öldürdü." Oysa bu, aldıkları şeylerden çıkmaz. Bu yüzden hem neyin alındığına hem de bundan neyin çıktığına dikkatle bakmak gerekir.

Delilin türünün kendisinin kusurlu olduğu ise şu sebeplerle gösterilir: ya kendisinde bir kusur vardır ya da güdülen amaca uygun düşmez. Kendisinde kusur şu durumlarda bulunur: büsbütün yanlışsa, ortaksa, sıradansa, hafifse, uzaktan getirilmişse, kötü bir tarife dayanıyorsa, tartışmalıysa, apaçıksa, kabul edilmemişse, yakışıksızsa, gücendiriciyse, zıtsa, tutarsızsa ya da aleyhteyse.

1.89

saepe autem oblitum putant, quid concesseris, et idcirco id, quod non conficitur, quasi conficiatur, in conclusionem infertur, hoc modo: si ad illum hereditas veniebat, veri simile est ab illo necatum. deinde hoc adprobant plurimis verbis. post adsumunt: ad illum autem hereditas veniebat. deinde infertur: ille igitur occidit; id quod ex iis, quae sumpserant, non conficitur. quare observare diligenter oportet, et quid sumatur et quid ex his conficiatur. Ipsum autem genus argumentationis vitiosum his de causis ostendetur, si aut in ipso vitium erit aut non ad id, quod instituitur, accommodabitur. atque in ipso vitium erit, si omnino totum falsum erit, si commune, si vulgare, si leve, si remotum, si mala definitione, si controversum, si perspicuum, si non concessum, si turpe, si offensum, si contrarium, si inconstans, si adversarium.

1.90Yanlış delil, açıkça yalan içeren delildir; şöyle: "Parayı önemsemeyen bilge olamaz. Sokrates parayı önemsemiyordu; demek ki bilge değildi." Ortak delil, rakiplerin işine bizim işimize yaradığından hiç de az yaramayan delildir; şöyle: "Yargıçlar, davam haklı olduğu için sözümü kısa kestim." Sıradan delil, şimdi kabul edilirse inandırıcı olmayan başka bir duruma da aktarılabilecek delildir; şu gibi: "Yargıçlar, davası haklı olmasaydı kendini size emanet etmezdi." Hafif delil, ya iş işten geçtikten sonra söylenen delildir, şöyle: "Aklına gelseydi bunu yapmazdı"; ya da apaçık çirkin bir şeyi hafif bir savunmayla örtmek isteyen delildir, şöyle:

Herkes seni isterken, krallığın en parlak çağındayken Seni bıraktım; şimdi herkes seni terk etmişken En büyük tehlikeyi göze alıp seni tek başıma yeniden yerine getirmeye hazırlanıyorum.

1.90

falsum est, in quo perspicue mendacium est, hoc modo: non potest esse sapiens, qui pecuniam neglegit. Socrates autem pecuniam neglegebat: non igitur sapiens erat. commune est, quod nihilo magis ab adversariis quam a nobis facit, hoc modo: idcirco, iudices, quia veram causam habebam, brevi peroravi. vulgare est, quod in aliam quoque rem non probabilem, si nunc concessum sit, transferri possit, ut hoc: si causam veram non haberet, vobis se, iudices, non commisisset. leve est, quod aut post tempus dicitur, hoc modo: si in mentem venisset, non commisisset; aut perspicue turpem rem levi tegere vult defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes florentissimo Regno, reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ut restituam paro.

1.91Uzaktan getirilmiş delil, gerektiğinden daha geriden alınan delildir; şunun gibi: "Publius Scipio kızı Cornelia'yı Tiberius Gracchus'la evlendirmeseydi ve ondan iki Gracchus dünyaya gelmeseydi, bu kadar büyük karışıklıklar çıkmazdı; bu yüzden bu belayı Scipio'ya yüklemek gerekiyor gibi görünüyor." Şu yakınma da bu türdendir:

Keşke Pelion ormanında baltalarla Kesilen köknar kütükleri hiç yere düşmeseydi!

Çünkü bu yakınma, konunun gerektirdiğinden çok daha geriden alınmıştır. Kötü tarif, ya başkalarıyla ortak olan nitelikleri betimlediğinde olur; şöyle: "Fitneci, kötü ve işe yaramaz bir vatandaştır" —çünkü bu, fitnecinin olduğu kadar hırslının, iftiracının ya da herhangi bir kötü insanın da niteliğini betimler—; ya yanlış bir şey söylediğinde; şöyle: "Bilgelik, para kazanmayı bilmektir"; ya da ağır ve önemli bir şey içermediğinde; şöyle: "Akılsızlık, ölçüsüz bir şan arzusudur." Bu da akılsızlıktır elbette, ama tarif onun bütün cinsinden değil, yalnızca bir kısmından hareketle yapılmıştır. Tartışmalı delil, şüpheli bir şeyi göstermek için şüpheli bir gerekçenin getirildiği delildir; şöyle:

Hey sen! Yukarıdakilerin ve aşağıdakilerin hareketine hükmeden tanrılar Kendi aralarında barış yapar, uyum kurarlar.

1.91

remotum est, quod ultra quam satis est petitur, huiusmodi: quodsi non P. Scipio Corneliam filiam Ti. Graccho conlocasset atque ex ea duos Gracchos procreasset, tantae seditiones natae non essent; quare hoc incommodum Scipioni adscribendum videtur. huiusmodi est illa quoque conquestio: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes! longius enim repetita est, quam res postulabat. mala definitio est, cum aut communia describit, hoc modo: seditiosus est is, qui malus atque inutilis civis— nam hoc non magis seditiosi quam ambitiosi, quam calumniatoris, quam alicuius hominis improbi vim describit—; aut falsum quiddam dicit, hoc pacto: sapientia est pecuniae quaerendae intellegentia; aut aliquid non grave nec magnum continens, sic: stultitia est inmensa gloriae cupiditas. est haec quidem stultitia, sed ex parte quadam, non ex omni genere definita. controversum est, in quo ad dubium demonstrandum dubia causa affertur, hoc modo: Eho tu, di, quibus est potestas motus superum atque inferum, Pacem inter sese conciliant, conferunt concordiam.

1.92Apaçık delil, üzerinde anlaşmazlık olmayan şey hakkındaki delildir; mesela biri Orestes'i suçlarken onun annesini öldürdüğünü kanıtlamaya girişirse. Kabul edilmemiş delil, büyütülen şeyin kendisi tartışmalı olduğunda görülür; mesela biri Odysseus'u suçlarken en çok şunun üzerinde durursa: en yiğit adam olan Aias'ın son derece korkak bir adamın elinde can vermesi ne büyük rezalettir. Yakışıksız delil, söylendiği yer, söyleyen kişi, söylendiği zaman, dinleyenler ya da ele alınan konu bakımından, içerdiği ahlâksızlık yüzünden uygunsuz görünen delildir. Gücendirici delil, dinleyenlerin gönlünü inciten delildir; mesela biri, mahkemelerde yargıçlık etmeye hevesli Roma şövalyelerinin önünde Caepio'nun yargı kanununu överse. Zıt delil, dinleyenlerin yaptığı şeye aykırı düşen sözdür; mesela biri Makedonyalı İskender'in huzurunda, bir şehri zorla ele geçiren birine karşı konuşurken şehirleri yerle bir etmekten daha zalimce bir şey olmadığını söylerse; oysa İskender'in kendisi Thebai'yi yerle bir etmişti. Tutarsız delil, aynı kişinin aynı konuda birbirine aykırı şeyler söylemesidir; mesela biri, fazilete sahip olanın iyi yaşamak için hiçbir şeye ihtiyacı olmadığını söyledikten sonra sağlık yerinde olmadan iyi yaşanamayacağını ileri sürerse; ya da bir dostunun yanında iyi niyetinden dolayı durduğunu söylerken bundan kendine bir çıkar sağlamayı umduğunu da söylerse.

1.92

perspicuum est, de quo non est controversia: ut si quis, cum Orestem accuset, planum faciat ab eo matrem esse occisam. non concessum est, cum id, quod augetur, in controversia est, ut si quis, cum Ulixem accuset, in hoc maxime commoretur: indignum esse ab homine ignavissimo virum fortissimum Aiacem necatum. turpe est, quod aut eo loco, in quo dicitur, aut eo homine, qui dicit, aut eo tempore, quo dicitur, aut iis, qui audiunt, aut ea re, qua de agitur, indignum propter inhonestam rem videtur. offensum est, quod eorum, qui audiunt, voluntatem laedit: ut, si quis apud equites Romanos cupidos iudicandi Caepionis

1.93

legem iudiciariam laudet. contrarium est, quod contra dicitur atque ii, qui audiunt, fecerunt: ut si quis apud Alexandrum Macedonem dicens contra aliquem urbis expugnatorem diceret nihil esse crudelius quam urbes diruere, cum ipse Alexander Thebas diruisset. inconstans est, quod ab eodem de eadem re diverse dicitur: ut, si qui, cum dixerit, qui virtutem habeat, eum nullius rei ad bene vivendum indigere, neget postea sine bona valetudine posse bene vivi: aut, se amico adesse propter benivolentiam, sperare autem aliquid commodi ad se perventurum.

1.94Aleyhte delil, bir bakıma davanın kendisine zarar veren delildir; mesela biri askerleri savaşa yüreklendirirken düşmanın gücünü, ordusunu ve talihini büyütürse.

Delilin bir kısmı güdülen amaca uygun düşmüyorsa şu kusurlardan birinde bulunur: Çok şey vaat edip daha azını ispat eder. Ya da bütünü göstermesi gerekirken yalnız bir kısmından söz eder; şöyle: "Kadınlar açgözlü bir cinstir; çünkü Eriphyle kocasının hayatını altına sattı." Ya da suçlandığı şeyi savunmaz; mesela seçim rüşvetiyle suçlanan biri kendini bileği güçlü, yiğit bir adam olduğunu söyleyerek savunursa; ya da Euripides'te, müzik yerilince bilgeliği öven Amphion gibi. Ya da bir şey, onunla uğraşan kişinin kusuru yüzünden yerilir; mesela biri öğrenimi, öğrenim görmüş birinin kusurlarına bakarak kınarsa. Ya da biri, birini övmek isterken onun faziletinden değil talihinden söz eder. Ya da bir şeyi ötekiyle öyle karşılaştırır ki birini yermedikçe ötekini övmüş olmayacağını sanır.

1.94

adversarium est, quod ipsi causae aliqua ex parte officit, ut si quis hostium vim et copias et felicitatem augeat, cum ad pugnandum milites adhortetur. Si non ad id, quod instituitur, accommodabitur aliqua pars argumentationis, horum aliquo in vitio reperietur: si plura pollicitus pauciora demonstrabit; aut si, cum totum debebit ostendere, de parte aliqua loquatur, hoc modo: Mulierum genus avarum est; nam Eriphyla auro viri vitam vendidit; aut si non id, quod accusabitur, defendet, ut, si qui, cum ambitus accusabitur, manu se fortem esse defendet; aut ut Amphion apud Euripidem, qui vituperata musica sapientiam laudat; aut si res ex hominis vitio vituperabitur, ut, si qui doctrinam ex alicuius docti vitiis reprehendat; aut si qui, cum aliquem volet laudare, de felicitate eius, non de virtute dicat; aut si rem cum re ita comparabit, ut alteram se non putet laudare, nisi alteram vituperarit;

1.95Ya da birini överken ötekinden hiç söz etmez. Ya da belirli bir konu araştırılırken genel bir konuşmaya girişir; mesela birileri bir savaşı yapıp yapmamayı tartışırken biri o savaşın faydasız olduğunu ispat edecek yerde barışı genel olarak över. Ya da bir şeyin gerekçesi yanlış verilir; şöyle: "Para iyi bir şeydir, çünkü mutlu hayatı en çok o sağlar." Ya da gerekçe zayıftır; Plautus'un şu dizelerindeki gibi:

Hak ettiği bir kabahat için dostu azarlamak Nankör bir iştir; ama zamanında faydalı Ve yararlıdır; nitekim ben de bugün dostumu Hak ettiği kabahat için azarlayacağım.

Ya da gerekçe, iddianın aynısıdır; şöyle: "Açgözlülük kötüdür; çünkü para arzusu birçok kişiyi büyük sıkıntılara uğratmıştır." Ya da gerekçe yeterince uygun değildir; şöyle: "En büyük iyi dostluktur; çünkü dostlukta pek çok zevk vardır."

1.95

aut si alteram ita laudet, ut alterius non faciat mentionem; aut si, cum de certa re quaeretur, de communi instituetur oratio, ut, si quis, cum aliqui deliberent, bellum gerant an non, pacem laudet omnino, non illud bellum inutile esse demonstret; aut si ratio alicuius rei reddetur falsa, hoc modo: pecunia bonum est, propterea quod ea maxime vitam beatam efficiat; aut infirma, ut Plautus: Amicum castigare ob meritam noxiam, Immune est facinus; verum in aetate utile Et conducibile; nam ego amicum hodie meum Concastigabo pro commerita noxia; aut eadem, hoc modo: malum est avaritia; multos enim magnis incommodis affecit pecuniae cupiditas; aut parum idonea, hoc modo: maximum bonum est amicitia; plurimae enim delectationes sunt in amicitia.

1.96Çürütmenin dördüncü yolu, dediğimiz gibi, sağlam bir delile karşı aynı ölçüde ya da daha sağlam bir delil koymaktı. Bu tür en çok danışma konuşmalarında görülür: karşı tarafın söylediği bir şeyin hakkaniyete uygun olduğunu kabul eder, ama bizim savunduğumuz şeyin zorunlu olduğunu ispat ederiz; ya da onların savunduğu şeyin faydalı olduğunu itiraf eder, bizim söylediğimizin ahlâken güzel olduğunu ispat ederiz.

Çürütme hakkında söylenmesi gerekenlerin bunlar olduğu kanaatindeyiz.

1.96

Quartus modus erat reprehensionis, per quem contra firmam argumentationem aeque firma aut firmior ponitur. hoc genus in deliberationibus maxime versabitur, cum aliquid, quod contra dicatur, aequum esse concedimus, sed id, quod nos defendimus, necessarium esse demonstramus; aut cum id, quod illi defendant, utile esse fateamur, quod nos dicamus, honestum esse demonstremus. Ac de reprehensione haec existimavimus esse dicenda.

1.97Hermagoras bundan sonra sapmayı, en sona da sonucu koyar. Ona göre bu sapmada davadan ve yargı noktasının kendisinden uzak bir konuşma araya sokulmalıdır; bu konuşma ya konuşanın kendisini över, ya rakibi yerer, ya da başka bir davaya geçer ve oradan, delil getirerek değil de bir tür genişletmeyle büyüterek, kanıtlamaya ya da çürütmeye bir katkı sağlar. Bunu konuşmanın bir kısmı sayan olursa ona uyabilir. Biz ise bunu kısımlar arasına koymayı uygun görmedik; çünkü ortak yer dışında davadan ayrılmayı doğru bulmuyoruz; bu türden ileride söz etmek gerekecek. Övgülerin ve yergilerin de ayrı ele alınmasını değil, delillerin içine örülmesini uygun buluyoruz.

Şimdi sonuçtan söz edeceğiz.

1.97

Hermagoras digressionem deinde, tum postremam conclusionem ponit. in hac autem digressione ille putat oportere quandam inferri orationem a causa atque a iudicatione ipsa remotam, quae aut sui laudem aut adversarii vituperationem contineat aut in aliam causam deducat, ex qua conficiat aliquid confirmationis aut reprehensionis, non argumentando, sed augendo per quandam amplificationem. hanc si qui partem putabit esse orationis, sequatur licebit. nobis autem non placuit in numerum reponi, quod de causa digredi nisi per locum communem displicet: quo de genere posterius est dicendum. laudes autem et vituperationes non separatim placet tractari, sed in ipsis argumentationibus esse inplicatas. Nunc de conclusione dicemus.

1.98Sonuç, bütün konuşmanın çıkışı ve kapanışıdır. Üç kısmı vardır: özetleme, öfke uyandırma ve acındırma.

Özetleme, dağınık ve yayılmış biçimde söylenmiş şeylerin bir araya toplandığı ve hatırlatmak için tek bir bakışta gözler önüne serildiği kısımdır. Bu her zaman aynı biçimde yapılırsa, herkes onun belli bir sanat kalıbına göre yapıldığını açıkça fark eder; çeşitli biçimlerde yapılırsa hem bu şüpheden hem de usançtan kaçınılabilir. Bu yüzden kimi zaman, çoğunun kolay olduğu için yaptığı gibi, her şeye tek tek değinip bütün delillerin üstünden kısaca geçmek gerekir. Kimi zaman da, daha zor olanı yapıp bölümlemede hangi kısımları ortaya koyduğunu, neler hakkında konuşacağına söz verdiğini söylemek ve her kısmı hangi gerekçelerle kanıtladığını hatırlatmak gerekir. Kimi zaman da dinleyicilere, kendilerine daha neyin ispat edilmesini istemeleri gerektiğini sormak gerekir, şöyle: "Şunu gösterdik, şunu açıkça ortaya koyduk." Böylece dinleyici hem hatırlar hem de bundan başka isteyeceği bir şey kalmadığını düşünür.

1.98

Conclusio est exitus et determinatio totius orationis. haec habet partes tres: enumerationem, indignationem, conquestionem. Enumeratio est, per quam res disperse et diffuse dictae unum in locum coguntur et reminiscendi causa unum sub aspectum subiciuntur. haec si semper eodem modo tractabitur, perspicue ab omnibus artificio quodam tractari intellegetur; sin varie fiet, et hanc suspicionem et satietatem vitare poterit. quare tum oportebit ita facere, ut plerique faciunt propter facilitatem, singillatim unam quamque rem adtingere et ita omnes transire breviter argumentationes; tum autem, id quod difficilius est, dicere, quas partes exposueris in partitione, de quibus te pollicitus sis dicturum, et reducere in memoriam, quibus rationibus unam quamque partem confirmaris; tum ab iis, qui audiunt, quaerere, quid sit, quod sibi velle debeant demonstrari, hoc modo: illud docuimus, illud planum fecimus. ita simul et in memoriam redibit auditor et putabit nihil esse praeterea, quod debeat desiderare.

1.99Bu türlerde de, daha önce söylendiği gibi, kimi zaman kendi delillerinin üstünden ayrı ayrı geçmek, kimi zaman da —ki bu daha ustaca bir yoldur— kendi delillerini karşı tarafınkilerle birleştirmek gerekir: Kendi delilini söyledikten sonra, ona karşı ileri sürülen şeyi nasıl çürüttüğünü gösterirsin. Böylece kısa bir karşılaştırmayla dinleyicinin hafızasında hem kanıtlama hem çürütme tazelenir. Özetlemeyi sunuşun başka yollarıyla da çeşitlendirmek gerekir. Kimi zaman onu kendi ağzından yapabilir, neyi hangi yerde söylediğini hatırlatabilirsin; kimi zaman da bir kişiyi ya da bir şeyi konuşturup özetlemenin hepsini ona yükleyebilirsin. Bir kişiyi şöyle konuşturursun: "Kanunu yazan kişi ortaya çıkıp size neden tereddüt ettiğinizi sorsa, size şu da şu da ispat edilmişken ne diyebilirsiniz?" Burada da, kendi ağzımızdan konuşurken olduğu gibi, kimi zaman bütün delillerin üstünden tek tek geçmek, kimi zaman bölümlemenin her bir cinsine dönmek, kimi zaman dinleyiciye ne istediğini sormak, kimi zaman da bütün bunları kendi delilleriyle karşı delilleri karşılaştırarak yapmak mümkündür.

1.99

atque in his generibus, ut ante dictum est, tum tuas argumentationes transire separatim, tum, id quod artificiosius est, cum tuis contrarias coniungere; et cum tuam dixeris argumentationem, tum, contra eam quod adferretur, quemadmodum dilueris, ostendere. ita per brevem conparationem auditoris memoria et de confirmatione et de reprehensione redintegrabitur. atque haec aliis actionis quoque modis variare oportebit. nam tum ex tua persona enumerare possis, ut, quid et quo quidque loco dixeris, admoneas; tum vero personam aut rem aliquam inducere et enumerationem ei totam attribuere. personam hoc modo: nam si legis scriptor exsistat et quaerat sic id a vobis, quid dubitetis: quid possitis dicere, cum vobis hoc et hoc sit demonstratum? atque hic, item ut in nostra persona, licebit alias singillatim transire omnes argumentationes, alias ad partitionis singula genera referre, alias ab auditore, quid desideret, quaerere, alias haec facere per comparationem suarum et contrariarum argumentationum.

1.100Bir şey ise, özetleme yoluyla konuşma kanun, yer, şehir, anıt gibi bir şeye yüklendiğinde konuşturulmuş olur, şöyle: "Ne dersiniz? Kanunlar konuşabilseydi, önünüzde şöyle yakınmazlar mıydı: 'Yargıçlar, size şu da şu da açıkça gösterilmişken daha ne istiyorsunuz?'" Bu türde de aynı yolların hepsi kullanılabilir. Özetleme için ortak kural ise şudur: Her delil bütünüyle yeniden söylenemeyeceği için ondan en ağır basan kısım seçilmeli ve her birinin üstünden olabildiğince kısa geçilmelidir; öyle ki konuşmanın değil, hafızanın tazelendiği görülsün.

Öfke uyandırma, bir insana karşı büyük bir nefret ya da bir şeye karşı ağır bir tepki kışkırtan konuşmadır. Bu türde önce şunun anlaşılmasını isteriz: Öfke uyandırma, kanıtlama kurallarında ortaya koyduğumuz yerlerin hepsinden işlenebilir. Çünkü kişilere ya da işlere ait niteliklerden her türlü büyütme ve öfke uyandırma doğabilir. Yine de öfke uyandırma hakkında ayrıca verilebilecek kurallara bakalım.

1.100

res autem inducetur, si alicui rei huiusmodi, legi, loco, urbi, monumento oratio attribuetur per enumerationem, hoc modo: quid? si leges loqui possent, nonne haec apud vos quererentur: quidnam amplius desideratis, iudices, cum vobis hoc et hoc planum factum sit? in hoc quoque genere omnibus isdem modis uti licebit. commune autem praeceptum hoc datur ad enumerationem, ut ex una quaque argumentatione, quoniam tota iterum dici non potest, id eligatur, quod erit gravissimum, et unum quidque quam brevissime transeatur, ut memoria, non oratio renovata videatur. Indignatio est oratio, per quam conficitur, ut in aliquem hominem magnum odium aut in rem gravis offensio concitetur. in hoc genere illud primum intellegi volumus, posse omnibus ex locis iis, quos in confirmandi praeceptione posuimus, tractari indignationem. nam ex iis rebus, quae personis aut quae negotiis sunt attributae, quaevis amplificationes et indignationes nasci possunt, sed tamen ea, quae separatim de indignatione praecipi possunt, consideremus.

1.101Birinci yer otoriteden alınır: O şeyin, otoritesi en ağır basması gereken kimselerce ne kadar önemsendiğini hatırlatırız. Bunlar ölümsüz tanrılardır —bu yer kura kehanetlerinden, kehanet yerlerinin sözlerinden, kâhinlerden, alametlerden, harikulade olaylardan, kâhinlerin verdiği cevaplardan ve benzeri şeylerden alınır—; aynı şekilde atalarımız, krallar, devletler, milletler, en bilge insanlar, senato, halk ve kanun koyuculardır. İkinci yer, o işin kimlere dokunduğunu, öfke uyandırarak ve büyüterek gösterdiğimiz yerdir: Ya herkese ya da çoğunluğa dokunur, ki bu en vahim olanıdır; ya bizden üstün olanlara, yani öfkeyi otoritelerinden aldığımız kimselere dokunur, ki bu en yakışıksız olanıdır; ya ruhça, talihçe, bedence bize denk olanlara dokunur, ki bu en haksız olanıdır; ya da bizden aşağıda olanlara dokunur, ki bu en kibirlice olanıdır. Üçüncü yer, başkaları da aynı şeyi yaparsa ne olacağını sorduğumuz yerdir; aynı zamanda, bu adama göz yumulursa aynı küstahlığa özenecek pek çok kişi çıkacağını gösteririz.

1.101

primus locus sumitur ab auctoritate, cum commemoramus, quantae curae res ea fuerit iis, quorum auctoritas gravissima debeat esse: diis inmortalibus, qui locus sumetur ex sortibus, ex oraculis, vatibus, ostentis, prodigiis, responsis, similibus rebus; item maioribus nostris, regibus, civitatibus, gentibus, hominibus sapientissimis, senatui, populo, legum scriptoribus. secundus locus est, per quem, illa res ad quos pertineat, cum amplificatione per indignationem ostenditur, aut ad omnes aut ad maiorem partem, quod atrocissimum est; aut ad superiores, quales sunt ii, quorum ex auctoritate indignatio sumitur, quod indignissimum est; aut ad pares animo, fortuna, corpore, quod iniquissimum est; aut ad inferiores, quod superbissimum est. tertius locus est, per quem quaerimus, quidnam sit eventurum, si idem ceteri faciant; et simul ostendimus, huic si concessum sit, multos aemulos eiusdem audaciae futuros;

1.102Buradan da ne kötülükler doğacağını ispat ederiz. Dördüncü yer, pek çok kişinin, bir kişiye tanınan imkândan kendilerine de böyle bir konuda neyin serbest olduğunu anlayabilmek için, nasıl bir karar verileceğini hevesle beklediğini gösterdiğimiz yerdir. Beşinci yer, yanlış karara bağlanmış öteki şeylerin, gerçek anlaşıldığında değiştirilip düzeltilebileceğini; oysa bu işin, bir kez karara bağlanırsa, ne başka bir kararla değiştirilebileceğini ne de herhangi bir güçle düzeltilebileceğini gösterdiğimiz yerdir. Altıncı yer, işin bile bile ve kasten yapıldığını ispat edip buna, isteyerek işlenen suçun affedilmemesi gerektiği, dikkatsizliğe ise bazen göz yummanın yerinde olacağı fikrini eklediğimiz yerdir. Yedinci yer, işin zorla, el kaldırarak, servetin gücüne dayanarak yapılmış iğrenç, zalimce, kutsala saygısız, tiranca bir iş olduğunu söyleyerek öfkelendiğimiz yerdir; böyle bir şey kanunlardan ve herkese eşit hukuktan en uzak şeydir. Sekizinci yer, üzerinde konuşulan suçun sıradan olmadığını, en küstah insanlarca bile işlenegelmediğini, hatta yabani insanların, barbar milletlerin ve yırtıcı hayvanların bile ondan uzak durduğunu gösterdiğimiz yerdir. Bunlar ana babaya, çocuklara, eşlere, kan akrabalarına, sığınıp yalvaranlara karşı zalimce yapıldığı söylenecek işler olacaktır; ardından, eğer ileri sürülürse, yaşça büyüklere, misafirlere, komşulara, dostlara, hayatını birlikte geçirdiğin kimselere, yanında yetiştiğin, elinden eğitim aldığın kimselere, ölülere, zavallılara ve merhamete layık olanlara, ünlü, soylu ve devlet makamlarında bulunmuş insanlara, ne başkasına zarar verebilen ne de kendini savunabilen kimselere, mesela çocuklara, yaşlılara, kadınlara karşı işlenenler gelir. Bütün bunlardan şiddetle kışkırtılan öfke, bunlardan herhangi birine kıyan kişiye karşı en büyük nefreti uyandırabilir.

1.102

ex quo, quid mali sit eventurum, demonstrabimus. quartus locus est, per quem demonstramus multos alacres exspectare, quid statuatur, ut ex eo, quod uni concessum sit, sibi quoque tali de re quid liceat, intellegere possint. quintus locus est, per quem ostendimus ceteras res perperam constitutas intellecta veritate commutatas corrigi posse; hanc esse rem, quae si sit semel iudicata, neque alio commutari iudicio neque ulla potestate corrigi possit. sextus locus est, per quem consulto et de industria factum demonstratur et illud adiungitur, voluntario maleficio veniam dari non oportere, inprudentiae concedi nonnumquam convenire. septimus locus est, per quem indignamur, quod taetrum, crudele, nefarium, tyrannicum factum esse dicamus per vim

1.103

manum opulentiam; quae res ab legibus et ab aequabili iure remotissima sit. octavus locus est, per quem demonstramus non vulgare neque factitatum esse ne ab audacissimis quidem hominibus id maleficium, de quo agatur; atque id a feris quoque hominibus et a barbaris gentibus et inmanibus bestiis esse remotum. haec erunt, quae in parentes, liberos, coniuges, consanguineos, supplices crudeliter facta dicentur, et deinceps si qua proferantur in maiores natu, in hospites, in vicinos, in amicos, in eos, quibuscum vitam egeris, in eos, apud quos educatus sis, in eos, ab quibus eruditus, in mortuos, in miseros et misericordia dignos, in homines claros, nobiles et honore usos, in eos, qui neque laedere alium nec se defendere potuerunt, ut in pueros, senes, mulieres; quibus ex omnibus acriter excitata indignatio summum in eum, qui violarit horum aliquid,

1.104Dokuzuncu yer, üzerinde soruşturma yapılan işin, suç olduğu herkesçe kabul edilen başka suçlarla karşılaştırıldığı ve böylece kıyaslama yoluyla söz konusu işin ne kadar daha vahim ve daha yakışıksız olduğunun gösterildiği yerdir. Onuncu yer, işin yapılması sırasında olup biten ve işin ardından gelen her şeyi, her birinden duyulan öfkeyi dile getirip suçlayarak topladığımız ve olayı, önünde konuştuğumuz kişinin gözleri önüne sözlerle olabildiğince canlandırdığımız yerdir; öyle ki yakışıksız olan şey ona, sanki kendisi orada bulunmuş ve gözüyle görmüş gibi yakışıksız görünsün. On birinci yer, işin, onu hiç yapmaması gereken, başkası yapsa engellemesi gereken biri tarafından yapıldığını gösterdiğimiz yerdir. On ikinci yer, bunun ilk olarak bizim başımıza geldiğine, daha önce hiç kimsenin başına gelmediğine öfkelendiğimiz yerdir.

1.104

odium commovere poterit. nonus locus est, per quem cum aliis peccatis, quae constat esse peccata, hoc quo de quaestio est, conparatur, et ita per contentionem, quanto atrocius et indignius sit illud, de quo agitur, ostenditur. decimus locus est, per quem omnia, quae in negotio gerundo acta sunt quaeque post negotium consecuta sunt, cum unius cuiusque indignatione et criminatione colligimus et rem verbis quam maxime ante oculos eius, apud quem dicitur, ponimus, ut id, quod indignum est, proinde illi videatur indignum, ac si ipse interfuerit ac praesens viderit. undecimus locus est, per quem ostendimus ab eo factum, a quo minime oportuerit, et a quo, si alius faceret, prohiberi convenerit. duodecimus locus est, per quem indignamur, quod nobis hoc primis acciderit neque alicui umquam usu venerit.

1.105On üçüncü yer, haksızlığa hakaretin de eklendiğini gösterdiğimizde kullanılır; bu yerle kibre ve küstahlığa karşı nefret kışkırtılır. On dördüncü yer, dinleyenlerden, uğradığımız haksızlıkları kendi durumlarına uyarlamalarını istediğimiz yerdir: Haksızlık çocuklara dokunuyorsa kendi çocuklarını, kadınlara dokunuyorsa karılarını, yaşlılara dokunuyorsa babalarını ya da ana babalarını düşünsünler. On beşinci yer, başımıza gelenlerin hasımlarımıza, hatta savaştığımız düşmanlara bile yakışıksız görüneceğini söylediğimiz yerdir.

Öfke uyandırma en etkili biçimde aşağı yukarı bu yerlerden alınır.

1.105

tertius decimus locus est, si cum iniuria contumelia iuncta demonstratur, per quem locum in superbiam et arrogantiam odium concitatur. quartus decimus locus est, per quem petimus ab iis, qui audiunt, ut ad suas res nostras iniurias referant; si ad pueros pertinebit, de liberis suis cogitent; si ad mulieres, de uxoribus; si ad senes, de patribus aut parentibus. quintus decimus locus est, per quem dicimus inimicis quoque et hostibus ea, quae nobis acciderint, indigna videri solere. Et indignatio quidem his fere de locis gravissime sumetur.

1.106Acındırma, dinleyicilerin merhametini kazanmaya çalışan konuşmadır. Bunda önce dinleyicinin gönlünü yumuşatıp merhamete hazırlamak gerekir ki acındırmadan daha kolay etkilenebilsin. Bunu, talihin herkes üzerindeki gücünü ve insanın zayıflığını gösteren ortak yerlerle yapmak gerekecektir. Böyle bir konuşma ağırbaşlılıkla ve özlü sözlerle yapıldığında insanların gönlü en çok yumuşar ve merhamete hazırlanır; çünkü dinleyici başkasının felaketinde kendi zayıflığını görür.

1.106

Conquestio est oratio auditorum misericordiam captans. in hac primum animum auditoris mitem et misericordem conficere oportet, quo facilius conquestione commoveri possit. id locis communibus efficere oportebit, per quos fortunae vis in omnes et hominum infirmitas ostenditur; qua oratione habita graviter et sententiose maxime demittitur animus hominum et ad misericordiam conparatur, cum in alieno malo suam infirmitatem considerabit.

1.107Ardından merhametin birinci yeri, kişilerin önceden hangi nimetler içinde olduklarını ve şimdi hangi felaketler içinde bulunduklarını gösterdiğimiz yerdir. İkincisi zamana göre dağıtılır: Hangi felaketler içinde bulunmuş oldukları, bulundukları ve bulunacakları gösterilir. Üçüncüsü, her bir kaybın ayrı ayrı ağlanıp yakınıldığı yerdir; mesela bir oğulun ölümünde, çocukluğunun verdiği sevinç, sevgi, umut, teselli, yetiştirilmesine verilen emek ve benzer türde herhangi bir kayıp için yakınarak söylenebilecek ne varsa. Dördüncüsü, uğradıkları ya da uğrayacakları utanç verici, aşağılayıcı, hür bir insana yakışmayan, yaşlarına, soylarına, eski talihlerine, itibarlarına, yaptıkları iyiliklere layık olmayan şeylerin ortaya konduğu yerdir. Beşincisi, bütün felaketlerin tek tek göz önüne serildiği yerdir; öyle ki dinleyen onları görüyormuş gibi olsun ve yalnız sözlerle değil, sanki orada bulunuyormuş gibi olayın kendisiyle merhamete sevk edilsin.

1.107

deinde primus locus est misericordiae, per quem, quibus in bonis fuerint et nunc quibus in malis sint, ostenditur. secundus, qui in tempora tribuitur, per quem, quibus in malis fuerint et sint et futuri sint, demonstratur. tertius, per quem unum quodque deploratur incommodum, ut in morte filii pueritiae delectatio, amor, spes, solatium, educatio et, si qua simili in genere quolibet de incommodo per conquestionem dici poterunt. quartus, per quem res turpes et humiles et inliberales proferentur et indigna aetate, genere, fortuna pristina, honore, beneficiis, quae passi perpessurive sint. quintus, per quem omnia ante oculos singillatim incommoda ponuntur, ut videatur is, qui audit, videre et re quoque ipsa, quasi assit, non verbis solum ad misericordiam ducatur.

1.108Altıncısı, kişinin umulmadık bir biçimde felakete düştüğünü, bir şey beklerken onu elde etmek şöyle dursun, en büyük felaketlere uğradığını gösterdiğimiz yerdir. Yedincisi, dinleyenlere dönüp, bizi gördüklerinde kendi çocuklarını, ana babalarını ya da kendilerine aziz olması gereken birini hatırlamalarını istediğimiz yerdir. Sekizincisi, yapılmaması gereken bir şeyin yapıldığının ya da yapılması gereken bir şeyin yapılmadığının söylendiği yerdir, şöyle: "Yanında değildim, görmedim, son sözünü duymadım, son nefesini dudaklarımla karşılamadım." Yine: "Hasımlarının elinde öldü, düşman topraklarında gömülmeden rezilce yattı, uzun süre yabani hayvanlarca didiklendi, ölümde herkese gösterilen saygıdan bile yoksun kaldı."

1.108

sextus, per quem praeter spem in miseriis demonstratur esse, et, cum aliquid exspectaret, non modo id non adeptus esse, sed in summas miserias incidisse. septimus, per quem ad ipsos, qui audiunt, convertimus et petimus, ut de suis liberis aut parentibus aut aliquo, qui illis carus debeat esse, nos cum videant, recordentur. octavus, per quem aliquid dicitur esse factum, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit, hoc modo: non affui, non vidi, non postremam vocem eius audivi, non extremum spiritum eius excepi. item: inimicorum in manibus mortuus est, hostili in terra turpiter iacuit insepultus, a feris diu vexatus, communi quoque honore in morte caruit.

1.109Dokuzuncusu, konuşmanın dilsiz ve cansız şeylere yöneltildiği yerdir; mesela birinin sözlerini atına, evine, giysisine söyletirsen, birini sevmiş olan dinleyicilerin gönlü bundan şiddetle etkilenir. Onuncusu, yoksulluğun, çaresizliğin, yalnızlığın gösterildiği yerdir. On birincisi, çocukların, ana babanın ya da kişinin kendi bedeninin gömülmesinin, yahut buna benzer bir şeyin başkasına emanet edildiği yerdir. On ikincisi, en büyük zevkle birlikte yaşadığın birinden koparıldığında, mesela oğul babasından, bir yakın kardeşinden ayrıldığında, bu ayrılığa ağlandığı yerdir. On üçüncüsü, kendilerinden en az beklenecek kimselerden kötü muamele gördüğümüz için öfkeyle karışık yakındığımız yerdir: akrabalardan, dostlardan, iyilik ettiğimiz, yardımcımız olacağını düşündüğümüz kimselerden ya da kendilerinden kötülük görmenin yakışıksız olduğu kölelerden, azatlılardan, himayemizdeki kimselerden, bize sığınıp yalvaranlardan. On dördüncüsü yakarmadan alınır; bunda dinleyenlere, alçakgönüllü ve yalvaran bir dille, merhamet etmeleri için yalvarılır. On beşincisi, kendi talihimize değil, bize aziz olması gereken kimselerin talihine yakındığımızı gösterdiğimiz yerdir. On altıncısı, gönlümüzün başkalarına karşı merhametli olduğunu gösterdiğimiz, ama aynı zamanda yüce, yüksek ve felaketlere katlanabilen bir gönül olduğunu, başımıza bir şey gelirse de öyle kalacağını ispat ettiğimiz yerdir. Çünkü ağırbaşlılık ve itibar taşıyan fazilet ve gönül yüceliği, merhamet uyandırmakta çoğu zaman alçalmaktan ve yalvarmaktan daha etkilidir. Gönüller bir kez etkilendikten sonra da acındırmada uzun süre oyalanmamak gerekir. Çünkü retorikçi Apollonios'un dediği gibi, hiçbir şey gözyaşından daha çabuk kurumaz.

Konuşmanın bütün kısımları hakkında, sanırım, yeterince söz söyledik; bu kitap da epey uzadı. Bundan sonra gelecek konuları ikinci kitapta ele alacağız.

1.109

nonus, per quem oratio ad mutas et expertes animi res referetur, ut si ad equum, domum, vestem sermonem alicuius accommodes, quibus animus eorum, qui audiunt et aliquem dilexerunt, vehementer commovetur. decimus, per quem inopia, infirmitas, solitudo demonstratur. undecimus, per quem liberorum aut parentum aut sui corporis sepeliundi aut alicuius eiusmodi rei commendatio fit. duodecimus, per quem disiunctio deploratur ab aliquo, cum diducaris ab eo, quicum libentissime vixeris, ut a parente filio, a fratre familiari. tertius decimus, per quem cum indignatione conquerimur, quod ab iis, a quibus minime conveniat, male tractemur, propinquis, amicis, quibus benigne fecerimus, quos adiutores fore putarimus, aut a quibus indignum ⟦sit⟧, servis, libertis, clientibus, supplicibus. quartus decimus, qui per obsecrationem sumitur; in quo orantur modo illi, qui audiunt, humili et supplici oratione, ut misereantur. quintus decimus, per quem non nostras, sed eorum, qui cari nobis debent esse, fortunas conqueri nos demonstramus. sextus decimus, per quem animum nostrum in alios misericordem esse ostendimus et tamen amplum et excelsum et patientem incommodorum esse et futurum esse, si quid acciderit, demonstramus. nam saepe virtus et magnificentia, in quo gravitas et auctoritas est, plus proficit ad misericordiam commovendam quam humilitas et obsecratio. commotis autem animis diutius in conquestione morari non oportebit. quemadmodum enim dixit rhetor Apollonius, lacrima nihil citius arescit. Sed quoniam satis, ut videmur, de omnibus orationis partibus diximus et huius voluminis magnitudo longius processit, quae sequuntur deinceps, in secundo libro dicemus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…