II. Kitap
2.1Krotonlular bir zamanlar her türlü servetle parlarken ve İtalya'nın en mesut halklarının başında sayılırken, büyük bir dindarlıkla taptıkları Iuno tapınağını seçkin resimlerle zenginleştirmek istediler. Bu yüzden o sıralar öteki ressamları çok geride bıraktığı düşünülen Herakleialı Zeuksis'i yüksek bir ücretle tutup getirdiler. Zeuksis başka pek çok tablo da yaptı; bunların bir kısmı tapınağın kutsallığı sayesinde bizim zamanımıza kadar kalmıştır. Kadın güzelliğinin en üstününü dilsiz bir tasvirde toplamak için de Helene'nin resmini yapmak istediğini söyledi. Krotonlular bunu memnuniyetle dinlediler; çünkü onun kadın bedenini resmetmekte ötekilerden çok üstün olduğunu sık sık işitmişlerdi. En usta olduğu türde büyük bir emek harcarsa o tapınakta kendilerine seçkin bir eser bırakacağını düşündüler.
Crotoniatae quondam, cum florerent omnibus copiis et in Italia cum primis beati numerarentur, templum Iunonis, quod religiosissime colebant, egregiis picturis locupletare voluerunt. itaque Heracleoten Zeuxin, qui tum longe ceteris excellere pictoribus existimabatur, magno pretio conductum adhibuerunt. is et ceteras conplures tabulas pinxit, quarum nonnulla pars usque ad nostram memoriam propter fani religionem remansit, et, ut excellentem muliebris formae pulchritudinem muta in se imago contineret, Helenae pingere simulacrum velle dixit; quod Crotoniatae, qui eum muliebri in corpore pingendo plurimum aliis praestare saepe accepissent, libenter audierunt. putaverunt enim, si, quo in genere plurimum posset, in eo magno opere elaborasset, egregium sibi opus illo in fano relicturum.
2.2Bu kanaatleri de onları yanıltmadı. Zeuksis hemen, ellerinde hangi güzel kızlar bulunduğunu sordu. Onlar da adamı hemen güreş okuluna götürüp ona son derece yakışıklı pek çok oğlan gösterdiler. Gerçekten de Krotonlular bir zamanlar beden gücünde ve güzelliğinde herkesi çok geride bırakmış, jimnastik yarışmalarından en şerefli zaferleri büyük bir övgüyle yurtlarına getirmişlerdi. Zeuksis oğlanların güzelliğine ve bedenlerine büyük bir hayranlıkla bakarken onlar, "Bunların bekâr kız kardeşleri de bizdedir," dediler; "onların ne kadar güzel olduğunu bunlardan çıkarabilirsin." Zeuksis de, "Öyleyse size söz verdiğim resmi yaparken, rica ederim, bana o kızların en güzellerini verin," dedi, "ta ki canlı bir örnekten dilsiz bir tasvire gerçek aktarılabilsin."
neque tum eos illa opinio fefellit. nam Zeuxis ilico quaesivit ab iis, quasnam virgines formosas haberent. illi autem statim hominem deduxerunt in palaestram atque ei pueros ostenderunt multos, magna praeditos dignitate. etenim quodam tempore Crotoniatae multum omnibus corporum viribus et dignitatibus antisteterunt atque honestissimas ex gymnico certamine victorias domum cum laude maxima rettulerunt. cum puerorum igitur formas et corpora magno hic opere miraretur: Horum, inquiunt illi, sorores sunt apud nos virgines. quare, qua sint illae dignitate, potes ex his suspicari. Praebete igitur mihi, quaeso, inquit, ex istis virginibus formonsissimas, dum pingo id, quod pollicitus sum vobis, ut mutum in simulacrum ex animali exemplo veritas transferatur.
2.3Bunun üzerine Krotonlular kamu kararıyla kızları bir yere topladılar ve ressama dilediğini seçme yetkisi verdiler. O da beş kız seçti. Pek çok şair bu kızların adlarını hatıraya geçirdi; çünkü güzellik hakkında en doğru yargıya sahip olması gereken bir adamın yargısıyla beğenilmişlerdi. Zeuksis güzellik için aradığı her şeyi tek bir bedende bulabileceğini düşünmemişti; çünkü tabiat hiçbir türde tek bir şeyi her yönüyle kusursuz işlememiştir. Tabiat, sanki her şeyi birine verirse ötekilere bağışlayacak bir şeyi kalmayacakmış gibi, kimine bir güzellik, kimine başka bir güzellik ihsan eder, ama her birine bir kusur da ekler.
tum Crotoniatae publico de consilio virgines unum in locum conduxerunt et pictori quam vellet eligendi potestatem dederunt. ille autem quinque delegit; quarum nomina multi poëtae memoriae prodiderunt, quod eius essent iudicio probatae, qui pulchritudinis habere verissimum iudicium debuisset. neque enim putavit omnia, quae quaereret ad venustatem, uno se in corpore reperire posse ideo, quod nihil simplici in genere omnibus ex partibus perfectum natura expolivit. itaque, tamquam ceteris non sit habitura quod largiatur, si uni cuncta concesserit, aliud alii commodi aliquo adiuncto incommodo muneratur.
2.4Biz de konuşma sanatını yazıya geçirmeye niyetlendiğimizde aynı yolu tuttuk. Önümüze, bütün kısımlarını, hangi türden olursa olsun, aynen yeniden üretmemiz gereken tek bir örnek koymadık; bütün yazarları bir araya topladık, her birinin en uygun biçimde öğrettiği görünen şeyi seçip aldık ve çeşitli dehalardan en seçkin olanları devşirdik. Çünkü adı anılmaya ve hatırlanmaya değer yazarlardan hiçbiri bize göre ne hiçbir şeyi çok iyi söylememişti ne de her şeyi en parlak biçimde söylemişti. Bu yüzden birinin bir kusuruna takıldık diye iyi bulduklarından uzaklaşmak ya da iyi bir kuralını izledik diye kusurlarına da yanaşmak bize ahmaklık gibi geldi.
Quod quoniam nobis quoque voluntatis accidit, ut artem dicendi perscriberemus, non unum aliquod proposuimus exemplum, cuius omnes partes, quocumque essent in genere, exprimendae nobis necessarie viderentur; sed omnibus unum in locum coactis scriptoribus, quod quisque commodissime praecipere videbatur, excerpsimus et ex variis ingeniis excellentissima quaeque libavimus. ex iis enim, qui nomine et memoria digni sunt, nec nihil optime nec omnia praeclarissime quisquam dicere nobis videbatur. quapropter stultitia visa est aut a bene inventis alicuius recedere, si quo in vitio eius offenderemur, aut ad vitia eius quoque accedere, cuius aliquo bene praecepto duceremur.
2.5İnsanlar başka uğraşlarda da kendilerini mutlaka tek bir kişiye bağlamak yerine birçok kişiden en uygun olanı seçmek isteselerdi, küstahlığa bu kadar düşmez, kusurlarında bu kadar ayak diremez, bilgisizliğin sıkıntısını bu kadar çekmezlerdi. Bizde bu sanatın bilgisi, onda resim sanatının bilgisi kadar olsaydı, belki bizim eserimiz kendi türünde, onun resminin kendi türünde parladığından daha çok parlardı. Çünkü örnekler arasından seçme imkânımız ondan daha genişti. O yalnız tek bir şehirden ve o zaman orada bulunan kızlar arasından seçebildi; bizim önümüze ise bu öğretinin en eski başlangıcından bugüne kadar gelip geçmiş herkesin birikimi serilmişti, beğendiğimiz her şeyi seçmek elimizdeydi.
quodsi in ceteris quoque studiis a multis eligere homines commodissimum quodque quam sese uni alicui certe vellent addicere, minus in arrogantia offenderent; non tanto opere in vitiis perseverarent; aliquanto levius ex inscientia laborarent. ac si par in nobis huius artis atque in illo picturae scientia fuisset, fortasse magis hoc in suo genere opus nostrum quam illius in suo pictura nobilis eniteret. ex maiore enim copia nobis quam illi fuit exemplorum eligendi potestas. ille una ex urbe et ex eo numero virginum, quae tum erant, eligere potuit; nobis omnium, quicumque fuerunt ab ultimo principio huius praeceptionis usque ad hoc tempus, expositis copiis, quodcumque placeret, eligendi potestas fuit.
2.6Sanatın eski yazarlarını, ta ilk kurucusu ve mucidi Teisias'tan başlayarak Aristoteles bir araya topladı. Her birinin kurallarını büyük bir özenle araştırıp adlarını anarak açıkça yazdı, düğümlerini çözüp titizlikle açıkladı. Hoş ve kısa anlatımıyla mucitlerin kendilerini o kadar geride bıraktı ki artık kimse onların kurallarını kendi kitaplarından öğrenmiyor; onların ne öğrettiğini anlamak isteyen herkes, çok daha elverişli bir açıklayıcıya başvurur gibi ona dönüyor.
Ac veteres quidem scriptores artis usque a principe illo atque inventore Tisia repetitos unum in locum conduxit Aristoteles et nominatim cuiusque praecepta magna conquisita cura perspicue conscripsit atque enodata diligenter exposuit; ac tantum inventoribus ipsis suavitate et brevitate dicendi praestitit, ut nemo illorum praecepta ex ipsorum libris cognoscat, sed omnes, qui quod illi praecipiant velint intellegere, ad hunc quasi ad quendam multo commodiorem explicatorem revertantur.
2.7Aristoteles hem kendini hem de kendinden öncekileri önümüze koydu; böylece hem ötekileri hem de kendisini onun aracılığıyla tanıyoruz. Ondan yola çıkanlar ise, tıpkı yolunu izledikleri hocalarının yaptığı gibi, emeklerinin çoğunu felsefenin en önemli kısımlarına harcamış olsalar da, bize konuşmaya dair pek çok kural bıraktılar. Başka bir kaynaktan da konuşma hocaları doğdu; bunlar da, sanatın bir faydası varsa, konuşmaya pek çok yardımda bulundular. Çünkü Aristoteles'le aynı çağda büyük ve ünlü retorikçi İsokrates yaşadı.
atque hic quidem ipse et sese ipsum nobis et eos, qui ante fuerunt, in medio posuit, ut ceteros et se ipsum per se cognosceremus; ab hoc autem qui profecti sunt, quamquam in maximis philosophiae partibus operae plurimum consumpserunt, sicuti ipse, cuius instituta sequebantur, fecerat, tamen permulta nobis praecepta dicendi reliquerunt. atque alii quoque alio ex fonte praeceptores dicendi emanaverunt, qui item permultum ad dicendum, si quid ars proficit, opitulati sunt. nam fuit tempore eodem, quo Aristoteles, magnus et nobilis rhetor Isocrates;
2.8Onun kendisine ait olduğu kesin bir retorik kitabı bulamıyoruz; ama öğrencilerinin ve doğrudan onun okulundan yetişenlerin sanata dair pek çok kuralını buluyoruz. Biri felsefeyle uğraşırken retorik sanatına da biraz özen gösteren, öteki ise bütünüyle konuşma çalışmasına ve öğretimine dalmış bu iki ayrı soydan, sonra gelenler tek bir tür meydana getirdiler: Her iki taraftan da yerinde söylenmiş görünen şeyleri kendi sanat kitaplarına aldılar. Biz de hem bunları hem de daha önceki o yazarların hepsini, imkânımız elverdiği ölçüde önümüze koyduk ve ortak birikime kendimizden de bir şeyler kattık.
cuius ipsius quam constet esse artem non invenimus. discipulorum autem atque eorum, qui protinus ab hac sunt disciplina profecti, multa de arte praecepta reperimus. ex his duabus diversis sicuti familiis, quarum altera cum versaretur in philosophia, nonnullam rhetoricae quoque artis sibi curam assumebat, altera vero omnis in dicendi erat studio et praeceptione occupata, unum quoddam est conflatum genus a posterioribus, qui ab utrisque ea, quae commode dici videbantur, in suas artes contulerunt; quos ipsos simul atque illos superiores nos nobis omnes, quoad facultas tulit, proposuimus et ex nostro quoque nonnihil in commune contulimus.
2.9Bu kitaplarda anlatılan şeyler, seçilirken gösterilen özen ölçüsünde seçilmeye değerse, ne biz ne de başkaları emeğimizden pişman olacaktır. Yok eğer birinin bir sözünü gelişigüzel atlamış ya da yeterince incelikle izlememiş görünürsek, biri bize öğrettiğinde görüşümüzü kolayca ve seve seve değiştiririz. Çünkü utanç verici olan bir şeyi az bilmek değil, az bilinen bir şeyde ahmakça ve uzun süre ısrar etmektir: Birincisi insanların ortak zayıflığına, ikincisi her birinin kendi kusuruna yüklenir. Bu yüzden biz hiçbir şeyi kesin olarak ileri sürmeden, araştırarak ve her şeyi kuşkuyla söyleyeceğiz; yoksa bunları yeterince yerinde yazmış görünmek gibi küçük bir şeyi elde ederken, en büyük şeyi, yani hiçbir şeye gelişigüzel ve küstahça onay vermemiş olmayı kaybederiz. Buna hem şimdi hem de bütün hayatımız boyunca, gücümüz yettiğince, özenle uyacağız. Şimdi ise, konuşma fazla uzamış görünmesin diye, öğretilmesi gereken öteki şeylerden söz edeceğiz.
quodsi ea, quae in his libris exponuntur, tanto opere eligenda fuerunt, quanto studio electa sunt, profecto neque nos neque alios industriae nostrae paenitebit. sin autem temere aliquid alicuius praeterisse aut non satis eleganter secuti videbimur, docti ab aliquo facile et libenter sententiam commutabimus. non enim parum cognosse, sed in parum cognito stulte et diu perseverasse turpe est, propterea quod alterum communi hominum infirmitati,
alterum singulari cuiusque vitio est adtributum. quare nos quidem sine ulla affirmatione simul quaerentes dubitanter unum quicque dicemus, ne, dum parvulum consequamur, ut satis haec commode perscripsisse videamur, illud amittamus, quod maximum est, ut ne cui rei temere atque arroganter assenserimus. Verum hoc quidem nos et in hoc tempore et in omni vita studiose, quoad facultas feret, consequemur: nunc autem, ne longius oratio progressa videatur, de reliquis, quae praecipienda videntur esse, dicemus.
2.11Birinci kitap, bu sanatın cinsini, vazifesini, gayesini, konusunu ve kısımlarını açıkladıktan sonra, tartışma cinslerini, buluşları ve meseleleri, ardından da konuşmanın kısımlarını ve bunların hepsine dair bütün kuralları içeriyordu. Orada öteki konular daha düzenli ele alınmış, kanıtlama ve çürütme hakkında ise dağınık biçimde söz edilmişti; bu yüzden şimdi her dava cinsi için kanıtlamanın ve çürütmenin belirli yerlerini aktarmamız gerektiğini düşünüyoruz. Delillerin nasıl işlenmesi gerektiği birinci kitapta hiç de özensiz olmayan bir biçimde açıklandığı için burada yalnız buluşların kendileri, her konuya göre, hiçbir süsleme olmadan yalın biçimde ortaya konacak; öyle ki buluşların kendisi bu kitaptan, onların nasıl cilalanacağı ise öncekinden öğrenilsin. Bu yüzden şimdi verilecek kuralları kanıtlama ve çürütme kısımlarına bağlamak gerekecektir.
Igitur primus liber, exposito genere huius artis et officio et fine et materia et partibus, genera controversiarum et inventiones et constitutiones continebat, deinde partes orationis et in eas omnes omnia praecepta. quare cum in eo ceteris de rebus distinctius dictum sit, disperse autem de confirmatione et de reprehensione, nunc certos confirmandi et reprehendendi in singula causarum genera locos tradendos arbitramur. et quia, quo pacto tractari conveniret argumentationes, in libro primo non indiligenter expositum est, hic tantum ipsa inventa unam quamque in rem exponentur simpliciter sine ulla exornatione, ut ex hoc inventa ipsa, ex superiore autem expolitio inventorum petatur. quare haec, quae nunc praecipientur, ad confirmationis et reprehensionis partes referre oportebit.
2.12Gösteri, danışma ve yargı davalarının hepsi, daha önce açıklanan mesele cinslerinin birinde ya da birkaçında dönmek zorundadır. Durum böyle olmakla birlikte, hepsi için ortak olarak verilebilecek bazı kurallar bulunduğu gibi, her cinsin kendine özgü ayrı kuralları da vardır. Çünkü övgünün, yerginin, görüş bildirmenin, suçlamanın ya da savunmanın elde etmesi gereken şeyler birbirinden farklıdır. Yargı davalarında neyin hakkaniyete uygun olduğu, gösteri konuşmalarında neyin ahlâken güzel olduğu, danışma konuşmalarında ise, bizim kanaatimizce, neyin ahlâken güzel ve neyin faydalı olduğu araştırılır. Başkaları ise bir şeyi tavsiye ederken ya da ondan caydırırken yalnız faydanın gaye olarak ortaya konması gerektiğini düşünmüşlerdir.
Omnis et demonstrativa et deliberativa et iudicialis causa necesse est in aliquo eorum, quae ante exposita sunt, constitutionis genere uno pluribusve versetur. hoc quamquam ita est, tamen cum communiter quaedam de omnibus praecipi possint, separatim quoque aliae sunt cuiusque generis diversae praeceptiones. aliud enim laus, aliud vituperatio, aliud sententiae dictio, aliud accusatio aut recusatio conficere debet. in iudiciis, quid aequum sit, quaeritur, in demonstrationibus, quid honestum, in deliberationibus, ut nos arbitramur, quid honestum sit et quid utile. nam ceteri utilitatis modo finem in suadendo et in dissuadendo exponi oportere arbitrati sunt.
2.13Gayeleri ve varmak istedikleri sonuçlar farklı olan cinslerin kuralları da aynı olamaz. Bunlara aynı meselelerin düşmediğini söylemiyoruz; ama gayenin kendisinden ve davanın cinsinden, birinin hayatını gözler önüne sermeye ya da görüş bildirmeye yönelen bir tür konuşma doğar. Bu yüzden şimdi yargı davalarının cinsiyle ve onun kurallarıyla uğraşacağız; bunların çoğu, benzer bir anlaşmazlık söz konusu olduğunda, öteki dava cinslerine de hiç güçlük çekmeden aktarılabilir. Öteki cinslerden daha sonra ayrıca söz edeceğiz.
quorum igitur generum fines et exitus diversi sunt, eorum praecepta eadem esse non possunt. neque nunc hoc dicimus, non easdem incidere constitutiones, verumtamen oratio quaedam ex ipso fine et ex genere causae nascitur, quae pertineat ad vitae alicuius demonstrationem aut ad sententiae dictionem. quare nunc in iudiciali genere causarum et praeceptorum versabimur, ex quo pleraque in cetera quoque causarum genera simili implicata controversia nulla cum difficultate transferuntur; post autem separatim de reliquis dicemus.
2.14Şimdi tahmin meselesinden başlayalım. Örneği şöyle olsun: Biri, pazara giden ve yanında epeyce para taşıyan bir adama yolda yoldaş oldu. Çoğu zaman olduğu gibi yol boyunca onunla sohbet etti; bu yüzden yolculuğu daha yakın bir arkadaşlıkla sürdürmek istediler. Aynı hana indiklerinde de birlikte yemek yemeye ve aynı odada uyumaya karar verdiler. Yemekten sonra orada yattılar. Hancı ise —sonradan başka bir suçta yakalanınca olayın böyle olduğu ortaya çıktı, öyle anlatılır— ötekinin, yani parası olanın farkına varmıştı. Gece, ikisinin yorgunluktan derin bir uykuya daldığını sezince yanlarına sokuldu; parası olmayanın yanı başında duran kılıcını kınından çekip öbürünü öldürdü, parasını aldı, kanlı kılıcı yeniden kınına soktu ve kendi yatağına döndü. Kılıcıyla cinayet işlenmiş olan adam ise şafaktan çok önce kalktı ve yoldaşına bir kez, sonra birkaç kez daha seslendi.
Nunc ab coniecturali constitutione proficiscamur; cuius exemplum sit hoc expositum: in itinere quidam proficiscentem ad mercatum quendam et secum aliquantum nummorum ferentem est comitatus. cum hoc, ut fere fit, in via sermonem contulit; ex quo factum est, ut illud iter familiarius facere vellent. quare cum in eandem tabernam devertissent, simul cenare et in eodem loco somnum capere voluerunt. cenati discubuerunt ibidem. copo autem—nam ita dicitur post inventum, cum in alio maleficio deprehensus est —cum illum alterum, videlicet qui nummos haberet, animum advertisset, noctu postquam illos artius iam ut ex lassitudine dormire sensit, accessit et alterius eorum, qui sine nummis erat, gladium propter adpositum e vagina eduxit et illum alterum occidit, nummos abstulit, gladium cruentum in vaginam recondidit, ipse se in suum lectum recepit. ille autem, cuius gladio occisio erat facta, multo ante lucem surrexit, comitem illum suum inclamavit semel et saepius.
2.15Uykusu ağır olduğu için cevap vermediğini sandı; kılıcını ve yanında getirdiği öteki eşyasını alıp tek başına yola çıktı. Çok geçmeden hancı adamın öldürüldüğünü bağırarak duyurur, handa kalan birkaç yolcuyla birlikte önceden çıkmış olanın peşine düşer ve ona yolda yetişir. Adamı yakalar, kılıcını kınından çeker, kanlı bulur. Adam onlar tarafından şehre götürülür ve sanık olur. Bu davada suçlama şudur: "Öldürdün." Suçlamanın reddi: "Öldürmedim." Bunlardan çıkan mesele, yargı noktasıyla aynıdır: Öldürdü mü?
illum somno inpeditum non respondere existimavit; ipse gladium et cetera, quae secum adtulerat, sustulit, solus profectus est. copo non multum post conclamat hominem esse occisum et cum quibusdam devorsoribus illum, qui ante exierat, consequitur in itinere. hominem conprehendit, gladium eius e vagina educit, reperit cruentum. homo in urbem ab illis deducitur ac reus fit. in hac intentio est criminis: occidisti. depulsio: non occidi. ex quibus constitutio est eadem quae iudicatio: occideritne?
2.16Şimdi, bir kısmı her tahmin anlaşmazlığına düşen yerleri açıklayacağız. Ancak hem bu yerleri hem de ötekileri açıklarken şuna dikkat etmek gerekecek: hepsi her davaya uymaz. Nasıl her ad bütün harflerle değil de bazı harflerle yazılırsa, her davaya da delillerin bütün yığını değil, zorunlu olarak yalnız bir kısmı uyar. Demek ki her tahmin sebepten, kişiden ve fiilin kendisinden çıkarılmalıdır.
Nunc exponemus locos, quorum pars aliqua in omnem coniecturalem incidit controversiam. hoc autem et in horum locorum expositione et in ceterorum oportebit attendere, non omnes in omnem causam convenire. nam ut omne nomen ex aliquibus, non ex omnibus litteris scribitur, sic omnem in causam non omnis argumentorum copia, sed eorum necessario pars aliqua conveniet. omnis igitur ex causa, ex persona, ex facto ipso coniectura capienda est.
2.17Sebep, dürtü ve düşünüp taşınma diye ikiye ayrılır. Dürtü, insanı düşünmeden, ruhun geçici bir durumu yüzünden bir şey yapmaya iten şeydir: aşk, öfke, keder, sarhoşluk gibi; genel olarak, ruhun işi akıl ve dikkatle göremeyecek kadar etkilendiği ve yaptığını düşünerek değil, daha çok bir atılımla yaptığı görülen bütün durumlar.
Causa tribuitur in inpulsionem et in ratiocinationem. inpulsio est, quae sine cogitatione per quandam affectionem animi facere aliquid hortatur, ut amor, iracundia, aegritudo, vinolentia et omnino omnia, in quibus animus ita videtur affectus fuisse, ut rem perspicere cum consilio et cura non potuerit et id, quod fecit, impetu quodam animi potius quam cogitatione fecerit.
2.18Düşünüp taşınma ise bir şeyi yapıp yapmamak üzerine özenle ve tartarak kafa yormaktır. Ruhun belli bir sebeple bir şeyden kaçındığı ya da bir şeyin peşine düştüğü görüldüğünde düşünüp taşınmanın işe karıştığı söylenir: bir şeyin dostluk uğruna, bir düşmandan öç almak için, korkudan, şan için, para için yapıldığı söylenirse; kısacası, hepsini cinsleriyle birlikte kucaklayalım, bir çıkarı korumak, artırmak ya da elde etmek, yahut tersine bir zararı savmak, azaltmak ya da ondan kaçınmak için yapıldığı söylenirse. Daha büyük bir çıkar elde etmek ya da daha büyük bir zarardan kaçınmak için bir zarara katlanılan ya da bir çıkardan vazgeçilen durumlar da bu iki cinsten birine girer.
ratiocinatio est autem diligens et considerata faciendi aliquid aut non faciendi excogitatio. ea dicitur interfuisse tum, cum aliquid certa de causa vitasse aut secutus esse animus videbitur: si amicitiae quid causa factum dicetur, si inimici ulciscendi, si metus, si gloriae, si pecuniae, si denique, ut omnia generatim amplectamur, alicuius retinendi, augendi adipiscendive commodi aut contra reiciundi, deminuendi devitandive incommodi causa. nam in horum genus alterutrum illa quoque incident, in quibus aut incommodi aliquid maioris adipiscendi commodi causa aut maioris vitandi incommodi suscipitur aut aliquod commodum maioris adipiscendi commodi aut maioris vitandi incommodi praeteritur.
2.19Bu yer, bu meselenin adeta temelidir. Çünkü bir şeyin neden yapıldığı gösterilmedikçe hiç kimseye onun yapıldığı kanıtlanamaz. Bu yüzden davacı, bir şeyin dürtüyle yapıldığını söylediğinde o atılımı, ruhun o çalkantısını ve hâlini sözleriyle ve düşünceleriyle büyütmeli; aşkın ne büyük bir gücü olduğunu, öfkenin ya da sanığı bu işe ittiğini söylediği öteki sebeplerden birinin ruhu nasıl altüst ettiğini göstermelidir. Burada benzer bir dürtüyle suç işlemiş olanların örneklerini anarak, benzetmeler yaparak ve ruhun bu hâlini açıklayarak şunu sağlamaya çalışmalıdır: böyle bir tutkuyla sarsılmış bir ruhun bir cinayete girişmesi kimseye şaşırtıcı gelmesin.
Hic locus sicut aliquod fundamentum est huius constitutionis. nam nihil factum esse cuiquam probatur, nisi aliquid, quare factum sit, ostenditur. ergo accusator, cum inpulsione aliquid factum esse dicet, illum impetum et quandam commotionem animi affectionemque verbis et sententiis amplificare debebit et ostendere, quanta vis sit amoris, quanta animi perturbatio ex iracundia fiat aut ex aliqua causa earum, qua inpulsum aliquem id fecisse dicet. hic et exemplorum commemoratione, qui simili inpulsu aliquid commiserint, et similitudinum conlatione et ipsius animi affectionis explicatione curandum est, ut non mirum videatur, si quod ad facinus tali perturbatione commotus animus accesserit.
2.20Birinin bir suçu dürtüyle değil de düşünüp taşınarak işlediğini söylediğinde ise davacı, onun hangi çıkarın peşine düştüğünü ya da hangi zarardan kaçtığını gösterecek ve bunu elinden geldiğince büyütecektir; öyle ki, mümkün olduğu ölçüde, sanığı suça iten sebep son derece yeterli görünsün. Şan içinse, ne büyük bir şan kazanacağını düşündüğünü göstermeli; iktidar, para, dostluk ya da düşmanlık için ise yine öyle. Kısacası sebep olarak neyi ileri sürüyorsa onu son derece büyütmelidir.
Cum autem non inpulsione, verum ratiocinatione aliquem commisisse quid dicet, quid commodi sit secutus aut quid incommodi fugerit, demonstrabit et id augebit, quam maxime poterit, ut, quod eius fieri possit, idonea quam maxime causa ad peccandum hortata videatur. si gloriae causa, quantam gloriam consecuturam existimarit; item si dominationis, si pecuniae, si amicitiae, si inimicitiarum, et omnino quicquid erit, quod causae fuisse dicet, id summe augere debebit.
2.21Davacı şunu da büyük bir dikkatle göz önüne almalıdır: yalnız gerçekte ne olduğunu değil, daha da çok, suçladığı kişinin kanaatince ne olduğunu. Çünkü bir çıkarın ya da zararın gerçekte bulunmamış ya da bulunmuyor olmasının hiçbir önemi yoktur, yeter ki suçlanan kişiye öyle göründüğü gösterilebilsin. Kanaat insanları iki şekilde yanıltır: ya şey sanıldığından başkadır ya da sonuç umdukları gibi çıkmaz. Şey şu durumlarda sanıldığından başkadır: iyi olanı kötü ya da tersine kötü olanı iyi sandıklarında; ne kötü ne iyi olanı kötü ya da iyi sandıklarında; yahut kötü ya da iyi olanı ne kötü ne iyi sandıklarında.
et hoc eum magno opere considerare oportebit, non quid in veritate modo, verum etiam vehementius, quid in opinione eius, quem arguet, fuerit. nihil enim refert non fuisse aut non esse aliquid commodi aut incommodi, si ostendi potest ei visum esse, qui arguatur. nam opinio dupliciter fallit homines, cum aut res alio modo est, ac putatur, aut non is eventus est, quem arbitrati sunt. res alio modo est tum, cum aut id, quod bonum est, malum putant, aut contra, quod malum est, bonum, aut, quod nec malum est nec bonum, malum aut bonum, aut, quod malum aut bonum est, nec malum nec bonum.
2.22Bu bakımdan biri, hiçbir paranın bir kardeşin ya da bir dostun hayatından, kısacası vazifeden daha değerli ya da daha tatlı olmadığını söylerse davacı buna itiraz etmemelidir. Çünkü bu kadar doğru ve vicdanlı bir sözü inkâr eden kişi kabahati ve en büyük nefreti üzerine çeker. Söylenmesi gereken şudur: sanığa durum böyle görünmemiştir.
hoc intellectu si qui negabit esse ullam pecuniam fratris aut amici vita aut denique officio antiquiorem aut suaviorem, non hoc erit accusatori negandum. nam in eum culpa et summum odium transferetur, qui id, quod tam vere et pie dicetur, negabit. verum illud dicendum est, illi ita non esse visum;
2.23Bunu da kişiye ait şeylerden çıkarmak gerekir; onlardan daha sonra söz edeceğiz. Sonuç ise, suçlananların umduğu söylenen şeyden başka türlü gerçekleştiğinde insanı yanıltır: örneğin birinin, bir benzerliğe, bir şüpheye ya da yanlış bir işarete aldanıp öldürmek istediğinden başkasını öldürdüğü söylenirse; ya da kendisini vasiyetnamesinde mirasçı sandığı ama mirasçısı olmadığı birini öldürdüğü söylenirse. Davacı şunu söylemelidir: niyete sonuçtan bakmamak, ruhun hangi düşünceyle ve hangi umutla suça giriştiğini incelemek gerekir; önemli olan, birinin hangi tesadüfe uğradığı değil, bir şeyi hangi niyetle yaptığıdır.
quod sumi oportet ex iis, quae ad personam pertinent, de quo post dicendum est. eventus autem tum fallit, cum aliter accidit, atque ii, qui arguuntur, arbitrati esse dicuntur: ut, si qui dicatur alium occidisse ac voluerit, quod aut similitudine aut suspicione aut demonstratione falsa deceptus sit; aut eum necasse, cuius testamento non sit heres, quod eo testamento se heredem arbitratus sit. non enim ex eventu cogitationem spectari oportere, sed qua cogitatione animus et spe ad maleficium profectus sit, considerare; quo animo quid quisque faciat, non quo casu utatur, ad rem pertinere.
2.24Bu yerde davacının en önemli dayanağı, başka hiç kimsenin bu işi yapmak için sebebi olmadığını gösterebilmesi olacaktır; ikinci dayanağı da hiç kimsenin bu kadar büyük ya da bu kadar yeterli bir sebebi olmadığını göstermesi. Başkalarının da bu işi yapmak için sebebi olduğu görülürse, onlarda ya gücün ya imkânın ya da iradenin eksik olduğu gösterilmelidir. Güç eksikliği: işi bilmedikleri, orada bulunmadıkları ya da onu yapamayacak durumda oldukları söylenirse. İmkân eksikliği: birinin yoldan yordamdan, yardımcılardan, araçlardan ve işe ilişkin öteki şeylerden yoksun olduğu gösterilirse. İrade eksikliği: ruhunun böyle işlerden uzak ve temiz olduğu söylenirse. Son olarak, sanığa savunması için vereceğimiz gerekçeleri davacı başkalarını kabahatten kurtarmak için kullanacaktır. Ama bunu kısa tutmalı ve pek çok şeyi bir noktada toplamalıdır; öyle ki ötekini savunmak için bunu suçluyormuş gibi değil, bunu suçlamak için ötekini savunuyormuş gibi görünsün.
Hoc autem loco caput illud erit accusatoris, si demonstrare poterit alii nemini causam fuisse faciendi; secundarium, si tantam aut tam idoneam nemini. sin fuisse aliis quoque causa faciendi videbitur, aut potestas defuisse aliis demonstranda est aut facultas aut voluntas. potestas, si aut nescisse aut non adfuisse aut conficere aliquid non potuisse dicentur. facultas, si ratio, adiutores, adiumenta ceteraque, quae ad rem pertinebunt, defuisse alicui demonstrabuntur. voluntas, si animus a talibus factis vacuus et integer esse dicetur. postremo, quas ad defensionem rationes reo dabimus, iis accusator ad alios ex culpa eximendos abutetur. verum id brevi faciendum est et in unum multa sunt conducenda, ut ne alterius defendendi causa hunc accusare, sed huius accusandi causa defendere alterum videatur.
2.25Davacının göz önüne alması gerekenler aşağı yukarı bunlardır. Savunucu ise tersinden giderek önce ya hiçbir dürtü olmadığını söyleyecek ya da olduğunu kabul ederse onu küçültüp pek önemsiz bir şey olduğunu gösterecek, yahut bu türden fiillerin böyle bir dürtüden doğmadığını anlatacaktır. Bu noktada, sanığı suça ittiği söylenen hâlin gücünün ve tabiatının ne olduğu gösterilmelidir. Burada hem örnekler hem benzetmeler getirilmeli, hem de o hâlin tabiatı özenle ve en yumuşak, en sakin yönünden açıklanmalıdır. Böylece hem olay zalim ve çalkantılı bir fiil olmaktan çıkıp daha yumuşak ve daha sakin bir şeye dönüşür, hem de konuşma dinleyenin gönlüne ve gönlünün en derindeki duygusuna uygun düşer.
Atque accusatori quidem haec fere sunt consideranda: defensor autem ex contrario primum inpulsionem aut nullam fuisse dicet aut, si fuisse concedet, extenuabit et parvulam quandam fuisse demonstrabit aut non ex ea solere huiusmodi facta nasci docebit. quo erit in loco demonstrandum, quae vis et natura sit eius affectionis, qua inpulsus aliquid reus commisisse dicetur; in quo et exempla et similitudines erunt proferundae et ipsa diligenter natura eius affectionis quam lenissime quietissima ab parte explicanda, ut et res ipsa a facto crudeli et turbulento ad quoddam mitius et tranquillius traducatur et oratio tamen ad animum eius, qui audiet, et ad animi quendam intumum sensum accommodetur.
2.26Düşünüp taşınmadan doğan şüpheleri ise şöyle zayıflatacaktır: ya hiçbir çıkar olmadığını, ya çıkarın küçük olduğunu, ya başkaları için daha büyük olduğunu, ya kendisi için başkalarından hiç de büyük olmadığını, ya da kendisi için zararın çıkardan büyük olduğunu söyleyecektir; öyle ki peşine düşüldüğü söylenen çıkarın büyüklüğü, ortaya çıkan zararla ya da göze alınan tehlikeyle hiçbir şekilde kıyaslanamasın.
ratiocinationis autem suspiciones infirmabit, si aut commodum nullum esse aut parvum aut aliis maius esse aut nihilo sibi maius quam aliis aut incommodum sibi maius quam commodum dicet, ut nequaquam fuerit illius commodi, quod expetitum dicatur, magnitudo aut cum eo incommodo, quod acciderit, aut cum illo periculo, quod subeatur, comparanda;
2.27Bu yerlerin hepsi, zarardan kaçınma söz konusu olduğunda da benzer şekilde işlenecektir. Davacı, sanığın, yanlış bir kanaate kapılmış olsa bile, kendisine çıkar gibi görünen şeyin peşine düştüğünü ya da zarar sandığı şeyden kaçtığını söylerse, savunucu şunu göstermelidir: hiç kimse böyle bir konuda gerçeği bilemeyecek kadar akılsız değildir. Bu kabul edilse bile şu kabul edilmeyecektir: sanık durumun gerçekte ne olduğundan hiç şüphe etmemiş ve yanlış olanı hiç tereddüt etmeden doğru diye benimsemiştir. Çünkü şüphe ettiyse, belirsiz bir umuda kapılıp kendini kesin bir tehlikeye atması son derece delice bir şey olurdu.
qui omnes loci similiter in incommodi quoque vitatione tractabuntur. sin accusator dixerit eum id esse secutum, quod ei visum sit commodum, aut id fugisse, quod putarit esse incommodum, quamquam in falsa fuerit opinione, demonstrandum erit defensori neminem tantae esse stultitiae, qui tali in re possit veritatem ignorare. quodsi hoc concedatur, illud non concessum iri: ne dubitasse quidem, quid eius iuris esset, et id, quod falsum fuerit, sine ulla dubitatione pro vero probasse; quia si dubitarit, summae fuisse amentiae dubia spe inpulsum certum in periculum se committere.
2.28Davacı kabahati başkalarının üzerinden kaldırırken savunucunun yerlerini nasıl kullanırsa, sanık da suçu kendi üzerinden başkalarına aktarmak istediğinde davacıya verilen yerleri öyle kullanacaktır.
Kişiden tahmin ise, kişilere ait olan ve hepsini birinci kitapta açıkladığımız şeyler özenle incelenirse çıkarılacaktır. Çünkü addan da bazen bir şüphe doğar —ad dediğimizde lakabı da anlamak gerekir; zira söz konusu olan, insanın belli ve kendine has adıdır—: örneğin birinin, aceleci ve ani kararlar verdiği için Caldus (Ateşli) diye anıldığını söylersek;
quemadmodum autem accusator, cum ab aliis culpam demovebit, defensoris locis utetur, sic iis locis, qui accusatori dati sunt, utetur reus, cum in alios ab se crimen volet transferre. Ex persona autem coniectura capietur, si eae res, quae personis adtributae sunt, diligenter considerabuntur, quas omnes in primo libro exposuimus. nam et de nomine nonnumquam aliquid suspicionis nascitur—nomen autem cum dicimus, cognomen quoque intellegatur oportet; de hominis enim certo et proprio vocabulo agitur—, ut si dicamus idcirco aliquem Caldum vocari, quod temerario et repentino consilio sit;
2.29ya da Clodius, Caecilius ya da Mutius adını taşıdığı için tecrübesiz Yunanları kandırdığını söylersek. Tabiattan da epeyce şüphe çıkarılabilir. Çünkü tabiata ait şu şeylerin hepsi —erkek mi kadın mı olduğu, şu şehirden mi bu şehirden mi olduğu, ataları kimler olduğu, akrabaları kimler olduğu, yaşı, ruh yapısı, beden yapısı— bir tahmin yürütmeye yarayacaktır. Yaşayıştan da pek çok şüphe çıkarılır: nasıl, kimlerin yanında, kimler tarafından yetiştirilip eğitildiği, kimlerle yaşadığı, nasıl bir hayat sürdüğü,
aut si ea re hominibus Graecis inperitis verba dederit, quod Clodius aut Caecilius aut Mutius vocaretur. et de natura licet aliquantum ducere suspicionis. omnia enim haec, vir an mulier, huius an illius civitatis sit, quibus sit maioribus, quibus consanguineis, qua aetate, quo animo, quo corpore, quae naturae sunt adtributa, ad aliquam coniecturam faciendam pertinebunt. et ex victu multae trahuntur suspiciones, cum, quemadmodum et apud quos et a quibus educatus et eruditus sit, quaeritur, et quibuscum vivat, qua ratione vitae,
2.30ev hayatında hangi alışkanlıklarla yaşadığı araştırıldığında. Talihten de çoğu zaman delil doğar: köle mi hür mü, zengin mi yoksul mu, soylu mu sıradan biri mi, bahtlı mı bahtsız mı, sade bir vatandaş mı yoksa bir makam sahibi mi olduğu, olmuş olduğu ya da olacağı göz önüne alındığında; ya da talihe ait olduğu anlaşılan şeylerden herhangi biri araştırıldığında. Meleke ise ruhun ya da bedenin tam ve kalıcı bir olgunluğundan ibaret olduğuna göre —fazilet, ilim ve bunların zıtları bu cinstendir—, bu yerin de bir şüpheye yol açıp açmadığını, dava ortaya konduğunda işin kendisi gösterecektir. Geçici duruma gelince, onun açık bir tahmini beraberinde getirmesi olağandır: aşk, öfke, sıkıntı gibi; çünkü hem bunların gücü bilinir hem de bunlardan herhangi birinin ardından ne geldiğini anlamak kolaydır.
quo more domestico vivat. et ex fortuna saepe argumentatio nascitur, cum servus an liber, pecuniosus an pauper, nobilis an ignobilis, felix an infelix, privatus an in potestate sit aut fuerit aut futurus sit, consideratur; aut denique aliquid eorum quaeritur, quae fortunae esse adtributa intelleguntur. habitus autem quoniam in aliqua perfecta et constanti animi aut corporis absolutione consistit, quo in genere est virtus, scientia et quae contraria sunt, res ipsa causa posita docebit, ecquid hic quoque locus suspicionis ostendat. nam affectionis quidem ratio perspicuam solet prae se gerere coniecturam, ut amor, iracundia, molestia, propterea quod et ipsorum vis intellegitur et, quae res harum aliquam rem consequatur, facile est cognitu.
2.31Uğraş, ruhun büyük bir hazla bir şeye sürekli ve yoğun biçimde yönelip onunla meşgul olması olduğuna göre, davada işin kendisinin gerektirdiği delil ondan kolayca çıkarılacaktır. Aynı şekilde tasarıdan da bir şüphe çıkarılacaktır; çünkü tasarı, bir şeyi yapmak ya da yapmamak için düşünülüp bulunmuş bir yoldur. Yapılanlar, başa gelenler ve söylenenler ise kanıtlama kurallarında söylendiği gibi hepsi üç zamana ayrılır; bunların tahmini güçlendirmek için bir şüphe getirip getirmediğini görmek kolay olacaktır.
studium autem quod est adsidua et vehementer aliquam ad rem adplicata magna cum voluptate occupatio, facile ex eo ducetur argumentatio ea, quam res ipsa desiderabit in causa. item ex consilio sumetur aliquid suspicionis; nam consilium est aliquid faciendi non faciendive excogitata ratio. iam facta et casus et orationes, quae sunt omnia, ut in confirmationis praeceptis dictum est, in tria tempora distributa, facile erit videre, ecquid afferant ad confirmandam coniecturam suspicionis.
2.32Kişilere ait şeyler bunlardır. Davacı bunların hepsini bir araya toplayarak sanığın kişiliğini kötülemelidir. Çünkü suçlanan kişinin ruhu, böyle bir kabahatten uzak durmadığı izlenimini verecek ölçüde şüphe altına sokulmadıkça, fiilin sebebi pek sağlam olmaz. Bir insanın suç işlemesi için hiçbir sebep ortaya çıkmamışsa onun ruhunu kötülemek nasıl hiçbir işe yaramazsa, ruhunun ahlâken güzel olmayan hiçbir şeye yatkın olmadığı gösterildiğinde suç için bir sebebin bulunması da önemsiz kalır. Bu yüzden davacı, suçladığı kişinin hayatını önceki yaptıklarından hareketle kötülemeli ve daha önce benzer bir suçtan mahkûm olmuşsa bunu göstermelidir; bunu yapamazsa, daha önce benzer bir şüpheye düşmüşse onu göstermelidir. Hepsinden önemlisi, mümkünse, onun aynı türden bir sebeple harekete geçip benzer bir alanda, aynı büyüklükte, daha büyük ya da daha küçük bir işte suç işlediğini göstermelidir: örneğin paraya kanıp bu işi yaptığını söylediği birinin, herhangi bir işteki açgözlü bir davranışını gösterebilirse.
Ac personis quidem res hae sunt adtributae, ex quibus omnibus unum in locum coactis accusatoris erit inprobatione hominis uti. nam causa facti parum firmitudinis habet, nisi animus eius, qui insimulatur, in eam suspicionem adducitur, uti a tali culpa non videatur abhorruisse. ut enim animum alicuius inprobare nihil attinet, cum causa, quare peccaret, non intercessit, sic causam peccati intercedere leve est, si animus nulli minus honestae rationi affinis ostenditur. quare vitam eius, quem arguit, ex ante factis accusator inprobare debebit et ostendere, si quo in pari ante peccato convictus sit; si id non poterit, si quam in similem ante suspicionem venerit, ac maxime, si fieri poterit, simili quo in genere eiusdemmodi causa aliqua commotum peccasse aut in aeque magna re aut in maiore aut in minore, ut si qui, quem pecunia dicat inductum fecisse, possit demonstrare aliqua in re eius aliquod factum avarum.
2.33Aynı şekilde her davada, sanığın tabiatını, yaşayışını, uğraşını, talihini ya da kişilere ait öteki şeylerden birini, onu suça ittiğini söylediği sebeple birleştirmelidir. Aynı cinsten kabahatlere başvurma imkânı yoksa, farklı cinsten kabahatlerden de hareketle hasmının ruhunu kötülemelidir: Sanığın bu işi açgözlülükten yaptığını iddia ediyor ama onun açgözlü olduğunu gösteremiyorsan, başka kusurlara yatkın olduğunu anlatırsın ve bundan şu sonucu çıkarırsın: o işte alçaklık, hırs ya da küstahlık göstermiş birinin bu işte de suç işlemesine şaşmamak gerekir. Çünkü suçlanan kişinin şerefinden ve itibarından ne kadar eksiltilirse, bütün savunmanın imkânından da o kadar eksiltilmiş olur.
item in omni causa naturam aut victum aut studium aut fortunam aut aliquid eorum, quae personis adtributa sunt, ad eam causam, qua commotum peccasse dicet, adiungere atque ex dispari quoque genere culparum, si ex pari sumendi facultas non erit, inprobare animum adversarii oportebit: si avaritia inductum arguas fecisse et avarum eum, quem accuses, demonstrare non possis, aliis adfinem vitiis esse doceas, et ex ea re non esse mirandum, qui in illa re turpis aut cupidus aut petulans fuerit, hac quoque in re eum deliquisse. quantum enim de honestate et auctoritate eius, qui arguitur, detractum est, tantundem de facultate totius est defensionis deminutum.
2.34Sanığın daha önce herhangi bir kusur işlediği gösterilemezse, yargıçları adamın eski şöhretinin işle hiçbir ilgisi olmadığına inandırmaya çağıran şu yere başvurulacaktır: Sanık önceden kusurlarını gizlemiştir, şimdi ise suçüstü yakalanmıştır. Bu yüzden bu işe onun önceki hayatından bakılmamalı, tersine önceki hayatı bu işin ışığında kötü görülmelidir. Ayrıca daha önce ya suç işleme gücü ya da sebebi olmamıştır. Bunlar da söylenemezse, en son şu söylenmelidir: şimdi ilk kez suç işlemesi şaşırtıcı değildir, çünkü suç işlemek isteyen herkes zorunlu olarak bir gün ilk kez suç işler. Önceki hayatı bilinmiyorsa bu yer atlanmalı, neden atlandığı gösterilmeli ve suçlama hemen delillerle güçlendirilmelidir.
si nulli affinis poterit vitio reus ante admisso demonstrari, locus inducetur ille, per quem hortandi iudices erunt, ut veterem famam hominis nihil ad rem putent pertinere. nam eum ante celasse, nunc manifesto teneri; quare non oportere hanc rem ex superiore vita spectari, sed superiorem vitam ex hac re inprobari, et aut potestatem ante peccandi non fuisse aut causam; aut, si haec dici non poterunt, dicendum erit illud extremum, non esse mirum, si nunc primum deliquerit: nam necesse esse eum, qui velit peccare, aliquando primum delinquere. sin vita ante acta ignorabitur, hoc loco praeterito et, cur praetereatur, demonstrato argumentis accusationem statim confirmare oportebit.
2.35Savunucu ise önce, eğer elinden gelirse, suçlanan kişinin hayatının son derece şerefli olduğunu göstermelidir. Bunu, onun herkesçe bilinen ve herkesin yerine getirdiği bazı vazifelerini göstererek yapacaktır: anne babaya, akrabalara, dostlara, hısımlara, yakınlara karşı vazifeler gibi. Daha seyrek ve seçkin vazifeleri de gösterecektir: Hiçbir zorunluluk yokken, büyük bir emekle ya da tehlikeyle, yahut ikisiyle birden, vazife uğruna devlet için, anne babası için ya da az önce saydığımız kişilerden biri için bir şey yaptığını söyleyebilirse. Son olarak, hiçbir suç işlemediğini, hiçbir arzuya kapılıp vazifesinden ayrılmadığını söyleyecektir. Ceza görmeden şerefsizce bir şey yapma gücü olduğu hâlde bunu yapma iradesi taşımadığı gösterilirse, bu daha da inandırıcı olur.
Defensor autem primum, si poterit, debebit vitam eius, qui insimulabitur, quam honestissimam demonstrare. id faciet, si ostendet aliqua eius nota et communia officia; quod genus in parentes, cognatos, amicos, affines, necessarios; etiam quae magis rara et eximia sunt, si ab eo cum magno aliquid labore aut periculo aut utraque re, cum necesse non esset, officii causa aut in rem publicam aut in parentes aut in aliquos eorum, qui modo expositi sunt, factum esse dicet; denique si nihil deliquisse, nulla cupiditate inpeditum ab officio recessisse. quod eo confirmatius erit, si, cum potestas inpune aliquid faciendi minus honeste fuisse dicetur, voluntas a faciendo demonstrabitur afuisse.
2.36Bu türden savunma, sanığın tam da suçlandığı alanda önceden lekesiz olduğu gösterilirse daha da sağlam olacaktır: örneğin açgözlülükten bu işi yaptığı ileri sürülüyorsa, bütün hayatı boyunca paraya hiç düşkün olmadığı anlatılırsa. Burada acındırmayla birleşmiş, büyük bir ağırlık taşıyan öfke uyandırmaya başvurulacaktır. Bu yolla şu gösterilecektir: Bütün hayatı boyunca ruhu kusurlardan son derece uzak kalmış biri için, gözü pek insanları dolandırıcılığa sürükleyen bir sebebin bu en temiz insanı bile suça itebildiğini düşünmek acıklı ve yakışıksızdır. Ya da şu gösterilecektir: Şerefle geçirilmiş bir hayatın böyle bir anda en çok işe yaramaması, hükmün, ne o an için uydurulabilen ne de hiçbir şekilde değiştirilebilen önceki hayata göre değil, istenildiği kadar yalan yere uydurulabilen ani bir iftiraya göre verilmesi haksızlıktır ve en iyi insanlar için en yıkıcı şeydir.
hoc autem ipsum genus erit eo firmius, si eo ipso in genere, quo arguetur, integer ante fuisse demonstrabitur: ut si, cum avaritiae causa fecisse arguatur, minime omni in vita pecuniae cupidus fuisse doceatur. hic illa magna cum gravitate inducetur indignatio, iuncta conquestioni, per quam miserum facinus esse et indignum demonstrabitur, cum animus in vita fuerit omni a vitiis remotissimus, eam causam putare, quae homines audaces in fraudem rapere soleat, castissimum quoque hominem ad peccandum potuisse inpellere; aut: iniquum esse et optimo cuique perniciosissimum non vitam honeste actam tali in tempore quam plurimum prodesse, sed subita ex criminatione, quae confingi quamvis false possit, non ex ante acta vita, quae neque ad tempus fingi neque ullo modo mutari possit, facere iudicium.
2.37Önceki hayatında bazı yüz kızartıcı şeyler varsa, ya bazılarının kıskançlığı, karalaması ya da yanlış kanaati yüzünden haksız yere bu kötü şöhrete düştüğü söylenecek; ya bunlar dikkatsizliğe, zorunluluğa, birinin kandırmasına, gençliğe ya da kötü niyet taşımayan bir ruh hâline bağlanacak; ya da bunların farklı cinsten kusurlar olduğu gösterilecektir; öyle ki ruhu bütünüyle lekesiz değilse de böyle bir kabahatten uzak görünsün. Ama hayatındaki yüz karası ya da kötü ün söz yoluyla hiçbir şekilde hafifletilemiyorsa, onun hayatının ve ahlâkının değil, suçlandığı suçun soruşturulduğunu söylemek gerekecektir; bu yüzden önceki yaptıkları bir yana bırakılıp önümüzdeki iş üzerinde durulmalıdır.
sin autem in ante acta vita aliquae turpitudines erunt: aut falso venisse in eam existimationem dicetur ex aliquorum invidia aut obtrectatione aut falsa opinione; aut inprudentiae, necessitudini, persuasioni, adulescentiae aut alicui non malitiosae animi affectioni attribuentur; aut dissimili in genere vitiorum , ut animus non omnino integer, sed ab tali culpa remotus esse videatur. at si nullo modo vitae turpitudo aut infamia leniri poterit oratione, negare oportebit de vita eius et de moribus quaeri, sed de eo crimine, quo de arguatur; quare ante factis omissis illud, quod instet, id agi oportere.
2.38Fiilin kendisinden ise, işin bütün yürütülüşü her yönden yoklanırsa şüpheler çıkarılacaktır. Bu şüphelerin bir kısmı yalnız işten, bir kısmı da kişilerle işten birlikte doğacaktır. İşlere ait şeyleri özenle incelersek işten şüphe çıkarabiliriz. Bunların bütün cinsleri ve cinslerin kısımlarının çoğu bu meseleye uyar görünüyor.
Ex facto autem ipso suspiciones ducentur, si totius administratio negotii ex omnibus partibus pertemptabitur; atque eae suspiciones partim ex negotio separatim, partim communiter ex personis atque ex negotio proficiscentur. ex negotio duci poterunt, si eas res, quae negotiis adtributae sunt, diligenter considerabimus. ex iis igitur in hanc constitutionem convenire videntur genera earum omnia, partes generum pleraeque.
2.39Demek ki önce, işin kendisiyle iç içe olan, yani ondan ayrılamayan şeylerin neler olduğuna bakmak gerekecektir. Bu noktada şunları özenle incelemek yeterlidir: işten önce ne yapıldı da işi gerçekleştirme umudu doğmuş ve onu yapma imkânı aranmış görünüyor; işin yapılışı sırasında ne yapıldı; ardından ne geldi. Sonra işin yapılışının kendisi ele alınmalıdır; işlere ait şeylerin bu cinsini ikinci sırada açıklamıştık.
Videre igitur primum oportebit, quae sint continentia cum ipso negotio, hoc est, quae ab re separari non possint. quo in loco satis erit diligenter considerasse, quid sit ante rem factum, ex quo spes perficiundi nata et faciundi facultas quaesita videatur; quid in ipsa re gerenda, quid postea consecutum sit. Deinde ipsius est negotii gestio pertractanda. nam hoc genus earum rerum, quae negotio sunt adtributae, secundo in loco nobis est expositum.
2.40Bu cinste yere, zamana, fırsata ve imkâna bakılacaktır; bunların her birinin gücü kanıtlama kurallarında özenle açıklandı. Bu yüzden, ya burada hatırlatmamış ya da aynı şeyleri yeniden söylemiş gibi görünmemek için, her birinde neye bakılması gerektiğini kısaca belirteceğiz. Yerde elverişlilik, zamanda süre, fırsatta işi yapmaya uygun düşen elverişli durum, imkânda ise bir şeyin daha kolay yapılmasını sağlayan ya da onlar olmadan hiç yapılamayacak şeylerin bolluğu ve elde bulunması göz önüne alınmalıdır.
hoc ergo in genere spectabitur locus, tempus, occasio, facultas; quorum unius cuiusque vis diligenter in confirmationis praeceptis explicata est. quare, ne aut hic non admonuisse aut ne eadem iterum dixisse videamur, breviter iniciemus, quid quaque in parte considerari oporteat. in loco igitur opportunitas, in tempore longinquitas, in occasione commoditas ad faciendum idonea, in facultate copia et potestas earum rerum, propter quas aliquid facilius fit aut quibus sine omnino confici non potest, consideranda est.
2.41Sonra işe bitişik olana bakılmalıdır; yani neyin daha büyük, neyin daha küçük, neyin aynı büyüklükte, neyin benzer olduğuna. Daha büyük, daha küçük, aynı büyüklükte ve benzer işlerin genellikle nasıl yapıldığı özenle incelenirse bunlardan bir tahmin çıkarılır. Bu cinste sonuca da bakmak gerekecektir; yani her şeyden genellikle ne çıktığı büyük bir dikkatle incelenmelidir: korku, sevinç, şaşkınlık, cüret gibi.
Deinde videndum est, quid adiunctum sit negotio, hoc est, quid maius, quid minus, quid aeque magnum sit, quid simile; ex quibus coniectura quaedam ducitur, si, quemadmodum res maiores, minores, aeque magnae, similes agi soleant, diligenter considerabitur. quo in genere eventus quoque videndus erit, hoc est, quid ex quaque re soleat evenire, magno opere considerandum est, ut metus, laetitia, titubatio, audacia.
2.42İşlere ait dediğimiz şeylerin dördüncü kısmı, işin ardından gelendir. Burada, yapılmış işin hemen ya da bir süre sonra ardından gelen şeyler araştırılır. Bu konuda şunlara bakacağız: bir âdet var mı, bir kanun var mı, bir anlaşma var mı; o işe dair bir ustalık, bir alışkanlık ya da bir tecrübe var mı; insanlar onu onaylıyor mu, yoksa ondan rahatsız mı oluyor. Bunlardan bazen bir şüphe çıkar.
Kişilere ve işlere ait niteliklerden birlikte çıkarılan başka şüpheler de vardır. Çünkü talihten, tabiattan, yaşayıştan, uğraştan, yapılanlardan, başa gelenlerden, söylenenlerden, tasarıdan ve ruhun ya da bedenin melekesinden çıkanların çoğu, bir şeyi inanılır ya da inanılmaz kılabilen ve fiile dair şüpheyle birleşen aynı noktalara dayanır.
Quarta autem pars rebus erat ex iis, quas negotiis dicebamus esse adtributas, consecutio. in ea quaeruntur ea, quae gestum negotium confestim aut intervallo consequuntur. in quo videbimus, ecqua consuetudo sit, ecqua lex, ecqua pactio, ecquod eius rei artificium aut usus aut exercitatio, hominum aut adprobatio aut offensio; ex quibus nonnumquam elicitur aliquid suspicionis. Sunt autem aliae suspiciones, quae communiter et ex negotiorum et ex personarum adtributionibus sumuntur. nam et ex fortuna et ex natura et ex victu, studio, factis, casu, orationibus, consilio et ex habitu animi aut corporis pleraque pertinent ad easdem res, quae rem credibilem aut incredibilem facere possunt et cum facti suspicione iunguntur.
2.43Bu meselede en çok şunları araştırmak gerekir: önce, işin yapılabilir olup olmadığı; sonra, başka biri tarafından yapılmış olabilir mi; sonra, daha önce söz ettiğimiz imkân; sonra, bu cinayetin, işleyeni zorunlu olarak pişman edecek, gizlenme umudu bırakmayan bir iş olup olmadığı; sonra da zorunluluk, yani işin yapılmasını ya da o şekilde yapılmasını zorunlu kılan bir durumun bulunup bulunmadığı. Bunların bir kısmı kişilere ait olan tasarıyla ilgilidir; ele aldığımız davada olduğu gibi: İşten önce: sanığın yolda öteki adama bu kadar sıcak bir şekilde yanaşması, sohbet açmak için bahane araması, onunla aynı hana inmesi, sonra birlikte yemek yemesi. İş sırasında: gece, uyku. İşten sonra: tek başına çıkıp gitmesi, o kadar yakınlaştığı adamı böyle umursamazca bırakması, kılıcının kanlı olması.
maxime enim quaerere oportet in hac constitutione, primum potueritne aliquid fieri; deinde ecquo ab alio potuerit; deinde facultas, de qua ante diximus; deinde utrum id facinus sit, quod paenitere fuerit necesse, quod spem celandi non haberet; deinde necessitudo, in qua necesse fuerit id aut fieri aut ita fieri, quaeritur. quorum pars ad consilium pertinet, quod personis adtributum est, ut in ea causa, quam exposuimus: ante rem, quod in itinere se tam familiariter adplicaverit, quod sermonis causam quaesierit, quod simul deverterit, deinde cenarit. in re nox, somnus. post rem, quod solus exierit, quod illum tam familiarem tam aequo animo reliquerit, quod cruentum gladium habuerit.
2.44Ayrıca işi yapmanın yolunun özenle düşünülüp tasarlanmış mı olduğuna, yoksa kimsenin bir suça bu kadar düşüncesizce girişmesinin akla yatkın olmayacağı kadar gelişigüzel mi olduğuna bakılır. Burada işin başka bir şekilde daha elverişli yapılıp yapılamayacağı ya da talihin onu düzenleyip düzenleyemeyeceği araştırılır. Çünkü para, araç ya da yardımcı yoksa çoğu zaman işi yapma imkânı da yokmuş gibi görünür. Böyle özenle dikkat edersek, işlere ait olanlarla kişilere ait olanların birbirine bağlı olduğunu anlarız.
Burada, önceki kısımlarda olduğu gibi, davacının ve savunucunun her birini nasıl işlemesi gerektiğini ayırt etmek ne kolaydır ne de gereklidir. Gerekli değildir, çünkü dava ortaya konunca, her şeyi burada bulacaklarını sanmayanlara hangi şeyin hangi tarafa uyduğunu işin kendisi öğretecektir;
rursum, utrum videatur diligenter ratio faciendi esse habita et excogitata, an ita temere, ut non veri simile sit quemquam tam temere ad maleficium accessisse. in quo quaeritur, num quo alio modo commodius potuerit fieri vel a fortuna administrari. nam saepe, si pecuniae, adiumenta, adiutores desint, facultas fuisse faciundi non videtur. hoc modo si diligenter attendamus, apta inter se esse intellegimus haec, quae negotiis, et illa, quae personis sunt adtributa. Hic non facile est neque necessarium est distinguere, ut in superioribus partibus, quo pacto quicque accusatorem et quomodo defensorem tractare oporteat. non est necessarium, propterea quod causa posita, quid in quamque conveniat, res ipsa docebit eos, qui non omnia hic se inventuros putabunt,
2.45yeter ki ortaya sıradan bir kavrayış koysunlar. Kolay değildir, çünkü hem bu kadar çok şey hakkında her iki taraf için her birini tek tek açıklamak sonsuz bir iştir, hem de bu şeyler davanın iki tarafına bazen şöyle, bazen böyle uyar. Bu yüzden açıkladığımız şeyleri göz önüne almak gerekecektir. Zihin, olup biten işe dair hem kendi anlatımını hem de hasmının anlatımını sık sık ve özenle ele alır, her parçanın taşıdığı şüpheyi ortaya çıkararak şunları incelerse buluşa daha kolay varır: Her şey niçin, hangi tasarıyla, hangi gerçekleştirme umuduyla yapıldı? Neden öyle değil de böyle? Neden onun değil de bunun eliyle? Neden hiç yardımcı olmadan, ya da neden bu yardımcıyla? Neden kimsenin haberi yok, ya da neden birinin haberi var, ya da neden bu kişinin? Neden bu, işten önce yapıldı? Neden bu, işin kendisi sırasında, neden bu, işten sonra yapıldı? Kasten mi yapıldı, yoksa işin kendisinin ardından kendiliğinden mi geldi? Anlatılanlar olayla ya da kendi içinde tutarlı mı? Bu, şunun mu yoksa onun mu alameti; yoksa hem şunun hem onun mu, daha çok da hangisinin? Yapılmaması gereken ne yapıldı, ya da yapılması gereken ne yapılmadı?
si modo quandam in commune mediocrem intellegentiam conferent; non facile autem, quod et infinitum est tot de rebus utramque in partem singillatim de una quaque explicare et alias aliter haec in utramque partem causae solent convenire. quare considerare haec, quae exposuimus, oportebit. facilius autem ad inventionem animus incidet, si gesti negotii et suam et adversarii narrationem saepe et diligenter pertractabit et, quod quaeque pars suspicionis habebit, eliciens considerabit, quare, quo consilio, qua spe perficiundi quicque factum sit; hoc cur modo potius quam illo; cur ab hoc potius quam ab illo; cur nullo adiutore aut cur hoc; cur nemo sit conscius aut cur sit aut cur hic sit; cur hoc ante factum sit; cur hoc in ipso negotio, cur hoc post negotium, an factum de industria an rem ipsam consecutum sit; constetne oratio aut cum re aut ipsa secum; hoc huiusne rei sit signum an illius, an et huius et illius et utrius potius; quid factum sit, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit.
2.46Zihin bu dikkatle bütün işin her yanını inceledikçe, daha önce sözünü ettiğimiz yerler de bir araya yığılmış olarak kendiliğinden ortaya çıkacaktır. O zaman kimi tek tek, kimi bir arada ele alınan yerlerden sağlam deliller doğar; bu delillerin bir kısmı inandırıcı olanın, bir kısmı zorunlu olanın türüne girer. Tahmine çoğu zaman sorgular, tanıklıklar ve söylentiler de eklenir. İki taraf da bütün bunları aynı kurallar yolunu izleyerek kendi davasının işine gelecek yöne çekmelidir. Çünkü şüpheleri sebepten, kişiden ve fiilden nasıl çıkarıyorsak, sorgudan, tanıklıktan ve herhangi bir söylentiden de aynı yolla çıkarmak gerekir.
cum animus hac intentione omnes totius negotii partes considerabit, tum illi ipsi in medium coacervati loci procedent, de quibus ante dictum est; et tum ex singulis, tum ex coniunctis argumenta certa nascentur, quorum argumentorum pars probabili, pars necessario in genere versabitur. accedunt autem saepe ad coniecturam quaestiones, testimonia, rumores, quae contra omnia uterque simili via praeceptorum torquere ad suae causae commodum debebit. nam et ex quaestione suspiciones et ex testimonio et ex rumore aliquo pari ratione ut ex causa et ex persona et ex facto duci oportebit.
2.47Bu yüzden bize kalırsa iki taraf da yanılıyor: hem bu tür şüphelerin sanata ihtiyacı olmadığını düşünenler, hem de bu tür için tahminin geneline dair olanlardan başka kurallar konması gerektiğini düşünenler. Çünkü her tahmin aynı yerlerden çıkarılır. Sorguda bir şey söyleyenin de, tanıklık edenin de, söylentinin kendisinin de sebebi ve doğruluğu aynı niteliklerden bulunur.
Her davada delillerin bir kısmı yalnız konuşulan davaya bağlıdır ve ondan öyle çıkarılmıştır ki ondan ayrılıp aynı cinsten bütün davalara pek uygun biçimde aktarılamaz. Bir kısmı ise daha yaygındır; ya aynı cinsten bütün davalara ya da çoğuna uyar.
Quare nobis et ii videntur errare, qui hoc genus suspicionum artificii non putant indigere, et ii, qui aliter hoc de genere ac de omni coniectura praecipiundum putant. omnis enim iisdem ex locis coniectura sumenda est. nam et eius, qui in quaestione aliquid dixerit, et eius, qui in testimonio, et ipsius rumoris causa et veritas ex iisdem adtributionibus reperietur. Omni autem in causa pars argumentorum est adiuncta ei causae solum, quae dicitur, et ex ipsa ita ducta, ut ab ea separatim in omnes eiusdem generis causas transferri non satis commode possit; pars autem est pervagatior et aut in omnes eiusdem generis aut in plerasque causas adcommodata.
2.48Birçok davaya aktarılabilen bu delillere ortak yer diyoruz. Ortak yer ya kesin bir şeyin büyütülmesini içerir —örneğin biri babasını öldürenin en ağır cezayı hak ettiğini göstermek isterse; bu yer ancak dava baştan sona anlatılıp kanıtlandıktan sonra kullanılmalıdır— ya da şüpheli bir şeyin büyütülmesini; bu ikincisi karşı taraf için de inandırıcı akıl yürütmelere imkân verir: şüphelere inanmak gerektiği, buna karşılık şüphelere inanmamak gerektiği gibi. Ortak yerlerin bir kısmı, daha önce sözünü ettiğimiz öfke uyandırma ya da acındırma yoluyla getirilir; bir kısmı ise iki taraf için de inandırıcı olan bir gerekçeyle.
haec ergo argumenta, quae transferri in multas causas possunt, locos communes nominamus. nam locus communis aut certae rei quandam continet amplificationem, ut si quis hoc velit ostendere, eum, qui parentem necarit, maximo supplicio esse dignum; quo loco nisi perorata causa non est utendum; aut dubiae, quae ex contrario quoque habeat probabiles rationes argumentandi, ut suspicionibus credi oportere, et contra, suspicionibus credi non oportere. ac pars locorum communium per indignationem aut per conquestionem inducitur, de quibus ante dictum est, pars per aliquam probabilem utraque ex parte rationem.
2.49Ortak yerler pek seyrek ve ancak bir nokta daha sağlam delillerle önceden kanıtlanmışken getirildiğinde konuşma en çok çeşitlenir ve parlar. Çünkü ortak bir şey söylemeye, davaya özgü bir yer özenle işlendikten sonra, dinleyicinin zihni geri kalanlar için tazelenmek istendiğinde ya da her şey söylendikten sonra harekete geçirilmek istendiğinde izin vardır. Hem tatlılığın hem ağırbaşlılığın en çok dayandığı bütün ifade süsleri, şeylerin ve düşüncelerin bulunmasında değer taşıyan her şey ortak yerlerde toplanır.
distinguitur autem oratio atque inlustratur maxime raro inducendis locis communibus et aliquo loco iam certioribus illis argumentis confirmato. nam tum conceditur commune quiddam dicere, cum diligenter aliqui proprius causae locus tractatus est et auditoris animus aut renovatur ad ea, quae restant, aut omnibus iam dictis exsuscitatur. omnia autem ornamenta elocutionis, in quibus et suavitatis et gravitatis plurimum consistit, et omnia, quae in inventione rerum et sententiarum aliquid habent dignitatis, in communes locos conferuntur.
2.50Bu yüzden ortak yerler, davaların çoğuna ortak olduğu gibi konuşmacıların çoğuna ortak değildir. Çünkü çok alıştırma yaparak kendine bol bir kelime ve düşünce dağarcığı edinmiş olanlardan başkası onları, tabiatlarının istediği gibi süslü ve ağırbaşlı biçimde işleyemez.
Ortak yerlerin bütün türü hakkında genel olarak söyleyeceklerimiz bu kadar olsun. Şimdi tahmin meselesine hangi ortak yerlerin düştüğünü açıklayacağız: şüphelere inanmak gerekir ve gerekmez; söylentilere inanmak gerekir ve gerekmez; tanıklara inanmak gerekir ve gerekmez; sorgulara inanmak gerekir ve gerekmez; kişinin geçmiş hayatına bakmak gerekir ve gerekmez; başka bir işte suç işlemiş olanın bu suçu da işlemesi onun işidir ve onun işi değildir; en çok sebebe bakmak gerekir ve gerekmez. Bunlar ve davaya özgü bir delilden doğacak bu türden başka ortak yerler, karşıt iki tarafa ayrılır.
quare non, ut causarum, sic oratorum quoque multorum communes loci sunt. nam nisi ab iis, qui multa in exercitatione magnam sibi verborum et sententiarum copiam conparaverint, tractari non poterunt ornate et graviter, quemadmodum natura ipsorum desiderat. Atque hoc sit nobis dictum communiter de omni genere locorum communium; nunc exponemus, in coniecturalem constitutionem qui loci communes incidere soleant: suspicionibus credi oportere et non oportere; rumoribus credi oportere et non oportere; testibus credi oportere et non oportere; quaestionibus credi oportere et non oportere; vitam ante actam spectari oportere et non oportere; eiusdem esse, qui in illa re peccarit, et hoc quoque admisisse et non esse eiusdem; causam maxime spectari oportere et non oportere. atque hi quidem et si qui eiusmodi ex proprio argumento communes loci nascentur, in contrarias partes diducuntur.
2.51Davacının ise kesin ortak yerleri vardır: biri fiilin vahşetini büyüttüğü, öbürü kötülere acımamak gerektiğini söylediği yerdir. Savunucununkiler de davacıların iftirasını öfkeyle gözler önüne serdiği ve acındırarak merhamet kazanmaya çalıştığı yerlerdir. Bunlar da öteki bütün ortak yerler de öteki kanıtlamaların çıkarıldığı kurallardan çıkarılır. Ama kanıtlamalar daha ince, daha titiz ve daha keskin; ortak yerler ise daha ağırbaşlı ve daha süslü, hem kelimeleri hem düşünceleri seçkin olarak işlenir. Çünkü kanıtlamalarda gaye, söylenenin doğru görünmesidir; ortak yerlerde de bunun öyle görünmesi gerekir, ama gaye büyütmedir.
Şimdi başka bir meseleye geçelim.
certus autem locus est accusatoris, per quem auget facti atrocitatem, et alter, per quem negat malorum misereri oportere: defensoris, per quem calumnia accusatorum cum indignatione ostenditur et per quem cum conquestione misericordia captatur. hi et ceteri loci omnes communes ex iisdem praeceptis sumuntur, quibus ceterae argumentationes; sed illae tenuius et subtilius et acutius tractantur, hi autem gravius et ornatius et cum verbis tum etiam sententiis excellentibus. in illis enim finis est, ut id, quod dicitur, verum esse videatur, in his, tametsi hoc quoque videri oportet, tamen finis est amplitudo. Nunc ad aliam constitutionem transeamus.
2.52Anlaşmazlık bir ad üzerine olduğunda, kelimenin anlamının sözle tarif edilmesi gerektiği için buna tarif meselesi denir. Bu türün örneği olarak şu dava önümüze konsun: İkinci Pön Savaşı'nda konsülken işleri kötü yöneten Gaius Flaminius, halk tribünü olduğu sırada senatonun isteğine rağmen ve bütün soyluların iradesine tamamen aykırı olarak, kargaşa çıkararak halkın önüne bir toprak kanunu getiriyordu. Halk meclisini toplamış konuşurken babası onu kürsüden indirip götürdü. Baba, devletin yüceliğine karşı suç işlemekle itham edilir. Suçlama şudur: "Bir halk tribününü kürsüden indirdiğin için devletin yüceliğini zedeledin." Suçlamanın reddi: "Yüceliği zedelemedim." Soru: Yüceliği zedeledi mi? Gerekçe: "Oğlum üzerinde sahip olduğum yetkiyi kullandım." Gerekçenin çürütülmesi: "Ama baba yetkisiyle, yani özel bir yetkiyle, tribünlük yetkisini, yani halkın yetkisini zayıflatan kişi yüceliği zedelemiş olur." Yargı noktası: Tribünlük yetkisine karşı baba yetkisini kullanan kişi yüceliği zedelemiş olur mu? Bütün kanıtlamalar bu yargı noktasına yöneltilmelidir.
Cum est nominis controversia, quia vis vocabuli definienda verbis est, constitutio definitiva dicitur. eius generis exemplo nobis posita sit haec causa: C. Flaminius, is qui consul rem male gessit bello Punico secundo, cum tribunus plebis esset, invito senatu et omnino contra voluntatem omnium optimatium per seditionem ad populum legem agrariam ferebat. hunc pater suus concilium plebis habentem de templo deduxit; arcessitur maiestatis. intentio est: maiestatem minuisti, quod tribunum plebis de templo deduxisti. depulsio est: non minui maiestatem. quaestio est: maiestatemne minuerit? ratio: in filium enim quam habebam potestatem, ea sum usus. rationis infirmatio: at enim, qui patria potestate, hoc est privata quadam, tribuniciam potestatem, hoc est populi potestatem, infirmat, minuit is maiestatem. iudicatio est: minuatne is maiestatem, qui in tribuniciam potestatem patria potestate utatur? ad hanc iudicationem argumentationes omnes afferre oportebit.
2.53Kimse bu davaya başka bir meselenin de düştüğünü görmediğimizi sanmasın: yalnız kurallarını vermemiz gereken kısmı ele alıyoruz. Bu kitapta bütün kısımlar açıklandığında, dikkatle bakan herkes her davada bütün meseleleri, onların kısımlarını ve —bunlara düşüyorsa— anlaşmazlıkları görecektir; çünkü hepsi için kural vereceğiz.
Davacının ilk yeri, anlamı soruşturulan adın kısa, açık ve insanların kanaatine uygun bir tarifidir; şöyle: "Yüceliği zedelemek, halkın ya da halkın yetki verdiği kişilerin itibarından, büyüklüğünden veya yetkisinden bir şey eksiltmektir." Böyle kısaca ortaya konan tarif daha fazla söz ve gerekçeyle desteklenmeli, şeyin tarif ettiğin gibi olduğu gösterilmelidir. Sonra tarif ettiğin şeye sanığın fiilini bağlamak gerekir: bir şeyin ne olduğunu —sözgelişi yüceliği zedelemenin ne olduğunu— gösterdiysen, buradan karşı tarafın yüceliği zedelediğini öğretmelisin. Bütün bu yeri de, fiilin vahşetinin, yakışıksızlığının ya da genel olarak kusurunun öfkeyle büyütüldüğü bir ortak yerle pekiştirmek gerekir.
Ac ne qui forte arbitretur nos non intellegere aliam quoque incidere constitutionem in hanc causam, eam nos partem solam sumimus, in quam praecepta nobis danda sunt. omnibus autem partibus hoc in libro explicatis quivis omni in causa, si diligenter adtendet, omnes videbit constitutiones et earum partes et controversias, si quae forte in eas incident; nam de omnibus praescribemus. Primus ergo accusatoris locus est eius nominis, cuius de vi quaeritur, brevis et aperta et ex opinione hominum definitio, hoc modo: Maiestatem minuere est de dignitate aut amplitudine aut potestate populi aut eorum, quibus populus potestatem dedit, aliquid derogare. hoc sic breviter expositum pluribus verbis est et rationibus confirmandum et ita esse, ut descripseris, ostendendum. postea ad id, quod definieris, factum eius, qui accusabitur, adiungere oportebit et ex eo, quod ostenderis esse, verbi causa maiestatem minuere, docere adversarium maiestatem minuisse et hunc totum locum communi loco confirmare, per quem ipsius facti atrocitas aut indignitas aut omnino culpa cum indignatione augeatur.
2.54Sonra karşı tarafın tarifi çürütülmelidir. Yanlış olduğu gösterilirse çürütülmüş olur. Bu da insanların kanaatinden çıkarılır: insanların yazarken ya da konuşurken bu kelimeyi alışkanlıkla nasıl ve hangi şeyler için kullandığına bakılır. Yine o tarifi kabul etmenin çirkin ya da zararlı olduğu ve kabul edilirse hangi sakıncaların doğacağı gösterilirse de çürütülür —bu da danışma konuşmasının kurallarında açıklayacağımız, ahlâken güzel olanın ve faydalı olanın kısımlarından çıkarılacaktır—; ayrıca karşı tarafın tarifini kendi tarifimizle karşılaştırır, bizimkinin doğru, ahlâken güzel ve faydalı, onlarınkinin ise bunun tersi olduğunu gösterirsek de çürütülür.
post erit infirmanda adversariorum descriptio. ea autem infirmabitur, si falsa demonstrabitur. hoc ex opinione hominum sumetur, cum, quemadmodum et quibus in rebus homines in consuetudine scribendi aut sermocinandi eo verbo uti soleant, considerabitur. item infirmabitur, si turpis aut inutilis esse eius descriptionis adprobatio et, quae incommoda consecutura sint eo concesso, ostendetur—id autem ex honestatis et ex utilitatis partibus sumetur, de quibus in deliberationis praeceptis exponemus—et si cum definitione nostra adversariorum definitionem conferemus et nostram veram, honestam, utilem esse demonstrabimus, illorum contra.
2.55Tarifimizi destekleyecek benzer durumları da daha büyük, daha küçük ya da eşit önemdeki işlerde arayacağız. Tarif edilmesi gereken birden çok şey varsa —örneğin özel bir evden kutsal kapları çalan kişinin hırsız mı yoksa tapınak soyguncusu mu olduğu soruşturulursa— birden çok tarif kullanmak, sonra davayı benzer bir yolla işlemek gerekecektir. Ortak yer ise şu kişinin kötülüğüne karşıdır: yalnız şeyler üzerinde değil kelimeler üzerinde de söz sahibi olmaya kalkarak hem istediğini yapar, hem de yaptığına istediği adı verir.
Savunucunun ilk yeri de yine adın kısa, açık ve insanların kanaatine uygun bir tarifidir; şöyle: "Yüceliği zedelemek, yetkin olmadığı hâlde devlete ait bir işi yürütmektir." Sonra bu tarifin desteklenmesi, ardından kendi fiilinin bu tariften ayrılması gelir.
quaeremus autem res aut maiore aut minore aut pari in negotio similes, ex quibus affirmetur nostra descriptio. iam si res plures erunt definiendae: ut, si quaeratur, fur sit an sacrilegus, qui vasa ex privato sacra subripuerit, erit utendum pluribus definitionibus; deinde simili ratione causa tractanda. Locus autem communis in eius malitiam, qui non modo rerum, verum etiam verborum potestatem sibi arrogare conatus et faciat, quod velit, et id, quod fecerit, quo velit nomine appellet. Deinde defensoris primus locus est item nominis brevis et aperta et ex opinione hominum descriptio, hoc modo: Maiestatem minuere est aliquid de re publica, cum potestatem non habeas, administrare. deinde huius confirmatio ; postea sui facti ab illa definitione separatio.
2.56Sonra fiilin faydasını ya da ahlâkî güzelliğini büyüten ortak yer gelir. Ardından karşı tarafın tarifi eleştirilir; bu eleştiri de davacıya önerdiğimiz yerlerin hepsinden kurulur. Geri kalanlar da, ortak yer dışında, aynı sırayla getirilir. Savunucunun ortak yeri ise, davacının sanığı tehlikeye düşürmek için yalnız şeyleri çarpıtmakla kalmayıp kelimeleri de değiştirmeye çalışmasına öfkelendiği yer olacaktır. Çünkü davacıların iftirasını göstermek, merhamet kazanmak, fiile karşı öfke uyandırmak ya da merhametten caydırmak için başvurulan o ortak yerler davanın cinsinden değil, tehlikenin büyüklüğünden çıkar. Bu yüzden her davaya değil, her dava cinsine düşerler. Bunlardan tahmin meselesinde söz ettik; dava gerektirdiğinde de onlara başvuracağız.
deinde locus communis, per quem facti utilitas aut honestas adaugetur. deinde sequitur adversariorum definitionis reprehensio, quae iisdem ex locis omnibus, quos accusatori praescripsimus, conficitur; et cetera post eadem praeter communem locum inducentur. Locus autem communis erit defensoris is, per quem indignabitur accusatorem sui periculi causa non res solum convertere, verum etiam verba commutare conari. nam illi quidem communes loci, aut qui calumniae accusatorum demonstrandae aut misericordiae captandae aut facti indignandi aut a misericordia deterrendi causa sumuntur, ex periculi magnitudine, non ex causae genere ducuntur. quare non in omnem causam, sed in omne causae genus incidunt. eorum mentionem in coniecturali constitutione fecimus, inductione autem, cum causa postulabit, utemur.
2.57Gereken kişi dava açmadığı için ya da dava gereken kişiye karşı, gereken mahkeme önünde, gereken kanuna, gereken cezaya, gereken suçlamaya göre, gereken zamanda açılmadığı için davanın bir aktarmaya ya da değiştirmeye ihtiyacı varmış gibi göründüğünde, buna aktarma meselesi denir. Aktarmanın türlerini tek tek ele alsaydık pek çok örneğe ihtiyacımız olurdu; ama kuralların mantığı benzer olduğundan örnek çokluğundan vazgeçmek gerekir. Bizim usulümüzde aktarmalar birçok sebepten seyrek karşımıza çıkar. Çünkü pretorun istisna kayıtlarıyla (exceptio) birçok dava daha baştan dışarıda kalır; medenî hukukumuz da gerektiği gibi dava açmayanın davayı kaybetmesini öngörecek biçimde kurulmuştur.
Cum autem actio translationis aut commutationis indigere videtur, quod non aut is agit, quem oportet, aut cum eo, quicum oportet, aut apud quos, qua lege, qua poena, quo crimine, quo tempore oportet, constitutio translativa appellatur. eius nobis exempla permulta opus sint, si singula translationum genera quaeramus; sed quia ratio praeceptorum similis est, exemplorum multitudine supersedendum est. atque in nostra quidem consuetudine multis de causis fit, ut rarius incidant translationes. nam et praetoris exceptionibus multae excluduntur actiones et ita ius civile habemus constitutum, ut causa cadat is, qui non quemadmodum oportet egerit.
2.58Bu yüzden aktarmalar çoğunlukla pretorun huzurundaki ön safhada yer alır. Çünkü istisna kayıtları orada istenir, dava açma izni orada verilir ve özel davaların bütün formülü orada kurulur. Mahkemelerin kendisinde ise daha seyrek ortaya çıkarlar; çıktıklarında da kendi başlarına pek sağlam değildirler, başka bir mesele eklenerek desteklenirler. Örneğin bir davada biri zehirlemekle suçlanmış ve suçlamaya ana baba katli de yazıldığı için dava sıra dışı olarak kabul edilmişti; suçlamada başka birtakım suçlar tanıklarla ve delillerle kanıtlanmış, ana baba katline ise yalnızca değinilmişti. Böyle bir durumda savunucu tam bu noktada uzun uzun durmalıdır: Ana babanın öldürülmesi hakkında hiçbir şey gösterilmediğine göre, sanığa ana baba katillerine verilen cezayı vermek yakışıksız bir haksızlık olur; oysa sanık mahkûm edilirse bu zorunlu olarak olacaktır, çünkü suçlamaya bu da yazılmış ve dava bu yüzden sıra dışı olarak kabul edilmiştir.
quare in iure plerumque versantur. ibi enim et exceptiones postulantur et agendi potestas datur et omnis conceptio privatorum iudiciorum constituitur. in ipsis autem iudiciis rarius incidunt et tamen, si quando incidunt, eiusmodi sunt, ut per se minus habeant firmitudinis, confirmentur autem assumpta alia aliqua constitutione: ut in quodam iudicio, cum veneficii cuiusdam nomen esset delatum et, quia parricidii causa subscripta esset, extra ordinem esset acceptum, in accusatione autem alia quaedam crimina testibus et argumentis confirmarentur, parricidii autem mentio solum facta esset, defensor in hoc ipso multum oportet et diu consistat: cum de nece parentis nihil demonstratum esset, indignum facinus esse ea poena afficere reum, qua parricidae afficiuntur; id autem, si damnaretur, fieri necesse esse, quoniam et id causae subscriptum et ea re nomen extra ordinem sit acceptum.
2.59O hâlde sanığa bu cezanın verilmemesi gerekiyorsa mahkûm edilmemesi de gerekir, çünkü mahkûmiyetin ardından zorunlu olarak bu ceza gelir. Burada savunucu, aktarma türünden bir ceza değişikliği isteyerek bütün suçlamayı zayıflatacaktır. Bununla birlikte öteki suçları da tahmin meselesiyle savunarak aktarmayı pekiştirecektir.
Davanın kendisinde yer alan bir aktarmaya şöyle bir örnek verelim: Bazı kişiler zor kullanmak için silahlı olarak gelmiş, karşılarında da silahlı adamlar hazır bulunmuştu. Silahlılardan biri, direnen bir Roma şövalyesinin elini kılıçla kesti. Eli kesilen, haksız saldırıya uğradığı için dava açar. Dava açılan kişi ise pretordan şu istisna kaydını ister:
"Ölüm cezası gerektiren bir davada sanık hakkında önceden hüküm verilmesine yol açmamak kaydıyla."
ea igitur poena si affici reum non oporteat, damnari quoque non oportere, quoniam ea poena damnationem necessario consequatur. hic defensor poenae commutationem ex translativo genere inducendo totam infirmabit accusationem. verumtamen ceteris quoque criminibus defendendis coniecturali constitutione translationem confirmabit. Exemplum autem translationis in causa positum nobis sit huiusmodi: cum ad vim faciendam quidam armati venissent, armati contra praesto fuerunt et cuidam equiti Romano quidam ex armatis resistenti gladio manum praecidit. agit is, cui manus praecisa est, iniuriarum. postulat is, quicum agitur, a praetore exceptionem: extra quam in reum capitis praeiudicium fiat.
2.60Burada dava açan, kayıtsız şartsız bir dava ister; dava açılan ise istisna kaydının eklenmesi gerektiğini söyler. Soru: İstisna kaydı konmalı mı, konmamalı mı? Gerekçe: "Hakemler önünde görülen bir davada, katiller mahkemesinde soruşturulan bir suç hakkında önceden hüküm verilmemelidir." Gerekçenin çürütülmesi: "Bu haksız saldırılar öyle ağırdır ki onlar hakkında hemen hüküm verilmemesi yakışıksız olur." Yargı noktası: Haksız saldırının ağırlığı, onun hakkında hüküm verilirken, kendisi için ayrı bir mahkeme kurulmuş daha büyük bir suç hakkında önceden hüküm verilmesi için yeterli bir sebep midir? Örnek bu kadar. Her davada ise iki taraf da şunu soruşturmalıdır: Bu konuda kimin tarafından, kimler eliyle, nasıl ve ne zaman dava açılması, hüküm verilmesi ya da karar alınması uygun düşer?
hic is, qui agit, iudicium purum postulat; ille, quicum agitur, exceptionem addi ait oportere. quaestio est: excipiundum sit an non. ratio: non enim oportet in recuperatorio iudicio eius maleficii, de quo inter sicarios quaeritur, praeiudicium fieri. infirmatio rationis: eiusmodi sunt iniuriae, ut de iis indignum sit non primo quoque tempore iudicari. iudicatio: atrocitas iniuriarum satisne causae sit, quare, dum de ea iudicatur, de aliquo maiore maleficio, de quo iudicium conparatum sit, praeiudicetur? atque exemplum quidem hoc est. in omni autem causa ab utroque quaeri oportebit, a quo et per quos et quo modo et quo tempore aut agi aut iudicari aut quid statui de ea re conveniat.
2.61Bunu, ileride söz edeceğimiz hukukun kısımlarından çıkarmak, benzer durumlarda ne yapılageldiğini düşünmek ve şuna bakmak gerekecektir: Dava ya da yargılama kötü niyetle, bir şey yapılıp başka bir şey gösterilmek için mi böyle kurulmuştur? Aptallıktan mı? Başka türlü yapılamadığı için zorunluluktan mı? Böyle dava açmaya fırsat çıktığı için mi? Yoksa iş, bunların hiçbiri olmaksızın doğru biçimde mi yürütülmektedir? Aktarmayı getirene karşı ortak yer şudur: davasına güvenmediği için yargılamadan ve cezadan kaçmaktadır. Aktarmadan yana ortak yer ise şudur: işler gerektiği gibi yürütülüp mahkemeye gelmezse, yani dava ya gerekmeyen kişiye karşı ya da başka bir cezayla, başka bir suçlamayla, başka bir zamanda açılırsa her şey karmakarışık olur; bu tutum bütün mahkemelerin düzenini bozmaya varır.
Kısımları olmayan bu üç mesele işte böyle işlenecektir. Şimdi cins meselesini ve kısımlarını inceleyelim.
id ex partibus iuris, de quibus post dicendum est, sumi oportebit et ratiocinari, quid in similibus rebus fieri soleat, et videre, utrum malitia aliud agatur, aliud simuletur, an stultitia, an necessitudine, quod alio modo agere non possit, an occasione agendi sic sit iudicium aut actio constituta, an recte sine ulla re eiusmodi res agatur. Locus autem communis contra eum, qui translationem inducet: fugere iudicium ac poenam, quia causae diffidat. a translatione autem: omnium fore perturbationem, si non ita res agantur et in iudicium veniant, quo pacto oporteat; hoc est, si aut cum eo agatur, quocum non oporteat, aut alia poena, alio crimine, alio tempore; atque hanc rationem ad perturbationem iudiciorum omnium pertinere. Tres igitur haec constitutiones, quae partes non habent, ad hunc modum tractabuntur. nunc generalem constitutionem et partes eius consideremus.
2.62Hem fiil hem fiilin adı kabul edildiğinde ve davanın açılışına dair hiçbir anlaşmazlık ortaya atılmadan işin kendisinin anlamı, tabiatı ve cinsi soruşturulduğunda, buna cins meselesi diyoruz. Bunun iki ana kısmı olduğunu düşündüğümüzü söylemiştik: muamele meselesi ve hukuk meselesi.
Muamele meselesi, medenî hukuka ilişkin anlaşmazlığı işin kendisinin içinde iç içe taşıyandır. Şöyle bir örnek verelim: Biri, vesayet altındaki oğlunu mirasçı tayin etti; çocuk ise rüşdüne ermeden öldü. Çocuğa kalan miras konusunda, çocuğun babasının ikinci mirasçıları ile çocuğun baba tarafından akrabaları arasında anlaşmazlık çıkar. Mal ikinci mirasçıların elindedir. Akrabaların talebi şudur: "Bu mal bizimdir, çünkü akrabası olduğumuz kişi onun hakkında vasiyette bulunmadı." Talebin reddi: "Hayır, bizimdir, çünkü babanın vasiyetnamesiyle mirasçıyız." Soru: Mal hangisinindir? Gerekçe: "Baba hem kendisi hem de oğlu için, oğlu vesayet altında kaldıkça geçerli olacak bir vasiyetname yazdı. Bu yüzden oğula ait olanlar babanın vasiyetnamesiyle zorunlu olarak bizim olur." Gerekçenin çürütülmesi: "Hayır, baba vasiyetnameyi yalnız kendisi için yazdı ve ikinci mirasçının oğluna değil, kendisine mirasçı olmasını buyurdu. Bu yüzden kendi malı dışında hiçbir şey onun vasiyetnamesiyle sizin olamaz." Yargı noktası: Biri vesayet altındaki oğlunun malı hakkında vasiyette bulunabilir mi; yoksa ikinci mirasçılar aile reisinin kendisinin mirasçılarıdır da vesayet altındaki oğlunun mirasçıları değil midir?
Cum et facto et facti nomine concesso neque ulla actionis inlata controversia vis et natura et genus ipsius negotii quaeritur, constitutionem generalem appellamus. huius primas esse partes duas nobis videri diximus, negotialem et iuridicialem. Negotialis est, quae in ipso negotio iuris civilis habet implicatam controversiam. ea est huiusmodi: quidam pupillum heredem fecit; pupillus autem ante mortuus est, quam in suam tutelam venit. de hereditate ea, quae pupillo venit, inter eos, qui patris pupilli heredes secundi sunt, et inter adgnatos pupilli controversia est. possessio heredum secundorum est. intentio est adgnatorum: nostra pecunia est, de qua is, cuius adgnati sumus, testatus non est. depulsio est: immo nostra, qui heredes testamento patris sumus. quaestio est: utrorum sit? ratio: pater enim et sibi et filio testamentum scripsit, dum is pupillus esset. quare, quae filii fuerunt, testamento patris nostra fiant necesse est. infirmatio rationis: immo pater sibi scripsit et secundum heredem non filio, sed sibi iussit esse. quare, praeterquam quod ipsius fuit, testamento illius vestrum esse non potest. iudicatio: possitne quisquam de filii pupilli re testari; an heredes secundi ipsius patrisfamilias, non filii quoque eius pupilli heredes sint?
2.63Birçok şeyle ilgili olduğu için, ya hiç söylenmesin ya da her yerde tekrarlanmasın diye, şunu burada hatırlatmak yersiz olmaz: Bazı davalar tek bir basit mesele içinde birden çok gerekçe taşır. Bu, yapılan ya da savunulan şey birçok sebepten doğru veya inandırıcı görünebildiğinde olur; tam bu davada olduğu gibi. Diyelim ki mirasçılar şu gerekçeyi ileri sürüyor: "Bir tek malın farklı sebeplerle birden çok mirasçısı olamaz; aynı malın birinin vasiyetnameyle, öbürünün kanunla mirasçısı olduğu hiç görülmemiştir."
Atque hoc non alienum est, quod ad multa pertineat, ne aut nusquam aut usquequaque dicatur, hic admonere. sunt causae, quae plures habent rationes in simplici constitutione; quod fit, cum id, quod factum est aut quod defenditur, pluribus de causis rectum aut probabile videri potest, ut in hac ipsa causa. subponatur enim ab heredibus haec ratio: unius enim pecuniae plures dissimilibus de causis heredes esse non possunt, nec umquam factum est, ut eiusdem pecuniae alius testamento, alius lege heres esset,
2.64Bunun çürütülmesi şu olacaktır: "Burada tek bir mal yoktur. Çünkü bir kısmı çocuğa sonradan gelmiş ve artık onun olmuş maldır; çocuğa bir şey olursa diye o vasiyetnamede bu mala kimse mirasçı yazılmamıştı. Öbür kısım hakkında ise babanın iradesi, kendisi ölmüş olsa da, hâlâ en çok geçerliydi; bu irade de çocuk ölünce malı babanın kendi mirasçılarına bırakıyordu." Yargı noktası şudur: Tek bir mal mı vardı? Ya da karşı taraf şu çürütmeye başvurursa: "Aynı malın farklı sebeplerle birden çok mirasçısı olabilir ve anlaşmazlık da tam bunun üzerinedir", o zaman şu yargı noktası doğar: Aynı malın farklı yollardan birden çok mirasçısı olabilir mi? Böylece tek bir mesele içinde gerekçelerin, gerekçe çürütmelerinin ve bu yüzden yargı noktalarının nasıl çoğaldığı anlaşılmış oldu.
infirmatio haec erit: non est una pecunia, propterea quod altera pupilli iam erat adventicia, cuius heres non illo in testamento quisquam scriptus erat, si quid pupillo accidisset; et de altera patris etiamnunc mortui voluntas plurimum valebat, quae iam mortuo pupillo suis heredibus concedebat. iudicatio est: unane pecunia fuerit; aut, si hac erunt usi infirmatione: posse plures esse unius heredes pecuniae dissimilibus de causis et de eo ipso esse controversiam, iudicatio nascitur: possintne eiusdem pecuniae plures dissimilibus generibus heredes esse? ergo una in constitutione intellectum est, quomodo et rationes et rationum infirmationes et propterea iudicationes plures fiant.
2.65Şimdi bu türün kurallarına bakalım. İki taraf da, ya da daha çok taraf çekişiyorsa hepsi, hukukun hangi şeylerden oluştuğunu göz önünde tutmalıdır. Hukukun başlangıcı tabiattan çıkmış görünür. Bazı şeyler ise fayda hesabıyla —bu fayda bizim için açık da olabilir, kapalı da— âdet hâline gelmiştir. Sonra âdetin onayladığı ya da faydalı görünen bazı şeyler kanunlarla pekiştirilmiştir. Tabiat hukuku, bize kanaatin değil, doğuştan gelen bir gücün kazandırdığı şeydir: dindarlık, bağlılık, şükran, öç alma, hürmet ve doğruluk gibi.
Nunc huius generis praecepta videamus. utrisque aut etiam omnibus, si plures ambigent, ius ex quibus rebus constet, considerandum est. initium ergo eius ab natura ductum videtur; quaedam autem ex utilitatis ratione aut perspicua nobis aut obscura in consuetudinem venisse; post autem adprobata quaedam a consuetudine aut vero utilia visa legibus esse firmata; ac naturae quidem ius esse, quod nobis non opinio, sed quaedam innata vis adferat, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, observantiam, veritatem.
2.66Dindarlık, tanrılardan korkmaya ve onlara ibadet etmeye dayanan şeye denir. Bağlılık, vatana, ana babaya ya da kan bağıyla bağlı olduğumuz başka kişilere karşı vazifeyi korumayı öğütleyendir. Şükran, iyiliklerin, gösterilen itibarın ve dostlukların hatırasını tutmakta ve karşılığını vermekte özeni sürdürendir. Öç alma, zoru ve hakareti kendimizden ve bize aziz olması gereken yakınlarımızdan, ya savunarak ya da öcünü alarak uzaklaştırdığımız ve suçları cezalandırdığımız şeydir. Hürmet, yaşça, bilgelikçe, mevkice ya da başka bir itibarla bizden önde olanlara saygı gösterip onları yücelttiğimiz şeydir. Doğruluk, ileri sürdüğümüz şeyin şimdi, geçmişte ya da gelecekte başka türlü olmaması için özen gösterdiğimiz şeydir.
religionem eam, quae in metu et caerimonia deorum sit, appellant; pietatem, quae erga patriam aut parentes aut alios sanguine coniunctos officium conservare moneat; gratiam, quae in memoria et remuneratione officiorum et honoris et amicitiarum observantiam teneat; vindicationem, per quam vim et contumeliam defendendo aut ulciscendo propulsamus a nobis et nostris, qui nobis cari esse debent, et per quam peccata punimur; observantiam, per quam aetate aut sapientia aut honore aut aliqua dignitate antecedentes veremur et colimus; veritatem, per quam damus operam, ne quid aliter, quam confirmaverimus, fiat aut factum aut futurum sit.
2.67Bu tür bir anlaşmazlıkta tabiat hukukları pek başlı başına aranmaz; çünkü medenî hukukun alanına girmezler ve sıradan insanların anlayışına daha uzaktırlar. Ama bir benzerlik kurmak ya da konuyu büyütmek için sık sık konuşmaya getirilmeleri gerekir. Âdet hukuku ise herkesin iradesiyle, kanun olmaksızın, zamanın onayladığı şey sayılır. Bunun içinde bazı haklar eskilikleri sayesinde artık kesinleşmiştir; pek çok başka şeyle birlikte pretorların fermanlarında ilan etmeyi âdet edindiği hükümlerin çok büyük kısmı da bu türe girer. Bazı hukuk türleri ise artık âdetle kesinleşmiştir:
ac naturae quidem iura minus ipsa quaeruntur ad hanc controversiam, quod neque in hoc civili iure versantur et a vulgari intellegentia remotiora sunt; ad similitudinem vero aliquam aut ad rem amplificandam saepe sunt inferenda. consuetudine autem ius esse putatur id, quod voluntate omnium sine lege vetustas comprobarit. In ea autem quaedam sunt iura ipsa iam certa propter vetustatem. quo in genere et alia sunt multa et eorum multo maxima pars, quae praetores edicere consuerunt. quaedam autem genera iuris iam certa consuetudine facta sunt;
2.68Anlaşma, eşitlik ve yargı kararı bunlardandır. Anlaşma, aralarında uzlaşanlar arasında öyle adil sayılan şeydir ki hukuken yerine getirilmesi gerektiği söylenir. Eşitlik, herkese karşı aynı ölçüde işleyendir. Yargı kararı, hakkında daha önce birinin ya da birkaç kişinin hükmüyle karar verilmiş olan şeydir. Kanunlardan doğan haklar ise kanunlardan öğrenilmelidir. Hukukun bu kısımlarından, ya işin kendisinden ya benzerinden ya da daha büyüğünden veya küçüğünden her bir taraf için ne çıkacağı görünüyorsa, hukukun her kısmını tek tek yoklayarak dikkatle izlemek ve ortaya çıkarmak gerekecektir.
Daha önce söylendiği gibi ortak yerlerin iki türü vardır: biri şüpheli, öbürü kesin bir şeyin büyütülmesini içerir. Bu yüzden davanın kendisinin ne sunduğu, ortak yer aracılığıyla neyin büyütülebileceği ve büyütülmesi gerektiği düşünülecektir. Çünkü her davaya düşecek kesin yerler önceden yazılamaz; çoğu davada belki hukuk bilginlerinin otoritesinden yana ve bu otoriteye karşı konuşmak gerekecektir. Bu türde de, ötekilerin hepsinde de, işin kendisinin bizim açıkladıklarımız dışında başka ortak yerler gösterip göstermediğine dikkat etmek gerekir.
Şimdi hukuk meselesini ve kısımlarını inceleyelim.
quod genus pactum, par, iudicatum. pactum est, quod inter quos convenit ita iustum putatur, ut iure praestare dicatur; par, quod in omnes aequabile est; iudicatum, de quo iam ante sententia alicuius aut aliquorum constitutum est. iam iura legitima ex legibus cognosci oportebit. his ergo ex partibus iuris, quod cuique aut ex ipsa re aut ex simili aut maiore minoreve nasci videbitur, attendere atque elicere pertemptando unam quamque iuris partem oportebit. Locorum autem communium quoniam, ut ante dictum est, duo genera sunt, quorum alterum dubiae rei, alterum certae continet amplificationem, quid ipsa causa det et quid augeri per communem locum possit et oporteat, considerabitur. nam certi, qui in omnes incidant, loci praescribi non possunt; in plerisque fortasse ab auctoritate iuris consultorum et contra auctoritatem dici oportebit. adtendendum est autem et in hac et in omnibus, num quos locos communes praeter eos, quos nos exponimus, ipsa res ostendat. Nunc iuridiciale genus et partes consideremus.
2.69Hukuk meselesi, hakkaniyetin ve haksızlığın tabiatının, ödülün ya da cezanın gerekçesinin soruşturulduğu meseledir. Bunun iki kısmı vardır; birine mutlak, öbürüne dıştan destekli diyoruz. Mutlak olan, doğru ile doğru olmayanın sorusunu, muamele meselesindeki gibi iç içe ve gizli biçimde değil, daha açık ve daha dolaysız biçimde kendi içinde taşıyandır. Örneği şöyledir: Thebaililer Lakedaimonluları savaşta yenmişlerdi. Yunanlılarda, kendi aralarında savaştıklarında, kazananların sınırda bir zafer anıtı dikmeleri âdetti; ama bu anıt savaşın hatırası sonsuza dek kalsın diye değil, zaferi yalnızca o an için ilan etmek amacıyla dikilirdi. Thebaililer ise tunçtan bir zafer anıtı diktiler. Amphiktyonlar önünde itham edilirler. Suçlama şudur:
Iuridicialis est, in qua aequi et iniqui natura et praemii aut poenae ratio quaeritur. huius partes sunt duae, quarum alteram absolutam, adsumptivam alteram nominamus. Absoluta est, quae ipsa in se, non ut negotialis implicite et abscondite, sed patentius et expeditius recti et non recti quaestionem continet. ea est huiuscemodi: cum Thebani Lacedaemonios bello superavissent et fere mos esset Graiis, cum inter se bellum gessissent, ut ii, qui vicissent, tropaeum aliquod in finibus statuerent victoriae modo in praesentiam declarandae causa, non ut in perpetuum belli memoria maneret, aëneum statuerunt tropaeum. accusantur apud Amphictyonas . intentio est:
2.70"Böyle bir anıt dikmemeliydiniz." Suçlamanın reddi: "Dikmeliydik." Soru: Dikmeli miydiler? Gerekçe: "Çünkü bu savaşta yiğitliğimizle öyle bir şan kazandık ki onun ebedî nişanelerini torunlarımıza bırakmak istedik." Gerekçenin çürütülmesi: "Yine de Yunanlıların Yunanlılara karşı ebedî bir düşmanlık anıtı dikmeleri doğru değildir." Yargı noktası: Yunanlılar en büyük yiğitliği kutlamak için Yunanlılara karşı ebedî bir düşmanlık anıtı diktiklerinde doğru mu yaptılar, yanlış mı?
Bu gerekçeyi, ele aldığımız dava türünün kendisi tanınsın diye koyduk. Çünkü belki onların kullanmış olabileceği şu gerekçeyi koysaydık: "Çünkü siz bu savaşı ne adaletle ne de tanrılara saygıyla yürüttünüz", suçu karşı tarafa çevirmeye kayardık; ondan ileride söz edeceğiz. Bu davaya iki dava türünün de düştüğü açıktır. Burada deliller, daha önce sözünü ettiğimiz muamele davasındaki yerlerden alınmalıdır.
non oportuit. depulsio est: oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: eam enim ex bello gloriam virtute peperimus, ut eius aeterna insignia posteris nostris relinquere vellemus. infirmatio est: at tamen aeternum inimicitiarum monumentum Graios de Graiis statuere non oportet. iudicatio est: cum summae virtutis concelebrandae causa Graii de Graiis aeternum inimicitiarum monumentum statuerunt, rectene an contra fecerint? hanc ideo rationem subiecimus, ut hoc causae genus ipsum, de quo agimus, cognosceretur. nam si eam subposuissemus, qua fortasse usi sunt: non enim iuste neque pie bellum gessistis, in relationem criminis delaberemur, de qua post loquemur. utrumque autem causae genus in hanc causam incidere perspicuum est. in hanc argumentationes ex isdem locis sumendae sunt atque in causam negotialem, qua de ante dictum est.
2.71Davanın kendisinde öfke uyandıracak ya da acındıracak bir şey varsa oradan, ayrıca hukukun faydasından ve tabiatından da, davanın önemi gerektiriyor görünürse, ağırlığı olan birçok ortak yer almak hem mümkün hem gerekli olacaktır.
Şimdi hukuk meselesinin dıştan destekli kısmını inceleyelim.
Yapılan iş kendi başına haklı gösterilemeyip dışarıdan eklenen bir delille savunulduğunda, meseleye dıştan destekli denir. Bunun dört kısmı vardır: karşılaştırma, suçu karşı tarafa çevirme, suçu başkasına yükleme ve kabul.
Locos autem communes et ex causa ipsa, si quid inerit indignationis aut conquestionis, et ex iuris utilitate et natura multos et graves sumere licebit et oportebit, si causae dignitas videbitur postulare. Nunc adsumptivam partem iuridicialis consideremus. Adsumptiva igitur tum dicitur, cum ipsum ex se factum probari non potest, aliquo autem foris adiuncto argumento defenditur. eius partes sunt quattuor: comparatio, relatio criminis, remotio criminis, concessio.
2.72Karşılaştırma, kendi başına onaylanamayacak bir işin, uğruna yapıldığı şeye dayanılarak savunulmasıdır. Örneği şöyledir: Bir komutan düşman tarafından kuşatılmış, hiçbir şekilde kaçamaz durumdaydı. Silahları ve ağırlıkları bırakıp askerlerini çıkarmak şartıyla düşmanla anlaştı. Öyle de yaptı: Silahları ve ağırlıkları yitirdi, ama umulmadık biçimde askerlerini kurtardı.
Comparatio est, cum aliquid factum, quod ipsum non sit probandum, ex eo, cuius id causa factum est, defenditur. ea est huiusmodi: quidam imperator, cum ab hostibus circumsederetur neque effugere ullo modo posset, depectus est cum iis, ut arma et inpedimenta relinqueret, milites educeret; itaque fecit; armis et inpedimentis amissis praeter spem milites conservavit.
2.73Devletin yüceliğine karşı suç işlemekle itham edilir. Buraya tarif meselesi de girer; ama biz ele aldığımız yeri inceleyelim. Suçlama şudur: "Silahları ve ağırlıkları bırakmamalıydın." Suçlamanın reddi: "Bırakmalıydım." Soru: Bırakmalı mıydı? Gerekçe: "Çünkü yoksa bütün askerler ölecekti." Gerekçenin çürütülmesi ya tahmine dayanır: "Ölmeyeceklerdi"; ya yine tahmine dayanan başka bir çürütmedir: "Bunu o sebeple yapmadın"; ya da şu an bize gereken, karşılaştırmaya dayanan şu çürütmedir: "Ama askerleri yitirmek, silahları ve ağırlıkları düşmana bırakmaktan daha iyiydi." Buradan şu yargı noktası doğar: Bu anlaşmaya varılmasaydı bütün askerler ölecek idiyse, askerleri yitirmek mi daha iyiydi, yoksa bu şartı kabul etmek mi?
accusatur maiestatis. incurrit huc definitio. sed nos hunc locum, de quo agimus, consideremus. intentio est: non oportuit arma et inpedimenta relinquere. depulsio est: oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: milites enim omnes perissent. infirmatio est aut coniecturalis: non perissent; aut altera coniecturalis: non ideo fecisti ; aut haec comparativa, cuius nunc indigemus: at enim satius fuit amittere milites quam arma et inpedimenta concedere hostibus. ex quo iudicatio nascitur: cum omnes perituri milites essent, nisi ad hanc pactionem venissent, utrum satius fuerit amittere milites, an ad hanc condicionem venire?
2.74Bu dava türünü kendine özgü yerlerden işlemek, öteki meselelerin yolunu ve kurallarını da kullanmak gerekecektir. En çok da tahminler yürüterek, itham edilenlerin kendilerine suç olarak yüklenen işin karşısına koyacakları şeyi zayıflatmak gerekir. Bu iki yolla olur: Ya savunucuların, hakkında dava açılan iş yapılmasaydı olacağını söyledikleri şeyin olmayacağı ileri sürülür; ya da işin, sanığın kendi söylediğinden başka bir yolla ve başka bir sebeple yapıldığı ispat edilir. Bunu kanıtlamak da, karşı tarafın aynı noktadaki iddiasını çürütmek de tahmin meselesinden alınacaktır. Sanık belirli bir suç adıyla mahkemeye çağrılırsa —bu davada olduğu gibi, çünkü devletin yüceliğine karşı suç işlemekle itham edilmektedir—, tarifi ve tarif kurallarını kullanmak gerekecektir. Gerçekten bu türde çoğu zaman hem tahmine hem tarife başvurmak gerekir. Başka bir tür de araya girerse, onun kurallarını da aynı yolla buraya aktarmak mümkündür. Çünkü itham eden en çok şunun için emek vermelidir: Sanığın, uğruna bağışlanması gerektiğini düşündüğü o işi olabildiğince çok gerekçeyle zayıflatmak.
Hoc causae genus ex suis locis tractari oportebit et adhibere ceterarum quoque constitutionum rationem atque praecepta; ac maxime coniecturis faciendis infirmare illud, quod cum eo, quod crimini dabitur, ii, qui accusabuntur, comparabunt. id fiet, si aut id, quod dicent defensores futurum fuisse, nisi id factum esset, de quo facto iudicium , futurum fuisse negabitur; aut si alia ratione et aliam ob causam, ac dicet se reus fecisse, demonstrabitur esse factum. eius rei confirmatio et item contraria de parte infirmatio ex coniecturali constitutione sumetur. sin autem certo nomine maleficii vocabitur in iudicium, sicut in hac causa— nam maiestatis arcessitur—, definitione et praeceptis definitionis uti oportebit. atque haec quidem plerumque in hoc genere accidunt, ut et coniectura et definitione utendum sit. sin aliud quoque aliquod genus incidet, eius generis praecepta licebit huc pari ratione transferre. Nam accusatori maxime est in hoc elaborandum, ut id ipsum factum, propter quod sibi reus concedi putet oportere, quam plurimis infirmet rationibus.
2.75Bunu, o işi olabildiğince çok meseleden yola çıkarak kötülemeye girişirse kolayca başarır. Karşılaştırmanın kendisi ise öteki anlaşmazlık türlerinden ayrı olarak, kendi gücüyle şöyle ele alınacaktır: Karşılaştırılan şeyin ya ahlâken güzel, ya faydalı, ya zorunlu olmadığı, ya da o kadar faydalı, o kadar ahlâken güzel, o kadar zorunlu olmadığı gösterilecektir. Sonra itham eden, kendi suçladığı işi savunucunun onunla karşılaştırdığı işten ayırmalıdır. Bunu da şöyle yapacaktır: Böyle davranmanın ne âdet olduğunu ne de gerektiğini, birinin ötekinin uğruna yapılması için, yani askerlerin kurtuluşu için kurtuluş amacıyla edinilmiş şeylerin düşmana teslim edilmesi için hiçbir gerekçe bulunmadığını gösterecektir. Sonra kötülüğü iyilikle karşılaştırmalı, genel olarak da suçlanan işi, savunucunun övdüğü ya da yapılması gerektiğini ispat ettiği işle karşı karşıya koymalı; ötekini küçültürken kötülüğün büyüklüğünü de artırmalıdır. Bu, sanığın kaçındığı şeyin yaptığı şeyden daha ahlâken güzel, daha faydalı, daha zorunlu olduğu gösterilirse yapılabilir.
quod facile est, si quam plurimis constitutionibus aggredietur id inprobare. ipsa autem comparatio separata a ceteris generibus controversiarum sic ex sua vi considerabitur, si illud, quod comparabitur, aut non honestum aut non utile aut non necessarium fuisse aut non tantopere utile aut non tantopere honestum aut non tantopere necessarium fuisse demonstrabitur. deinde oportet accusatorem illud, quod ipse arguat, ab eo, quod defensor conparat, separare. id autem faciet, si demonstrabit non ita fieri solere neque oportere neque esse rationem, quare hoc propter hoc fiat, ut propter salutem militum ea, quae salutis causa comparata sunt, hostibus tradantur. postea comparare oportet cum beneficio maleficium et omnino id, quod arguitur, cum eo, quod factum ab defensore laudatur aut faciendum fuisse demonstratur, contendere et hoc extenuando maleficii magnitudinem simul adaugere. id fieri poterit, si demonstrabitur honestius, utilius, magis necessarium fuisse illud, quod vitarit reus, quam illud, quod fecerit.
2.76Ahlâken güzel olanın, faydalının ve zorunlunun gücü ve tabiatı ise danışma konuşmasının kurallarında öğrenilecektir. Sonra karşılaştırmalı yargı noktasının kendisini bir danışma davası gibi ortaya koymak ve onun hakkında danışmanın kurallarına göre konuşmak gerekecektir. Mesela daha önce açıkladığımız şu yargı noktası olsun: Bu anlaşmaya varılmasaydı bütün askerler ölecek idiyse, askerlerin ölmesi mi daha iyiydi, yoksa bu anlaşmaya varmak mı? Bu soru, mesele bir müzakereye getirilmiş gibi, danışmanın yerlerinden işlenmelidir. Savunucu ise itham edenin başka meseleler getirdiği yerlerde kendisi de savunmasını aynı meselelerden kuracaktır; karşılaştırmanın kendisine ilişkin öteki bütün yerleri ise karşıt yönden işleyecektir.
honesti autem et utilis et necessarii vis et natura in deliberationis praeceptis cognoscetur. deinde oportebit ipsam illam comparativam iudicationem exponere tamquam causam deliberativam et de ea ex deliberationis praeceptis dicere. sit enim haec iudicatio, quam ante exposuimus: cum omnes perituri milites essent, nisi ad hanc pactionem venissent, utrum satius fuerit perire milites, an ad hanc pactionem venire? hoc ex locis deliberationis, quasi aliquam in consultationem res veniat, tractari oportebit. Defensor autem, quibus in locis ab accusatore aliae constitutiones erunt inductae, in iis ipse quoque ex isdem constitutionibus defensionem comparabit; ceteros autem omnes locos, qui ad ipsam comparationem pertinebunt, ex contrario tractabit.
2.77Ortak yerler de şunlar olacaktır: İtham edenin ortak yeri, çirkin ya da faydasız ya da hem çirkin hem faydasız bir işi itiraf ettiği hâlde yine de bir savunma arayan kişiye karşıdır. Savunucunun ortak yeri ise şudur: Hiçbir iş, hangi niyetle, hangi zamanda, hangi sebeple yapıldığı anlaşılmadıkça ne faydasız ya da çirkin, ne de faydalı ya da ahlâken güzel sayılmalıdır. Bu yer öyle ortaktır ki bu davada iyi işlenirse ikna etmekte büyük ağırlık taşıyacaktır. İkinci bir yer, iyiliğin büyüklüğünün işin faydasından, ahlâken güzelliğinden ya da zorunluluğundan çıkarılarak büyük bir büyütmeyle gösterildiği yerdir;
Loci communes autem erunt: accusatoris in eum, qui, cum de facto turpi aliquo aut inutili aut utroque fateatur, quaerat tamen aliquam defensionem; defensoris est, nullum factum inutile neque turpe neque item utile neque honestum putari oportere, nisi, quo animo, quo tempore, qua de causa factum sit, intellegatur; qui locus ita communis est, ut bene tractatus in hac causa magno ad persuadendum momento futurus sit; et alter locus, per quem magna cum amplificatione beneficii magnitudo ex utilitate aut honestate aut facti necessitudine demonstratur;
2.78üçüncüsü de olayın sözle canlandırılıp dinleyenlerin gözü önüne konduğu yerdir; öyle ki onlar da, aynı durum ve onu yapmak için aynı sebep aynı anda kendi başlarına gelseydi aynı şeyi yapacaklarını düşünsünler.
Suçu karşı tarafa çevirme, sanığın kendisine yöneltilen suçlamayı itiraf edip bunu başkasının işlediği bir suçun sevkiyle haklı olarak yaptığını göstermesidir. Örneği şöyledir: Horatius, üç Curiatius'u öldürüp iki kardeşini yitirdikten sonra eve muzaffer döndü. Kız kardeşinin kardeşlerinin ölümüne aldırmadığını, ama nişanlısı Curiatius'un adını inleyip ağlayarak tekrar tekrar andığını gördü.
et tertius, per quem res expressa verbis ante oculos eorum, qui audiunt, ponitur, ut ipsi se quoque idem facturos fuisse arbitrentur, si sibi illa res atque ea faciendi causa per idem tempus accidisset. Relatio criminis est, cum reus id, quod arguitur, confessus alterius se inductum peccato iure fecisse demonstrat. ea est huiusmodi: Horatius occisis tribus Curiatiis et duobus amissis fratribus domum se victor recepit. is animadvertit sororem suam de fratrum morte non laborantem, sponsi autem nomen appellantem identidem Curiatii cum gemitu et lamentatione.
2.79Buna öfkelenip kızı öldürdü. İtham edilir. Suçlama şudur: "Kız kardeşini haksız yere öldürdün." Suçlamanın reddi: "Haklı olarak öldürdüm." Soru: Haklı olarak mı öldürdü? Gerekçe: "Çünkü o, düşmanların ölümüne ağlıyor, kardeşlerininkine aldırmıyordu; benim ve Roma halkının kazanmasına üzülüyordu." Gerekçenin çürütülmesi: "Yine de mahkûm edilmemiş bir kızın kardeşi tarafından öldürülmesi doğru değildi." Buradan şu yargı noktası doğar: Horatia kardeşlerinin ölümüne aldırmayıp düşmanlarınkine ağlarken, kardeşinin ve Roma halkının zaferine sevinmezken, mahkûm edilmeden kardeşi tarafından öldürülmesi doğru muydu?
Bu dava türünde de önce, karşılaştırmada öğütlendiği gibi, öteki meselelerden alınabilecek bir şey varsa onu almak gerekecektir.
indigne passus virginem occidit. accusatur. intentio est: iniuria sororem occidisti. depulsio est: iure occidi. quaestio est: iurene occiderit? ratio est: illa enim hostium mortem lugebat, fratrum neglegebat; me et populum Romanum vicisse moleste ferebat. infirmatio est: tamen a fratre indamnatam necari non oportuit. ex quo iudicatio fit: cum Horatia fratrum mortem neglegeret, hostium lugeret, fratris et populi Romani victoria non gauderet, oportueritne eam a fratre indamnatam necari? Hoc in genere causae primum, si quid ex ceteris dabitur constitutionibus, sumi oportebit, sicuti in comparatione praeceptum est; postea, si qua facultas erit,
2.80Sonra, imkân varsa, suçun çevrildiği kişiyi bir meseleye dayanarak savunmak; ardından sanığın başkasına yüklediği suçun, kendi işlediğinden daha hafif olduğunu göstermek gerekir. Sonra aktarma meselesinin kısımlarını kullanmalı ve bu konuda kimin tarafından, kimler eliyle, nasıl ve ne zaman dava açılması, hüküm verilmesi ya da karar alınması gerektiğini göstermeli; aynı zamanda cezanın yargılamadan önce gelmemesi gerektiğini de göstermelidir. Sonra sanığın kendi başına cezalandırdığı suçun örf ve mahkeme yoluyla cezalandırılmasını sağlayabilecek kanunlar ve mahkemeler de gösterilmelidir.
per aliquam constitutionem illum, in quem crimen transferetur, defendere; deinde, levius esse illud, quod in alterum peccatum reus transferat, quam quod ipse susceperit; postea translationis partibus uti et ostendere, a quo et per quos et quo modo et quo tempore aut agi aut iudicari aut statui de ea re convenerit; ac simul ostendere non oportuisse ante supplicium quam iudicium interponere. tum leges quoque et iudicia demonstranda sunt, per quae potuerit id peccatum, quod sponte sua reus poenitus sit, moribus et iudicio vindicari. deinde negare audire oportere id, quod in eum criminis conferatur, de quo is ipse, qui conferat,
2.81Sonra, suçu yükleyen kişinin hakkında yargılama yapılmasını bizzat istemediği bir suçlamanın dinlenmemesi gerektiğini ve hüküm verilmemiş olanın yapılmamış sayılması gerektiğini söylemelidir. Ardından, yargıçlar olmadan kendisi mahkûm ettiği kişiyi şimdi yargıçlar önünde suçlayan, kendisi çoktan cezalandırdığı biri hakkında yargılama isteyen sanığın yüzsüzlüğünü göstermelidir. Sonra şunları göstermelidir: Yargıçlar hem sanık hem de sanığın suçladığı kişi hakkında aynı anda hüküm verirlerse yargılama karışacak, yargıçlar da yetkilerinin ötesine geçeceklerdir; insanların suçun öcünü suçla, haksızlığın öcünü haksızlıkla almaları kural hâline gelirse bunun ardından pek çok kötülük gelecektir; şimdi itham eden kişi de aynı şeyi yapmak isteseydi, bu yargılamaya bile hiç gerek kalmazdı;
iudicium fieri noluerit, et id, quod iudicatum non sit, pro infecto habere oportere; postea inpudentiam demonstrare eorum, qui eum nunc apud iudices accusent, quem sine iudicibus ipsi condemnarint, et de eo iudicium faciant, de quo iam ipsi supplicium sumpserint; postea perturbationem iudicii futuram et iudices longius, quam potestatem habeant, progressuros, si simul et de reo et de eo, quem reus arguat, iudicarint; deinde, si hoc constitutum sit, ut peccata homines peccatis et iniurias iniuriis ulciscantur, quantum incommodorum consequatur; ac si idem facere ipse, qui nunc accusat, voluisset, ne hoc quidem ipso quicquam opus fuisse iudicio;
2.82öteki herkes de aynı şeyi yaparsa hiç mahkeme kalmaz. Sonra, sanığın suçu yüklediği kadın mahkemede mahkûm edilmiş olsaydı bile onu bu kişinin kendi eliyle cezalandıramayacağı gösterilecektir. Buna göre, mahkûm edilmiş birini bile kendisi cezalandıramayacak olan birinin, mahkemeye bile çıkarılmamış birini cezalandırması yakışıksızdır. Sonra itham eden, sanıktan hangi kanuna dayanarak bunu yaptığını sorup o kanunu göstermesini isteyecektir. Sonra, karşılaştırmada itham edenin karşılaştırılan şeyi olabildiğince küçültmesini öğütlediğimiz gibi, bu türde de suçun yüklendiği kişinin kusurunu, haklı olarak yaptığını söyleyen sanığın suçuyla karşılaştırmak gerekecektir. Sonra ötekinin yaptığının, bunun yapılmasını haklı kılacak türden olmadığı gösterilmelidir. Sonuncusu, karşılaştırmada olduğu gibi, yargı noktasını ele alıp onun hakkında danışmanın kurallarına göre büyütme yoluyla konuşmaktır.
si vero ceteri quoque idem faciant, omnino iudicium nullum futurum. postea demonstrabitur, ne si iudicio quidem illa damnata esset, in quam id crimen ab reo conferatur, potuisse hunc ipsum de illa supplicium sumere; quare esse indignum eum, qui ne de damnata quidem poenas sumere ipse potuisset, de ea supplicium sumpsisse, quae ne adducta quidem sit in iudicium. deinde postulabit, ut legem, qua lege fecerit, proferat. deinde quemadmodum in comparatione praecipiebamus, ut illud, quod compararetur, extenuaretur ab accusatore quam maxime, sic in hoc genere oportebit illius culpam, in quem crimen transferatur, cum huius maleficio, qui se iure fecisse dicat, comparare. postea demonstrandum est non esse illud eiusmodi, ut ob id hoc fieri convenerit. extrema est, ut in comparatione, assumptio iudicationis et de ea per amplificationem ex deliberationis praeceptis dictio.
2.83Savunucu ise öteki meseleler yoluyla getirilenleri, aktardığımız yerlerden hareketle zayıflatacaktır. Suçu karşı tarafa çevirmenin kendisini ise şöyle destekleyecektir: Önce suçu yüklediği kişinin kusurunu ve küstahlığını büyütecek, durum elverirse öfke uyandırarak ve acındırmayla birleştirerek bunu olabildiğince gözler önüne serecektir; sonra kendi verdiği cezanın o kişinin hak ettiğinden daha hafif olduğunu gösterecek, verdiği cezayı onun işlediği haksızlıkla karşılaştıracaktır. Sonra itham edenin, çürütülüp karşı tarafa çevrilebilecek biçimde işlediği yerleri —son üçü bu türdendir— karşıt gerekçelerle zayıflatmak gerekecektir.
Defensor autem, quae per alias constitutiones inducentur, ex iis locis, qui traditi sunt, infirmabit; ipsam autem relationem comprobabit, primum augendo eius, in quem referet crimen, culpam et audaciam et quam maxime per indignationem, si res feret, iuncta conquestione ante oculos ponendo; postea levius demonstrando se poenitum, quam sit illius promeritum, et suum supplicium cum illius iniuria conferendo. deinde oportebit eos locos, qui ita erunt ab accusatore tractati, ut refelli et contrariam in partem converti possint, quo in genere sunt tres extremi, contrariis rationibus infirmare.
2.84İtham edenlerin en sert suçlaması, yani mahkûm edilmemiş birini cezalandırma yetkisi tanınırsa bütün yargılamaların altüst olacağını gösterdikleri suçlama ise şöyle hafifletilecektir: Önce haksızlığın, iyi bir adam şöyle dursun, hür bir insanın bile katlanamayacağı türden olduğu gösterilecektir; sonra onu işleyenin bile şüpheye düşüremeyeceği kadar açık olduğu; sonra bu haksızlığın, cezasını veren kişinin en çok üzerine düşmesi gereken bir haksızlık olduğu; öyle ki bu işin mahkemeye götürülmesi, o şekilde ve o kişi tarafından cezalandırılması kadar doğru ve ahlâken güzel olmazdı;
illa autem acerrima accusatorum criminatio, per quam perturbationem fore omnium iudiciorum demonstrant, si de indamnato supplicii sumendi potestas data sit, levabitur, primum si eiusmodi demonstrabitur iniuria, ut non modo viro bono, verum omnino homini libero videatur non fuisse toleranda; deinde ita perspicua, ut ne ab ipso quidem, qui fecisset, in dubium vocaretur; deinde eiusmodi, ut in eam is maxime debuerit animum advertere, qui animum advertit; ut non tam rectum, non tam fuerit honestum in iudicium illam rem pervenire, quam eo modo atque ab eo vindicari, quo modo et ab quo sit vindicata;
2.85son olarak işin öyle açık olduğu ki onun hakkında bir yargılama yapılmasının hiçbir anlamı olmadığı gösterilecektir. Burada da gerekçelerle ve benzer örneklerle, öyle korkunç ve öyle açık pek çok olay bulunduğu gösterilmelidir ki bunlar hakkında yargılama yapılmasını beklemek gerekli olmak şöyle dursun, faydalı bile değildir.
İtham edenin ortak yeri, suçlanan şeyi inkâr edemediği hâlde yargılamaların karışmasından yine de kendine bir umut çıkaran kişiye karşıdır. Burada mahkemelerin faydası gösterilir, mahkûm edilmeden cezalandırılan kişi için acındırma yapılır;
postea sic rem fuisse apertam, ut iudicium de ea re fieri nihil adtinuerit. atque hic demonstrandum est rationibus et similibus rebus permultas ita atroces et perspicuas res esse, ut de his non modo non necesse sit, sed ne utile quidem, quam mox iudicium fiat, exspectare. Locus communis accusatoris in eum, qui, cum id, quod arguitur, negare non possit, tamen aliquid sibi spei conparet ex iudiciorum perturbatione. atque hic utilitatis iudiciorum demonstratio et de eo conquestio, qui supplicium dederit indamnatus;
2.86cezayı veren kişinin küstahlığına ve zalimliğine karşı da öfke uyandırılır. Savunucunun ortak yerleri ise şunlardır: Öcünü aldığı kişinin küstahlığına karşı öfke uyandırmak ve buna kendi durumu için acındırmayı eklemek; işin, fiilin adına göre değil, onu yapanın niyetine, sebebine ve zamanına göre değerlendirilmesi gerektiğini söylemek; böylesine büyük ve böylesine açık bir küstahlığın öcünü, şerefine, ana babasına, çocuklarına ya da herkese aziz olan veya aziz olması gereken başka bir şeye dokunduğu kişi almasaydı, birinin haksızlığından ya da cinayetinden ne kötülükler doğacağını göstermek.
Suçu başkasına yükleme, karşı tarafın ileri sürdüğü fiil suçlamasının başka bir kişiye ya da başka bir şeye yöneltilmesidir.
in eius autem, qui sumpserit, audaciam et crudelitatem indignatio. ab defensore, in eius, quem ultus sit, audaciam cum sui conquestione; rem non ex nomine ipsius negotii, sed ex consilio eius, qui fecerit, et causa et tempore considerari oportere; quid mali futurum sit aut ex iniuria aut scelere alicuius, nisi tanta et tam perspicua audacia ab eo, ad cuius famam aut ad parentes aut ad liberos pertineret aut ad aliquam rem, quam caram esse omnibus aut necesse est aut oportet esse, vindicata. Remotio criminis est, cum eius intentio facti, quod ab adversario infertur, in alium aut in aliud demovetur.
2.87Bu iki şekilde olur: kimi zaman sebep, kimi zaman işin kendisi başkasına yüklenir. Sebebin başkasına yüklenmesine şu örnek olsun: Rodoslular bazı kişileri elçi olarak Atina'ya gönderdiler. Kvestorlar elçilere verilmesi gereken yol parasını vermediler. Elçiler yola çıkmadılar. İtham edilirler. Suçlama şudur: "Yola çıkmanız gerekirdi." Suçlamanın reddi: "Gerekmezdi." Soru: Gerekir miydi? Gerekçe: "Çünkü devlet hazinesinden verilmesi âdet olan yol parası kvestor tarafından verilmedi." Gerekçenin çürütülmesi: "Yine de devletin size verdiği görevi yerine getirmeniz gerekirdi." Yargı noktası: Elçilere devlet hazinesinden ödenmesi gereken yol parası verilmediğinde, yine de elçilik görevini yerine getirmeleri gerekir miydi? Bu türde de ötekilerde olduğu gibi önce tahmin meselesinden ya da başka bir meseleden alınabilecek bir şey olup olmadığına bakmak gerekecektir. Sonra karşılaştırmadan ve suçu karşı tarafa çevirmeden alınacak pek çok şey bu davaya da uyabilecektir.
id fit bipertito; nam tum causa, tum res ipsa removetur. causae remotioni hoc nobis exemplo sit: Rhodii quosdam legarunt Athenas. legatis quaestores sumptum, quem oportebat dari, non dederunt. legati profecti non sunt. accusantur. intentio est: proficisci oportuit. depulsio est: non oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: sumptus enim, qui de publico dari solet, is ab quaestore non est datus. infirmatio est: vos tamen id, quod publice vobis erat negotii datum, conficere oportebat. iudicatio est: cum iis, qui legati erant, sumptus, qui debebatur de publico, non daretur, oportueritne eos conficere nihilo minus legationem? hoc in genere primum sicut in ceteris, si quid aut ex coniecturali aut ex alia constitutione sumi possit, videri oportebit. deinde pleraque et ex comparatione et ex relatione criminis in hanc quoque causam convenire poterunt.
2.88İtham eden ise sanığın, kusuru yüzünden işin böyle olduğunu söylediği kişiyi önce, yapabilirse, savunacaktır; yapamazsa, bu yargılamanın onun değil, kendi itham ettiği kişinin kusuruyla ilgili olduğunu söyleyecektir. Sonra herkesin kendi vazifesini gözetmesi gerektiğini, o suç işlediyse bunun da suç işlemesinin gerekmediğini söyleyecektir. Sonra da, o kusurluysa onun da bunun gibi ayrıca itham edilmesi gerektiğini, onun suçlanmasının bunun savunmasına karıştırılmaması gerektiğini ekleyecektir.
Savunucu ise başka meselelerden düşen bir şey varsa onları işledikten sonra, suçu başkasına yüklemenin kendisi hakkında şöyle delil getirecektir:
Accusator autem illum, cuius culpa id factum reus dicet, primum defendet, si poterit; sin minus poterit, negabit ad hoc iudicium illius, sed huius, quem ipse accuset, culpam pertinere. postea dicet suo quemque officio consulere oportere; nec, si ille peccasset, hunc oportuisse peccare; deinde, si ille deliquerit, separatim illum sicut hunc accusari oportere et non cum huius defensione coniungi illius accusationem. Defensor autem cum cetera, si qua ex aliis incident constitutionibus, pertractarit, de ipsa remotione sic argumentabitur:
2.89Önce işin kimin kusuruyla olduğunu gösterecektir. Sonra, iş başkasının kusuruyla olduğuna göre, itham edenin yapılması gerektiğini söylediği şeyi ya yapamadığını ya da yapması gerekmediğini gösterecektir. Neyi yapabileceği, zorunluluğun gücünün de içine girdiği faydanın kısımlarından; neyi yapması gerektiği ise ahlâken güzel olandan hareketle incelenecektir. Her ikisi hakkında danışma cinsinde daha ayrıntılı konuşulacaktır. Sonra sanığın elinde olan her şeyi yaptığını,
primum, cuius acciderit culpa, demonstrabit; deinde, cum id aliena culpa accidisset, ostendet se aut non potuisse aut non debuisse id facere, quod accusator dicat oportuisse; quid potuerit, ex utilitatis partibus, in quibus est necessitudinis vis implicata, quid debuerit, ex honestate considerabitur. de utroque distinctius in deliberativo genere dicetur. deinde omnia facta esse ab reo, quae in ipsius fuerint potestate;
2.90gerekenden eksik kalan şeyin ise başkasının kusuru yüzünden olduğunu gösterecektir. Sonra başkasının kusurunu açıklarken kendi iradesinin ve gayretinin ne kadar büyük olduğunu göstermeli ve bunu şu tür alametlerle desteklemelidir: başka işlerdeki özeniyle, önceden yaptıkları ya da söyledikleriyle. Ayrıca bunu yapmanın kendisine faydalı, yapmamanın ise faydasız olduğunu ve bu işi yapmanın, başkasının kusuru yüzünden yapmamaktan çok daha fazla, bütün hayatıyla uyuştuğunu göstermelidir. Sebep belirli bir insana değil de bir duruma yüklenirse —mesela aynı olayda kvestor ölmüş ve bu yüzden elçilere para verilmemiş olsaydı—, başkasını itham etme ve kusuru üzerinden atma yolu bir kenara bırakılarak öteki yerleri aynı şekilde kullanmak ve kabulün kısımlarından uygun düşenleri almak gerekecektir; bunlardan ileride söz etmemiz gerekecek.
quod minus, quam convenerit, factum sit, culpa id alterius accidisse. deinde alterius culpa exponenda demonstrandum est, quantum voluntatis et studii fuerit in ipso, et id signis confirmandum huiusmodi: ex cetera diligentia, ex ante factis aut dictis; atque hoc ipsi utile fuisse facere, inutile autem non facere, et cum cetera vita fuisse hoc magis consentaneum, quam quod propter alterius culpam non fecerit. si autem non in hominem certum, sed in rem aliquam causa demovebitur, ut in hac eadem re, si quaestor mortuus esset et idcirco legatis pecunia data non esset, accusatione alterius et culpae depulsione dempta ceteris similiter uti locis oportebit et ex concessionis partibus, quae convenient, assumere; de quibus nobis dicendum erit.
2.91Ortak yerler iki taraf için de aşağı yukarı yukarıdaki dıştan destekli türlerde düşenlerin aynısı olacaktır; şunlar ise en kesin olanlardır: İtham edenin ortak yeri, işe karşı öfke uyandırmaktır; savunucununki, kusur başkasında olup kendisinde olmadığına göre kendisinin cezalandırılmaması gerektiğidir.
İşin kendisinin başkasına yüklenmesi ise, sanığın suç sayılan şeyin kendisini de vazifesini de ilgilendirmediğini, onda bir kusur varsa bunun kendisine yüklenmemesi gerektiğini söylemesidir. Bu dava türü şöyledir: Vaktiyle Samnitlerle yapılan antlaşmada soylu bir delikanlı, komutanın emriyle kurban domuzunu tutmuştu. Antlaşma senato tarafından reddedilip komutan Samnitlere teslim edilince, senatoda biri domuzu tutanın da teslim edilmesi gerektiğini söyler.
Loci autem communes idem utrisque fere, qui in superioribus assumptivis, incident; hi tamen certissime: accusatoris, facti indignatio; defensoris, cum in alio culpa sit, in ipso non sit, supplicio se affici non oportere. Ipsius autem rei fit remotio, cum id, quod datur crimini, negat neque ad se neque ad officium suum reus pertinuisse; nec, si quid in eo sit delictum, sibi adtribui oportere. id causae genus est huiusmodi: in eo foedere, quod factum est quondam cum Samnitibus, quidam adulescens nobilis porcum sustinuit iussu imperatoris. foedere autem ab senatu inprobato et imperatore Samnitibus dedito quidam in senatu eum quoque dicit, qui porcum tenuerit, dedi oportere.
2.92Suçlama şudur: "Teslim edilmesi gerekir." Suçlamanın reddi: "Gerekmez." Soru: Gerekir mi? Gerekçe: "Çünkü bu ne benim vazifemdi ne de yetkim dahilindeydi; hem o yaştaydım hem de sıradan bir vatandaştım, antlaşmanın yeterince şerefli biçimde yapılmasını gözetecek, en yüksek otoriteye ve yetkiye sahip bir komutan da vardı." Gerekçenin çürütülmesi: "Ama dinî bakımdan en kutsal bir törenle yapılan son derece utanç verici bir antlaşmaya ortak olduğuna göre teslim edilmen uygun olur." Yargı noktası: Hiçbir yetkisi olmayan biri, komutanın emriyle antlaşmada ve böylesine kutsal bir törende yer aldıysa düşmana teslim edilmeli midir, edilmemeli midir?
Bu dava türü bir öncekinden şu bakımdan farklıdır: Orada sanık, itham edenin yapılması gerektiğini söylediği şeyi yapması gerektiğini kabul eder, ama iradesine engel olan bir duruma ya da bir insana sebebi yükler; bunu da kabulün kısımlarına başvurmadan yapar. Çünkü kabulün kısımlarının daha büyük bir gücü vardır; bu biraz sonra anlaşılacaktır.
intentio est: dedi oportet. depulsio est: non oportet. quaestio est: oporteatne? ratio est: non enim meum fuit officium nec mea potestas, cum et id aetatis et privatus essem et esset summa cum auctoritate et potestate imperator, qui videret, ut satis honestum foedus feriretur. infirmatio est: at enim quoniam particeps tu factus es in turpissimo foedere summae religionis, dedi te convenit. iudicatio est: cum is, qui potestatis nihil habuerit, iussu imperatoris in foedere et in tanta religione interfuerit, dedendusne sit hostibus necne? hoc genus causae cum superiore hoc differt, quod in illo concedit se reus oportuisse facere id, quod fieri dicat accusator oportuisse, sed alicui rei aut homini causam attribuit, quae voluntati suae fuerit inpedimento, sine concessionis partibus; nam earum maior quaedam vis est, quod paulo post intellegetur.
2.93Bu türde ise sanık ne başkasını itham etmeli ne de kusuru başkasına aktarmalıdır; o işin ne geçmişte ne şimdi kendisini, yetkisini ya da vazifesini hiç ilgilendirmediğini göstermelidir. Bu türde şu yeni durum da ortaya çıkar: İtham eden de çoğu zaman suçlamasını suçu başkasına yükleme yoluyla kurar. Mesela biri, konsüller görevdeyken pretor olarak halkı bir sefer için silah altına çağıran birini itham ederse. Çünkü yukarıdaki örnekte sanık işi kendi vazifesinden ve yetkisinden uzaklaştırıyordu; bunda ise itham edenin kendisi, işi itham edilenin vazifesinden ve yetkisinden uzaklaştırarak suçlamasını tam da bu yolla doğrular.
in hoc autem non accusare alterum nec culpam in alium transferre debet, sed demonstrare eam rem nihil ad se nec ad potestatem neque ad officium suum pertinuisse aut pertinere. atque in hoc genere hoc accidit novi, quod accusator quoque saepe ex remotione criminationem conficit, ut si quis eum accuset, qui, cum praetor esset, in expeditionem ad arma populum vocarit, cum consules essent. nam ut in superiore exemplo reus ab suo officio et a potestate factum demovebat, sic in hoc ab eius officio ac potestate, qui accusatur, ipse accusator factum removendo hac ipsa ratione confirmat accusationem.
2.94Burada iki taraf da ahlâken güzel olanın ve faydalının bütün kısımlarından, örneklerden, alametlerden ve akıl yürütmeden hareketle, her birinin vazifesinin, hakkının, yetkisinin ne olduğunu ve hakkında konuşulan kişiye bu hakkın, vazifenin, yetkinin verilmiş olup olmadığını soruşturmalıdır.
Ortak yerler ise, işin kendisinde öfke uyandıracak ya da acındıracak bir şey varsa oradan alınmalıdır.
Kabul, sanığın yapılan işin kendisini haklı göstermeyip affedilmesini istediği savunmadır. Bunun iki kısmı vardır: mazeret ve af dileme. Mazeret, itham edilen kişinin fiilinin değil, iradesinin savunulmasıdır. Bunun üç kısmı vardır: bilgisizlik, kaza ve zaruret.
in hac ab utroque ex omnibus honestatis et ex omnibus utilitatis partibus, exemplis, signis, ratiocinando, quid cuiusque officii, iuris, potestatis sit, quaeri oportebit et fueritne ei, quo de agetur, id iuris, officii, potestatis attributum necne. Locos autem communes ex ipsa re, si quid indignationis aut conquestionis habebit, sumi oportebit. Concessio est, per quam non factum ipsum probatur ab reo, sed ut ignoscatur, id petitur. cuius partes sunt duae: purgatio et deprecatio. Purgatio est, per quam eius, qui accusatur, non factum ipsum, sed voluntas defenditur. ea habet partes tres: inprudentiam, casum, necessitudinem.
2.95Bilgisizlik, itham edilen kişinin bir şeyi bildiğinin inkâr edilmesidir. Mesela bazı halklarda şöyle bir kanun vardı: "Kimse Diana'ya buzağı kurban etmesin." Bazı denizciler açık denizde fırtınaya tutulup savrulurken, gördükleri limana ulaşırlarsa orada hangi tanrı varsa ona bir buzağı kurban edeceklerine dair adak adadılar. Tesadüfen o limanda, buzağı kurban edilmesi yasak olan Diana'nın tapınağı vardı. Kanunu bilmeyen denizciler karaya çıkınca buzağıyı kurban ettiler. İtham edilirler. Suçlama şudur: "Buzağı kurban edilmesi yasak olan tanrıya buzağı kurban ettiniz." Suçlamanın reddi kabule dayanır. Gerekçe: "Yasak olduğunu bilmiyordum." Gerekçenin çürütülmesi: "Yine de kanunun yasakladığını yaptığına göre cezayı hak ediyorsun." Yargı noktası: Yapmaması gerekeni yapan, ama bunun yapılmaması gerektiğini bilmeyen kişi cezayı hak eder mi?
Inprudentia est, cum scisse aliquid is, qui arguitur, negatur; ut apud quosdam lex erat: ne quis Dianae vitulum immolaret. nautae quidam, cum adversa tempestate in alto iactarentur, voverunt, si eo portu, quem conspiciebant, potiti essent, ei deo, qui ibi esset, se vitulum immolaturos. casu erat in eo portu fanum Dianae eius, cui vitulum immolare non licebat. inprudentes legis, cum exissent, vitulum immolaverunt. accusantur. intentio est: vitulum immolastis ei deo, cui non licebat. depulsio est in concessione posita. ratio est: nescivi non licere. infirmatio est: tamen, quoniam fecisti, quod non licebat ex lege, supplicio dignus es. iudicatio est: cum id fecerit, quod non oportuerit, et id non oportere nescierit, sitne supplicio dignus?
2.96Kaza ise talihin bir gücünün iradeye engel olduğu gösterildiğinde kabule getirilir. Şu örnekte olduğu gibi: Lakedaimonlularda bir kanun vardı: Kurbanlık hayvanları belli bir kurban töreni için müteahhit getirmezse bu ölümle cezalandırılırdı. Hayvanları sağlamayı üstlenmiş olan müteahhit, kurban günü yaklaşınca onları kırdan şehre sürmeye başladı. Derken birden şiddetli fırtınalar koptu ve Lakedaimon'un yanından akan Eurotas nehri öyle kabarıp coştu ki kurbanlıklar hiçbir şekilde karşıya geçirilemedi.
Casus autem inferetur in concessionem, cum demonstratur aliqua fortunae vis voluntati obstitisse, ut in hac: cum Lacedaemoniis lex esset, ut, hostias nisi ad sacrificium quoddam redemptor praebuisset, capital esset, hostias is, qui redemerat, cum sacrificii dies instaret, in urbem ex agro coepit agere. tum subito magnis commotis tempestatibus fluvius Eurotas, is qui praeter Lacedaemonem fluit, ita magnus et vehemens factus est, ut ea traduci victimae nullo modo possent.
2.97Müteahhit iradesini göstermek için kurbanlıkların hepsini kıyıya dizdi ki nehrin öte yakasındakiler görebilsin. Herkes nehrin ani kabarmasının onun gayretine engel olduğunu bildiği hâlde, bazıları yine de ona ölüm davası açtı. Suçlama şudur: "Kurban için getirmen gereken hayvanlar hazır değildi." Suçlamanın reddi: kabul. Gerekçe: "Çünkü nehir birden kabardı ve bu yüzden hayvanlar karşıya geçirilemedi." Gerekçenin çürütülmesi: "Yine de kanunun buyurduğu yapılmadığına göre cezayı hak ediyorsun." Yargı noktası: Müteahhit, gayretine nehrin ani kabarmasının engel olduğu bir konuda kanuna aykırı davrandıysa cezayı hak eder mi?
redemptor suae voluntatis ostendendae causa hostias constituit omnes in litore, ut, qui trans flumen essent, videre possent. cum omnes studio eius subitam fluminis magnitudinem scirent fuisse inpedimento, tamen quidam capitis arcesserunt. intentio est: hostiae, quas debuisti ad sacrificium, praesto non fuerunt. depulsio concessio. ratio: flumen enim subito accrevit et ea re traduci non potuerunt. infirmatio: tamen, quoniam, quod lex iubet, factum non est, supplicio dignus es. iudicatio est: cum in ea re contra legem redemptor fecerit, qua in re studio eius subita fluminis obstiterit magnitudo, supplicio dignusne sit?
2.98Zaruret ise, sanığın yaptığını bir zor altında yaptığı ileri sürülerek savunulduğunda kabule getirilir. Şöyle: Rodoslularda bir kanun vardır: Limanda mahmuzlu bir savaş gemisi yakalanırsa devlet malı olur. Açık denizde büyük bir fırtına çıkmışken rüzgârların gücü bir gemiyi, denizcilerin iradesine rağmen Rodosluların limanına sürükledi. Kvestor gemiyi halkın malı sayar; geminin sahibi ise devlete geçmemesi gerektiğini söyler. Suçlama şudur: "Limanda mahmuzlu bir gemi yakalandı." Suçlamanın reddi: kabul. Gerekçe: "Limana zorla, çaresizlikten sürüklendik." Gerekçenin çürütülmesi: "Yine de kanuna göre geminin halkın malı olması gerekir." Yargı noktası: Kanun limanda yakalanan mahmuzlu gemiyi devlet malı saydığına ve bu gemi denizcilerin iradesine rağmen fırtınanın gücüyle limana atıldığına göre, devlete geçmeli midir?
Necessitudo autem infertur, cum vi quadam reus id, quod fecerit, fecisse defenditur, hoc modo: lex est apud Rhodios, ut, si qua rostrata in portu navis deprehensa sit, publicetur. cum magna in alto tempestas esset, vis ventorum invitis nautis in Rhodiorum portum navem coëgit. quaestor navem populi vocat, navis dominus negat oportere publicari. intentio est: rostrata navis in portu deprehensa est. depulsio concessio. ratio: vi et necessario sumus in portum coacti. infirmatio est: navem ex lege tamen populi esse oportet. iudicatio est: cum rostratam navem in portu deprehensam lex publicarit cumque haec navis invitis nautis vi tempestatis in portum coniecta sit, oporteatne eam publicari?
2.99Bu üç türün örneklerini tek yerde toplamamızın sebebi, hepsinde delillere dair benzer bir kural verilmesidir. Bunların hepsinde, önce, durumun kendisi bir imkân tanıyorsa, suçlayan bir tahmin meselesi açmalı; isteyerek yapılmadığı söylenen şeyin bilerek ve tasarlanarak yapıldığını bir şüpheye dayanarak göstermelidir. Sonra zaruretin, kazanın ya da bilgisizliğin tarifini ortaya koymalı ve bu tarife, gerçekten bilgisizliğin, kazanın ya da zaruretin bulunduğu anlaşılan örnekler eklemelidir. Sanığın ileri sürdüğü şeyi bunlardan ayırmalı, yani ona benzemediğini, bilinemeyecek, tesadüfî ya da kaçınılmaz bir şey olmadığını göstermelidir. Ardından bunun önlenebileceğini ortaya koymalıdır: Şunu ya da bunu yapsaydı bu yolla önceden görebilirdi; şunu yapmasaydı tedbirini alabilirdi. Tariflerle de bunun adının bilgisizlik, kaza ya da zaruret değil, tembellik, ihmal ve ahmaklık olması gerektiğini göstermelidir.
Horum trium generum idcirco in unum locum contulimus exempla, quod similis in ea praeceptio argumentorum traditur. nam in his omnibus primum, si quid res ipsa dabit facultatis, coniecturam induci ab accusatore oportebit, ut id, quod voluntate factum negabitur, consulto factum suspicione aliqua demonstretur; deinde inducere definitionem necessitudinis aut casus aut inprudentiae et exempla ad eam definitionem adiungere, in quibus inprudentia fuisse videatur aut casus aut necessitudo, et ab his id, quod reus inferat, separare, id est ostendere dissimile, quod non ignorabile, non fortuitum, non necessarium fuerit; postea demonstrare potuisse vitari: hac ratione provideri potuisse, si hoc aut illud fecisset, aut, nisi fecisset, praecaveri; et definitionibus ostendere non hanc inprudentiam aut casum aut necessitudinem, sed inertiam, neglegentiam, fatuitatem nominari oportere.
2.100Zaruret bir yüz karası taşıyor gibi görünürse, suçlayan ortak yerleri araya katarak her şeye katlanmanın, hatta ölmenin, böyle bir zarurete boyun eğmekten daha iyi olduğunu göstermelidir. Sonra muamele meselesinde sözü edilen yerlerden hareketle hakkın ve hakkaniyetin tabiatını araştırmalı, mutlak hukuk meselesinde olduğu gibi bu noktayı bütün öteki şeylerden ayırıp kendi başına ele almalıdır. Burada imkân varsa, benzer bir mazeret ileri sürenlerin affedilmediği örneklere başvurmalı; karşılaştırma yoluyla o kişilerin affedilmeyi daha çok hak ettiğini göstermeli; danışmanın kısımlarından yararlanarak da karşı tarafın işlediği suçun hoş görülmesinin çirkin ya da zararlı olacağını söylemelidir: Cezalandırma yetkisi elinde olanlar bu işi görmezden gelirse, bu çok ağır bir şey olur ve büyük zarar doğurur.
ac si qua necessitudo turpitudinem videbitur habere, oportebit per locorum communium inplicationem redarguentem demonstrare quidvis perpeti, mori denique satius fuisse quam eiusmodi necessitudini optemperare. atque tum ex iis locis, de quibus in negotiali parte dictum est, iuris et aequitatis naturam oportebit quaerere et quasi in absoluta iuridiciali per se hoc ipsum ab rebus omnibus separatim considerare. atque hoc in loco, si facultas erit, exemplis uti oportebit, quibus in simili excusatione non sit ignotum, et contentione, magis illis ignoscendum fuisse, et deliberationis partibus, turpe aut inutile esse concedi eam rem, quae ab adversario commissa sit: permagnum esse et magno futurum detrimento, si ea res ab iis, qui potestatem habent vindicandi, neglecta sit.
2.101Savunucu ise bütün bu kısımları tersine çevirerek kullanabilir. Ama en çok iradeyi savunmakta ve iradesine engel olan şeyi büyütmekte duracaktır. Yaptığından fazlasını yapamayacağını, her konuda iradeye bakılması gerektiğini, kusuru olmayan bir şeyden dolayı mahkûm edilemeyeceğini, kendi şahsında insanların ortak zaafının mahkûm edilmiş olacağını söyleyecektir. Sonra da kusuru olmayanın cezadan kurtulamamasından daha haksız bir şey olmadığını ekleyecektir.
Ortak yerler ise şunlardır: Suçlayanınki, itirafa karşı konuşmak ve bir kez fiilin kendisinin değil de fiilin sebebinin soruşturulması usul hâline gelirse suç işlemeye ne büyük bir kapı açılacağını göstermektir;
Defensor autem conversis omnibus his partibus poterit uti; maxime autem in voluntate defendenda commorabitur et in ea re adaugenda, quae voluntati fuerit inpedimento; et se plus, quam fecerit, facere non potuisse; et in omnibus rebus voluntatem spectari oportere; et se convinci non posse, quod absit a culpa; suo nomine communem hominum infirmitatem posse damnari. deinde nihil esse indignius quam eum, qui culpa careat, supplicio non carere. Loci autem communes: accusatoris in confessionem, et quanta potestas peccandi relinquatur, si semel institutum sit, ut non de facto, sed de facti causa quaeratur;
2.102savunucununki, kusurdan değil daha büyük bir zordan doğan felaketinden yakınmak, talihin gücünden ve insanın zaafından söz etmek, yargıçlardan olayın sonucuna değil kendi niyetine bakmalarını istemektir. Bütün bunlarda hem kendi başına gelen sıkıntılardan yakınma hem de hasımların acımasızlığına karşı öfke bulunmalıdır.
Bu ya da başka örneklerde yazılı metinden doğan bir anlaşmazlığın da işin içine karıştığını gören hiç kimse şaşırmamalıdır. Bu tür hakkında ileride ayrıca konuşmamız gerekecek; çünkü bazı dava türleri yalnız kendi niteliğine göre ele alınır, bazıları ise başka bir anlaşmazlık türünü de yanına alır.
defensoris conquestio est calamitatis eius, quae non culpa, sed vi maiore quadam acciderit, et de fortunae potestate et hominum infirmitate et, uti suum animum, non eventum considerent. in quibus omnibus conquestionem suarum aerumnarum et crudelitatis adversariorum indignationem inesse oportebit. Ac neminem mirari conveniet, si aut in his aut in aliis exemplis scripti quoque controversiam adiunctam videbit. quo de genere post erit nobis separatim dicendum, propterea quod quaedam genera causarum simpliciter ex sua vi considerantur, quaedam autem sibi aliud quoque aliquod controversiae genus assumunt.
2.103Bu yüzden her şey öğrenildikten sonra, öteki türden de uygun düşeni her davaya aktarmak zor olmayacaktır. Mesela kabule dair bu örneklerin hepsinde yazılı metinden doğan bir anlaşmazlık, "yazı ve maksat" denen anlaşmazlık da vardır; ama kabulden söz ettiğimiz için kuralları ona göre verdik, yazı ve maksat üzerine ise başka bir yerde konuşacağız.
Şimdi dikkatimizi kabulün öbür kısmına çevirelim.
quare omnibus cognitis non erit difficile in unam quamque causam transferre, quod ex eo quoque genere conveniet; ut in his exemplis concessionis inest omnibus scripti controversia, ea quae ex scripto et sententia nominatur; sed, quia de concessione loquebamur, in eam praecepta dedimus, alio autem loco de scripto et de sententia dicemus. Nunc in alteram concessionis partem considerationem iam intendemus.
2.104Af dileme, fiilin savunulmasını değil affedilme talebini içeren savunmadır. Bu tür mahkemede pek kabul ettirilemez; çünkü suç kabul edildikten sonra, suçların cezasını vermesi gereken kişiyi affetmeye razı etmek zordur. Bu yüzden davayı ona dayandırmadığın durumlarda bu türün bir kısmından yararlanabilirsin. Mesela devlete birçok iyiliği dokunmuş ünlü ya da yiğit bir adamı savunuyorsan, af dilemeye başvurmuyor görünürken yine de ona şöyle başvurabilirsin: "Yargıçlar, bu adam size yaptığı iyilikler ve size her zaman beslediği bağlılık karşılığında, böyle zor bir anında, pek çok doğru işinin hatırına tek bir hatasını affetmenizi isteseydi bile, böyle bir dileğin sizden karşılık görmesi yine de sizin yumuşak kalbinize ve onun faziletine yaraşırdı, yargıçlar." Sonra iyiliklerini büyütebilir ve bir ortak yerle yargıçları affetme isteğine götürebilirsin.
Deprecatio est, in qua non defensio facti, sed ignoscendi postulatio continetur. hoc genus vix in iudicio probari potest, ideo quod concesso peccato difficile est ab eo, qui peccatorum vindex esse debet, ut ignoscat, impetrare. quare parte eius generis, cum causam non in eo constitueris, uti licebit; ut si pro aliquo claro aut forti viro, cuius in rem publicam multa sunt beneficia, diceres, posses, cum videaris non uti deprecatione, uti tamen, ad hunc modum: quodsi, iudices, hic pro suis beneficiis, pro suo studio, quod in vos semper habuit, tali suo tempore multorum suorum recte factorum causa uni delicto ut ignosceretis postularet, tamen dignum vestra mansuetudine, dignum virtute huius esset, iudices, a vobis hanc rem hoc postulante impetrari. deinde augere beneficia licebit et iudices per locum communem ad ignoscendi voluntatem ducere.
2.105Bu tür mahkemelerde ancak kısmen yer alsa da, hem bu kısmına bazen başvurmak gerektiği hem de senatoda ya da bir danışma kurulunda sık sık bütünüyle işlendiği için, ona dair de kurallar koyacağız. Nitekim senatoda Syphax hakkında uzun uzun müzakere edildi; Quintus Numitorius Pullus hakkında da Lucius Opimius'un ve kurulunun önünde uzun uzun konuşuldu ve bu sonuncusunda suçun incelenmesi talebinden çok affedilme talebi ağır bastı. Çünkü Pullus, tahmin meselesine dayandığında Roma halkına karşı her zaman iyi niyetli olduğunu kanıtlamakta zorlanıyordu; af dilemenin unsurlarını ekleyip sonraki iyiliği yüzünden affedilmesini istediğinde ise daha kolay sonuç alıyordu.
quare hoc genus quamquam in iudiciis non versatur nisi quadam ex parte, tamen, quia et pars haec ipsa inducenda nonnumquam est et in senatu aut in consilio saepe omni in genere tractanda, in id quoque praecepta ponemus. nam in senatu de Syphace diu deliberatum est, et de Q. Numitorio Pullo apud L. Opimium et eius consilium diu dictum est, et magis in hoc quidem ignoscendi quam cognoscendi postulatio valuit. nam semper animo bono se in populum Romanum fuisse non tam facile probabat, cum coniecturali constitutione uteretur, quam ut propter posterius beneficium sibi ignosceretur, cum deprecationis partes adiungeret.
2.106Bu yüzden affedilmesini isteyen kişi, varsa kendi iyiliklerini anmalı ve mümkünse bunların işlediği suçlardan büyük olduğunu göstermelidir ki kendisinden kötülükten çok iyilik geldiği anlaşılsın. Sonra, varsa atalarının iyiliklerini öne sürmelidir. Ardından yaptığını kinle ya da acımasızlıkla değil, ya akılsızlıktan ya birinin kışkırtmasıyla ya da ahlâken güzel veya makul bir sebeple yaptığını göstermelidir. Sonra hem bu suçtan ders aldığına hem de kendisini affedenlerin iyiliğiyle güç bulduğuna göre, bundan böyle hiçbir zaman böyle bir yola sapmayacağına söz verip güvence vermelidir. Ardından, kendisini bağışlayanlara bir gün önemli bir yerde faydalı olacağı umudunu vermelidir. Sonra, imkânı varsa, onlarla akraba olduğunu ya da atalarından beri onların en yakın dostlarından olduğunu; iyi niyetinin büyüklüğünü, soyunun asaletini, kurtulmasını isteyenlerin itibarını ve kişilere ahlâkî değer ve itibar kazandıran öteki niteliklerin kendisinde bulunduğunu, kibre kaçmadan, yakınarak ortaya koymalıdır ki herhangi bir cezadan çok bir onuru hak ettiği görülsün. Sonra daha büyük suçları affedilmiş başkalarını örnek göstermelidir. Güç elindeyken merhametli ve affetmeye yatkın olduğunu gösterirse bu da çok işine yarar. Suçun kendisi de olabildiğince az zarar vermiş görünsün diye küçültülmeli ve böyle bir adamı cezalandırmanın ya çirkin ya da zararlı olacağı gösterilmelidir.
Oportebit igitur eum, qui sibi ut ignoscatur, postulabit, commemorare, si qua sua poterit beneficia et, si poterit, ostendere ea maiora esse quam haec, quae deliquerit, ut plus ab eo boni quam mali profectum esse videatur; deinde maiorum suorum beneficia, si qua exstabunt, proferre; deinde ostendere non odio neque crudelitate fecisse, quod fecerit, sed aut stultitia aut inpulsu alicuius aut aliqua honesta aut probabili causa; postea polliceri et confirmare se et hoc peccato doctum et beneficio eorum, qui sibi ignoverint, confirmatum omni tempore a tali ratione afuturum; deinde spem ostendere aliquo se in loco magno iis,
qui sibi concesserint, usui futurum; postea, si facultas erit, se aut consanguineum * aut iam a maioribus inprimis amicum esse et amplitudinem suae voluntatis, nobilitatem generis, eorum, qui se salvum velint, dignitatem ostendere, et cetera ea, quae personis ad honestatem et amplitudinem sunt adtributa, cum conquestione, sine arrogantia, in se esse, ut honore potius aliquo quam ullo supplicio dignus esse videatur; deinde ceteros proferre, quibus maiora delicta concessa sint. ac multum proficiet, si se misericordem in potestate, propensum ad ignoscendum fuisse ostendet. atque ipsum illud peccatum erit extenuandum, ut quam minimum obfuisse videatur, et aut turpe aut inutile demonstrandum tali de homine supplicium sumere.
2.108Sonra, birinci kitapta açıklanan kurallara göre, ortak yerlerle merhamet uyandırmaya çalışmalıdır.
Hasım ise kötülükleri büyütecektir: Hiçbir şeyin bilmeden yapılmadığını, her şeyin acımasızlık ve kötü niyetle yapıldığını söyleyecek; sanığın merhametsiz ve kibirli olduğunu, mümkünse her zaman düşman olduğunu ve hiçbir şekilde dost olamayacağını gösterecektir. Sanık iyiliklerini öne sürerse, ya bunların iyi niyetten değil başka bir sebeple yapıldığını ya sonradan şiddetli bir kin beslendiğini ya bütün bu iyiliklerin kötülüklerle silindiğini ya iyiliklerin kötülüklerden hafif kaldığını ya da iyiliklere onurla karşılık verildiğine göre kötülüğün de cezasının verilmesi gerektiğini ortaya koyacaktır.
deinde locis communibus misericordiam captare oportebit ex iis praeceptis, quae in primo libro sunt exposita. Adversarius autem malefacta augebit: nihil imprudenter, sed omnia ex crudelitate et malitia facta dicet; ipsum inmisericordem, superbum fuisse; et, si poterit, ostendet semper inimicum fuisse et amicum fieri nullo modo posse. si beneficia proferet, aut aliqua de causa facta, non propter benivolentiam demonstrabit, aut postea odium esse acre susceptum, aut illa omnia maleficiis esse deleta, aut leviora beneficia quam maleficia, aut, cum beneficiis honos habitus sit, pro maleficio poenam sumi oportere.
2.109Sonra affetmenin çirkin ya da zararlı olacağını; sık sık ellerine düşmesini diledikleri birine karşı, güç ellerine geçmişken onu kullanmamanın son derece akılsızca olacağını; ona karşı nasıl bir duygu ve ne kadar kin beslediklerini düşünmeleri gerektiğini söyleyecektir.
Ortak yer, suça karşı öfkelenmek olacaktır; öbürü ise kötülükleri yüzünden değil talihleri yüzünden sıkıntıya düşenlere acımak gerektiğidir.
Cins meselesinde, kısımlarının çokluğu yüzünden bu kadar uzun durduğumuz için, konuların çeşitliliği ve farklılığı birinin zihnini dağıtıp onu yanılgıya düşürmesin diye, bu türden geriye ne kaldığını ve neden kaldığını hatırlatmak yerinde olur.
Hukuk meselesinin, hakkaniyetin ve haksızlığın tabiatının, ödülün ya da cezanın gerekçesinin soruşturulduğu mesele olduğunu söylemiştik.
deinde turpe esse aut inutile ignosci. deinde, de quo ut potestas esset saepe optarint, in eum * ob potestatem non uti summam esse stultitiam; cogitare oportere, quem animum in eum et quod odium habuerint. Locus autem communis erit indignatio maleficii et alter eorum misereri oportere, qui propter fortunam, non propter malitiam in miseriis sint. Quoniam ergo in generali constitutione tamdiu propter eius partium multitudinem commoramur, ne forte varietate et dissimilitudine rerum diductus alicuius animus in quendam errorem deferatur, quid etiam nobis ex eo genere restet et quare restet, admonendum videtur. Iuridicialem causam esse dicebamus, in qua aequi et iniqui natura et praemii aut poenae ratio quaereretur.
2.110Hakkaniyetin ve haksızlığın soruşturulduğu davaları açıkladık. Şimdi geriye ödülü ve cezayı açıklamak kalıyor. Çünkü bir ödül talebinden doğan pek çok dava vardır: Hem mahkemelerde davacıların ödülü sık sık soruşturulur hem de senatodan ya da bir danışma kurulundan sık sık bir ödül istenir. Senatoda görülen bir işi örnek verdiğimizde yargı türündeki örneklerden uzaklaştığımızı kimse düşünmemelidir. Bir kişiyi onaylamak ya da kınamak için söylenen her şey, senatörlerin görüş bildirmesi de bu konuşmaya göre düzenlendiği hâlde, iş görüş bildirme yoluyla yürütülüyor diye danışma türüne girmez; bir kişi hakkında karar verildiği için yargı türünden sayılmalıdır. Zaten bütün davaların gücünü ve tabiatını dikkatle öğrenen kişi, onların cinsleri ve ilk biçimlenişleri bakımından birbirinden ayrıldığını, öteki kısımlarında ise hepsinin birbirine uyduğunu ve birinin öbürüne karıştığını görecektir.
eas causas, in quibus de aequo et iniquo quaeritur, exposuimus. restat nunc, ut de praemio et de poena explicemus. sunt enim multae causae, quae ex praemii alicuius petitione constant. nam et apud iudices de praemio saepe accusatorum quaeritur et a senatu aut a consilio aliquod praemium saepe petitur. ac neminem conveniet arbitrari nos, cum aliquod exemplum ponamus, quod in senatu agatur, ab iudiciali genere exemplorum recedere. quicquid enim de homine probando aut inprobando dicitur, cum ad eam dictionem sententiarum quoque ratio accommodetur, id non, si per sententiae dictionem agitur, deliberativum est; sed, quia de homine statuitur, iudiciale est habendum. omnino autem qui diligenter omnium causarum vim et naturam cognoverit, genere et prima conformatione eas intelleget dissidere, ceteris autem partibus aptas inter se omnes et aliam in alia implicatam videbit.
2.111Şimdi ödülleri ele alalım. Konsül Lucius Licinius Crassus, Alplerin berisindeki Galya'da bazı kimselerin peşine düşüp onları yok etti. Bunların ne tanınmış ya da belli bir önderi vardı, ne de Roma halkının düşmanı sayılmaya değecek bir adları ve sayıları; ama akınları ve soygunlarıyla eyaleti güvensiz hâle getiriyorlardı. Crassus Roma'ya döner ve senatodan zafer alayı ister. Burada da, af dilemede olduğu gibi, gerekçeleri ve onların çürütülmesini sıralayarak yargı noktasına varmamız gerekmez; çünkü başka bir mesele ya da bir meselenin kısmı araya girmedikçe yargı noktası basit olacak ve sorunun kendisinde bulunacaktır. Af dilemede şöyle: Ceza verilmeli mi? Bu davada şöyle: Ödül verilmeli mi?
Nunc de praemiis consideremus. L. Licinius Crassus consul quosdam in citeriore Gallia nullo inlustri neque certo duce neque eo nomine neque numero praeditos, uti digni essent, qui hostes populi Romani esse dicerentur, qui tamen excursionibus et latrociniis infestam provinciam redderent, consectatus est et confecit. Romam redit: triumphum ab senatu postulat. hic et in deprecatione nihil ad nos attinet rationibus et infirmationibus rationum subponendis ad iudicationem pervenire, propterea quod, nisi alia quoque incidet constitutio aut pars constitutionis, simplex erit iudicatio et in quaestione ipsa continebitur: in deprecatione, huiusmodi: oporteatne poena affici? in hac, huiusmodi: oporteatne dari praemium?
2.112Şimdi ödül sorununa uygun düşen yerleri açıklayacağız. Ödülün değerlendirilmesi dört kısma ayrılır: iyilikler, kişi, ödülün türü ve imkânlar.
İyilikler kendi niteliklerine, zamanlarına, yapanın niyetine ve tesadüfe göre değerlendirilir. Kendi niteliklerine göre şöyle soruşturulur: Büyük mü küçük mü, kolay mı zor mu, eşsiz mi sıradan mı; gerçek değerleriyle mi, yoksa sahte bir süslemeyle mi itibar kazanıyorlar? Zamana göre: İhtiyacımız olduğunda mı, başkaları yardım edemezken ya da etmek istemezken mi, umudun tükendiği bir anda mı yapıldı? Niyete göre: Kendi çıkarı için değil de her şeyi yalnız bu işi başarmak amacıyla mı yaptı? Tesadüfe göre: İş talihle değil çabayla mı yapılmış görünüyor, yoksa talih çabanın önüne engel mi çıkarmış?
Nunc ad praemii quaestionem appositos locos exponemus. ratio igitur praemii quattuor est in partes distributa: in beneficia, in hominem, in praemii genus, in facultates. Beneficia ex sua vi, ex tempore, ex animo eius, qui fecit, ex casu considerantur. ex sua vi quaerentur hoc modo: magna an parva, facilia an difficilia, singularia sint an vulgaria, vera an falsa quadam exornatione honestentur; ex tempore autem, si tum, cum indigeremus, cum ceteri non possent aut nollent opitulari, si tum, cum spes deseruisset; ex animo, si non sui commodi causa, si eo consilio fecit omnia, ut hoc conficere posset; ex casu, si non fortuna, sed industria factum videbitur aut si industriae fortuna obstitisse.
2.113Kişi bakımından ise şunlara bakılır: Nasıl bir hayat sürmüş, bu iş için ne kadar masraf ve emek harcamış? Daha önce de böyle bir şey yapmış mı? Başkasının emeğinin ya da tanrıların iyiliğinin ödülünü kendine mi istiyor? Vaktiyle kendisi de böyle bir sebeple birine ödül verilmemesi gerektiğini söylemiş mi? Yaptığı iş için kendisine zaten yeterince onur gösterilmiş mi? Yaptığını yapmak zorunda mıydı? Yaptığı iş, yapmasaydı cezayı hak edeceği, ama yaptı diye ödülü hak etmediği türden mi? Ödülü vaktinden önce isteyip belirsiz bir umudu kesin bir fiyata mı satıyor? Yoksa bir cezadan kaçmak için, hakkında önceden olumlu bir hüküm verilmiş gibi görünsün diye mi ödül istiyor?
Ödülün türünde ise neyin, ne kadarının ve niçin istendiğine, her işin hangi ve ne büyüklükte bir ödüle layık olduğuna bakılacak; sonra atalarımızın zamanında hangi kişilere ve hangi sebeplerle böyle bir onur gösterildiği soruşturulacak;
In hominem autem, quibus rationibus vixerit, quid sumptus in eam rem aut laboris insumpserit; ecquid aliquando tale fecerit; num alieni laboris aut deorum bonitatis praemium sibi postulet; num aliquando ipse talem ob causam aliquem praemio affici negarit oportere; aut num iam satis pro eo, quod fecerit, honos habitus sit; aut num necesse fuerit ei facere id, quod fecerit; aut num eiusmodi sit factum, ut, nisi fecisset, supplicio dignus esset, non, quia fecerit, praemio; aut num ante tempus praemium petat et spem incertam certo venditet pretio; aut num, quod supplicium aliquod vitet, eo praemium postulet, uti de se praeiudicium factum esse videatur. In praemii autem genere, quid et quantum et quamobrem postuletur et quo et quanto quaeque res praemio digna sit, considerabitur; deinde, apud maiores quibus hominibus et quibus de causis talis honos habitus sit, quaeretur;
2.114sonra bu onurun fazla yaygınlaşmamasına dikkat edilecektir. Burada ödül isteyen birine karşı konuşanın ortak yeri şu olacaktır: Faziletin ve vazifenin ödülleri kutsal ve lekesiz kalmalı, ne kötülerle paylaşılmalı ne de sıradan insanlar arasında yaygınlaştırılmalıdır. İkincisi: Faziletin ödülü yaygınlaşırsa insanlar fazilete daha az heves eder; çünkü nadir ve zor olan şeyler, onlara ulaşmaya çalışılırken insanlara güzel ve hoş görünür. Üçüncüsü: Atalarımız zamanında üstün faziletleri yüzünden böyle bir onura layık görülenler bugün aramızda olsalardı, böyle insanların da aynı ödülü aldığını gördüklerinde şanlarından bir şey eksildiğini düşünmezler miydi? Bunlara o kişilerin tek tek sayılması ve karşısında konuştuğun kişilerle karşılaştırılması eklenir. Ödül isteyen ise kendi işini büyütecek, ödül almış olanların işlerini kendi işleriyle karşılaştıracak;
deinde, ne is honos nimium pervulgetur. atque hic eius, qui contra aliquem praemium postulantem dicet, locus erit communis: praemia virtutis et officii sancta et casta esse oportere neque ea aut cum inprobis communicari aut in mediocribus hominibus pervulgari; et alter: minus homines virtutis cupidos fore virtutis praemio pervulgato; quae enim rara et ardua sint, ea experiendo pulchra et iucunda hominibus videri; et tertius: si exsistant, qui apud maiores nostros ob egregiam virtutem tali honore dignati sunt, nonne de sua gloria, cum pari praemio tales homines affici videant, delibari putent? et eorum enumeratio et cum iis, quos contra dicas, comparatio. eius autem, qui praemium petet, facti sui amplificatio, eorum, qui praemio affecti sunt, cum suis factis contentio.
2.115sonra, kendisi ödül almazsa başkalarının fazilete heves etmekten caydırılacağını söyleyecektir.
İmkânlar ise para cinsinden bir ödül istendiğinde değerlendirilir; bu durumda toprağın, vergi gelirlerinin ve paranın bol mu yoksa kıt mı olduğuna bakılır. Ortak yerler şunlardır: İmkânları azaltmak değil artırmak gerekir; iyiliğine karşılık minnet değil ücret isteyen kişi utanmazdır. Karşı tarafta ise: Minnet borcunu ödemek söz konusuyken para hesabı yapmak bayağılıktır; üstelik kendisi yaptığı iş için bir fiyat değil, âdet olduğu üzere iyiliğine karşılık bir onur istemektedir.
Meseleler hakkında bu kadarı yeter. Şimdi yazılı metinden doğan anlaşmazlıklar üzerine konuşmak gerekiyor.
deinde ceteros a virtutis studio repulsum iri, si ipse praemio non sit affectus. Facultates autem considerantur, cum aliquod pecuniarium praemium postulatur; in quo, utrum copiane sit agri, vectigalium, pecuniae an penuria, consideratur. Loci communes: facultates augere, non minuere oportere; et, inpudentem esse, qui pro beneficio non gratiam, verum mercedem postulet; contra autem de pecunia ratiocinari sordidum esse, cum de gratia referunda deliberetur; et, se pretium non pro facto, sed honorem ita, ut factitatum sit, pro beneficio postulare. Ac de constitutionibus quidem satis dictum est: nunc de iis controversiis, quae in scripto versantur, dicendum videtur.
2.116Yazılı metinden doğan anlaşmazlık, metnin yazılış biçiminden bir şüphe doğduğunda ortaya çıkar. Bu şüphe iki anlamlılıktan, yazı ile maksattan, çelişen kanunlardan, çıkarımdan ve tariften doğar.
İki anlamlılıktan doğan anlaşmazlık, yazılı ifade iki ya da daha çok şeye işaret ettiği için yazarın neyi kastettiği belirsiz kaldığında ortaya çıkar. Şöyle: Bir aile reisi, oğlunu mirasçı yaparken karısına yüz libre gümüş kabı şu sözlerle vasiyet etti:
"Mirasçım karıma gümüş kaplardan istediği yüz libreyi versin."
Adamın ölümünden sonra anne oğlundan görkemli ve değerli kabartmalarla süslü kapları ister. Oğul ise kendi istediği kapları vermesi gerektiğini söyler. Önce, mümkünse, metnin iki anlamlı yazılmadığı gösterilmelidir; çünkü gündelik konuşmada herkes bu kelimeyi ya da kelimeleri, konuşmacının hangi anlamda anlaşılması gerektiğini göstereceği o anlamda kullanır.
In scripto versatur controversia, cum ex scriptionis ratione aliquid dubii nascitur. id fit ex ambiguo, ex scripto et sententia, ex contrariis legibus, ex ratiocinatione, ex definitione. Ex ambiguo autem nascitur controversia, cum, quid senserit scriptor, obscurum est, quod scriptum duas pluresve res significat, ad hunc modum: paterfamilias, cum filium heredem faceret, vasorum argenteorum centum pondo uxori suae sic legavit: heres meus uxori meae vasorum argenteorum pondo centum, quae volet, dato. post mortem eius vasa magnifica et pretiose caelata petit a filio mater. ille se, quae ipse vellet, debere dicit. primum, si fieri poterit, demonstrandum est non esse ambigue scriptum, propterea quod omnes in consuetudine sermonis sic uti solent eo verbo uno pluribusve in eam sententiam, in quam is, qui dicet, accipiendum esse demonstrabit.
2.117Sonra, soruşturulan şeyin metnin önceki ve sonraki kısımlarından açıkça anlaşıldığı gösterilmelidir: Kelimeler ayrı ayrı, kendi başlarına ele alınırsa hepsi ya da çoğu iki anlamlı görünür; oysa metnin bütününe bakılınca açık hâle gelen şeyleri iki anlamlı saymamak gerekir. Ardından yazarın ne düşündüğü, öteki yazılarından, işlerinden, sözlerinden, mizacından ve hayatından çıkarılmalı; soruşturulan iki anlamlı ifadenin bulunduğu metin de baştan sona, bütün kısımlarıyla yoklanmalıdır: Bizim yorumumuzu destekleyen ya da hasmın anladığıyla çelişen bir şey var mı? Çünkü yazanın ne istemiş olmasının akla yatkın olduğu, metnin bütününden, yazarın şahsından ve kişilere ait niteliklerden kolayca kestirilebilir.
deinde ex superiore et ex inferiore scriptura docendum id, quod quaeratur, fieri perspicuum. quare si ipsa separatim ex se verba considerentur, omnia aut pleraque ambigua visum iri; quae autem ex omni considerata scriptura perspicua fiant, haec ambigua non oportere existimare. deinde, qua in sententia scriptor fuerit, ex ceteris eius scriptis et ex factis, dictis, animo atque vita eius sumi oportebit et eam ipsam scripturam, in qua inerit illud ambiguum, de quo quaeretur, totam omnibus ex partibus pertemptare, si quid aut ad id appositum sit, quod nos interpretemur, aut ei, quod adversarius intellegat, adversetur. nam facile, quid veri simile sit eum voluisse, qui scripsit, ex omni scriptura et ex persona scriptoris atque iis rebus, quae personis attributae sunt, considerabitur.
2.118Sonra, durumun kendisi bir imkân tanıyorsa, hasmın anladığı şeyin bizim anladığımızdan çok daha zor uygulanabileceği gösterilmelidir: Onun anladığının ne bir uygulama yolu ne bir sonucu vardır; bizim söylediğimiz ise kolayca ve rahatça yerine getirilebilir. Mesela şu kanunda —konu daha kolay anlaşılsın diye örnek olarak uydurma bir kanun koymamıza engel yok—:
"Fahişe altın taç taşımasın; taşırsa devlete geçsin."
Kanuna göre fahişenin devlete geçmesi gerektiğini söyleyene karşı şöyle denebilir: Devlete geçmiş bir fahişeyi idare etmenin hiçbir yolu yoktur, kanun da fahişeyi devlete geçirmekle bir sonuca varamaz; oysa altını devlete geçirmenin hem idaresi kolaydır hem sonucu, üstelik hiçbir sakıncası da yoktur.
deinde erit demonstrandum, si quid ex re ipsa dabitur facultatis, id, quod adversarius intellegat, multo minus commode fieri posse, quam id, quod nos accipimus, quod illius rei neque administratio neque exitus ullus exstet; nos quod dicamus, facile et commode transigi posse; ut in hac lege—nihil enim prohibet fictam exempli loco ponere, quo facilius res intellegatur—: meretrix coronam auream ne habeto; si habuerit, publica esto, contra eum, qui meretricem publicari dicat ex lege oportere, possit dici neque administrationem esse ullam publicae meretricis neque exitum legis in meretrice publicanda, at in auro publicando et administrationem et exitum facilem esse et incommodi nihil inesse.
2.119Şuna da dikkatle bakmak gerekir: Hasmın anladığı kabul edilirse, yazar daha faydalı, ahlâken daha güzel ya da daha gerekli bir şeyi ihmal etmiş görünür mü? Bunu, bizim gösterdiğimiz şeyin ahlâken güzel, faydalı ya da gerekli olduğunu, hasımların söylediğinin ise hiç de öyle olmadığını ortaya koyarak yaparız. Sonra, iki anlamlılıktan doğan anlaşmazlık bir kanunda ise, hasmın anladığı şeyin başka bir kanunda zaten düzenlendiğini göstermeye çalışmalıyız.
ac diligenter illud quoque adtendere oportebit, num illo probato, quod adversarius intellegat, res utilior aut honestior aut magis necessaria ab scriptore neglecta videatur. id fiet, si id, quod nos demonstrabimus, honestum aut utile aut necessarium demonstrabimus, et si id, quod ab adversariis dicetur, minime eiusmodi esse dicemus. deinde si in lege erit ex ambiguo controversia, dare operam oportebit, ut de eo, quod adversarius intellegat, alia in re lege cautum esse doceatur.
2.120Hasmın anladığı şeyin yapılmasını ya da anlaşılmasını isteseydi yazarın nasıl yazacağını göstermek de çok işe yarar. Mesela gümüş kapların soruşturulduğu bu davada kadın şöyle diyebilir: Yazar seçimi mirasçının iradesine bırakıyor olsaydı, "istediği" diye eklemeye hiç gerek yoktu; çünkü bu söz eklenmeseydi mirasçının kendi istediği kapları vereceğinden hiç şüphe olmazdı. Demek ki mirasçıyı korumak isterken, eklenmese de mirasçıyı yine koruyacak bir sözü eklemek delilik olurdu.
permultum autem proficiet illud demonstrare, quemadmodum scripsisset, si id, quod adversarius accipiat, fieri aut intellegi voluisset, ut in hac causa, in qua de vasis argenteis quaeritur, possit mulier dicere nihil adtinuisse adscribi 'quae volet', si heredis voluntati permitteret. eo enim non adscripto nihil esse dubitationis, quin heres, quae ipse vellet, daret. amentiae igitur fuisse, cum heredi vellet cavere, id adscribere, quo non adscripto nihilominus heredi caveretur.
2.121Bu yüzden böyle davalarda şu türden delile çok başvurmak gerekir: "Şöyle yazardı; şu kelimeyi kullanmazdı; şu kelimeyi şu yere koymazdı." Çünkü yazarın maksadı en çok bunlardan anlaşılır. Sonra metnin hangi zamanda yazıldığı soruşturulmalıdır ki böyle bir zamanda yazarın ne istemiş olmasının akla yatkın olduğu anlaşılsın. Ardından danışmanın kısımlarından hareketle, hem onun yazması hem de bunların onaylaması için neyin daha faydalı ve ahlâken daha güzel olduğu gösterilmeli; bunlardan bir büyütme imkânı çıkarsa iki tarafın da kullanabileceği ortak yerlerden yararlanılmalıdır.
Yazı ile maksattan doğan anlaşmazlık, taraflardan biri yazılı kelimelerin kendisine dayanırken öbürü bütün konuşmasını yazarın kastettiğini söylediği şeye bağladığında ortaya çıkar.
quare hoc genere magnopere talibus in causis uti oportebit: hoc modo scripsisset, isto verbo usus non esset, non isto loco verbum istud conlocasset. nam ex his sententia scriptoris maxime perspicitur. deinde quo tempore scriptum sit, quaerendum est, ut, quid eum voluisse in eiusmodi tempore veri simile sit, intellegatur. post ex deliberationis partibus, quid utilius et quid honestius et illi ad scribendum et his ad conprobandum sit, demonstrandum; et ex his, si quid amplificationis dabitur, communibus utrimque locis uti oportebit. Ex scripto et sententia controversia consistit, cum alter verbis ipsis, quae scripta sunt, utitur, alter ad id, quod scriptorem sensisse dicet, omnem adiungit dictionem.
2.122Maksada dayanarak kendini savunacak olan, yazarın maksadını iki yoldan gösterir: Ya yazarın her zaman aynı şeyi gözettiğini ve aynı şeyi istediğini ortaya koyar ya da yazarın koyduğu kuralı belli bir olaydan veya sonuçtan hareketle o durumun zamanına uyarlar. Her zaman aynı şeyi gözetmek şuna benzer: Hiç çocuğu olmayan ama karısı olan bir aile reisi vasiyetnamesine şunu yazdı: "Bir ya da birden fazla oğlum doğarsa, o benim mirasçım olsun." Ardından bu tür vasiyetnamelerde olağan olan maddeler gelir. Sonra: "Oğlum rüşdüne ermeden ölürse, o zaman falanca benim mirasçım olsun." Oğul doğmadı. Baba tarafından akrabalar, mirasçı olarak yazılmış kişiyle anlaşmazlığa düşer; çünkü vasiyetnamenin şartı, oğlun rüşdüne ermeden ölmesidir.
scriptoris autem sententia ab eo, qui sententia se defendet, tum semper ad idem spectare et idem velle demonstrabitur; tum ex facto aut ex eventu aliquo ad tempus id, quod instituit, accommodabitur. semper ad idem spectare, hoc modo: paterfamilias cum liberorum haberet nihil, uxorem autem haberet, in testamento ita scripsit: si mihi filius genitur unus pluresve, is mihi heres esto. deinde quae assolent. postea: si filius ante moritur, quam in tutelam suam venerit, tum mihi, dicet, heres esto. filius natus non est. ambigunt adgnati cum eo, qui est heres, si filius ante, quam in tutelam veniat, mortuus sit.
2.123Bu türde, yazarın maksadının belli bir zamana ve bir sonuca uyarlanması gerektiği söylenemez; çünkü burada gösterilen tek maksat, yazıya karşı konuşanın mirasın kendisine ait olduğunu savunurken dayandığı maksattır. Maksadı öne sürenlerin bir türü daha vardır: Bunda yazarın her zaman ve her işte aynı geçerliliği taşıyan yalın bir iradesi gösterilmez; yazarın maksadının belli bir olaydan ya da sonuçtan hareketle o durumun zamanına göre yorumlanması gerektiği söylenir. Bu tür en çok dıştan destekli hukuk meselesinin kısımlarıyla ayakta durur. Kimi zaman karşılaştırma getirilir: Kanun geceleri kapıların açılmasını yasakladığı hâlde, bir savaş sırasında kapıları açıp bazı yardımcı birlikleri, düşman onları ezmesin diye şehre alan adamın davasında olduğu gibi.
in hoc genere non potest hoc dici, ad tempus et ad eventum aliquem sententiam scriptoris oportere accommodari, propterea quod ea sola esse demonstratur, qua fretus ille, qui contra scriptum dicit, suam esse hereditatem defendit. aliud autem genus est eorum, qui sententiam inducunt, in quo non simplex voluntas scriptoris ostenditur, quae in omne tempus et in omne factum idem valeat, sed ex quodam facto aut eventu ad tempus interpretanda dicitur. ea partibus iuridicialis assumptivae maxime sustinetur. nam tum inducitur comparatio, ut in eo, qui, cum lex aperiri portas noctu vetaret, aperuit quodam in bello et auxilia quaedam in oppidum recepit, ne ab hostibus opprimerentur,
2.124Birlikler dışarıda kalsalardı ezilirlerdi; çünkü düşman surların hemen dibinde ordugâh kurmuştu. Kimi zaman suçu karşı tarafa çevirme getirilir: Herkes için geçerli kanun insan öldürmeyi yasakladığı hâlde, kendisine zor kullanmaya kalkışan bir askerî tribunu öldüren askerin davasında olduğu gibi. Kimi zaman suçu başkasına yükleme getirilir: Kanun, elçilerin görevlerine hangi günler içinde yola çıkacaklarını önceden belirlemişken, kvestor yol masrafını vermediği için yola çıkmayan adamın davasında olduğu gibi. Kimi zaman da kabul getirilir; mazeret yoluyla: bilgisizlik, buzağı kurbanı örneğinde; zaruret, mahmuzlu gemi örneğinde; kaza, Eurotas'ın kabarması örneğinde olduğu gibi. Demek ki maksat ya yazarın tek bir şey istediği gösterilerek ya da böyle bir durumda ve böyle bir zamanda şunu istediği öğretilerek öne sürülür.
si foris essent, quod prope muros hostes castra haberent; tum relatio criminis, ut in eo milite, qui, cum communis lex omnium hominem occidere vetaret, tribunum militum, qui vim sibi afferre conaretur, occidit; tum remotio criminis, ut in eo, qui, cum lex, quibus diebus in legationem proficisceretur, praestituerat, quia sumptum quaestor non dedit, profectus non est; tum concessio per purgationem et per inprudentiam, ut in vituli immolatione, et per vim, ut in nave rostrata, et per casum, ut in Eurotae magnitudine. quare aut ita sententia inducetur, ut unum quiddam voluisse scriptor demonstretur, aut sic, ut in eiusmodi re et tempore hoc voluisse doceatur.
2.125Yazıyı savunacak olan, bu yerlerin çoğu zaman hepsinden, her hâlükârda da büyük kısmından yararlanabilir. Önce yazarı över ve yargılayanların yazılı olandan başka hiçbir şeye bakmaması gerektiğini söyleyen ortak yere başvurur; ileri sürülen yazı kanuna dayanıyorsa —yani kanunun kendisi ya da kanundan alınmış bir şeyse— bunu daha da büyük bir kuvvetle yapar. Sonra en etkili yer gelir: Karşı tarafın fiilini ya da talebini yazının kendisiyle karşılaştırmak; yani ne yazıldığını, ne yapıldığını ve yargıcın neye yemin ettiğini yan yana koymak. Bu yeri pek çok şekilde çeşitlendirmek gerekir: Konuşmacı kimi zaman buna karşı ne söylenebileceğine kendi kendine şaşar; kimi zaman yargıcın vazifesine dönüp ona, bundan başka neyi dinlemesi ya da neyi beklemesi gerektiğini sorar; kimi zaman da karşı tarafın kendisini tanık yerine çıkarır, yani onu sorguya çeker: Yazının böyle olduğunu mu inkâr ediyor, yoksa yazıya aykırı davrandığını ya da yazıya aykırı bir şey talep ettiğini mi?
Ergo is, qui scriptum defendet, his locis plerumque omnibus, maiore autem parte semper poterit uti: primum scriptoris conlaudatione et loco communi, nihil eos, qui iudicent, nisi id, quod scriptum, spectare oportere; et hoc eo magis, si legitimum scriptum proferetur, id est aut lex ipsa aut aliquid ex lege; postea, quod vehementissimum est, facti aut intentionis adversariorum cum ipso scripto contentione, quid scriptum sit, quid factum, quid iuratus iudex; quem locum multis modis variare oportebit, tum ipsum secum admirantem, quidnam contra dici possit, tum ad iudicis officium revertentem et ab eo quaerentem, quid praeterea audire aut exspectare debeat; tum ipsum adversarium quasi in testis loco producendo, hoc est interrogando, utrum scriptumne neget esse eo modo, an ab se contra factum esse aut contra contendi neget;
2.126Hangisini inkâr etmeye cüret ederse etsin, kendisi konuşmayı bırakacaktır. İkisini de inkâr etmeyip yine de karşı çıkıyorsa, kimsenin bundan daha utanmaz bir adam göreceğini sanmadığını söyler. Bu noktada, sanki söylenecek başka bir şey kalmamış ve buna karşı hiçbir şey söylenemezmiş gibi uzun uzun durmak yerinde olur: Yazılı olanı sık sık okumalı, karşı tarafın fiilini sık sık yazıyla çatıştırmalı, ara sıra da sertçe yargıcın kendisine dönmelidir. Burada yargıca neye yemin ettiği ve neye uyması gerektiği gösterilir. Yargıç ancak iki durumda tereddüt etmelidir: yazı belirsizse ya da karşı taraf bir şeyi inkâr ediyorsa.
utrum negare ausus sit, se dicere desiturum. si neutrum neget et contra tamen dicat: nihil esse quo hominem inpudentiorem quisquam se visurum arbitretur. in hoc ita commorari conveniet, quasi nihil praeterea dicendum sit et quasi contra dici nihil possit, saepe id, quod scriptum est, recitando, saepe cum scripto factum adversarii confligendo atque interdum acriter ad iudicem ipsum revertendo. quo in loco iudici demonstrandum est, quid iuratus sit, quid sequi debeat: duabus de causis iudicem dubitare oportere, si aut scriptum sit obscure aut neget aliquid adversarius;
2.127Yazı açıksa ve karşı taraf her şeyi itiraf ediyorsa, yargıç kanunu yorumlamamalı, ona uymalıdır.
Bu yer sağlamlaştırıldıktan sonra, karşı taraftan gelebilecek itirazları çürütmek gerekir. İtiraz iki yoldan gelir: Ya yazarın bir şey düşünüp başka bir şey yazdığı gösterilir, yukarıda örnek verdiğimiz vasiyetname anlaşmazlığında olduğu gibi; ya da yazıya neden uyulamadığını veya uyulmaması gerektiğini gösteren, dıştan destek alan bir gerekçe getirilir.
cum et scriptum aperte sit et adversarius omnia confiteatur, tum iudicem legi parere, non interpretari legem oportere. Hoc loco confirmato tum diluere ea, quae contra dici poterunt, oportebit. contra autem dicetur, si aut prorsus aliud sensisse scriptor et scripsisse aliud demonstrabitur, ut in illa de testamento, quam posuimus, controversia, aut causa assumptiva inferetur, quamobrem scripto non potuerit aut non oportuerit optemperari.
2.128Yazarın bir şey düşünüp başka bir şey yazdığı söylenirse, yazıya dayanan kişi şunları söyler: İradesinin işaretini, tam da böyle tahminlere yer kalmasın diye bize bırakmış biri hakkında, iradesi üzerine akıl yürütmemiz doğru değildir. Yazıdan ayrılmak bir kural hâline getirilirse pek çok sakınca doğar: Bir şey yazanlar yazdıklarının geçerli olacağına inanmazlar; yargılayanlar da bir kere yazıdan ayrılmaya alıştılar mı, uyacakları kesin hiçbir şey kalmaz. Yazarın iradesini korumak gerekiyorsa, o iradeden yana duran karşı taraf değil, kendisidir. Çünkü yazarın iradesini onun kendi yazısından yorumlayan kişi, o iradeye çok daha yakındır; öbürü ise yazarın maksadını, iradesinin adeta bir resmi olarak bıraktığı yazıdan okumaz, kendi kafasında kurduğu şüphelerle didikler.
Si aliud sensisse scriptor, aliud scripsisse dicetur, is, qui scripto utetur, haec dicet: non oportere de eius voluntate nos argumentari, qui, ne id facere possemus, indicium nobis reliquerit suae voluntatis; multa incommoda consequi, si instituatur, ut ab scripto recedatur. nam et eos, qui aliquid scribant, non existimaturos id, quod scripserint, ratum futurum, et eos, qui iudicent, certum, quod sequantur, nihil habituros, si semel ab scripto recedere consueverint. quodsi voluntas scriptoris conservanda sit, se, non adversarios, a voluntate eius stare. nam multo propius accedere ad scriptoris voluntatem eum, qui ex ipsius eam litteris interpretetur, quam illum, qui sententiam scriptoris non ex ipsius scripto spectet, quod ille suae voluntatis quasi imaginem reliquerit, sed domesticis suspicionibus perscrutetur.
2.129Maksattan yana duran kişi bir gerekçe getirirse, önce şuna karşı konuşmak gerekir: Kanuna aykırı davrandığını inkâr etmeyip neden öyle davrandığına dair bir gerekçe bulmak ne kadar saçmadır! Sonra şunu söylemelidir: Her şey tersine dönmüştür. Eskiden itham edenler, sanığın bir suça bulaştığına yargıçları inandırmaya çalışır, onu suç işlemeye iten sebebi kendileri ileri sürerlerdi.
Sin causam afferet is, qui a sententia stabit, primum erit contra dicendum: quam absurdum non negare contra legem fecisse, sed, quare fecerit, causam aliquam invenire; deinde conversa esse omnia: ante solitos esse accusatores iudicibus persuadere, adfinem esse alicuius culpae eum, qui accusaretur, causam proferre, quae eum ad peccandum impulisset;—
2.130Şimdi ise sanık, neden suç işlediğinin gerekçesini kendisi getiriyor. Sonra şu bölümlemeyi yapmalıdır; her bir kısmına pek çok delil uyar: Birincisi, hiçbir kanunda yazıya aykırı bir gerekçenin kabul edilmesi uygun değildir; ikincisi, öteki kanunlarda uygun olsa bile bu kanun, bunun uygun olmadığı türden bir kanundur; son olarak, bu kanunda da uygun olsa bile, bu gerekçe asla kabul edilmemelidir.
Birinci kısım aşağı yukarı şu yerlerle sağlamlaştırılır: Yazarın, düşündüğünü açıkça yazmasına engel olacak ne zekâsı ne emeği ne de başka bir imkânı eksikti; bir şeyin istisna edilmesi gerektiğini düşünseydi, karşı tarafın ileri sürdüğü gerekçeyi istisna etmek onun için ne ağır ne de zor olurdu.
nunc ipsum reum causam afferre, quare deliquerit. deinde hanc inducere partitionem, cuius in singulas partes multae convenient argumentationes: primum, nulla in lege ullam causam contra scriptum accipi convenire; deinde, si in ceteris legibus conveniat, hanc esse eiusmodi legem, ut in ea non oporteat; postremo, si in hac quoque lege oporteat, hanc quidem causam accipi minime oportere. Prima pars his fere locis confirmabitur: scriptori neque ingenium neque operam neque ullam facultatem defuisse, quo minus aperte posset perscribere id, quod cogitaret; non fuisse ei grave nec difficile eam causam excipere, quam adversarii proferant, si quicquam excipiendum putasset:
2.131Kanun yazanlar zaten istisnalara başvurmaya alışkındır. Sonra istisnalarla yazılmış kanunları okumak ve özellikle tartışılan kanunun kendisinde, onun bir maddesinde ya da aynı kanun koyucunun başka kanunlarında bir istisna bulunup bulunmadığına bakmak gerekir; böylece yazarın, istisna edilecek bir şey olduğunu düşünseydi onu istisna edeceği daha iyi kanıtlanır. Gerekçeyi kabul etmenin kanunu ortadan kaldırmaktan başka bir şey olmadığını da göstermelidir: Çünkü bir kere gerekçe incelenmeye başlandı mı, artık onu kanuna göre incelemenin bir anlamı kalmaz; zira o gerekçe kanunda yazılı değildir. Bu bir kural hâline gelirse herkese suç işlemek için gerekçe ve imkân verilmiş olur; çünkü insanlar, işi yemin ettiğiniz kanuna göre değil, kanuna aykırı davrananın kafasına göre yargıladığınızı anlarlar. Sonra hem yargıçların yargılama düzeni hem de öteki vatandaşların yaşama düzeni altüst olur.
consuesse eos, qui leges scribant, exceptionibus uti. deinde oportet recitare leges cum exceptionibus scriptas et maxime videre, ecquae in ea ipsa lege, qua de agatur, sit exceptio aliquo in capite aut apud eundem legis scriptorem, quo magis probetur eum fuisse excepturum, si quid excipiendum putaret; et ostendere causam accipere nihil aliud esse nisi legem tollere, ideo quod, cum semel causa consideretur, nihil attineat eam ex lege considerare, quippe quae in lege scripta non sit. quod si sit institutum, omnibus dari causam et potestatem peccandi, cum intellexerint vos ex ingenio eius, qui contra legem fecerit, non ex lege, in quam iurati sitis, rem iudicare; deinde et ipsis iudicibus iudicandi et ceteris civibus vivendi rationes perturbatum iri,
2.132Bir kere kanunlardan ayrılındı mı, yazılı olandan uzaklaşan yargıçlar ne uyacakları bir şey bulabilir ne de kanuna aykırı verdikleri hükmü başkalarına nasıl haklı göstereceklerini bilir. Herkes her işi devletin ortak buyruğuna göre değil, kendi düşüncesine ve aklına ya da keyfine ne gelirse ona göre yürütürse, öteki vatandaşlar da ne yapacaklarını bilemezler. Sonra yargıçların kendilerine sorulmalıdır: Neden başkalarının işleriyle alıkonuyorlar? Neden bir kamu vazifesi yüzünden kendi işlerine ve çıkarlarına bakmaktan geri kalıyorlar? Neden belli sözlerle yemin ediyorlar? Neden belli bir zamanda toplanıp belli bir zamanda dağılıyorlar ve neden hiç kimse, kanunda istisna edilmiş bir gerekçe dışında, devlete düzenli hizmet etmemek için bir gerekçe ileri süremiyor? Kendilerinin kanunlara bağlı olarak bu kadar zahmete katlanmalarını, karşı tarafımızın ise kanunları hiçe saymasına göz yummalarını adil mi buluyorlar?
si semel ab legibus recessum sit; nam et iudices neque, quid sequantur, habituros, si ab eo, quod scriptum sit, recedant, neque, quo pacto aliis probare possint, quod contra legem iudicarint; et ceteros cives, quid agant, ignoraturos, si ex suo quisque consilio et ex ea ratione, quae in mentem aut in libidinem venerit, non ex communi praescripto civitatis unam quamque rem administrabit; postea quaerere ab iudicibus ipsis, quare in alienis detineantur negotiis; cur rei publicae munere impediantur, quo setius suis rebus et commodis servire possint; cur in certa verba iurent; cur certo tempore conveniant, cur certo discedant, nihil quisquam afferat causae, quo minus frequenter operam rei publicae det, nisi quae causa in lege excepta sit; an se legibus obstrictos in tantis molestiis esse aequum censeant, adversarios nostros leges neglegere concedant;
2.133Sonra yine yargıçlara sorulmalıdır: Sanık, kanuna aykırı davranmasına sebep olduğunu söylediği durum için kanuna kendi eliyle bir istisna eklemeye kalkışsa, buna izin verirler mi? Oysa şimdi yaptığı şey, o istisnayı kanuna eklemesinden daha yakışıksız ve daha utanmazcadır. Hadi bir adım daha atalım: Yargıçlar kendileri eklemek isteseler, halk buna izin verir mi? Kelimeyle ve yazıyla değiştiremeyecekleri bir şeyi fiilen ve en büyük hükümle değiştirmeleri bundan da yakışıksızdır. Sonra, halka bir şeyi öğrenme, onaylama ya da reddetme imkânı hiç tanınmadan kanundan bir şey eksiltilmesi, kanunun yürürlükten kaldırılması ya da bir kısmının değiştirilmesi yakışıksızdır; bu, yargıçların kendilerine en büyük kini çekecektir. Kanunları düzeltmenin yeri burası, zamanı şimdi değildir; bunlar halkın önünde ve halk eliyle yapılmalıdır. Şimdi bunu yapıyorlarsa, konuşmacı kanun teklifini kimin getirdiğini, kimlerin onu kabul edeceğini bilmek ister; hizipleri görmekte ve onlara karşı konuşmak istemektedir. Bunlar hem son derece zararlı hem de son derece çirkin olduğuna göre, kanun nasıl olursa olsun şimdilik yargıçlarca korunmalı, sonra beğenilmezse halk tarafından düzeltilmelidir. Sonra, yazılı metin olmasaydı onu büyük bir özenle arardık; bu adama, kendisi tehlikede olmasaydı bile inanmazdık. Şimdi yazı ortadayken, kanunun kendi sözleri yerine suç işleyenin sözlerini dinlemek delilik olur. Bu ve buna benzer gerekçelerle, yazının dışında bir gerekçenin kabul edilmemesi gerektiği gösterilir.
deinde item quaerere ab iudicibus, si eius rei, propter quam se reus contra legem fecisse dicat, exceptionem ipse in lege adscribat, passurine sint; hoc, quod faciat, indignius et inpudentius esse, quam si adscribat; age porro, quid? si ipsi vellent iudices adscribere, passurusne sit populus? atque hoc esse indignius, quam rem verbo et litteris mutare non possint,
eam re ipsa et iudicio maximo commutare; deinde indignum esse de lege aliquid derogari aut legem abrogari aut aliqua ex parte commutari, cum populo cognoscendi et probandi aut inprobandi potestas nulla fiat; hoc ipsis iudicibus invidiosissimum futurum; non hunc locum esse neque hoc tempus legum corrigendarum; apud populum haec et per populum agi convenire; quodsi nunc id agant, velle se scire, qui lator sit, qui sint accepturi; se factiones videre et dissuadere velle; quodsi haec cum summe inutilia tum multo turpissima sint, legem, cuicuimodi sit, in praesentia conservari ab iudicibus, post, si displiceat, a populo corrigi convenire; deinde, si scriptum non exstaret, magnopere quaereremus neque isti, ne si extra periculum quidem esset, crederemus; nunc cum scriptum sit, amentiam esse eius, qui peccarit, potius quam legis ipsius verba cognoscere. his et huiusmodi rationibus ostenditur causam extra scriptum accipi non oportere.
2.135İkinci kısımda, öteki kanunlarda gerekçe kabul edilse bile bu kanunda edilmemesi gerektiği gösterilir. Bu şöyle gösterilir: Ya kanunun en büyük, en faydalı, ahlâken en güzel ve dince en kutsal şeylerle ilgili olduğu ortaya konur; ya böyle bir konuda kanuna titizlikle uymamanın zararlı, çirkin ya da günah olduğu; ya da kanunun öylesine özenle yazıldığı, her bir konuda öylesine tedbir alındığı, gerekeni öylesine istisna ettiği gösterilir ki böylesine titiz bir yazıda bir şeyin atlanmış olduğunu düşünmek hiç yakışmaz.
Yazıdan yana konuşan için en zorunlu yer üçüncüsüdür: Bu yerde, yazıya aykırı bir gerekçenin kabul edilmesi uygun olsa bile karşı tarafın getirdiği gerekçenin asla kabul edilmemesi gerektiğini göstermelidir.
Secunda pars est, in qua est ostendendum, si in ceteris legibus oporteat, in hac non oportere. hoc demonstrabitur, si lex aut ad res maximas, utilissimas, honestissimas, religiosissimas videbitur pertinere; aut inutile aut turpe aut nefas esse tali in re non diligentissime legi optemperare; aut ita lex diligenter perscripta demonstrabitur, ita cautum una quaque de re, ita, quod oportuerit, exceptum, ut minime conveniat quicquam in tam diligenti scriptura praeteritum arbitrari. Tertius est locus ei, qui pro scripto dicet, maxime necessarius, per quem oportet ostendat, si conveniat causam contra scriptum accipi, eam tamen minime oportere, quae ab adversariis afferatur.
2.136Bu yer onun için şundan dolayı zorunludur: Yazıya karşı konuşan her zaman hakkaniyete dayanan bir şey getirmek zorundadır. Çünkü yazılı olana aykırı bir şeyi kanıtlamak isteyen birinin bunu hakkaniyetin desteğine yaslanmadan yapmaya kalkışması son derece utanmazca olurdu. Bu yüzden itham eden bu hakkaniyetten bir şey eksiltebilirse, her bakımdan daha adil ve daha inandırıcı bir suçlama yapıyor görünür. Çünkü önceki konuşmanın bütün etkisi, yargıçları istemeseler bile karşı yönde hüküm vermeye mecbur bırakmaktı; bu ise, mecbur olmasalar bile bunu istemelerini sağlar.
qui locus idcirco est huic necessarius, quod semper is, qui contra scriptum dicet, aequitatis aliquid afferat oportet. nam summa inpudentia sit eum, qui contra quam scriptum sit aliquid probare velit, non aequitatis praesidio id facere conari. si quid igitur ex hac ipsa accusator derogat, omnibus partibus iustius et probabilius accusare videatur. nam superior oratio hoc omnis faciebat, ut, iudices etiamsi nollent, necesse esset; haec autem, etiamsi necesse non esset, ut vellent contra iudicare.
2.137Bu da şöyle olur: Karşılaştırma, suçu başkasına yükleme, suçu karşı tarafa çevirme ya da kabulün kısımlarıyla kendini savunan kişide kusur bulunduğunu gösteren yerlerden —bunları daha önce gücümüz yettiğince özenle yazdık— davanın gerektirdiklerini alıp karşı tarafın davasını çürütmek için buraya aktarırız. Ya da kanunda veya vasiyetnamede bir şeyin neden ve hangi maksatla öyle yazıldığına dair sebepler ve gerekçeler getiririz ki dava yalnız yazının kendisiyle değil, yazarın maksadı ve iradesiyle de pekişmiş görünsün. Ya da fiilin suç olduğu öteki meselelerden hareketle de kanıtlanır.
id autem fiet, si, quibus ex locis culpa demonstrabitur esse in eo, qui comparatione aut remotione aut relatione criminis aut concessionis partibus se defendet—de quibus ante, ut potuimus, diligenter perscripsimus—, si de iis locis, quae res postulabit, ad causam adversariorum inprobandam transferemus; aut causae et rationes afferentur, quare et quo consilio ita sit in lege aut in testamento scriptum, ut sententia quoque et voluntate scriptoris, non ipsa solum scriptura causa confirmata esse videatur; aut aliis quoque constitutionibus factum coarguetur.
2.138Yazıya karşı konuşacak olan ise önce davanın hakkaniyetini gösteren yeri getirir ya da işi hangi niyetle, hangi maksatla, hangi sebeple yaptığını gösterir; dıştan hangi gerekçeyi alırsa alsın, daha önce sözü edilen dıştan destekli meselenin kısımlarıyla kendini savunur. Bu yerde uzun uzun durup kendi fiilinin gerekçesini ve davasının hakkaniyetini süsledikten sonra, karşı tarafa karşı, gerekçelerin kabul edilmesi gerektiğini aşağı yukarı şu yerlerden hareketle söyler: Zararlı ya da adaletsiz bir şeyin yapılmasını isteyen hiçbir kanun yoktur; kanunların koyduğu bütün cezalar kusuru ve kötülüğü cezalandırmak için konmuştur.
Contra scriptum autem qui dicet, primum inducet eum locum, per quem aequitas causae demonstretur; aut ostendet, quo animo, quo consilio, qua de causa fecerit; et, quamcumque causam assumet, assumptionis partibus se defendet, de quibus ante dictum est. atque in hoc loco cum diutius commoratus sui facti rationem et aequitatem causae exornaverit, tum ex his locis fere contra adversarios dicet oportere causas accipi. demonstrabit nullam esse legem, quae aliquam rem inutilem aut iniquam fieri velit; omnia supplicia, quae ab legibus proficiscantur, culpae ac malitiae vindicandae causa constituta esse;
2.139Kanunun yazarı ortaya çıksa bu fiili onaylardı; başına böyle bir şey gelseydi kendisi de aynısını yapardı. Kanun yazarı yargıçları belli bir sınıftan ve belli bir yaşa ulaşmış kişilerden seçmiştir ki bunlar, herhangi bir çocuğun yapabileceği gibi yalnızca yazısını okuyan kişiler değil, onun iradesini düşünerek kavrayıp yorumlayabilen kişiler olsun. Sonra, o yazar yazdıklarını budala insanlara ve barbar yargıçlara emanet etseydi, her şeyi en büyük titizlikle yazardı; ama işleri ne tür adamların yargılayacağını bildiği için, apaçık gördüğü şeyleri eklememiştir.
scriptorem ipsum, si exsistat, factum hoc probaturum et idem ipsum, si ei talis res accidisset, facturum fuisse; ea re legis scriptorem certo ex ordine iudices certa aetate praeditos constituisse, ut essent, non qui scriptum suum recitarent, quod quivis puer facere posset, sed qui cogitatione assequi possent et voluntatem interpretari; deinde illum scriptorem, si scripta sua stultis hominibus et barbaris iudicibus committeret, omnia summa diligentia perscripturum fuisse; nunc vero, quod intellegeret, quales viri res iudicaturi essent, idcirco eum, quae perspicua videret esse, non adscripsisse:
2.140Çünkü sizin onun yazısını okuyanlar değil, iradesinin yorumcuları olacağınızı düşündü. Sonra karşı tarafa şöyle sormalıdır: "Ya ben şunu yapmış olsaydım? Ya şöyle bir şey olsaydı?" —gerekçesi ahlâken son derece güzel ya da zarureti son derece kesin olan durumlardan biri— "Yine de beni itham eder miydiniz? Oysa kanun bunu hiçbir yerde istisna etmemiştir." Demek ki her şey yazıyla güvence altına alınmaz; apaçık olan bazı şeyler sessiz istisnalarla korunur. Sonra, herkes yalnız kelimelere bakmak isteyip o kelimeleri söyleyenin iradesine yaklaşmazsa, ne kanunlarla ne herhangi bir yazıyla, hatta ne gündelik konuşmada ne de ev içindeki buyruklarda hiçbir iş doğru dürüst yürütülemez. Sonra faydanın ve ahlâkî güzelliğin kısımlarından hareketle, karşı tarafın yapılması gerekirdi ya da gerekir dediği şeyin ne kadar zararlı ya da çirkin, bizim yaptığımız ya da talep ettiğimiz şeyin ne kadar faydalı ya da ahlâken güzel olduğunu göstermelidir. Sonra şunu söylemelidir: Kanunlar bize harfleri yüzünden değil —harfler iradenin zayıf ve belirsiz işaretleridir—, hakkında yazıldıkları şeylerin faydası, onları yazanların bilgeliği ve özeni yüzünden değerlidir. Sonra kanunun ne olduğunu anlatmalıdır ki kanunun kelimelerde değil maksatlarda yattığı, kanuna uyan yargıcın da yazısının değil maksadının ardından giden yargıç olduğu anlaşılsın. Sonra, bir suç ve küstahlık yüzünden kanunlara aykırı davranan kişi ile ahlâken güzel ya da zorunlu bir sebeple kanunun maksadından değil yalnız harflerinden ayrılan kişinin aynı cezaya çarptırılmasının ne kadar yakışıksız olduğunu göstermelidir. Bu ve buna benzer gerekçelerle şunları gösterecektir: Gerekçe kabul edilmelidir, bu kanunda da kabul edilmelidir ve kendi getirdiği gerekçe kabul edilmelidir.
neque enim vos scripti sui recitatores, sed voluntatis interpretes fore putavit; postea quaerere ab adversariis: quid, si hoc fecissem? quid, si hoc accidisset? eorum aliquid, in quibus aut causa sit honestissima aut necessitudo certissima: tamenne accusaretis? atqui lex nusquam excepit; non ergo omnia scriptis, sed quaedam, quae perspicua sint, tacitis exceptionibus caveri; deinde nullam rem neque legibus neque scriptura ulla, denique ne in sermone quidem cotidiano atque imperiis domesticis recte posse administrari, si unus quisque velit verba spectare et non ad voluntatem eius, qui ea verba habuerit,
accedere; deinde ex utilitatis et honestatis partibus ostendere, quam inutile aut quam turpe sit id, quod adversarii dicant fieri oportuisse aut oportere, et id, quod nos fecerimus aut postulemus, quam utile aut quam honestum sit; deinde leges nobis caras esse non propter litteras, quae tenues et obscurae notae sint voluntatis, sed propter earum rerum, quibus de scriptum est, utilitatem et eorum, qui scripserint, sapientiam et diligentiam; postea, quid sit lex, describere, ut ea videatur in sententiis, non in verbis consistere; et iudex is videatur legi optemperare, qui sententiam eius, non qui scripturam sequatur; deinde, quam indignum sit eodem affici supplicio eum, qui propter aliquod scelus et audaciam contra leges fecerit, et eum, qui honesta aut necessaria de causa non ab sententia, sed ab litteris legis recesserit; atque his et huiusmodi rationibus et accipi causam et in hac lege accipi et eam causam, quam ipse afferat, oportere accipi demonstrabit.
2.142Yazıdan yana konuşan için, karşı tarafın yanında duran hakkaniyetten bir şey eksiltebilirse bunun çok faydalı olacağını söylemiştik; aynı şekilde yazıya karşı konuşan için de yazının kendisinden davasına yarayacak bir şey çıkarmak ya da bir şeyin iki anlamlı yazıldığını göstermek çok faydalı olacaktır. Sonra o iki anlamlı ifadeden kendi işine yarayan anlamı savunabilir; ya bir kelimenin tarifini getirip kendisini sıkıştırıyor görünen kelimenin anlamını davasının lehine çevirebilir ya da daha sonra söz edeceğimiz çıkarım yoluyla yazılı olandan yazılı olmayan bir şey çıkarabilir.
et quemadmodum ei dicebamus, qui ab scripto diceret, hoc fore utilissimum, si quid de aequitate ea, quae cum adversario staret, derogasset, sic huic, qui contra scriptum dicet, plurimum proderit, ex ipsa scriptura aliquid ad suam causam convertere aut ambigue aliquid scriptum ostendere; deinde ex illo ambiguo eam partem, quae sibi prosit, defendere aut verbi definitionem inducere et illius verbi vim, quo urgeri videatur, ad suae causae commodum traducere aut ex scripto non scriptum aliquid inducere per ratiocinationem, de qua post dicemus.
2.143Davası hakkaniyet bakımından güçlüyken, ne kadar zayıf bir ihtimalle olursa olsun, herhangi bir noktada yazının kendisiyle kendini savunabilirse, bundan ister istemez çok kazanç sağlar; çünkü karşı tarafın davasının dayandığı şeyi elinden alırsa, onun bütün gücünü ve keskinliğini yumuşatıp sulandırmış olur.
Öteki ortak yerler dıştan destekli meselenin kısımlarından alınır ve iki tarafa da uyar. Bunlara ek olarak yazıdan yana konuşanın ortak yeri şudur: Kanunlar, onlara aykırı davrananın faydasına göre değil, kendilerine göre değerlendirilmelidir ve hiçbir şey kanunlardan üstün tutulmamalıdır. Yazıya karşı konuşanınki ise şudur: Kanunlar kelimelerde değil, yazarın düşüncesinde ve ortak faydada yatar; yazanın iradesinin savunduğu hakkaniyetin harflerle sıkıştırılması ne kadar yakışıksızdır!
quacumque autem in re, quamvis leviter probabili, scripto ipso se defenderit, cum aequitate causa abundabit, necessario multum proficiet, ideo quod, si id, quo nititur adversariorum causa, subduxerit, omnem eius illam vim et acrimoniam lenierit ac diluerit. Loci autem communes ceteris ex assumptionis partibus in utramque partem convenient. praeterea autem eius, qui a scripto dicet: leges ex se, non ex eius, qui contra commiserit, utilitate spectari oportere et legibus antiquius haberi nihil oportere. contra scriptum: leges in consilio scriptoris et utilitate communi, non in verbis consistere; quam indignum sit aequitatem litteris urgeri, quae voluntate eius, qui scripserit, defendatur.
2.144Çelişen kanunlardan doğan anlaşmazlık, iki ya da daha fazla kanun birbiriyle çelişir göründüğünde ortaya çıkar. Şöyle: Bir kanun der ki: "Tiranı öldüren, olimpiyat galiplerinin ödüllerini alsın, yetkililerden dilediği şeyi istesin ve yetkililer bunu ona versin." Öbür kanun ise şöyledir: "Tiran öldürülünce yetkililer onun en yakın beş akrabasını idam etsin." Teselya'da Pheraililerin başına tiran olmuş Aleksandros'u, Thebe adındaki karısı bir gece onunla birlikte yatarken öldürdü. Kadın, tirandan olan oğlunu ödül olarak ister. Bazıları kanun gereği çocuğun öldürülmesi gerektiğini söyler. Dava mahkemededir.
Bu türde iki taraf için de aynı yerler ve aynı kurallar uyar; çünkü her biri kendi kanununu sağlamlaştırmalı, karşıt kanunu zayıflatmalıdır.
Ex contrariis autem legibus controversia nascitur, cum inter se duae videntur leges aut plures discrepare, hoc modo: lex: qui tyrannum occiderit, olympionicarum praemia capito et quam volet sibi rem a magistratu deposcito et magistratus ei concedito. et altera lex: tyranno occiso quinque eius proximos cognatione magistratus necato. Alexandrum, qui apud Pheraeos in Thessalia tyrannidem occuparat, uxor sua, cui Thebe nomen fuit, noctu, cum simul cubaret, occidit. haec filium suum, quem ex tyranno habebat, sibi in praemii loco deposcit. sunt qui ex lege occidi puerum dicant oportere. res in iudicio est. In hoc genere utramque in partem idem loci atque eadem praecepta convenient, ideo quod uterque suam legem confirmare, contrariam infirmare debebit.
2.145Önce kanunları birbiriyle karşılaştırmak gerekir. Hangi kanun daha büyük, yani daha faydalı, ahlâken daha güzel ve daha zorunlu şeylerle ilgilidir? Buradan şu sonuç çıkar: İki ya da daha fazla kanun —kaç tane olursa olsun— birbiriyle çeliştikleri için hepsi birden korunamıyorsa, en büyük şeylerle ilgili görünen kanunun korunması gerektiği düşünülmelidir. Sonra hangi kanunun daha sonra çıkarıldığına bakılır; çünkü en son çıkan kanun en ağır basandır. Sonra hangi kanunun bir şeyi emrettiğine, hangisinin yalnızca izin verdiğine bakılır; çünkü emredilen şey zorunlu, izin verilen ise isteğe bağlıdır. Sonra hangi kanunda, ona uyulmadığı takdirde bir ceza eklendiğine ya da hangisinde daha ağır bir ceza konduğuna bakılır; çünkü en çok, en titizlikle yaptırıma bağlanmış kanun korunmalıdır. Sonra hangi kanunun emrettiğine, hangisinin yasakladığına bakılır; çünkü yasaklayan kanun çoğu zaman emreden kanunu bir tür istisnayla düzeltir gibidir. Sonra hangi kanunun bütün bir cins hakkında, hangisinin belli bir kısım hakkında; hangisinin genel olarak birçok şey için, hangisinin belli bir şey için yazılmış göründüğüne bakılır; çünkü bir kısım ya da belli bir şey hakkında yazılmış olan kanun, davaya daha yakın ve hükümle daha ilgili görünür. Sonra kanun gereği hangisinin hemen yapılmasının zorunlu olduğuna, hangisinin biraz gecikmeye ve ertelemeye imkân verdiğine bakılır.
primum igitur leges oportet contendere considerando, utra lex ad maiores, hoc est ad utiliores, ad honestiores ac magis necessarias res pertineat; ex quo conficitur, ut, si leges duae aut si plures erunt, quotquot erunt, conservari non possint, quia discrepent inter se, sed ea maxime conservanda putetur, quae ad maximas res pertinere videatur; deinde, utra lex posterius lata sit; nam postrema quaeque gravissima est; deinde, utra lex iubeat aliquid, utra permittat; nam id, quod imperatur, necessarium, illud, quod permittitur, voluntarium est; deinde, in utra lege, si non optemperatum sit,
poena adiciatur aut in utra maior poena statuatur; nam maxime conservanda est ea, quae diligentissime sancta est; deinde, utra lex iubeat, utra vetet; nam saepe ea, quae vetat, quasi exceptione quadam corrigere videatur illam, quae iubet; deinde, utra lex de genere omni, utra de parte quadam; utra communiter in plures, utra in aliquam certam rem scripta videatur; nam quae in partem aliquam et quae in certam quandam rem scripta est, propius ad causam accedere videtur et ad iudicium magis pertinere; deinde, ex lege utrum statim fieri necesse sit, utrum habeat aliquam moram et sustentationem;
2.147Çünkü hemen yapılması gereken şey önce yerine getirilmelidir. Sonra kendi kanununun yazının kendisine dayandığını, karşıt kanunun ise iki anlamlılık, çıkarım ya da tarif yoluyla davaya sokulduğunu göstermeye çalışmalıdır; çünkü daha açık yazılmış olan daha kutsal ve daha sağlam görünür. Sonra kendi kanununun yazısına maksadını da eklemeli, karşıt kanunu ise başka bir maksada çekmelidir; mümkünse öyle ki iki kanun birbiriyle çelişir bile görünmesin. Son olarak, dava imkân verirse, bizim yorumumuza göre iki kanunun da korunduğunu, karşı tarafın yorumuna göre ise birinin ister istemez göz ardı edilmesi gerektiğini göstermelidir.
Ortak yerlere gelince: Davanın kendisinin sunduğu ortak yerleri görmeli, faydanın ve ahlâkî güzelliğin en geniş kısımlarından da yararlanarak, büyütme yoluyla hangi kanuna uymanın daha doğru olduğunu göstermelidir.
nam id, quod statim faciendum sit, perfici prius oportet; deinde operam dare, ut sua lex ipso scripto videatur niti, contraria autem aut per ambiguum aut per ratiocinationem aut per definitionem induci, cum sanctius et firmius id videatur esse, quod apertius scriptum sit; deinde suae legis ad scriptum ipsum sententiam quoque adiungere, contrariam legem item ad aliam sententiam transducere, ut, si fieri poterit, ne discrepare quidem videantur inter se; postremo facere, si causa facultatem dabit, ut nostra ratione utraque lex conservari videatur, adversariorum ratione altera sit necessario neglegenda. Locos autem communes et, quos ipsa causa det, videre oportebit et ex utilitatis et ex honestatis amplissimis partibus sumere demonstrantem per amplificationem, ad utram potius legem accedere oporteat.
2.148Çıkarımdan doğan anlaşmazlık, bir yerde yazılı olandan hiçbir yerde yazılı olmayan bir sonuca varıldığında ortaya çıkar. Örneğin bir kanun şöyle der: "Biri delirirse, kendisi ve malı üzerindeki yetki baba tarafından akrabalarına ve soydaşlarına geçsin." Başka bir kanun: "Aile reisi ailesi ve malı hakkında nasıl vasiyet ettiyse, hukuk öyle olsun." Bir başka kanun daha: "Aile reisi vasiyet bırakmadan ölürse, ailesi ve malı baba tarafından akrabalarına ve soydaşlarına kalsın."
Ex ratiocinatione nascitur controversia, cum ex eo, quod uspiam est, ad id, quod nusquam scriptum est, venitur, hoc pacto: lex: si furiosus est, agnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. et lex: paterfamilias uti super familia pecuniaque sua legassit, ita ius esto. et lex: si paterfamilias intestato moritur, familia pecuniaque eius agnatum gentiliumque esto.
2.149Bir adam babasını öldürmekten mahkûm edildi. Kaçma imkânı bulamadığı için ayaklarına hemen tahta takunyalar geçirildi, ağzı bir deri torbayla örtülüp sıkıca bağlandı. Sonra, içine konup akarsuya atılacağı çuval hazırlanıncaya kadar orada kalmak üzere hapishaneye götürüldü. Bu arada bazı yakınları hapishaneye vasiyet tabletleri getirirler, tanıklar getirirler; adamın kendisinin söylediği kişileri mirasçı olarak yazarlar; tabletler mühürlenir. Ardından adam cezalandırılır. Tabletlerde mirasçı olarak yazılanlarla baba tarafından akrabaları arasında miras üzerine anlaşmazlık çıkar.
Burada, bu durumdaki birinin vasiyet etme yetkisini elinden alan açık bir kanun gösterilemiyor. Bu yüzden öteki kanunlardan —hem böyle birini bu tür bir cezaya çarptıran kanunlardan hem de vasiyet etme yetkisini düzenleyenlerden— çıkarım yoluyla bir sonuca varmak, yani adamın vasiyet etme yetkisi olup olmadığını araştırmak gerekir.
Quidam iudicatus est parentem occidisse et statim, quod effugiendi potestas non fuit, ligneae soleae in pedes inditae sunt; os autem obvolutum est folliculo et praeligatum; deinde est in carcerem deductus, ut ibi esset tantisper, dum culleus, in quem coniectus in profluentem deferretur, compararetur. interea quidam eius familiares in carcerem tabulas afferunt et testes adducunt; heredes, quos ipse iubet, scribunt; tabulae obsignantur. de illo post supplicium sumitur. inter eos, qui heredes in tabulis scripti sunt, et inter agnatos de hereditate controversia est. Hic certa lex, quae testamenti faciendi iis, qui in eo loco sint, adimat potestatem, nulla profertur. ex ceteris legibus et quae hunc ipsum supplicio eiusmodi afficiunt et quae ad testamenti faciendi potestatem pertinent, per ratiocinationem veniundum est ad eiusmodi rationem, ut quaeratur, habueritne testamenti faciendi potestatem.
2.150Bu tür kanıtlamada ortak yerlerin şunlar ve bunlara benzer birkaçı olduğunu düşünüyoruz. Önce, dayandığın yazılı metni övmek ve sağlamlaştırmak. Sonra, tartışılan durumu üzerinde şüphe olmayan durumla öyle karşılaştırmak ki tartışılan şey ona benzer görünsün. Ardından, bu karşılaştırmayla hayretini dile getirmek: Bir şeyin hakkaniyete uygun olduğunu kabul eden kişi, ondan daha da hakkaniyetli ya da onunla aynı cinsten olan başka bir şeyi nasıl reddedebilir? Sonra, bu konuda hiçbir şey yazılmamış olmasının sebebinin şu olduğunu göstermek: Yazan kişi öteki konuyu yazdığı için, bu konuda kimsenin tereddüt etmeyeceğini düşünmüştür.
Locos autem communes in hoc genere argumentandi hos et huiusmodi quosdam esse arbitramur: primum eius scripti, quod proferas, laudationem et confirmationem; deinde eius rei, qua de quaeratur, cum eo, de quo constet, collationem eiusmodi, ut id, de quo quaeritur, ei, de quo constet, simile esse videatur; postea admirationem per contentionem, qui fieri possit, ut qui hoc aequum esse concedat, illud neget, quod aut aequius aut eodem sit in genere; deinde idcirco de hac re nihil esse scriptum, quod, cum de illa esset scriptum, de hac is, qui scribebat, dubitaturum neminem arbitratus sit;
2.151Daha sonra, pek çok kanunda pek çok şeyin söylenmeden geçildiğini, ama yazılı olan öteki hükümlerden anlaşılabildikleri için kimsenin bunları eksik saymadığını göstermek. Son olarak, mutlak hukuk meselesinde olduğu gibi, istenen şeyin hakkaniyete uygun olduğu gösterilmelidir.
Karşı taraftan konuşan ise benzerliği zayıflatmalıdır. Bunu şöyle yapar: Karşılaştırılan şeyin cins, tabiat, güç, büyüklük, zaman, yer, kişi ve kanaat bakımından farklı olduğunu gösterir. Benzerlik diye getirilen şeyin hangi sınıfa, uğruna getirildiği şeyin ise hangi yere konması gerektiğini ortaya koyar. Sonra iki şeyin birbirinden ne bakımdan ayrıldığını gösterir; öyle ki ikisi hakkında aynı hükmün verilmesi gerekmediği anlaşılsın.
postea multis in legibus multa praeterita esse, quae idcirco praeterita nemo arbitretur, quod ex ceteris, de quibus scriptum sit, intellegi possint; deinde aequitas rei demonstranda est, ut in iuridiciali absoluta. Contra autem qui dicet, similitudinem infirmare debebit; quod faciet, si demonstrabit illud, quod conferatur, diversum esse genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, persona, opinione; si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco illud, cuius causa afferetur, haberi conveniat, ostendetur; deinde, quid res cum re differat, demonstrabitur, ut non idem videatur de utraque existimari oportere.
2.152Kendisi de çıkarıma başvurabilecek durumdaysa, yukarıda anlatılan yolların aynısını kullanır. Başvuramıyorsa, yazılı olandan başka hiçbir şeyin hesaba katılmaması gerektiğini söyler: Benzer şeyler hakkında pek çok kanun vardır, ama yine de her bir şey için ayrı bir kanun konmuştur; üstelik her şey birbirine hem benzer hem benzemez gösterilebilir.
Ortak yerlere gelince: Çıkarımdan yana konuşan şunu söyler: Yazılı olandan yazılı olmayana tahmin yoluyla varmak gerekir; kimse her şeyi yazıyla kuşatamaz; en iyi yazan, bazı şeylerin başka şeylerden anlaşılmasını sağlayandır.
ac, si ipse quoque poterit ratiocinationibus uti, isdem rationibus, quibus ante praedictum est, utetur; si non poterit, negabit oportere quicquam, nisi quod scriptum sit, considerare; multas de similibus rebus et in unam quamque rem tamen singulas esse leges; omnia posse inter se vel similia vel dissimilia demonstrari. Loci communes: a ratiocinatione, oportere coniectura ex eo, quod scriptum sit, ad id, quod non sit scriptum, pervenire; et neminem posse omnes res per scripturam amplecti, sed eum commodissime scribere, qui curet, ut quaedam ex quibusdam intellegantur;
2.153Çıkarıma karşı konuşan ise şöyle der: Tahmin, falcılıktır; dilediği her konuda önlem alamayan yazar da beceriksiz bir yazardır.
Tarif yoluyla anlaşmazlık, yazılı metinde anlamı tartışılan bir kelime bulunduğunda çıkar. Örneğin kanun şöyle der: "Fırtınada gemiyi terk edenler her şeylerini kaybetsin; gemi ve yük, gemide kalanların olsun." İki adam açık denizde yol alıyordu; gemi birinin, yük ötekinindi. Derken yüzerek kendilerine ellerini uzatan bir kazazede gördüler; acıyıp gemiyi ona yanaştırdılar ve adamı yanlarına aldılar.
contra ratiocinationem huiusmodi: coniecturam divinationem esse et stulti scriptoris esse non posse omnibus de rebus cavere, quibus velit. Definitio est, cum in scripto verbum aliquod est positum, cuius de vi quaeritur, hoc modo: lex: qui in adversa tempestate navem reliquerint, omnia amittunto; eorum navis et onera sunto, qui in nave remanserint. Duo quidam, cum iam in alto navigarent, et cum eorum alterius navis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem et manus ad se tendentem animum adverterunt; misericordia commoti navem ad eum adplicarunt, hominem ad se sustulerunt.
2.154Bir süre sonra fırtına onları da şiddetle savurmaya başladı. Öyle ki aynı zamanda dümenci olan gemi sahibi sandala sığındı ve oradan, kıça bağlı olup sandalı yedekte çeken halatla gemiyi elinden geldiğince yönetmeye çalıştı. Malların sahibi ise orada, gemide kılıcının üzerine kapandı. Bunun üzerine kazazede dümene geçti ve gemiyi kurtarmak için elinden geleni yaptı. Dalgalar yatışıp hava değişince gemi limana ulaştı. Kılıcının üzerine kapanan adam ise hafif yaralanmıştı ve kolayca iyileşti. Şimdi bu üç kişinin her biri gemiyle yükün kendisine ait olduğunu söylüyor.
Burada hepsi davaya yazılı metne dayanarak gelir ve anlaşmazlık kelimenin anlamından doğar. Çünkü gemiyi terk etmenin, gemide kalmanın, hatta geminin kendisinin ne olduğu tariflerle araştırılacaktır. Dava, tarif meselesinde kullanılan kanıt yerlerinin aynısıyla işlenecektir.
postea aliquanto ipsos quoque tempestas vehementius iactare coepit, usque adeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham confugeret et inde funiculo, qui a puppi religatus scapham adnexam trahebat, navi, quod posset, moderaretur, ille autem, cuius merces erant, in gladium in navi ibidem incumberet. hic ille naufragus ad gubernaculum accessit et navi, quod potuit, est opitulatus. sedatis autem fluctibus et tempestate iam commutata navis in portum pervehitur. ille autem, qui in gladium incubuerat, leviter saucius facile ex vulnere est recreatus. navem cum onere horum trium suam quisque esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt et ex nominis vi nascitur controversia. nam et relinquere navem et remanere in navi, denique navis ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ex locis omnibus, quibus definitiva constitutio, tractabitur.
2.155Yargı cinsi davalara uyan kanıtlamaları böylece açıkladık. Sırada danışma ve gösteri cinsleri için kanıt yerlerini ve kuralları vermek var. Bunu, her dava daima bir meseleye dayanmadığı için yapmıyoruz; bu davaların da, meseleden ayrı olmayıp bu cinslerin gayelerine uydurulmuş, kendilerine özgü bazı kanıt yerleri bulunduğu için yapıyoruz.
Nunc expositis iis argumentationibus, quae in iudiciale causarum genus adcommodantur, deinceps in deliberativum genus et demonstrativum argumentandi locos et praecepta dabimus, non quo non in aliqua constitutione omnis semper causa versetur, sed quia proprii tamen harum causarum quidam loci sunt, non a constitutione separati, sed ad fines horum generum accommodati.
2.156Yargı cinsinde gayenin hakkaniyet, yani ahlâkî güzelliğin bir kısmı olduğu kabul edilir. Danışma cinsinde Aristoteles gayenin fayda olduğunu düşünür, biz ise hem ahlâkî güzellik hem fayda olduğunu; gösteri cinsinde ise gaye ahlâkî güzelliktir. Bu yüzden her dava cinsinde bazı kanıtlamalar ortak ve benzer biçimde işlenecek, bazıları ise bütün konuşmanın yöneltilmesi gereken gayeye göre ayrıca eklenecektir. Her bir meseleye bir örnek vermekten de kaçınmazdık; ama görüyoruz ki karanlık şeyler anlatılarak nasıl aydınlanıyorsa, açık şeyler de fazla sözle öyle kararıyor.
Şimdi danışmanın kurallarına geçelim.
nam placet in iudiciali genere finem esse aequitatem, hoc est partem quandam honestatis. in deliberativo autem Aristoteli placet utilitatem, nobis et honestatem et utilitatem, in demonstrativo honestatem. quare in quoque genere causae quaedam argumentationes communiter ac similiter tractabuntur, quaedam separatius ad finem, quo referri omnem orationem oportet, adiungentur. atque unius cuiusque constitutionis exemplum subponere non gravaremur, nisi illud videremus, quemadmodum res obscurae dicendo fierent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione. Nunc ad deliberationis praecepta pergamus.
2.157İstenecek şeylerin üç cinsi vardır; karşı tarafta, kaçınılacak şeylerin cinsleri de o kadardır. Bir şey vardır ki bizi herhangi bir kazançla avlamaz, kendi değeriyle çekerek kendi gücüyle kendine bağlar; fazilet, ilim ve hakikat bu cinstendir. Bir başkası ise kendi gücü ve tabiatı yüzünden değil, getirisi ve faydası yüzünden istenir; para bu cinstendir. Bir de bu ikisinin kısımlarından birleşmiş bir şey vardır: Hem kendi gücü ve değeriyle bizi cezbedip peşinden sürükler hem de daha çok istenmesini sağlayan bir fayda taşır; dostluk ve iyi ün bunun gibidir.
Rerum expetendarum tria genera sunt; par autem numerus vitandarum ex contraria parte. nam est quiddam, quod sua vi nos adliciat ad sese, non emolumento captans aliquo, sed trahens sua dignitate, quod genus virtus, scientia, veritas. est aliud autem non propter suam vim et naturam, sed propter fructum atque utilitatem petendum; quod genus pecunia est. est porro quiddam ex horum partibus iunctum, quod et sua vi et dignitate nos inlectos ducit et prae se quandam gerit utilitatem, quo magis expetatur, ut amicitia, bona existimatio.
2.158Bunların zıtları da biz söylemesek bile bunlardan kolayca anlaşılır. Ama konu daha rahat anlatılsın diye koyduğumuz şeylere kısa adlar verelim. Birinci cinsten olanlara ahlâken güzel, ikinci cinsten olanlara faydalı diyeceğiz. Üçüncüler ise aslında birleşik ve iki cinsten oldukları anlaşılsa da, ahlâkî güzelliğin bir kısmını içerdikleri ve ahlâkî güzelliğin gücü daha büyük olduğu için, adın daha iyi tarafına konsun ve ahlâken güzel diye anılsın. Buradan şu sonuç çıkar: İstenecek şeylerin kısımları ahlâkî güzellik ve fayda, kaçınılacakların kısımları ise çirkinlik ve faydasızlıktır. Bu iki şeye iki önemli şey daha bağlanmıştır: zorunluluk ve durum (affectio). Bunlardan biri güce, öteki olaylara ve kişilere bakılarak değerlendirilir. İkisi hakkında da ileride daha açık yazacağız; şimdi önce ahlâkî güzelliğin esaslarını açıklayalım.
atque ex his horum contraria facile tacentibus nobis intellegentur. sed ut expeditius ratio tradatur, ea, quae posuimus, brevi nominabuntur. nam, in primo genere quae sunt, honesta appellabuntur; quae autem in secundo, utilia. haec autem tertia, quia partem honestatis continent et quia maior est vis honestatis, iuncta esse omnino et duplici genere intelleguntur, sed in meliorem partem vocabuli conferantur et honesta nominentur. ex his illud conficitur, ut petendarum rerum partes sint honestas et utilitas, vitandarum turpitudo et inutilitas. his igitur duabus rebus res duae grandes sunt adtributae, necessitudo et affectio; quarum altera ex vi, altera ex re et personis consideratur. de utraque post apertius perscribemus; nunc honestatis rationes primum explicemus.
2.159Bütünüyle ya da bir yanıyla kendisi için istenen şeye ahlâken güzel diyeceğiz. Bunun iki kısmı vardır, biri yalın, öteki birleşik; önce yalın olanı ele alalım. Bu cinste bütün şeyleri tek bir güç ve tek bir ad altında toplayan şey fazilettir. Çünkü fazilet, ruhun tabiatın düzenine ve akla uygun düşen bir melekesidir. Bu yüzden onun bütün kısımlarını tanıdığımızda, yalın ahlâkî güzelliğin bütün gücünü de incelemiş olacağız. Faziletin dört kısmı vardır: basiret, adalet, cesaret ve itidal.
Quod aut totum aut aliqua ex parte propter se petitur, honestum nominabimus. quare, cum eius duae partes sint, quarum altera simplex, altera iuncta sit, simplicem prius consideremus. est igitur in eo genere omnes res una vi atque uno nomine amplexa virtus. nam virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. quamobrem omnibus eius partibus cognitis tota vis erit simplicis honestatis considerata. habet igitur partes quattuor: prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam.
2.160Basiret, iyi, kötü ve ne iyi ne kötü olan şeylerin ilmidir. Kısımları hafıza, kavrayış ve öngörüdür. Hafıza, ruhun geçmişte olanları yeniden hatırlamasını; kavrayış, şimdi olanları görüp anlamasını; öngörü ise gelecekteki bir şeyi olmadan önce görmesini sağlar.
Adalet, ortak faydayı koruyarak herkese hak ettiği değeri veren bir ruh melekesidir. Başlangıcı tabiattan gelir. Sonra bazı şeyler fayda hesabıyla âdet hâline geldi. Daha sonra da hem tabiattan gelen hem de âdetin onayladığı şeyleri kanunların korkusu ve dinî saygı güvence altına aldı.
Prudentia est rerum bonarum et malarum neutrarumque scientia. partes eius: memoria, intellegentia, providentia. memoria est, per quam animus repetit illa, quae fuerunt; intellegentia, per quam ea perspicit, quae sunt; providentia, per quam futurum aliquid videtur ante quam factum est. Iustitia est habitus animi communi utilitate conservata suam cuique tribuens dignitatem. eius initium est ab natura profectum; deinde quaedam in consuetudinem ex utilitatis ratione venerunt; postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatas legum metus et religio sanxit.
2.161Tabiat hukuku, kanaatin doğurmadığı, tabiattaki bir gücün içimize ektiği hukuktur: Din, vefa, minnet, karşılık verme, hürmet ve doğruluk gibi. Din, ilahî denen üstün bir tabiata özen ve ibadet göstermemizi sağlar. Vefa, kan bağıyla bağlı olduğumuz kişilere ve vatana karşı iyi niyetli bir vazife ve titiz bir bağlılık göstermemizi sağlar. Minnet, başkasının dostluğunu ve iyiliklerini hatırlamayı ve onlara karşılık verme iradesini içerir. Karşılık verme, şiddeti, haksızlığı ve genel olarak bize zarar verecek her şeyi kendimizi savunarak ya da öç alarak geri püskürtmemizi sağlar. Hürmet, bir bakımdan bizden üstün olan insanları bir tür saygı ve onurla yüceltmemizi sağlar.
naturae ius est, quod non opinio genuit, sed quaedam in natura vis insevit, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, observantiam, veritatem. religio est, quae superioris cuiusdam naturae, quam divinam vocant, curam caerimoniamque affert; pietas, per quam sanguine coniunctis patriaeque benivolum officium et diligens tribuitur cultus; gratia, in qua amicitiarum et officiorum alterius memoria et remunerandi voluntas continetur; vindicatio, per quam vis aut iniuria et omnino omne, quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo propulsatur; observantia, per quam homines aliqua dignitate antecedentes cultu quodam et honore dignantur;
2.162Doğruluk ise olanı, olmuş olanı ya da olacak olanı değiştirmeden söylememizi sağlar.
Âdetten gelen hukuk üç türlüdür. Ya tabiattan hafifçe alınmış olup kullanıldıkça beslenip büyümüştür, din gibi. Ya yukarıda saydıklarımızdan tabiattan gelip âdet sayesinde büyüdüğünü gördüğümüz bir şeydir. Ya da eskiliğin, halkın onayıyla töre hâline getirdiği şeydir; anlaşma, eşitlik ve mahkeme kararı bu cinstendir. Anlaşma, bazı kişiler arasında üzerinde uzlaşılan şeydir; eşitlik, herkese karşı aynı ölçüde işleyendir; mahkeme kararı, bir ya da birkaç kişinin hükmüyle daha önce karara bağlanmış olandır. Kanundan gelen hukuk ise halka uyması için ilan edilmiş yazılı metinde bulunan hukuktur.
veritas, per quam inmutata ea, quae sunt aut fuerunt aut futura sunt, dicuntur. consuetudine ius est, quod aut leviter a natura tractum aluit et maius fecit usus, ut religionem, aut si quid eorum, quae ante diximus, ab natura profectum maius factum propter consuetudinem videmus, aut quod in morem vetustas vulgi adprobatione perduxit; quod genus pactum est, par, iudicatum. pactum est, quod inter aliquos convenit; par, quod in omnes aequabile est; iudicatum, de quo alicuius aut aliquorum iam sententiis constitutum est. lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est, ut observet, continetur.
2.163Cesaret, tehlikeleri düşünerek göğüslemek ve zahmetlere katlanmaktır. Kısımları yücegönüllülük, güven, sabır ve sebattır. Yücegönüllülük, büyük ve yüce işleri, ruhun geniş ve parlak bir tasarımıyla düşünüp yürütmektir. Güven, ruhun büyük ve ahlâken güzel işlerde kesin bir umutla kendine sağlam bir güven duymasıdır. Sabır, ahlâkî güzellik ya da fayda uğruna çetin ve zor şeylere gönüllü olarak ve uzun süre katlanmaktır. Sebat, iyice düşünülüp taşınılmış bir kararda sağlam ve sürekli olarak durmaktır.
Fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. magnificentia est rerum magnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque administratio; fidentia est, per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe conlocavit; patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio; perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio.
2.164İtidal, aklın şehvete ve ruhun öteki yanlış atılımlarına karşı sağlam ve ölçülü hâkimiyetidir. Kısımları kendine hâkimiyet, merhamet ve ölçülülüktür. Kendine hâkimiyet, arzunun düşüncenin dümeniyle yönetilmesini sağlar. Merhamet, birine karşı düşüncesizce nefrete kapılmış ruhların yumuşaklıkla dizginlenmesini sağlar. Ölçülülük ise utanma duygusunun, ahlâken güzel olana özen göstermemizi ve kalıcı bir saygınlık kazanmamızı sağladığı melekedir. Bütün bunlar, hiçbir kazanç eklenmese de, yalnız kendileri için istenmelidir. Bunu ispat etmek ise ne buradaki amacımıza girer ne de kısa tutulması gereken bir öğretime yakışır.
Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata dominatio. eius partes continentia, clementia, modestia. continentia est, per quam cupiditas consilii gubernatione regitur; clementia, per quam animi temere in odium alicuius ⟦?⟧ iniectionis concitati comitate retinentur; modestia, per quam pudor honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. atque haec omnia propter se solum, ut nihil adiungatur emolumenti, petenda sunt. quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet et a brevitate praecipiendi remotum est.
2.165Kendileri yüzünden kaçınılması gereken şeyler yalnız bunların zıtları değildir; cesaretin zıddı korkaklık, adaletin zıddı adaletsizlik gibi. Bunlara yakın ve komşu görünen, ama aslında onlardan çok uzak olan şeylerden de kaçınmak gerekir. Örneğin güvenin zıddı güvensizliktir ve bu yüzden bir kusurdur. Cüret ise güvenin zıddı değil, yanı başındaki yakın bir şeydir; yine de kusurdur. Böylece her faziletin yanı başında bir kusur bulunur. Bu kusurun ya belli bir adı vardır —güvenin komşusu cüret, sebatın komşusu inat, dinin yakını batıl inanç gibi— ya da belli bir adı yoktur. Bütün bunlar da iyi şeylerin zıtları gibi kaçınılacak şeyler arasına konacaktır.
Her bakımdan kendisi için istenen ahlâkî güzellik cinsi hakkında bu kadarı yeter.
propter se autem vitanda sunt non ea modo, quae his contraria sunt, ut fortitudini ignavia et iustitiae iniustitia, verum etiam illa, quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissume; quod genus fidentiae contrarium est diffidentia et ea re vitium est; audacia non contrarium, sed appositum est ac propinquum et tamen vitium est. sic uni cuique virtuti finitimum vitium reperietur, aut certo iam nomine appellatum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae religioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in rebus vitandis reponentur. Ac de eo quidem genere honestatis, quod omni ex parte propter se petitur, satis dictum est.
2.166Şimdi faydanın da eklendiği, ama yine de ahlâken güzel dediğimiz cins hakkında konuşmak gerekiyor. Bizi hem değerleriyle hem de getirileriyle çeken pek çok şey vardır; şan, itibar, yücelik ve dostluk bu cinstendir. Şan, biri hakkında övgüyle dolaşan yaygın bir ündür. İtibar, birinin saygıya, onura ve hürmete layık şerefli saygınlığıdır. Yücelik, güçte, ihtişamda ya da birtakım imkânlarda büyük bir bolluktur. Dostluk, sevdiğimiz kişinin iyiliğini yalnız onun uğruna istemek ve onun da bize karşı aynı iradeyi taşımasıdır.
nunc de eo, in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur. sunt igitur multa, quae nos cum dignitate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, dignitas, amplitudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; amplitudo potentiae aut maiestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia; amicitia voluntas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari voluntate.
2.167Burada siyasî davalardan söz ettiğimiz için dostluğa getirilerini de ekliyoruz; öyle ki dostluk bunlar uğruna da istenecek bir şey gibi görünsün. Yoksa bizim her türlü dostluktan söz ettiğimizi sananlar bizi kınamaya kalkabilir. Gerçi dostluğun yalnız fayda için istenmesi gerektiğini düşünenler de var, yalnız kendisi için istenmesi gerektiğini düşünenler de, hem kendisi hem de fayda için istenmesi gerektiğini düşünenler de. Bunlardan hangisinin en doğru olduğunu incelemenin yeri başkadır. Şimdilik hatibin işine yarasın diye şöyle diyelim: Dostluk her iki sebepten de istenmelidir.
hic, quia de civilibus causis loquimur, fructus ad amicitiam adiungimus, ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte, qui nos de omni amicitia dicere existimant, reprehendere incipiant. quamquam sunt qui propter utilitatem modo petendam putant amicitiam; sunt qui propter se solum; sunt qui propter se et utilitatem. quorum quid verissime constituatur, alius locus erit considerandi. nunc hoc sic ad usum oratorium relinquatur, utramque propter rem amicitiam esse expetendam.
2.168Dostlukları değerlendirirken davaların önemine, zamanın uygunluğuna, vazifelere, dinî bağlara ve eskiliğe bakılacaktır. Çünkü dostlukların bir kısmı dinî bağlarla pekişmiştir, bir kısmı pekişmemiştir; bir kısmı eski, bir kısmı yenidir; bir kısmı onların, bir kısmı bizim yaptığımız iyilikle başlamıştır; bir kısmı daha faydalı, bir kısmı daha az faydalıdır.
Fayda ise ya bedende ya da dış şeylerdedir. Ama bu dış şeylerin de çok büyük kısmı bedenin rahatına döner. Devlette de öyledir: Bazı şeyler, deyim yerindeyse, devletin bedenine aittir; topraklar, limanlar, para, donanma, gemiciler, askerler ve müttefikler gibi. Devletler güvenliklerini ve hürriyetlerini bunlarla korur. Başka şeyler ise daha görkemli ama daha az zorunlu bir şey sağlar: şehrin seçkin süsleri ve büyüklüğü, olağanüstü büyük bir servet, çok sayıda dostluk ve ittifak gibi.
amicitiarum autem ratio, quoniam partim sunt religionibus iunctae, partim non sunt, et quia partim veteres sunt, partim novae, partim ab illorum, partim ab nostro beneficio profectae, partim utiliores, partim minus utiles, ex causarum dignitatibus, ex temporum opportunitatibus, ex officiis, ex religionibus, ex vetustatibus habebitur. Utilitas autem aut in corpore posita est aut in extrariis rebus; quarum tamen rerum multo maxima pars ad corporis commodum revertitur, ut in re publica quaedam sunt, quae, ut sic dicam, ad corpus pertinent civitatis, ut agri, portus, pecunia, classis, nautae, milites, socii, quibus rebus incolumitatem ac libertatem retinent civitates, aliae vero, quae iam quiddam magis amplum et minus necessarium conficiunt, ut urbis egregia exornatio atque amplitudo, ut quaedam excellens pecuniae magnitudo, amicitiarum ac societatum multitudo.
2.169Bunlar sayesinde devletler yalnız sağ salim kalmakla kalmaz, büyük ve güçlü de olur. Bu yüzden faydanın iki kısmı var gibi görünüyor: güvenlik ve güç. Güvenlik, varlığın sağlam ve eksiksiz korunmasıdır. Güç, kendi elindekileri korumaya ve başkasınınkini zayıflatmaya elverişli imkânlara sahip olmaktır.
Bütün bu söylenenlerde neyin yapılabileceğine ve neyin kolayca yapılabileceğine bakmak gerekir. Büyük bir zahmet, masraf ve sıkıntı olmadan, hatta hiç olmadan, mümkün olan en kısa zamanda başarılabilen şeye kolay diyeceğiz. Yapılabilir dediğimiz şey ise zahmet, masraf, sıkıntı ve uzun zaman gerektirse, güçlüğün sebeplerinin hepsini ya da çoğunu ya da en büyüklerini taşısa bile, bu güçlükler göğüslendiğinde başarılıp sonuca ulaştırılabilen şeydir.
quibus rebus non illud solum conficitur, ut salvae et incolumes, verum etiam, ut amplae atque potentes sint civitates. quare utilitatis duae partes videntur esse, incolumitas et potentia. incolumitas est salutis rata atque integra conservatio; potentia est ad sua conservanda et alterius adtenuanda idonearum rerum facultas. atque in iis omnibus, quae ante dicta sunt, quid fieri et quid facile fieri possit, oportet considerare. facile id dicemus, quod sine magno aut sine ullo labore, sumptu, molestia quam brevissimo tempore confici potest; posse autem fieri, quod, quamquam laboris, sumptus, molestiae, longinquitatis indiget atque omnes aut plurimas aut maximas causas habet difficultatis, tamen his susceptis difficultatibus confieri atque ad exitum perduci potest.
2.170Ahlâkî güzellik ve fayda hakkında konuştuğumuza göre, şimdi bunlara bağlı olduğunu söylediğimiz iki şey, zorunluluk ve durum hakkında yazmak kalıyor. Bence zorunluluk, hiçbir gücün karşı koyup yapabileceği şeyi yapmaktan alıkoyamadığı, ne değiştirilebilen ne de hafifletilebilen şeydir. Bu tür zorunluluklar konuşmanın konusuna girdiğinde onlara haklı olarak zorunluluk denecektir.
Quoniam ergo de honestate et de utilitate diximus, nunc restat, ut de iis rebus, quas his adtributas esse dicebamus, necessitudine et affectione, perscribamus. puto igitur esse hanc necessitudinem, cui nulla vi resisti potest, quo ea setius id, quod facere potest, perficiat, quae neque mutari neque leniri potest. huiusmodi necessitudines cum in dicendi rationes incident, recte necessitudines appellabuntur;
2.171Ama karşımıza yalnızca güç olan bazı şeyler çıkarsa, onları yukarıdaki "yapılabilir mi" sorusu içinde ele alacağız. Ayrıca bana öyle geliyor ki bazı zorunluluklar bir şarta bağlıdır, bazıları ise yalın ve mutlaktır. Nitekim "Casilinumlular Hannibal'e teslim olmak zorundadır" demekle "Casilinum'un Hannibal'in eline geçmesi zorunludur" demek ayrı şeylerdir. Öncekinde şu şart vardır: "Açlıktan ölmeyi tercih etmiyorlarsa." Çünkü bunu tercih ederlerse teslim olmaları zorunlu değildir. Sonrakinde ise böyle bir şart yoktur; çünkü Casilinumlular ister teslim olmayı istesinler ister açlığa katlanıp ölmeyi, Casilinum'un Hannibal'in eline geçmesi zorunludur. Peki zorunluluğu böyle ayırmak ne işe yarar? Zorunluluk konusu karşımıza çıktığında neredeyse her şeyden çok işe yarar diyebilirim.
sin aliquae res accident difficiles, in illa superiore, possitne fieri, quaestione considerabimus. atque etiam hoc mihi videor videre, esse quasdam cum adiunctione necessitudines, quasdam simplices et absolutas. nam aliter dicere solemus: necesse est Casilinenses se dedere Hannibali; aliter autem: necesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. illic, in superiore, adiunctio est haec: nisi si malunt fame perire; si enim id malunt, non est necesse; hoc inferius non item, propterea quod, sive velint Casilinenses se dedere sive famem perpeti atque ita perire, necesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. quid igitur haec perficere potest necessitudinis distributio? prope dicam plurimum, cum locus necessitudinis videbitur incurrere. nam cum simplex erit necessitudo,
2.172Çünkü zorunluluk yalın olduğunda uzun uzun konuşmaya gerek yoktur; onu hiçbir yolla hafifletemeyiz. Ama bir şey ancak bir şeyden kaçmak ya da bir şeyi elde etmek istediğimiz için zorunluysa, o şartın ne fayda ya da ne ahlâkî güzellik taşıdığına bakmak gerekir. Dikkat edersen —devletin işlerine uygun olanı araştırmak kaydıyla— yapılması zorunlu olan her şeyin, "şart" dediğimiz bir sebebe bağlı olarak zorunlu olduğunu görürsün. Öte yandan, buna benzer bir şartın eklenmediği pek çok şey de vardır. Örneğin insanların ölmesi şartsız olarak zorunludur; yemek yemeleri ise ancak "açlıktan ölmek istemiyorlarsa" kaydıyla zorunludur.
nihil erit quod multa dicamus, cum eam nulla ratione lenire possimus; cum autem ita necesse erit, si aliquid effugere aut adipisci velimus, tum adiunctio illa quid habeat utilitatis aut quid honestatis, erit considerandum. nam si velis attendere, ita tamen, ut id quaeras, quod conveniat ad usum civitatis, reperias nullam esse rem, quam facere necesse sit, nisi propter aliquam causam, quam adiunctionem nominamus; pariter autem esse multas res, ad quas similis adiunctio non accedit; quod genus homines necesse est interire, sine adiunctione; ut cibo utantur, non necesse est nisi cum illa exceptione extra quam si nolint fame perire.
2.173Demek ki, dediğim gibi, eklenen şartın ne türden olduğuna her zaman bakılmalıdır. Çünkü zorunluluğu her durumda şöyle ifade etmek gerekecektir: "Şerefle yaşamak istiyorsak zorunludur"; "güvende olmak istiyorsak zorunludur"; "sıkıntısız yaşamak istiyorsak zorunludur." En yüksek zorunluluk ahlâkî güzelliğin zorunluluğu gibi görünüyor; ondan sonra güvenliğinki gelir.
ergo, ut dico, illud, quod adiungitur, semper, cuiusmodi sit, erit considerandum. nam omni tempore id pertinebit, ut hoc modo exponenda necessitudo sit: necesse est, si honeste volumus vivere; necesse est, si incolumes volumus esse; necesse est, si sine incommodo volumus vivere. ac summa quidem necessitudo videtur esse honestatis; huic proxima incolumitatis;
2.174Üçüncüsü ve en hafifi rahatınkidir; bu, öteki ikisiyle hiçbir zaman yarışamaz. O ikisini ise çoğu zaman birbiriyle karşılaştırmak gerekir: Ahlâkî güzellik güvenlikten üstün olsa da, hangisinin öncelikle gözetileceği tartışılır. Bu konuda her zaman geçerli kesin bir kural konabilir gibi görünüyor. Güvenliği gözettiğimizde ahlâkî güzellikten şimdilik eksilen şey günün birinde fazilet ve gayretle geri kazanılabilecekse, güvenlik gözetilmelidir; bu mümkün değilse ahlâkî güzellik. Böyle bir durumda güvenliği gözetiyor görünsek bile, aslında ahlâkî güzelliği gözettiğimizi haklı olarak söyleyebiliriz; çünkü güvenlik olmadan ona hiçbir zaman ulaşamayız. O zaman ya karşı tarafa boyun eğmek ya onun şartlarına razı olmak ya da şimdilik sessiz kalıp başka bir zamanı beklemek gerekecektir.
tertia ac levissima commoditatis; quae cum his numquam poterit duabus contendere. hasce autem inter se saepe necesse est comparari, ut, quamquam praestet honestas incolumitati, tamen, utri potissimum consulendum sit, deliberetur. cuius rei certum quoddam praescriptum videtur in perpetuum dari posse. nam, qua in re fieri poterit, ut, cum incolumitati consuluerimus, quod sit in praesentia de honestate delibatum, virtute aliquando et industria recuperetur, incolumitatis ratio videbitur habenda; cum autem id non poterit, honestatis. ita in huiusmodi quoque re, cum incolumitati videbimur consulere, vere poterimus dicere nos honestatis rationem habere, quoniam sine incolumitate eam nullo tempore possumus adipisci. qua in re vel concedere alteri vel ad condicionem alterius descendere vel in praesentia quiescere atque aliud tempus exspectare oportebit,
2.175Yalnız şuna dikkat edilmelidir: Faydayla ilgili olan şey, yücegönüllülükten ya da ahlâkî güzellikten bir şey eksiltmeye değecek bir sebep midir? Bu konuda bana en önemli nokta şunu araştırmak gibi görünüyor: Neyi elde etmek ya da neden kaçmak istediğimiz için bir şey bize zorunlu olur, yani şart nedir? Böylece her şeyin durumuna göre çaba gösterir ve en ağır sebebi en kesin zorunluluk sayarız.
modo illud adtendatur, dignane causa videatur ea, quae ad utilitatem pertinebit, quare de magnificentia aut de honestate quiddam derogetur. atque in hoc loco mihi caput illud videtur esse, ut quaeramus, quid sit illud, quod si adipisci aut effugere velimus, aliqua res nobis sit necessaria, hoc est, quae sit adiunctio, ut proinde, uti quaeque res erit, elaboremus et gravissimam quamque causam vehementissime necessariam iudicemus.
2.176Durum, zamana, işlerin gidişine ya da yönetimine veya insanların eğilimlerine bağlı olarak şeylerde meydana gelen bir değişikliktir; öyle ki şeyler artık eskiden ya da genellikle görüldükleri gibi görülmemelidir. Örneğin düşman tarafına geçmek çirkin görünür, ama Odysseus'un geçtiği niyetle geçmek değil; parayı denize atmak faydasız görünür, ama Aristippos'un yaptığı amaçla atmak değil. Demek ki bazı şeyler kendi tabiatlarına göre değil, zamana ve amaca göre değerlendirilmelidir. Bütün bunlarda zamanın neyi gerektirdiği, kişilere neyin yakıştığı düşünülmeli; neyin yapıldığına değil, her şeyin hangi niyetle, kiminle, ne zaman ve ne kadar süre yapıldığına dikkat edilmelidir. Danışmada görüş bildirirken kanıt yerlerinin bu kısımlardan alınması gerektiğini düşünüyoruz.
Affectio est quaedam ex tempore aut ex negotiorum eventu aut administratione aut hominum studio commutatio rerum, ut non tales, quales ante habitae sint aut plerumque haberi soleant, habendae videantur esse; ut ad hostes transire turpe videatur esse, at non illo animo, quo Ulixes transiit; et pecuniam in mare deicere inutile, at non eo consilio, quo Aristippus fecit. sunt igitur res quaedam ex tempore et ex consilio, non ex sua natura considerandae; quibus in omnibus, quid tempora petant, quid personis dignum sit, considerandum est et non quid, sed quo quidque animo, quicum, quo tempore, quamdiu fiat, attendendum est. his ex partibus ad sententiam dicendam locos sumi oportere arbitramur.
2.177Övgü ve yergiler ise daha önce anlattığımız, kişilere ait kanıt yerlerinden alınacaktır. Konuyu daha ayrıntılı bölerek işlemek isteyen, onu ruh, beden ve dış şeyler diye ayırabilir. Ruhun iyiliği fazilettir; kısımlarından az önce söz ettik. Bedeninkiler sağlık, güzellik, kuvvet ve çabukluktur. Dış şeyler ise makam, para, hısımlık, soy, dostlar, vatan, güç ve aynı cinsten olduğu anlaşılacak öteki şeylerdir.
Laudes autem et vituperationes ex iis locis sumentur, qui loci personis sunt adtributi, de quibus ante dictum est. sin distributius tractare qui volet, partiatur in animum et corpus et extraneas res licebit. animi virtus, cuius de partibus paulo ante dictum est; corporis valetudo, dignitas, vires, velocitas; extraneae honos, pecunia, adfinitas, genus, amici, patria, potentia, cetera, quae simili esse in genere intellegentur.
2.178Bunlarda da her yerde geçerli olan kural geçerli olmalıdır; bunların zıtlarının neler olduğu ve nasıl olduğu da kendiliğinden anlaşılır. Övgüde ve yergide ise, hakkında konuşulan kişinin bedeninde ya da dış şeylerde neye sahip olduğuna değil, bunları nasıl kullandığına bakmak gerekir. Çünkü talihi övmek ahmaklık, yermek kibirdir; ruha yapılan övgü ise şereflidir, yergi de etkili.
Artık her dava cinsinde kanıtlamanın yolu anlatıldığına göre, retoriğin ilk ve en büyük kısmı olan buluş hakkında yeteri kadar söylenmiş görünüyor. Retoriğin bir kısmı bu kitapla önceki kitapta sonuna kadar işlendi; bu kitap da az yer tutmuyor. Bu yüzden geri kalanları sonraki kitaplarda anlatacağız.
atque in his id, quod in omnia, valere oportebit; contraria quoque, quae et qualia sint, intellegentur. videre autem in laudando et in vituperando oportebit non tam, quae in corpore aut in extraneis rebus habuerit is, de quo agetur, quam quo pacto his rebus usus sit. nam fortunam quidem et laudare stultitia et vituperare superbia est, animi autem et laus honesta et vituperatio vehemens est. Nunc quoniam omne in causae genus argumentandi ratio tradita est, de inventione, prima ac maxima parte rhetoricae, satis dictum videtur. quare, quoniam et una pars ad exitum hoc ac superiore libro perducta est et hic liber non parum continet litterarum, quae restant, in reliquis dicemus.