Proje ve Çeviri Hakkında
Bu proje nasıl doğdu
Bu site, felsefeye meraklı ortalama bir okurun belli başlı filozofların eserlerine ulaşamamasından ve okurken karşılaştığı sorunlardan doğmuştur. Şöyle ki, felsefenin kümülatif bir sistem olduğunu biliyordum ve bu yüzden kronolojik olarak filozofları okumam gerektiği yönünde bir fikir edinmiştim. Bunun üzerine piyasadaki Antik Yunan ve Roma dönemi filozoflarının Türkçe çevirilerine baktım. Gördüğüm şey şuydu: ya eserlerin sadece bir kısmı çevrilmiş yahut o döneme ait birçok filozofun hiçbir eseri çevrilmemişti. Bunun yanında çevrilen eserlerin büyük çoğunluğu da aslından, yani Antik Yunanca veya Latinceden değil, Fransızca ya da İngilizce çeviriler üzerinden Türkçeye aktarılmıştı. Elbette piyasada bu dillere hâkim çok kaliteli çevirmenlerimiz ve orijinal dilinden yapılan çok kaliteli çeviriler de var. Ancak bunların büyük bir kısmına ulaşmak günümüz şartlarında pek mümkün değil. Şöyle ki, eserlerin baskısı az olduğu için hemen tükenmekte ve sahafların fırsatçılığı sebebiyle bunlara ulaşmak oldukça masraflı bir hâle gelmiş durumda.
Eylül 2026'da Platon'un bütün eserlerini, kendi okumam için, Claude yardımıyla Yunanca aslından çevirtmeye karar verdim. İlk denemeyi Parmenides'in ve Euthyphron'un açılış sayfalarıyla yaptım. İlk çıktılar oldukça kötü oldu. Zira Claude'un kullandığı kelimeler Aziz Yardımlı Türkçesinden halliceydi ve metni anlaşılmaz kılıyordu. Onlarca deneme yanılma sonucunda ortaya okunabilir bir şey çıkınca işi bir düzene bağladım. Sonrasında, Türkiye'de filozofların eserlerinin büyük çoğunluğunun çevrilmediğini, bu açığın en azından yapay zekâ ile de olsa kapatılması gerektiğini düşündüm ve bu çevirileri yaptırırken para kazanma kaygısı olmadan herkese açmaya karar verdim. Türkçede felsefe eserlerinin çevirisindeki fakirliği bir nebze gidermek ve bu eserlere ulaşmaya çalışan insanlara yardımcı olmak tek amacımdı. Nihayetinde de böyle bir site açma fikrine ulaştım.
Son olarak, felsefe alanında derin bir bilgi birikimim yahut akademik bir geçmişim bulunmamaktadır. Yukarıda da belirttiğim üzere, bu çeviri faaliyetine Türkiye'deki açığı bir nebze olsun kapatmak için giriştim. Bu yüzden bu projeyi ve çeviri yöntemini eleştirmeden önce bu hususu göz önüne alırsanız çok mutlu olurum.
Çeviri faaliyeti nasıl büyüdü
Yukarıda da belirttiğim üzere, amacım yalnızca Platon ve Aristoteles'in tüm eserlerini Claude'a çevirtip Obsidian uygulamasında kendim okumaktı. Fakat ardından bunu, yukarıda saydığım gerekçelerle büyük bir çeviri faaliyetine dönüştürüp kronolojik olarak önce Antik Yunan dönemine, ardından Roma dönemine, son olarak bütün felsefe tarihine genişletmeye karar verdim. Platon'u beklerken G. S. Kirk ve J. E. Raven'ın The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts adlı eserini bitirmiştim ve filozofları sırasıyla, Türkçe olarak okumak istiyordum. Böylece Platon'dan önceki filozofların günümüze kalan birebir sözleri, yani Diels–Kranz derlemesindeki B fragmanları da çeviriye girdi. Başkalarının aktarımlarını ve yorumlarını bilerek çeviri dışında tuttum.
Eylül sonunda Platon'un 36 eseri ve Platon öncesi filozofların fragmanları tamamlandı. Ekimde Platon sonrası filozofların eserlerine geçtim: Antisthenes ve Ksenophon'dan Aristoteles'e, oradan Philoponos'a uzanan bir liste oldu. Ardından sınırı tamamen kaldırdım ve yalnız Yunan filozoflarını değil, bütün filozofların eserlerini çevirtmeye karar verdim. Bugün sırada bekleyen 200'den fazla filozof var. Bu listeyi Wikipedia sitesindeki Timeline of Western philosophers sayfasından (https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_Western_philosophers) aldım. Şu an Antik Yunan ve Roma dönemi büyük ölçüde tamamlandı ve çeviri, kronolojik olmaktan ziyade felsefe dünyasını en çok etkileyen filozoflardan başlayarak devam ediyor. Başka bir deyişle sıralamayı değiştirdim; sıralama şu şekilde devam edecek: 1. Kant, 2. Nietzsche, 3. Descartes, 4. Hegel, 5. Augustinus, 6. Thomas Aquinas, 7. Hume, 8. Marx, 9. Spinoza, 10. Machiavelli, 11. Locke, 12. Hobbes, 13. Rousseau, 14. Leibniz, 15. Kierkegaard, 16. Schopenhauer, 17. Seneca, 18. Cicero... Bunu yapmamın sebebi bu çeviri faaliyetinin birkaç yıl sürecek olmasıdır. Bunun da iki sebebi var: birincisi, çeviri çok fazla token yediği ve yavaş ilerlediği için sistemsel bir kısıtlama mevcut; diğeri ise maddi kısıtlamalardır. Elbette ilerleyen zamanlarda token maliyeti düşerse çeviri biraz daha hızlanabilir, fakat şu anki durumda bunun birkaç yıl sürmesi muhtemel.
Son olarak çevrilecek filozoflar için iki sınır koydum: birincisi telif, ikincisi ise kapsam. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca eser sahibinin ölümünden sonra 70 yıl süren koruma mevcut Türkiye'de. Bu yüzden 1950 sonrasının filozoflarının eserlerini yasal kısıtlamalar sebebiyle siteye ekleyemeyeceğim. Kapsam açısından ise önce her filozofun yayımlanmış felsefi eserlerinin çevrilmesi, mektupların ve defterlerin ise sonraya kalması yönünde Claude'a talimat verdim.
Çeviri nasıl yapılıyor
Bu sitedeki çeviriler Claude'un Opus 5.5 modeli ile, eserlerin yazıldığı dilden yapılıyor. Çeviriyi Claude yapıyor; neyin nasıl çevrileceğine dair kuralları ben koyuyorum, bazı metinleri okuyorum ve düzeltilmesi gerekenleri not ediyorum. Yukarıda da belirttiğim üzere benim akademik bir geçmişim yok ve tüm bu dillere de hâkim değilim, ki hâkim olsam bile tüm eserleri tek tek kontrol etmem mümkün değil. Bunun için uzun süre deneme yanılma yöntemiyle aşağıdaki şekilde bir çeviri yöntemi oluşturdum. Elbette eleştirilir yanları mevcut, fakat en iyi çıktıyı böyle alabildim.
İşleyiş şöyle:
1. Kaynak metin nasıl seçiliyor?
Her eser için kamuya açık bir edisyon seçiliyor. Platon'da Burnet edisyonu, Presokratiklerde Diels–Kranz kullanıldı. Modern editörlerin giriş yazıları ve notları çevrilmiyor bu filozoflarda. Diğer filozofların eserleri de kamuya açık sitelerden yahut www.archive.org sitesinden alınıyor. PDF'ler, bildiğiniz üzere, çok fazla token yediği için bunları 'markdown' formatına çeviriyorum ve ardından metinleri Claude'a bağlıyorum.
2. Atıf sistemi nasıl işliyor?
Çeviri yapılırken metnin, dünyada kullanılan atıf numaralarına göre bölünmesi (Platon'da Stephanus numaraları) talimatını verdim. Zira basılı bir eserde ilgili kısmı bulmak böylelikle daha kolay olacaktı.
3. Asıl metin neden var?
Eserlere baktığınızda göreceğiniz üzere, her paragraf numarasına tıklayınca metnin aslı da paragrafın altına gelecektir. Bunu yapma sebebim, Site Kullanım Talimatları'nda da gösterdiğim üzere, eğer Claude bir cümleyi veya kavramı yanlış çevirdiyse okura buna müdahale etme imkânını sağlamaktır. Siz değerli okurlar, okuduğunuz eserin orijinal dilini biliyor ve çevrilen cümlenin veya kavramın hatalı olduğunu düşünüyorsanız bunun düzeltilmesine de katkı sağlayabilirsiniz. Sonuç olarak her bölümün özgün metni Türkçesinin yanında duruyor, isteyen aslıyla karşılaştırabiliyor.
4. Çeviri nasıl ilerliyor?
Çeviri, günde birkaç kez çalışan zamanlanmış oturumlarla, kaldığı yerden devam ederek yapılıyor. Her oturum aynı talimatları okuyarak başlıyor. Belirtmem gerekir ki token ve maddi sıkıntılar sebebiyle bu oturumlar 7/24 çalışmıyor. Limite yaklaşınca durdurmak zorunda kalıyorum.
5. Claude neye göre çeviriyor?
Her bölüm yazıldıktan sonra özgün metne bakılmadan, sıradan bir okur gibi baştan okunuyor ve takılan her cümle yeniden yazılıyor. Burada da amaç, motamot çeviriden ziyade Türkçedeki anlam bütünlüğünün korunmasıdır. Fakat sırf bütünlük korunacak diye cümle, asıl anlamdan uzaklaşacak kadar baştan yazılmıyor.
Neden kavram klasörü oluşturuldu?
Asıl metinlerdeki bazı felsefi terimler tek bir Türkçe kelimeye yahut başka bir dile çevrilemez. Logos, arkhē, ousia, psykhē; ratio, animus, cause vs. bunların başında gelir. Hangi karşılığı seçerseniz seçin, kelimenin asıl dilindeki anlamının bir kısmı çevrilen kelimenin işaret ettiği anlamın dışında kalmaktadır.
İlk talimatımda bu yüzden şu kural vardı: çevrilemeyen felsefi terimler Türkçeleştirilmez, Latin harfleriyle olduğu gibi bırakılır ve bir kavram notuna bağlanır. Kavram notları çeviriden önce de vardı. Presokratikleri okurken kendi çalışmam için arkhē, apeiron, logos, physis gibi terimlere birer not açmıştım. Çeviri başlayınca kural şu oldu: metinde notu olmayan bir terim çıkarsa, aynı şablonla yeni bir not açılır ve terim hakkındaki karar bir kez verilir, sonraki eserlerde yeniden tartışılmaz. Bugün yaklaşık 800 kavram notu var.
Bu notlar başta benim için yazılmıştı. Siteye girecekleri için şablonu okura göre yeniden kurdum. Her not şu sırayla ilerliyor:
- Bir iki cümlelik tanım
- Gündelik anlamdan felsefi anlama geçiş
- Kavramın tarih içindeki dönüşümü
- Başka dillerdeki karşılıkları
- Türkçe karşılığı ve gerekçesi
- İlgili kavramlar
Kavramlar bölümü, çevirideki her kelime tercihinin gerekçesini gösterttiğim yerdir. Elbette bunların da yapay zekâ üretimi olması sebebiyle, kavramları daha derinlemesine öğrenmek için şu sitelere bakabilirsiniz:
- https://islamansiklopedisi.org.tr
- https://plato.stanford.edu
- https://iep.utm.edu
- https://logeion.uchicago.edu
- https://www.perseus.tufts.edu
Problemler
Elbette bu çeviriler mükemmel olma ya da anlamı tam verme iddiası taşımıyor; böyle bir şey mümkün de değildir. Gördüğüm üç problemi açıkça söylemem gerek:
- Çeviriyi yapay zekâ yapıyor ve ben henüz her dili aslından denetleyecek kadar bilmiyorum. Benim yaptığım denetim, Türkçe metni sözlüklerle ve dilini bildiğim özgün metinlerle karşılaştırma üzerinden yürüyor.
- Taranmış eski baskılardan gelen kaynaklarda okuma hataları olabilir. PDF'i markdown formatına çevirirken bazı sorunlar olabiliyor. Tekrar söylemek gerekirse, hepsini tek tek gözden geçirmem mümkün değil. Ancak özgün metin, hatalı da olsa düzeltilmiş de olsa, her bölümün yanında görülebilir.
- Kelime tercihleri elbette tartışmaya açıktır ve sizin katkılarınızla bir kısmı zamanla değişecektir.
Siz okurlardan beklediğim şey de şu: yanlış ya da tutuk bulduğunuz yerleri sitedeki çeviri önerisi yoluyla bildirmeniz. Böylelikle çeviriler daha iyiye doğru gidecektir.
Son söz
Yapay zekâ hayatımıza aniden girip eksisi ve artısıyla herkesin hayatını derinden etkiledi. Elbette karamsar bir bakış açısıyla yapay zekânın yalnızca kötü yanları görülebilir: işsizliği artırması, güvenlik zafiyeti, sistem kesintileri vs. Fakat ben olumlu taraflarının da oldukça fazla olduğu kanaatindeyim. Örneğin, insanların eğitiminde ve geliştirilmesinde oldukça ciddi bir rol oynayacağını düşünüyorum. Kendi konuma bağlayacak olursam, bu sitedeki eserleri bir çevirmen grubuna böylesine sistemli bir şekilde çevirtmek insanların on yıllarına mal olup oldukça fazla masrafa da sebebiyet verebilirdi. Fakat yapay zekâ sayesinde birkaç yıl içinde bütün filozofların eserleri hiçbir dil bilmeden Türkçeye kazandırılacak ve belki de az da olsa insanların fikir hayatına bir katkıda bulunacak.
Bu yüzden ben yapay zekâyı ikinci bir Prometheus olarak görüyorum. Bildiğiniz üzere Prometheus da sadece tanrılara ait olan ateşi çalıp insanlara vermiştir. Yapay zekânın yaptığı budur. Yeni bir ışık yakmıştır. Ateşi insanlara getirmiştir. Burada ateş akıldır. Düşünmedir. Tekniktir. Elbette düşünme yetisinin insana verdiği ıstırabı insanlık binlerce yıldır satırlara dökmüştür ve dökmeye devam edecektir. Lakin obscure Heraklit'in dediği gibi: "Çünkü ateş, der, gelip her şeyi yargılayacak ve mahkûm edecek." (Hippol. IX 10: πάντα γάρ, φησί, τὸ πῦρ ἐπελθὸν κρινεῖ καὶ καταλήψεται.)
"Hiç yoktan iyidir" deyip okumanıza vesile olabilirse ne mutlu bana.
Elbette felsefe eserlerini orijinal dilinde okumanın etkisi yadsınamaz bir hakikattir, fakat en azından felsefeye meraklı insanları, dil bariyerini ortadan kaldıracak şekilde, en iyi eserlere ulaştırmak benim için bir mutluluk kaynağı olacaktır. Bu site Türkiye'de birkaç kişinin hayatına bile dokunsa bundan daha büyük bir mutluluk olamaz.