Cicero
Hitabetin Bölümleri
Partitiones oratoriae
1Cicero: Babacığım, konuşma sanatı hakkında bana Yunanca öğrettiklerini senden Latince dinlemek istiyorum; tabii vaktin varsa ve istersen.
Baba: Oğlum Cicero, senin olabildiğince bilgili olmandan daha çok isteyeceğim bir şey olabilir mi? Vaktime gelince, önce bol bol var, çünkü sonunda Roma'dan çıkma imkânı buldum; sonra senin bu uğraşlarını en büyük meşgalelerime bile seve seve tercih ederim.
Cicero. Studeo, mi pater, Latine ex te audire ea quae mihi tu de ratione dicendi Graece tradidisti, si modo tibi est otium et si vis. Pater. An est, mi Cicero, quod ego malim quam te quam doctissimum esse? Otium autem primum est summum, quoniam aliquando Roma exeundi potestas data est; deinde ista tua studia vel maximis occupationibus meis anteferrem libenter.
2Cicero: Öyleyse sen bana Yunanca sırayla soru sormaya alışık olduğun gibi, ben de sana aynı konularda sırayla Latince soru sorayım mı?
Baba: Elbette, istersen. Böylece hem ben öğrendiklerini hatırladığını anlarım hem de sen merak ettiklerini sırayla dinlersin.
C. Visne igitur, ut tu me Graece soles ordine interrogare, sic ego te vicissim isdem de rebus Latine interrogem? P. Sane, si placet. Sic enim et ego te meminisse intellegam quae accepisti, et tu ordine audies quae requires.
3Cicero: Konuşma öğretisinin tamamı kaç kısma ayrılmalı?
Baba: Üç.
Cicero: Söyle, hangileri?
Baba: Önce hatibin kendi gücüne, sonra konuşmaya, sonra da soruya.
Cicero: Hatibin gücü neyde yatar?
Baba: Konularda ve kelimelerde. Ama hem konular hem kelimeler bulunmalı ve düzenlenmelidir. Konular için "bulmak", kelimeler için "ifade etmek" denir. Düzenlemek ikisinde de ortaktır, ama yine de bulmaya bağlanır. Ses, hareket, yüz ifadesi ve bütün sunuş ifadenin yoldaşıdır; bütün bunların bekçisi de hafızadır.
C. Quot in partis tribuenda est omnis doctrina dicendi? P. Tris. C. Cedo quas? P. Primum in ipsam vim oratoris, deinde in orationem, tum in quaestionem. C. In quo est ipsa vis? P. In rebus et in verbis. Sed et res et verba invenienda sunt et conlocanda. Proprie autem in rebus invenire, in verbis eloqui dicitur. Conlocare autem, etsi est commune, tamen ad inveniendum refertur. Vox motus vultus atque omnis actio eloquendi comes est; earum rerum omnium custos memoria.
4Cicero: Peki konuşmanın kaç kısmı var?
Baba: Dört. Bunlardan ikisi konuyu öğretmeye yarar: anlatım ve kanıtlama; ikisi de gönülleri harekete geçirmeye: giriş ve sonuç.
Cicero: Peki sorunun hangi kısımları var?
Baba: Sınırsız olanı, buna danışma (consultatio) diyorum; ve sınırlı olanı, buna da dava (causa) adını veriyorum.
C. Quid? orationis quot sunt partes? P. Quattuor. Earum duae valent ad rem docendam, narratio et confirmatio; ad impellendos animos duae, principium et peroratio. C. Quid? Quaestio quasnam habet partis? P. Infinitam, quam consultationem appello, et definitam, quam causam nomino.
5Cicero: Bulmak hatibin ilk işi olduğuna göre neyi arayacak?
Baba: İkna etmek istediği kişileri nasıl inandıracağını ve onların gönüllerini nasıl harekete geçireceğini bulmayı.
Cicero: İnandırıcılık neyle sağlanır?
Baba: Kanıtlarla; bunlar ya konunun kendisinde bulunan ya da dışarıdan alınan konu başlıklarından çıkarılır.
Cicero: Konu başlığı (locus) dediğin nedir?
Baba: Kanıtların içinde saklandığı yerler.
Cicero: Kanıt nedir?
C. Quoniam igitur invenire primum est oratoris, quid quaeret? P. Vt inveniat, quem ad modum fidem faciat eis quibus velit persuadere, et quem ad modum motum eorum animis adferat. C. Quibus rebus fides fit? P. Argumentis, quae ducuntur ex locis aut in re ipsa insitis aut adsumptis. C. Quos vocas locos? P. In quibus latent argumenta. C. Quid est argumentum?
6Baba: İnandırmak için bulunmuş akla yatkın şey.
Cicero: Peki o iki türü nasıl ayırıyorsun?
Baba: Sanat gerektirmediği düşünülenlere dışarıdan gelenler diyorum, tanıklıklar gibi; içte bulunanlar ise konunun kendisine bağlı olanlardır.
Cicero: Tanıklıkların hangi türleri var?
Baba: İlahî ve insanî. İlahî tanıklık kehanetler, kuş falları, kâhinlerin sözleri, rahiplerin, haruspexlerin ve rüya yorumcularının cevapları gibidir. İnsanî tanıklık ise itibara, iradeye, serbestçe ya da zorla alınmış beyana bakılarak değerlendirilir; yazılı belgeler, anlaşmalar, vaatler, yeminler ve sorgu ifadeleri bunun içindedir.
P. Probabile inventum ad faciendam fidem. C. Quo modo igitur duo genera ista dividis? P. Quae sine arte putantur, ea remota appello, ut testimonia; insita, quae inhaerent in ipsa re. C. Testimoniorum quae genera sunt? P. Divinum et humanum; divinum est ut oracula auspicia, ut vaticinationes et responsa sacerdotum haruspicum coniectorum; humanum, quod spectatur ex auctoritate, ex voluntate, ex oratione aut libera aut expressa, in quo insunt scripta pacta promissa iurata quaesita.
7Cicero: İçte bulunanlar dediğin hangileri?
Baba: Konuların kendisine yerleşmiş olanlar: tarif, zıt; konunun kendisine ya da zıddına benzeyen ya da benzemeyen, uyan ya da uymayan şeyler; âdeta birbirine bağlı ya da âdeta birbiriyle çatışan şeyler; ele alınan şeylerin sebepleri; sebeplerin sonuçları, yani sebeplerden meydana gelenler; bölüştürmeler, kısımların cinsleri ya da cinslerin kısımları; şeylerin başlangıçları ve âdeta öncüleri, bunlarda da bir miktar kanıt bulunur; şeylerin karşılaştırılması, yani neyin daha büyük, neyin eşit, neyin daha küçük olduğu; bunlarda ya şeylerin tabiatları ya da imkânları karşılaştırılır.
C. Quae sunt quae dicis insita? P. Quae infixa sunt rebus ipsis, ut definitio, ut contrarium, ut ea quae sunt aut ipsi aut contrario eius aut similia aut dissimilia aut consentanea aut dissentanea; ut ea quae sunt quasi coniuncta aut quae quasi pugnantia inter se; ut earum rerum de quibus agitur causae; ut causarum eventus, id est, quae sunt effecta de causis; ut distributiones, ut genera partium generumve partes; ut primordia rerum et quasi praecurrentia, in quibus inest aliquid argumenti; ut rerum contentiones, quid maius, quid par, quid minus sit, in quibus aut naturae rerum aut facultates comparantur.
8Cicero: Peki bütün bu konu başlıklarından kanıt mı alacağız?
Baba: Hayır; hepsini kurcalayıp araştıracağız, ama muhakememizi kullanacağız: Hafif olanları her zaman atacak, bazen ortak olanları ve gerekli olmayanları da geçeceğiz.
Cicero: İnandırıcılık hakkında cevap verdiğine göre, gönülleri harekete geçirmek hakkında da dinlemek istiyorum.
Baba: Doğru yerde soruyorsun; ama istediğin şey, konuşmanın kendisine ve sorulara geldiğimde daha ayrıntılı açıklanacak.
C. Omnibusne igitur ex istis locis argumenta sumemus? P. Immo vero scrutabimur et quaeremus ex omnibus, sed adhibebimus iudicium, ut levia semper eiciamus, non numquam etiam communia praetermittamus et non necessaria. C. Quoniam de fide respondisti, volo audire de motu. P. Tu loco quidem quaeris, sed plenius quod vis explicabitur, cum ad orationis ipsius quaestionumque rationem venero.
9Cicero: Peki sırada ne var?
Baba: Bulduktan sonra düzenlemek. Sınırsız soruda düzen aşağı yukarı konu başlıkları için anlattığım düzendir; sınırlı soruda ise gönüllerin hareketine ilişkin şeyleri de kullanmak gerekir.
Cicero: Peki bunları nasıl açıklıyorsun?
Baba: İnandırmanın ve gönülleri coşturmanın ortak kuralları var bende. İnandırıcılık sağlam bir kanaat, gönül hareketi ise ya hazza ya sıkıntıya ya arzuya ya da korkuya doğru bir kışkırtma olduğuna göre (türler bu kadardır, her türün kısımları ise daha çoktur), bütün düzenlemeyi sorunun gayesine uydururum. Çünkü genel önermede gaye inandırıcılıktır, davada ise hem inandırıcılık hem gönül hareketi. Bu yüzden genel önermeyi de içinde barındıran dava hakkında konuştuğumda ikisi hakkında da konuşmuş olacağım.
Cicero: Peki dava hakkında ne söyleyeceksin?
C. Quid sequitur igitur? P. Cum inveneris, conlocare; cuius in infinita quaestione ordo idem fere quem exposui locorum; in definita autem adhibenda sunt illa etiam quae ad motus animorum pertinent. C. Quo modo igitur ista explicas? P. Habeo communia praecepta fidem faciendi et commovendi. Quoniam fides est firma opinio, motus autem animi incitatio aut ad voluptatem aut ad molestiam aut ad cupiditatem aut ad metum—tot sunt enim genera, partes plures generum singulorum—omnem conlocationem ad finem accommodo quaestionis. Nam est in proposito finis fides, in causa fides et motus. Qua re cum de causa dixero, in quo inest propositum, de utroque dixero. C. Quid habes igitur de causa dicere?
10Baba: Davanın dinleyicilerin türüne göre ayrıldığını. Çünkü dinleyen ya yalnız dinleyicidir ya da hakemdir, yani konuya ve hükme karar verendir; yani ya zevk almak için dinler ya da bir karara varmak için. Karar da ya geçmiş hakkında verilir, yargıcın yaptığı gibi, ya da gelecek hakkında, senatörün yaptığı gibi. Böylece üç tür ortaya çıkar: yargı, müzakere ve süsleme; sonuncusu en çok övgülerde kullanıldığından adını da oradan almıştır.
P. Auditorum eam genere distingui. Nam aut auscultator modo est qui audit aut disceptator, id est rei sententiaeque moderator; ita aut ut delectetur qui audit aut ut statuat aliquid. Statuit autem aut de praeteritis, ut iudex, aut de futuris, ut senator; sic tria haec genera iudici deliberationis exornationis; quae quia in laudationes maxime conferatur, proprium iam habet ex eo nomen.
11Cicero: Hatip bu üç türde kendine neyi hedef koyar?
Baba: Süslemede zevki; yargıda yargıcın sertliğini ya da merhametini; tavsiyede müzakere edenin umudunu ya da korkusunu.
Cicero: Peki dava türlerini neden burada anlatıyorsun?
Baba: Düzenleme yolunu her birinin gayesine uydurabilmek için.
C. Quas res sibi proponit in istis tribus generibus orator? P. Delectationem in exornatione, in iudicio aut saevitiam aut clementiam iudicis, in suasione aut spem aut reformidationem deliberantis. C. Cur igitur hoc loco exponis genera causarum? P. Vt rationem conlocandi ad finem cuiusque accommodem.
12Cicero: Peki nasıl?
Baba: Gayesi zevk olan konuşmalarda düzenleme sıraları çeşitlidir. Ya zamanın basamakları ya da türlerin bölüştürülmesi gözetilir; ya küçükten büyüğe yükselir ya da büyükten küçüğe ineriz; ya da bunları düzensiz bir çeşitlilikle ayırırız: küçüğü büyükle, yalını bileşikle, karanlığı açıkla, neşeliyi kederliyle, inanılmazı akla yatkınla iç içe örüşürüz. Bunların hepsi süslemeye girer.
C. Quonam tandem modo? P. Quia quibus in orationibus delectatio finis est, varii sunt ordines conlocandi. Nam aut temporum servantur gradus aut generum distributiones; aut a minoribus ad maiora ascendimus aut a maioribus ad minora delabimur; aut haec inaequabili varietate distinguimus, cum parva magnis simplicia coniunctis obscura dilucidis laeta tristibus incredibilia probabilibus inteximus, quae in exornationem cadunt omnia.
13Cicero: Peki müzakerede neye bakıyorsun?
Baba: Girişler ya kısa olmalı ya da çoğu zaman hiç olmamalı; çünkü müzakere edenler kendi çıkarları için dinlemeye zaten hazırdır. Çoğu zaman pek fazla anlatıma da gerek yoktur; çünkü anlatım geçmiş ya da şimdiki olaylarla ilgilidir, tavsiye ise gelecekle. Bu yüzden bütün konuşma inandırmaya ve gönülleri harekete geçirmeye yöneltilmelidir.
C. Quid, in deliberatione quid spectas? P. Principia vel non longa vel saepe nulla. Sunt enim ad audiendum qui deliberant sua causa parati. Nec multum sane saepe narrandum . Est enim narratio praeteritarum rerum aut praesentium; suasio autem futurarum. Qua re ad fidem et ad motum adhibenda est omnis oratio.
14Cicero: Peki mahkemelerde düzenleme nasıldır?
Baba: Davacınınki ile sanığınki aynı değildir. Davacı olayların sırasını izler, tek tek kanıtları âdeta mızraklar gibi eline dizer, onları şiddetle ileri sürer, keskin bir şekilde sonuca bağlar, belgelerle, kararlarla, tanıklıklarla pekiştirir ve her biri üzerinde daha titizlikle durur. Gönülleri kışkırtmaya yarayan konuşma kurallarını konuşmanın geri kalanında akıştan biraz saparak, sonuç kısmında ise daha şiddetle kullanır. Çünkü hedefi yargıcı öfkelendirmektir.
C. Quid, in iudiciis quae est conlocatio? P. Non eadem accusatoris et rei, quod accusator rerum ordinem persequitur et singula argumenta quasi hastas in manu conlocat, vehementer proponit, concludit acriter, confirmat tabulis decretis testimoniis accuratiusque in singulis commoratur, eis orationis praeceptis, quae ad incitandos animos valent, et in reliqua oratione paulum digrediens de cursu dicendi utitur et vehementius in perorando. Est enim propositum, ut iratum efficiat iudicem.
15Cicero: Sanık ise tersine ne yapmalı?
Baba: Her şeyi bambaşka. Girişler iyi niyet kazanmaya yönelik olmalı; anlatımlar, zarar verenler kırpılmalı ya da bütünüyle can sıkıcıysa hiç yapılmamalı; inandırmak için ileri sürülen dayanaklar ya tek tek çürütülmeli, ya gölgelenmeli ya da konudan sapmalarla gömülmeli; sonuç ise acındırmaya yöneltilmeli.
Cicero: Peki istediğimiz düzenleme sırasını her zaman koruyabilir miyiz?
Baba: Hiç de değil; çünkü basiretli ve ileri görüşlü hatibi dinleyicinin kulakları yönetir; onların reddettiği şey değiştirilmelidir.
C. Quid faciendum est contra reo? P. Omnia longe secus. Principia sumenda ad benevolentiam conciliandam; narrationes aut amputandae, quae laedunt, aut relinquendae, si totae sunt molestae; firmamenta ad fidem posita aut per se diluenda aut obscuranda aut digressionibus obruenda; perorationes autem ad miscricordiam conferendae. C. Semperne igitur ordinem conlocandi quem volumus tenere possumus? P. Non sane; nam auditoris aures moderantur oratori prudenti et provido: eae quod respuunt immutandum est.
16Cicero: Şimdi de konuşmanın kendisine ve kelimelere ait kuralları anlat.
Baba: İfadenin bir türü kendiliğinden akar; öteki türü çevrilmiş ve değiştirilmiştir. Birinci güç tek kelimelerde, ikincisi bağlı kelimelerdedir. Tek kelimeler bulunmalı, bağlantı düzenlenmelidir. Tek kelimelerin kimi doğuştandır, kimi bulunmuştur. Doğuştan olanlar, anlamını doğrudan hisle kazanmış kelimelerdir; bulunmuş olanlar ise bunlardan yapılmış ve benzetme, taklit, çekim değişikliği ya da kelime eklemesiyle yenilenmiş kelimelerdir.
C. Expone deinceps quae ipsius orationis verborumque praecepta sint. P. Vnum genus est eloquendi sua sponte fusum; alterum versum atque mutatum. Prima vis est in simplicibus verbis, in coniunctis secunda. Simplicia invenienda sunt, coniunctio conlocanda est. Et simplicia verba partim nativa sunt partim reperta. Nativa ea, quae significata sunt sensu; reperta, quae ex eis facta sunt et novata aut similitudine aut imitatione aut inflexione aut adiunctione verborum.
17Kelimelerde bir ayrım daha vardır: Biri tabiattan, öteki kullanımdan gelir. Tabiattan gelen ayrım şudur: Bazı kelimeler daha tınılı, daha görkemli, daha pürüzsüz ve bir bakıma daha parlaktır, bazıları ise tersine. Kullanımdan gelen ayrım ise şöyledir: Ya şeylerin kendine özgü adları alınır, ya ada eklenen kelimeler, ya yeni ya eski kelimeler, ya da hatibin bir bakıma ayarlayıp büktüğü kelimeler kullanılır. Bunlar mecaz olarak aktarılan ya da başka kelimeyle değiştirilen kelimeler, âdeta yerinde olmayan anlamda kullandığımız kelimeler, karartıp örttüğümüz kelimeler, inanılmaz biçimde yücelttiğimiz kelimeler ve konuşma alışkanlığının izin verdiğinden daha hayranlık uyandırıcı biçimde süslediğimiz kelimelerdir.
atque etiam est haec distinctio in verbis; altera natura, tractatione altera. Natura, ut sint alia sonantiora grandiora leviora et quodam modo nitidiora, alia contra; tractatione autem, cum aut prppria sumuntur rerum vocabula aut addita ad nomen aut nova aut prisca aut ab oratore modificata et inflexa quodam modo; qualia sunt ea quae transferuntur aut inmutantur, aut ea quibus tamquam abutimur, aut ea quae obscuramus, quae incredibiliter tollimus, quaeque admirabilius quam sermonis consuetudo patitur ornamus.
18Cicero: Tek kelimeleri öğrendim; şimdi bağlantıyı soruyorum.
Baba: Bağlantıda belirli ritimlere ve kelimelerin uyumuna dikkat edilmelidir. Ritmi kulakların kendisi ölçer; ki ortaya koyduğunu kelimelerle eksik bırakmayasın, taşırmayasın da. Uyum ise konuşmanın cinsiyet, sayı, zaman, kişi ve hal bakımından karışmaması içindir. Çünkü tek kelimelerde Latince olmayan şey nasıl kınanırsa, bağlı kelimelerde de birbirini tutmayan şey kınanmalıdır.
C. Habeo de simplicibus verbis, nunc de coniunctione quaero. P. Numeri quidam sunt in coniunctione servandi consecutioque verborum. Numeros aures ipsae metiuntur, ne aut non compleas verbis quod proposueris aut redundes. Consecutio autem, ne generibus numeris temporibus personis casibus perturbetur oratio. Nam ut in simplicibus verbis quod non est Latinum, sic in coniunctis quod non est consequens vituperandum est.
19Tek ve bağlı kelimelerin ortak olan şu beş, deyim yerindeyse, ışığı vardır: açık, kısa, inandırıcı, parlak, tatlı. Konuşma alışılmış ve kendine özgü kelimelerin iyi yerleştirilmesiyle, kapalı bir cümle çevrimiyle ya da kelimeler arasında ara vererek, onları keserek açık olur; uzunlukla, konuşmanın fazla sıkıştırılmasıyla, belirsizlikle ya da kelimelerin bükülüp değiştirilmesiyle karanlık olur. Kısalık ise tek kelimelerle, her şeyi bir kez söyleyerek, açık konuşmaktan başka hiçbir şeye hizmet etmeyerek sağlanır. Konuşma fazla süslenip cilalanmamışsa, kelimelerde itibar ve ağırlık varsa, düşünceler ya ağırbaşlı ya da insanların kanaatlerine ve âdetlerine uygunsa inandırıcı olur.
communia autem simplicium coniunctorumque haec sunt quinque quasi lumina, dilucidum breve probabile inlustre suave. Dilucidum fiet usitatis verbis propriis dispositis, circumscriptione conclusa aut intermissione aut concisione verborum; obscurum autem aut longitudine aut contractione orationis aut ambiguitate aut inflexione atque immutatione verborum. Brevitas autem conficitur simplicibus verbis, semel una quaque re dicenda, nulli rei nisi ut dilucide dicas serviendo. Probabile autem genus est orationis, si non nimis est comptum atque expolitum, si est auctoritas ac pondus in verbis, si sententiae vel graves vel aptae opinio— nibus hominum ac moribus.
20Kelimeler ağırlıkları gözetilerek seçilip yerleştirilirse; mecaz, abartılı, ada eklenmiş, ikilenmiş, eş anlamlı ve olayların canlandırılmasına ve taklidine uygun düşen kelimeler kullanılırsa konuşma parlak olur. Çünkü konuşmanın bu kısmı olayı neredeyse göz önüne kurar; en çok görme hissi etkilenir, ama ötekiler de, en çok da zihnin kendisi harekete geçirilebilir. Açık konuşma hakkında söylenenlerin hepsi bu parlak konuşmaya da uyar; çünkü parlak olan, açık olandan epey fazlasıdır: Biri anlamamızı, öteki görür gibi olmamızı sağlar.
inlustris est autem oratio, si et verba gravitate delecta ponuntur et translata et supralata et ad nomen adiuncta et duplicata et idem significantia atque ab ipsa actione atque imitatione rerum non abhorrentia. Est enim haec pars orationis, quae rem constituat paene ante oculos; is enim maxime sensus attingitur, sed et ceteri tamen et maxime mens ipsa moveri potest. Sed quae dicta sunt de oratione dilucida, cadunt in hanc inlustrem omnia. Est enim plus aliquanto inlustre quam illud dilucidum. Altero fit ut intellegamus, altero ut videre videamur.
21Konuşma tarzı tatlı olur: önce tınılı ve pürüzsüz kelimelerin zarafeti ve hoşluğuyla; sonra bağlantıyla. Bu bağlantıda ne sert çarpışmalar ne de kopuk ve boşluklu kelimeler bulunmalı; uzun bir dolambaçla değil, sesin nefesine uygun bir çevrimle kuşatılmalı; kelimelerde benzerlik ve eşitlik olmalı; zıt kelimelerden alınan kelimeler eşite eşitle karşılık vermeli; aynı kelimeye dönen, ikilenen, iki kat ya da daha sık tekrarlanan kelimeler kullanılmalı; kelimelerin dizilişi kâh bağlaçlarla birleştirilmeli, kâh bağlaçsızlıkla âdeta gevşetilmelidir.
suave autem genus erit dicendi primum elegantia et iucunditate verborum sonantium et levium: deinde coniunctione, quae neque asperos habeat concursus neque diiunctos atque hiantis et sit circumscripta non longo anfractu sed ad spiritum vocis apto habeatque similitudinem aequalitatemque verborum, cum ex contrariis sumpta verbis verba paribus paria respondeant relataque ad idem verbum et geminata ac duplicata vel etiam saepius iterata ponantur constructioque verborum tum coniunctionibus copuletur tum dissolutionibus quasi relaxetur.
22Alışılmamış, duyulmamış ya da yeni bir şey söylediğinde de konuşma tatlı olur. Hayranlık uyandıran her şey de zevk verir; en çok da gönüllerde bir hareket uyandıran ve hatibin kendi sevimli karakterini gösteren konuşma etkiler. Bu karakter ya hatibin kendi yargısını, insancıl ve cömert ruhunu belli ederek ya da konuşmanın bir dönüşüyle ortaya konur: Hatip başkasını yüceltmek ya da kendini küçültmek için bir şey söyleyip başka bir şey düşünüyor görünürse ve bunu kendini beğenmişlikten çok nezaketten yapıyorsa. Ama tatlılığın pek çok kuralı vardır ki konuşmayı ya daha karanlık ya da daha az inandırıcı yapar. Bu yüzden burada da davanın neyi gerektirdiğine kendimiz karar vermeliyiz.
fiet etiam suavis oratio, cum aliquid aut inusitatum aut inauditum aut novum dicas. Delectat etiam quicquid est admirabile maximeque movet ea quae motum aliquem animis ciet oratio quaeque significat oratoris ipsius amabilis mores; qui exprimuntur aut signando iudicio ipsius et animo humano ac liberali aut inflexione sermonis si aut augendi alterius aut minuendi sui causa alia dici ab oratore alia existimari videntur idque comitate fieri magis quam vanitate. Sed sunt multa suavitatis praecepta, quae orationem aut magis obscuram aut minus probabilem faciunt. Itaque hoc etiam loco nobis est ipsis quid causa postulet iudicandum.
23Cicero: Öyleyse geriye çevrilmiş ve değiştirilmiş konuşma hakkında konuşman kalıyor.
Baba: Bu türün tamamı kelimelerin değiştirilmesine dayanır. Tek kelimelerde bu şöyle yapılır: Ya bir kelimeden konuşma genişletilir ya da konuşma bir kelimeye daraltılır. Kelimeden genişletme, kendine özgü, eş anlamlı ya da yeni yapılmış bir kelime birçok kelimeye yayıldığında olur; konuşmadan daraltma ise bir tarif tek kelimeye indirildiğinde, eklenmiş kelimeler çıkarıldığında, dolambaçlar düzeltildiğinde ya da iki kelime birleştirilerek tek kelime yapıldığında olur.
C. Reliquum est igitur ut dicas de conversa oratione atque mutata. P. Est quidem id genus totum in commutatione verborum, quae simplicibus in verbis ita tractatur, ut aut ex verbo dilatetur aut in verbum contrahatur oratio; ex verbo, cum aut proprium aut idem significans aut factum verbum in plura verba diducitur; ex oratione, cum aut definitio ad unum verbum revocatur aut adsumpta verba removentur aut circuitus diriguntur aut coniunctione fit unum verbum ex duobus.
24Bağlı kelimelerde ise üç türlü değişiklik yapılabilir; bu değişiklik kelimelerde değil, yalnız sıralamadadır: Bir şey önce düz, tabiatın getirdiği gibi söylendikten sonra sıra ters çevrilir ve aynı şey âdeta baş aşağı ve geriye doğru söylenir; sonra aynı şey bölünerek ve karışık olarak söylenir. İfade alıştırması da en çok bu çevirme türünün bütününde döner.
in coniunctis autem verbis triplex adhiberi commutatio potest non verborum sed tantum modo ordinis, ut cum semel dictum sit directe, sicut natura ipsa tulerit, invertatur ordo et idem quasi sursum versum retroque dicatur, deinde idem intercise atque permixte. Eloquendi autem exercitatio maxime in hoc toto convertendi genere versatur.
25Cicero: Sanırım sırada sunuş var.
Baba: Öyle. Hatip sunuşu hem konuların hem kelimelerin ağırlığına göre en çok değiştirmelidir. Çünkü sunuş konuşmayı kelimelerle değil, sesin çeşitliliğiyle, bedenin hareketiyle, yüz ifadesiyle açık, parlak, inandırıcı ve tatlı kılar. Bunlar konuşmanın türüyle uyuşur, onun gücünü ve çeşitliliğini izlerlerse pek etkili olur.
C. Actio igitur sequitur, ut opinor. P. Est ita: quae quidem oratori et cum rerum et cum verborum momentis commutanda maxime est. Facit enim et dilucidam orationem et inlustrem et probabilem et suavem non verbis, sed varietate vocis motu corporis vultu, quae plurimum valebunt, si cum orationis genere consentient et eius vim ac varietatem subsequentur.
26Cicero: Hatibin kendisi hakkında söyleyecek başka bir şeyin kaldı mı?
Baba: Hafızadan başka hiçbir şey kalmadı; o da bir bakıma yazının ikizidir, farklı bir türde olduğu hâlde ona pek benzer. Çünkü yazı harf işaretlerinden ve bu işaretlerin basıldığı yüzeyden oluşur; hafızanın kurulması da balmumu yerine yerleri kullanır ve bu yerlere harfler gibi imgeler yerleştirir.
C. Num quidnam tibi de oratore ipso restat aliud? P. Nihil sane praeter memoriam, quae est gemina litteraturae quodam modo et in dissimili genere persimilis. Nam ut illa constat ex notis litterarum et ex eo in quo imprimuntur ipsae notae, sic confectio memoriae tamquam cera locis utitur et in his imagines ut litteras conlocat.
27Cicero: Hatibin bütün gücü anlatıldığına göre, konuşmanın kuralları hakkında ne söyleyeceksin?
Baba: Konuşmanın dört kısmı vardır. Birincisi ile sonuncusu gönülleri harekete geçirmeye yarar, çünkü gönül girişte ve sonuçta coşturulmalıdır; ikincisi olan anlatım ile üçüncüsü olan kanıtlama ise konuşmaya inandırıcılık kazandırır. Büyütmenin (amplificatio) kendine ait bir yeri vardır; çoğu zaman başta, sonda ise hemen her zaman. Yine de konuşmanın geri kalan akışında da ona başvurulmalıdır, en çok da bir şey kanıtlandığında ya da çürütüldüğünde. Bu yüzden inandırıcılığa da çok katkısı olur; çünkü büyütme bir tür şiddetli kanıt yürütmedir: kanıt yürütme öğretmek için yapılır, büyütme ise sarsmak için.
C. Quoniam igitur vis oratoris omnis exposita est, quid habes de orationis praeceptis dicere? P. Quattuor eius partis esse, quarum prima et postrema ad motum animi valet—is enim est initiis et perorationibus concitandus—secunda narratio et tertia confirmatio fidem facit orationi. Sed amplificatio quamquam habet proprium locum, saepe etiam primum, postremum quidem fere semper, tamen reliquo in cursu orationis adhibenda est maximeque cum aliquid aut confirmatum est aut reprehensum. Itaque ad fidem quoque plurimum valet; est enim amplificatio vehemens quaedam argumentatio; ut illa docendi causa, sic haec. commovendi.
28Cicero: Öyleyse devam et, bu dört kısmı bana sırayla açıkla.
Baba: Açıklayayım; önce girişlerden başlayayım. Girişler ya kişilerden ya da konunun kendisinden çıkarılır ve üç şey için kullanılır: dostça, anlayarak ve dikkatle dinlenmek için. Bunların ilk kaynağı kişilerdir: bizim, hükmü verecek olanların ve hasımların kişiliği. Bunlardan iyi niyet kazanmanın başlangıçları şöyle sağlanır: kendi hizmetlerimizi, itibarımızı ya da bir tür faziletimizi, en çok da cömertliğimizi, vazife bilincimizi, adaletimizi ve sözümüze bağlılığımızı anarak; bunların zıddını hasımlara yükleyerek; hükmü verecek olanlarla aramızda bir bağ, bir ortak sebep ya da bir ümit bulunduğunu belli ederek; bize karşı bir kin ya da kırgınlık oluşmuşsa onu çürüterek, hafifleterek, başka bir şeyle telafi ederek ya da af dileyerek ortadan kaldırarak veya azaltarak.
C. Perge igitur ordine quattuor mihi istas partis explicare. P. Faciam et a principiis primum ordiar, quae quidem ducuntur aut ex personis aut ex rebus ipsis. Sumuntur autem trium rerum gratia: ut amice, ut intellegenter, ut attente audiamur. Quorum primus locus est in personis nostris disceptatorum adversariorum; e quibus initia benevolentiae conciliandae comparantur aut meritis nostris aut dignitate aut aliquo genere virtutis et maxime liberalitatis offici iustitiae fidei; contrariisque rebus in adversarios conferendis et cum eis qui disceptant aliqua coniunctionis aut causa aut spe significanda; et si in nos aliquod odium offensiove conlata sit, ea tollenda minuendave aut diluendo aut extenuando aut compensando aut deprecando.
29Anlayarak ve aynı şekilde dikkatle dinlenmek için ise konunun kendisinden başlamak gerekir. Dinleyici en kolay şu durumda öğrenir ve neyin görüşüldüğünü anlar: Girişte davanın cinsini ve tabiatını toplu olarak ortaya koyarsan, tarif edersen, bölümlere ayırırsan, kısımları birbirine karıştırarak kavrayışını, çokluklarıyla da hafızasını zorlamazsan. Biraz sonra açık anlatım hakkında söyleyeceklerimiz de buraya haklı olarak aktarılabilir.
intellegenter autem ut audiamur et item attente, ab ipsis rebus ordiendum est. Sed facillime discit auditor et quid agatur intellegit, si complectare in principio genus naturamque causae, si definias, si dividas, si neque prudentiam eius impedias confusione partium nec memoriam multitudine; quaeque mox de narratione dilucida dicentur, eadem etiam huc poterunt recte transferri.
30Dikkatle dinlenmeyi ise üç şeyden biriyle sağlarız: Ya büyük bir şey ya zorunlu bir şey ya da davanın önünde görüleceği kişileri doğrudan ilgilendiren bir şey ortaya koyarız. Şu da kurallar arasında yer alsın: Anın kendisi, bir olay, mekân, birinin çıkagelmesi ya da sözü kesmesi, yahut hasmın bir sözü bize, özellikle de sonuç kısmında, duruma uygun bir şey söyleme fırsatı verirse, bunu kaçırmayalım. Büyütme hakkında yeri gelince söyleyeceklerimizin çoğu da giriş kurallarına aktarılabilir.
vt attente autem audiamur, trium rerum aliqua consequemur; nam aut magna quaedam proponemus aut necessaria aut coniuncta cum ipsis apud quos res agetur. Sit autem hoc etiam in praeceptis, ut, si quando tempus ipsum aut res aut locus aut interventus alicuius aut interpellatio aut ab adversario dictum aliquod et maxime in perorando dederit occasionem nobis, ut dicamus aliquid ad tempus apte, ne relinquamus; et, quae suo loco de amplificatione dicemus, multa ex eis poterunt ad principiorum praecepta transferri.
31Cicero: Peki, anlatımda nelere dikkat etmek gerekir?
Baba: Anlatım olayların açıklanması, inandırıcılığın kurulacağı âdeta zemin ve temel olduğundan, onda en çok, konuşmanın öteki kısımlarında da hemen hemen gözetilen şeyler gözetilmelidir. Bunların bir kısmı zorunludur, bir kısmı süs için eklenir. Açık ve akla yatkın biçimde anlatmak zorunludur; buna tatlılığı da ekleriz.
C. Quid, in narratione quae tandem observanda sunt? P. Quoniam narratio est rerum explicatio et quaedam quasi sedes et fundamentum constituendae fidei, ea sunt in ea servanda maxime, quae etiam in reliquis fere dicendi partibus; quae partim sunt necessaria, partim adsumpta ad ornandum. Nam ut dilucide probabiliterque narremus necessarium est, sed adsumimus etiam suavitatem.
32Açık anlatmak için yukarıda geçen açıklama ve aydınlatma kurallarına başvuracağız; bunların arasında, anlatımda pek sık övülen ve yukarıda sözünü ettiğimiz kısalık da bulunsun. Anlatım şu durumda akla yatkın olur: anlatılacak olanlar kişilere, zamanlara, yerlere uyarsa; her işin ve olayın sebebi gösterilirse; söylenenler tanıkla desteklenmiş, insanların kanaatiyle ve itibarıyla, kanunla, töreyle, dinle uyum içinde görünürse; anlatanın dürüstlüğü, yaşının olgunluğu, hafızası, sözünün doğruluğu ve hayatının güvenilirliği belli olursa. Tatlı anlatım ise hayranlık uyandıran şeyler, beklentiler, umulmadık sonlar içeren; araya duyguları, kişilerin karşılıklı konuşmalarını, acıları, öfkeleri, korkuları, sevinçleri, arzuları katan anlatımdır. Ama artık geri kalanlara geçelim.
ergo ad dilucide narrandum eadem illa superiora explanandi et inlustrandi praecepta repetemus, in quibus sit brevitas ea quae saepissime in narratione laudatur, de qua supra dictum est. Probabilis autem erit, si personis, si temporibus, si locis ea quae narrabuntur consentient; si cuiusque facti et eventi causa ponetur; si testata dici videbuntur, si cum hominum opinione auctoritate, si cum lege, cum more, cum religione coniuncta; si probitas narrantis significabitur, si antiquitas, si memoria, si orationis veritas et vitae fides. Suavis autem narratio est quae habet admirationes exspectationes exitus inopinatos, interpositos motus animorum, conloquia personarum, dolores iracundias metus laetitias cupiditates. Sed iam ad reliqua pergamus.
33Cicero: Sırada elbette inandırıcılık sağlamaya ilişkin olanlar var.
Baba: Öyle. Bunlar da kanıtlama ve çürütme diye ikiye ayrılır: Kanıtlarken kendi söylediklerimizin doğruluğunu göstermek, çürütürken karşı tarafınkini boşa çıkarmak isteriz. Tartışmaya konu olan her şeyde ya bir şeyin olup olmadığı ya ne olduğu ya da nasıl bir şey olduğu sorulduğuna göre, birincisinde tahmin (coniectura), ikincisinde tarif, üçüncüsünde ise gerekçe (ratio) iş görür.
Cicero: Bu dağılımı kavradım. Şimdi tahminin konu başlıklarını soruyorum.
C. Nempe ea sequuntur, quae ad faciendam fidem pertinent. P. Ita est: quae quidem in confirmationem et in reprehensionem dividuntur. Nam in confirmando nostra probare volumus, in reprehendendo redarguere contraria. Quoniam igitur omne, quod in controversiam venit, id aut sit necne sit aut quid sit aut quale sit quaeritur, in primo coniectura valet, in altero definitio, in tertio ratio. C. Teneo istam distributionem. Nunc coniecturae locos quaero.
34Baba: Tahmin tamamen akla yakın olana ve olayların kendine has işaretlerine dayanır. Öğretmek için şöyle adlandıralım: Akla yakın olan, çoğunlukla öyle olandır; gençliğin şehvete daha yatkın olması gibi. Kendine has işaretle belirlenmiş kanıt ise hiçbir zaman başka türlü olmayan ve kesin olanı gösterendir; dumanın ateşi göstermesi gibi. Akla yakın olanlar anlatımın kısımlarından ve âdeta uzuvlarından bulunur. Bunlar kişilerde, yerlerde, zamanlarda, eylemlerde, olaylarda, şeylerin ve işlerin kendi tabiatlarında bulunur.
P. In veri similibus et in propriis rerum notis posita tota est. Sed appellemus docendi gratia veri simile quod plerumque ita fiat, ut adulescentiam procliviorem esse ad libidinem, proprie autem notatum argumentum quod numquam aliter sit certumque declaret, ut fumus ignem. Veri similia reperientur ex partibus et quasi membris narrationis. Ea sunt in personis, in locis, in temporibus, in factis, in eventis, in rerum ipsarum negotiorumque naturis.
35Kişilerde önce tabiattan gelen özelliklere bakılır: sağlık, görünüş, güç, yaş, erkek ya da kadın olmak; bunlar bedendedir. Ruhta ise ya nasıl bir hâlde bulunduğuna, yani faziletlerine ve kusurlarına, bir sanata sahip olup olmadığına, ya da nasıl sarsıldığına, yani arzuya ve korkuya, hazza ve sıkıntıya bakılır. Bunlar tabiatta gözetilenlerdir; talihte ise soy, dostluklar, çocuklar, akrabalar, hısımlar, nüfuz, makamlar, iktidar, servet, hürriyet ve bunların zıtları gözetilir.
In personis naturae primum spectantur valetudinis figurae virium aetatis marium feminarum; atque haec quidem in corpore; animi autem aut quem ad modum adfecti sint, virtutibus vitiis, artibus inertiis, aut quem ad modum commoti, cupiditate metu, voluptate molestia. Atque haec quidem in natura spectantur; in fortuna genus amicitiae liberi propinqui adfines opes honores potestates divitiae libertas et ea quae sunt his contraria.
36Yerlerde ise hem tabiattan gelen özelliklere bakılır: denize yakın mı uzak mı, düz mü dağlık mı, düzgün mü engebeli mi, sağlıklı mı hastalık yuvası mı, gölgeli mi güneşli mi; hem de talihe bağlı olanlara: işlenmiş mi işlenmemiş mi, kalabalık mı ıssız mı, yapılarla dolu mu bomboş mu, bilinmedik mi yoksa yaşanmış olayların izleriyle ünlenmiş mi, kutsanmış mı yoksa kutsal olmayan mı.
in locis autem et illa naturalia, maritimi an remoti a mari, plani an montuosi, leves an asperi, salubres an pestilentes, opaci an aprici, et illa fortuita, culti an inculti, celebres an deserti, coaedificati an vasti, obscuri an rerum gestarum vestigiis nobilitati, consecrati an profani.
37Zamanlarda şimdiki, geçmiş ve gelecek zaman ayırt edilir; bunların içinde de eski, yeni, kapıda olan, biraz sonra ya da bir gün gelecek olan. Zamanlarda, zamanın âdeta tabiatını belirleyen şeyler de vardır: kış, yaz gibi, ya da yılın dönemleri, ay, gün, gece, saat, hava gibi; bunlar tabiidir. Talihe bağlı olanlar ise kurban törenleri, bayramlar, düğünlerdir.
in temporibus autem praesentia praeterita futura cernuntur; in his ipsis vetusta recentia instantia paulo post aut aliquando futura. Insunt etiam in temporibus illa quae temporis quasi naturam notant, ut hiemps, ut aestas, aut anni tempora, ut mensis, ut dies, ut nox hora tempestas, quae sunt naturalia; fortuita autem sacrificia, festi dies, nuptiae.
38Eylemler ve olaylar ise ya kastın ya da kasıtsızlığın ürünüdür. Kasıtsızlık da ya rastlantıdan ya da ruhun bir sarsıntısından doğar: rastlantıdan, iş beklenenden başka türlü sonuçlandığında; sarsıntıdan, insanı unutkanlık, yanılgı ya da korkudan veya arzudan doğan bir sebep sarstığında. Zorunluluğu da kasıtsızlığın içine koymak gerekir. İyi ve kötü şeylerin üç cinsi vardır: ya ruhta ya bedende ya da dışarıda bulunabilirler. Kanıt için bu malzeme önümüze konduğunda bütün kısımlar zihinde gözden geçirilmeli ve her birinden, ele alınan meseleye dair bir tahmin çıkarılmalıdır.
iam facta et eventus aut consili sunt aut imprudentiae, quae est aut in casu aut in quadam animi permotione; casu, cum aliter cecidit quam putatum est; permotione, cum aut oblivio aut error aut aliqua metus aut cupiditatis causa permovit. Sit etiam in imprudentia necessitas ponenda. Rerum autem bonarum et malarum tria genera sunt; nam aut in animis aut in corporibus aut extra esse possunt. Hac igitur materie ad argumentum subiecta perlustrandae animo partes erunt omnes et ad id quod agetur ex singulis coniectura capienda.
39Kanıtların bir başka türü de eylemin izlerinden alınır: silah, kan, çığlık, sendeleme, yüzün renginin değişmesi, tutarsız söz, titreme ve hisle algılanabilecek başka şeyler gibi; ayrıca bir şey önceden hazırlanmışsa, biriyle paylaşılmışsa, sonradan görülmüş, işitilmiş, ihbar edilmişse.
est etiam genus argumentorum aliud quod ex facti vestigiis sumitur, ut telum cruor clamor titubatio permutatio coloris, oratio inconstans, tremor, aliorum quid quod sensu percipi possit; etiam, si praeparatum aliquid, si communicatum cum aliquo, si postea visum auditum indicatum.
40Akla yakın olanların bir kısmı tek başına, kendi ağırlığıyla etkiler; bir kısmı ise tek başına önemsiz görünse de bir araya yığıldığında çok işe yarar. Bu akla yakın şeylerin içinde bazen olayların kesin ve kendine has işaretleri de bulunur. Akla yakınlık bakımından en büyük inandırıcılığı önce örnek, sonra ileri sürülen bir benzetme sağlar; masal da, inanılmaz olsa bile, bazen insanları etkiler.
veri similia autem partim singula movent e suo pondere, partim, etiam si videntur esse exigua per se, multum tamen cum sunt coacervata proficiunt. Atque in his veri similibus insunt non numquam etiam certae rerum et propriae notae. Maximam autem fidem facit ad similitudinem veri primum exemplum, deinde introducta rei similitudo; fabula etiam non numquam, etsi sit incredibilis, tamen homines commovet.
41Cicero: Peki, tarifin yöntemi ve yolu nedir?
Baba: Tarifin cinsle ve bir tür kendine haslıkla, ya da ortak özelliklerin bir araya toplanmasıyla ortaya konduğuna şüphe yoktur; bunlardan neyin kendine has olduğu belirir. Ama kendine has olan hakkında çoğunlukla büyük anlaşmazlık çıktığından, çoğu zaman zıtlardan, çoğu zaman benzemeyenlerden, çoğu zaman da eşit olanlardan hareketle tarif etmek gerekir. Bu yüzden bu türde betimlemeler ve ardından gelen şeylerin sayılması da çoğu zaman yerinde olur; en çok etki eden ise kelimenin ve adın açıklanmasıdır.
C. Quid, definitionis quae ratio est et quae via? P. Non dubium est id quidem quin definitio genere declaretur et proprietate quadam aut etiam communium frequentia, ex quibus proprium quid sit eluceat. Sed quoniam de propriis oritur plerumque magna dissensio, definiendum saepe est ex contrariis, saepe etiam ex dissimilibus, saepe ex paribus. Quam ob rem descriptiones quoque sunt in hoc genere saepe aptae et enumeratio consequentium, in primisque commovet explicatio vocabuli ac nominis.
42Cicero: Eylem hakkında ve eylemin adlandırılması hakkında sorulanlar hemen hemen anlatıldı. Öyleyse geriye, hem eylem hem adı kesinken nasıl bir şey olduğu şüpheye düşenler kalıyor, değil mi?
Baba: Dediğin gibi.
Cicero: Peki bu türün kısımları hangileri?
Baba: Eylemin hukuka uygun yapıldığını ileri sürmek: bir saldırıyı savuşturmak ya da bir acının öcünü almak için, ya da vefa, iffet, din ya da vatan adına yapıldığını, yahut nihayet zorunluluktan, bilgisizlikten, rastlantıdan doğduğunu.
C. Sunt exposita iam fere ea quae de facto quaeque de facti appellatione quaeruntur. Nempe igitur ea restant quae, cum et factum constat et nomen, qualia sint vocatur in dubium? P. Est ita ut dicis. C. Quae sunt igitur in eo genere partes? P. Aut iure factum depellendi aut ulciscendi doloris gratia aut pietatis aut pudicitiae aut religionis aut patriae nomine aut denique necessitate inscitia casu.
43Ruhun bir hareketiyle ve tutkuyla, akla dayanmadan yapılan şeylerin ise kanuni mahkemelerde suçlamaya karşı bir savunma değeri yoktur; serbest tartışmalarda olabilir. Nasıl bir şey olduğunun sorulduğu bu türde, anlaşmazlıktan hareketle genellikle eylemin hukuka uygun yapılıp yapılmadığı sorulur; bunların tartışması da konu başlıklarının dökümünden alınmalıdır.
nam quae motu animi et perturbatione facta sine ratione sunt, ea defensiones contra crimen legitimis iudiciis non habent, in liberis disceptationibus habere possunt. Hoc in genere, in quo quale sit quaeritur, ex controversia, iure necne actum sit quaeri solet; quorum disputatio ex locorum descriptione sumenda est.
44Cicero: Haydi, konuşmanın inandırıcılığını kanıtlama ve çürütme diye ikiye ayırmıştın; birinden söz edildi, şimdi de çürütmeyi anlat.
Baba: Ya hasmın kanıt yürütürken öne sürdüğü şey bütünüyle inkâr edilmelidir, eğer onun uydurma ya da yanlış olduğunu gösterebilirsen; ya da akla yakın diye öne sürülenler boşa çıkarılmalıdır. Önce şüpheli şeylerin kesinmiş gibi öne sürüldüğü gösterilir; sonra aynı şeylerin açıkça yanlış olan durumlarda da söylenebileceği; ardından öne sürdüklerinden istediği sonucun çıkmadığı. Bunlara tek tek saldırmak gerekir; böylece tek tek kırılanlarla birlikte bütün de kırılır. Benzer bir tartışmada inanılmamış örnekler de hatırlatılmalı; masumların hayatı suç uydurmakta usta insanların zekâsına terk edilirse herkesin ortak tehlikeye düşeceğinden yakınılmalıdır.
C. Agesis, quoniam in confirmationem et reprehensionem diviseras orationis fidem et dictum de altero est, expone nunc de reprehendendo. P. Aut totum est negandum quod in argumentatione adversarius sumpserit, si fictum aut falsum esse possis docere, aut redarguenda ea quae pro veri similibus sumpta sunt: primum dubia sumpta esse pro certis; deinde etiam in perspicue falsis eadem posse dici; tum ex eis quae sumpserit non effici quod velit. Accidere autem oportet: ut singula, sic universa frangentur. Commemoranda sunt etiam exempla quibus in simili disputatione creditum non est; conquerenda condicio communis periculi, si ingeniis hominum criminosorum sit exposita vita innocentium.
45Cicero: İnandırıcılığa ilişkin şeylerin nereden bulunduğunu öğrendim; şimdi bunların her birinin konuşmada nasıl işleneceğini bekliyorum.
Baba: Kanıt yürütmeyi soruyorsun gibi görünüyor; o da kanıtın açılıp serilmesidir.
Cicero: Tam olarak bunu istiyorum.
C. Quoniam unde inveniuntur quae ad fidem pertinent habeo, quem ad modum in dicendo singula tractentur exspecto. P. Argumentationem quaerere videris, quae est argumenti explicatio. C. Plane ipsum istuc requiro.
46Baba: Demek ki yukarıda söylendiği gibi kanıt yürütme, kanıtın açılıp serilmesidir. O şöyle tamamlanır: Ya şüphe götürmeyen ya da akla yatkın şeyleri öncül olarak alırsın ve bunlardan, kendi başına şüpheli ya da daha az akla yatkın görünen şeyi çıkarırsın. Kanıt yürütmenin iki türü vardır: biri doğrudan inandırıcılığa yönelir, öteki dolanıp duyguya kıvrılır. Doğrudan olanda hatip göstermek istediği şeyi ortaya koyar, dayanacağı öncülleri alır, bunları kanıtladıktan sonra ortaya koyduğu şeye döner ve sonucu çıkarır. Öteki kanıt yürütme ise âdeta geriye doğru, ters yönde ilerler: Önce istediği öncülleri alır ve kanıtlar, sonra gönüller sarsıldığında, başta ortaya konması gereken şeyi en sona fırlatır.
P. Est ergo, ut supra dictum est, explicatio argumenti argumentatio, sed ea conficitur, cum sumpseris aut non dubia aut probabilia, ex quibus id efficias quod aut dubium aut minus probabile per se videtur. Argumentandi autem duo sunt genera, quorum alterum ad fidem derecto spectat, alterum se inflectit ad motum. Derecto igitur, cum proposuit aliquid quod probaret sumpsitque ea quibus niteretur, atque his confirmatis ad propositum sese rettulit atque conclusit. Illa autem altera argumentatio quasi retro et contra prius sumit quae vult eaque confirmat, deinde id quod proponendum fuit permotis animis iacit ad extremum.
47Kanıt yürütmede hiç de tatsız olmayan bir çeşitlilik ve renk de vardır: kendimize soru sorduğumuzda, başkasına sorduğumuzda, emrettiğimizde ya da bir dilekte bulunduğumuzda; bunlar başka birçokları gibi düşünce süsleridir. Tekdüzelikten de şöyle kaçınabiliriz: her zaman ortaya koyduğumuz şeyle başlamayarak; her şeyi tartışarak kanıtlamaya kalkmayıp yeterince açık olanları bazen kısaca belirterek; bunlardan çıkacak sonuç açıksa onu her seferinde ayrıca bağlamak zorunda kalmayarak.
est etiam illa varietas in argumentando et non iniucunda distinctio, cum interrogamus nosmet ipsos aut percontamur aut imperamus aut optamus, quae sunt cum aliis compluribus sententiarum ornamenta. Vitare autem similitudinem poterimus, non semper a proposito ordientes; et si non omnia disputando confirmabimus breviterque interdum quae erunt satis aperta ponemus; quodque ex eis efficietur, si id apertum, non habebimus necesse semper concludere.
48Cicero: Peki ya sanat gerektirmeyen dediğin, bir süre önce dışarıdan alındığını söylediğin şeyler? Onlar bir bakıma sanata ihtiyaç duyar mı?
Baba: Elbette duyar. Onlara sanat dışı denmesi gerçekten öyle oldukları için değildir; onları hatibin sanatı doğurmaz, ama dışarıdan kendisine getirilmiş olsalar da onları sanatla işler, en çok da tanıklarda.
C. Quid illa quae sine arte appellantur, quae iam dudum adsumpta dixisti, ecquonam modo artis indigent? P. Illa vero indigent nec eo dicuntur sine arte, quod ita sint, sed quod ea non parit oratoris ars, sed foris ad se delata tamen arte tractat, et maxime in testibus.
49Çünkü çoğu zaman tanıkların bütün türü hakkında, bunun ne kadar zayıf bir şey olduğu söylenmelidir: Kanıtlar olayların kendisine aittir, tanıklıklar ise insanların iradesine bağlıdır; tanıklara inanılmamış örnekler de kullanılmalıdır. Tek tek tanıklar hakkında ise şunlar söylenmeli: Tabiatça boş sözlü mü, hafif mi, lekeli mi; ümit, korku, öfke ya da merhamet mi onu sürüklemiş; bir ödül ya da iltimas mı onu yönlendirmiş. Ayrıca bunlar, daha büyük itibar sahibi olup yine de inanılmamış tanıklarla karşılaştırılmalıdır.
nam et de toto genere testium quam id sit infirmum saepe dicendum est et argumenta rerum esse propria, testimonia autem voluntatum; utendumque exemplis, si quis testibus creditum non sit; et de singulis testibus, si natura vani, si leves, si cum ignominia, si spe, si metu, si iracundia, si misericordia impulsi, si praemio, si gratia adducti; comparandique cum superiore auctoritate testium, quibus tamen creditum non sit.
50Çoğu zaman işkenceli sorgulara da karşı çıkmak gerekir. Çünkü pek çok kişi acıdan kaçmak için işkence altında sık sık yalan söylemiş, doğruyu inkâr ederek acı çekmektense yalan yere itiraf ederek ölmeyi yeğlemiştir. Pek çoğu da kendilerine kendi canlarından daha aziz olan kişileri kurtarmak için hayatlarını hiçe saymıştır. Başkaları ise ya bedenlerinin tabiatı ya acıya alışkınlıkları ya da cezadan ve ölümden duydukları korku yüzünden işkencenin şiddetine dayanmıştır; kimileri de nefret ettikleri kişiler aleyhine yalan söylemiştir. Bunlar örneklerle desteklenmelidir.
saepe etiam quaestionibus resistendum est, quod et dolorem fugientes multi in tormentis ementiti persaepe sint morique maluerint falsum fatendo quam verum infitiando dolere; multi etiam suam vitam neglexerint, ut eos qui eis cariores quam ipsi sibi essent liberarent; alii autem aut natura corporis aut consuetudine dolendi aut metu supplici ac mortis vim tormentorum pertulerint; alii ementiti sint in eos quos oderant. Atque haec exemplis firmanda sunt.
51Her iki taraf için de örnekler ve aynı şekilde tahmine yarayan konu başlıkları bulunduğundan, karşı tarafta durulduğunda bunların zıtlarına başvurulacağı da açıktır. Tanıklarda ve sorgularda başka bir yol da karşımıza çıkar: Söylenenler belirsiz, tutarsız, inanılmaz biçimde söylenmişse ya da bir başkası tarafından farklı söylenmişse, çoğu zaman ince bir dikkatle çürütülür.
neque est obscurum quin, quoniam in utramque partem sunt exempla et item ad coniecturam faciendam loci, in contrariis contraria sumenda sint. Atque etiam incurrit alia quaedam in testibus et in quaestionibus ratio. Saepe enim ea quae dicta sunt, si aut ambigue aut inconstanter aut incredibiliter dicta sunt aut etiam aliter ab alio dicta, subtiliter reprehenduntur.
52Cicero: Konuşmanın geriye son kısmı kaldı, sonuç kısmı; onu da doğrusu dinlemek isterim.
Baba: Sonucun açıklanması daha kolaydır. Çünkü iki kısma ayrılır: büyütme ve özetleme. Büyütmenin asıl yeri de burası, sonuç kısmıdır; ama konuşmanın akışı içinde de, bir şey kanıtlandığında ya da çürütüldüğünde, büyütmeye doğru sapmalar yapma imkânı vardır.
C. Extrema tibi restat pars orationis quae posita in perorando est, de qua sane velim audire. P. Facilior est explicatio perorationis. Nam est divisa in duas partis, amplificationem et enumerationem. Augendi autem et hic est proprius locus in perorando, et in cursu ipso orationis declinationes ad amplificandum dantur, confirmata re aliqua aut reprehensa.
53Demek ki büyütme, gönülleri harekete geçirerek konuşmaya inandırıcılık kazandıran, bir tür daha güçlü iddiadır. Hem kelimelerin türüyle hem de konularla yapılır. Aydınlatma gücü olan ve kullanımdan uzak düşmeyen kelimeler seçilmelidir: ağır, dolgun, tınılı kelimeler; birleşik, yeni türetilmiş, eşanlamlı kelimeler; sıradan olmayan, abartılı ve hepsinden önce mecazlı kelimeler. Bunlar tek kelimelerde böyledir; birbirine bağlı kelimelerde ise bağlaçsız dizilenler, yani daha çok şey varmış gibi görünsün diye bağlaçsız söylenenler etkilidir.
est igitur amplificatio gravior quaedam adfirmatio, quae motu animorum conciliet in dicendo fidem. Ea et verborum genere conficitur et rerum. Verba ponenda sunt, quae vim habeant inlustrandi nec ab usu sint abhorrentia, gravia plena sonantia, iuncta facta cognominata, non vulgaria supralata in primisque translata. Haec in singulis verbis; sed in continentibus soluta, quae dicuntur sine coniunctione, ut plura videantur.
54Cümle başlarında yinelenen, tekrarlanan, ikilenen kelimeler ve aşağıdan yukarıya derece derece yükselenler de büyütür. Genel olarak, âdeta kendiliğinden akan, inceden inceye işlenmemiş ama ağır kelimelerle dolu bir konuşma büyütmeye her zaman daha elverişlidir. Kelimelerde durum budur; bunlara gönülleri sarsmaya elverişli, uyumlu ve yerinde bir sunuş eşlik etmelidir. Ama hem kelimelerde hem sunuşta davanın ağırlığı tartılmalı ve konuya göre davranılmalıdır. Çünkü bunlar davanın kaldırabileceğinden daha ağır olduğunda pek saçma göründüğünden, neyin neye yakıştığı dikkatle değerlendirilmelidir.
augent etiam relata verba iterata duplicata et ea quae ascendunt gradatim ab humilioribus ad superiora, omninoque semper est quasi naturalis et non explanata oratio, sed gravibus referta verbis, ad augendum accommodatior. Haec igitur in verbis, quibus actio congruens et apta ad animos permovendos accommodata est. Sed et in verbis et in actione causa erit ponderanda et pro re agendum. Nam haec quia videntur perabsurda, cum graviora sunt quam causa fert, diligenter quid quamque deceat iudicandum est.
55Konuların büyütülmesi ise inandırıcılık için söylenenlerin alındığı konu başlıklarının hepsinden çıkarılır. En çok şunlar işe yarar: üst üste yığılmış tarifler; ardından gelen sonuçların sıralanması; zıt, birbirine benzemeyen ve birbiriyle çatışan şeylerin çarpıştırılması; sebepler ve sebeplerden doğanlar; en çok da benzetmeler ve örnekler. Uydurulmuş kişiler de konuşturulsun, hatta dilsiz şeyler bile konuşsun. Genel olarak, dava elveriyorsa, büyük sayılan şeylere başvurulmalıdır; bunların da iki türü vardır.
rerum autem amplificatio sumitur eisdem ex locis omnibus, e quibus illa quae dicta sunt ad fidem: maximeque valent et definitiones conglobatae et consequentium frequentatio et contrariarum et dissimilium et inter se pugnantium rerum conflictio et causae eaque quae sunt orta de causis, maximeque similitudines et exempla; fictae etiam personae, muta denique loquantur, omninoque ea sunt adhibenda, si causa patitur, quae habentur magna, quorum est duplex genus.
56Bazı şeyler tabiatça büyük görünür, bazıları kullanım bakımından. Tabiatça büyük görünenler göksel şeyler, ilahî şeyler, sebepleri karanlık olanlar, yeryüzünde ve kâinatta hayranlık uyandıranlar gibidir; dikkat edersen bunlardan ve benzerlerinden büyütme için pek çok malzeme çıkar. Kullanım bakımından büyük görünenler ise insanlara çok fayda ya da çok zarar verdiği düşünülen şeylerdir; büyütme için bunların üç türü vardır. Çünkü insanları ya bağlılık etkiler, tanrılara, vatana, anne babaya duyulan gibi; ya sevgi, kardeşlere, eşlere, çocuklara, yakın dostlara duyulan gibi; ya da ahlâki güzellik, faziletlerin, en çok da insanlar arasındaki ortaklığa ve cömertliğe yarayan faziletlerin güzelliği gibi. Bunlardan hem bu şeyleri korumaya çağıran teşvikler çıkarılır, hem onları çiğneyenlere karşı nefret uyandırılır, hem de acıma doğar.
alia enim natura magna videntur, alia usu; natura, ut caelestia, ut divina, ut ea quorum obscurae causae, ut in terris mundoque admirabilia quae sunt, ex quibus similibusque, si attendas, ad augendum permulta suppetunt; usu, quae videntur hominibus aut prodesse aut obesse vehementius, quorum sunt genera ad amplificandum tria. Nam aut caritate moventur homines, ut deorum, ut patriae, ut parentum; aut amore, ut fratrum, ut coniugum, ut liberorum, ut familiarium; aut honestate, ut virtutum maximeque earum quae ad communionem hominum et liberalitatem valent. Ex his et cohortationes sumuntur ad ea retinenda et in eos a quibus ea violata sunt odia incitantur, et miseratio nascitur.
57Büyütmenin asıl yeri bu şeylerin kaybedildiği ya da kaybedilme tehlikesinin bulunduğu durumlardır. Çünkü mesutken bedbaht düşmek kadar acınacak bir şey yoktur. Gönülleri sarsan da bütünüyle şudur: Biri nasıl bir talihten düşüyor, kimlerin sevgisinden koparılıyor, neleri kaybediyor ya da kaybetti, hangi felaketlerin içinde bulunuyor ya da bulunacak; bütün bunlar kısaca dile getirilir. Çünkü gözyaşı çabuk kurur, özellikle başkalarının felaketlerinde. Büyütmede hiçbir şey fazla inceden inceye işlenmemelidir; her titizlik ufak bir şeydir, bu konu başlığı ise büyük şeyler ister.
proprius locus est augendi in his rebus aut amissis aut amittendi periculo. Nihil est enim tam miserabile quam ex beato miser. Et hoc totum est quod moveat, si qua ex fortuna quis cadat et a quorum caritate divellatur, quae amittat aut amiserit, in quibus malis sit futurusve sit exprimitur breviter. Cito enim exarescit lacrima, praesertim in alienis malis. Nec quicquam in amplificatione nimis enucleandum est, minuta est enim omnis diligentia; hic autem locus grandia requirit.
58Hangi davada hangi büyütme türünü kullanacağımıza artık hatibin muhakemesi karar versin. Zevk vermek için süslenen konuşmalarda beklenti, hayranlık ve haz uyandırabilecek konu başlıkları işlenmelidir; teşvik konuşmalarında ise iyi ve kötü şeylerin sayılması ve örnekler çok işe yarar. Mahkemelerde suçlayana genellikle öfkeye, sanığa çoğunlukla merhamete ilişkin olanlar düşer; ama bazen suçlayan da merhamet uyandırmalı, savunan da öfke.
illud iam sit iudici, quo quaque in causa genere utamur augendi. In illis enim causis quae ad delectationem exornantur ei loci tractandi sunt qui movere possunt exspectationem admirationem voluptatem; in cohortationibus autem bonorum et malorum enumerationes et exempla valent plurimum. In iudiciis accusatori fere quae ad iracundiam, reo plerumque quae ad misericordiam pertinent: non numquam tamen et accusator misericordiam movere debet et defensor iracundiam.
59Geriye özetleme kalıyor. Övgü yapana hiçbir zaman, bir şeyi tavsiye edene sık değil, suçlayana ise sanıktan daha sık gerekir. Bunun iki zamanı vardır: Ya önlerinde konuştuğun kişilerin hafızasına, aradan geçen zaman ya da konuşmanın uzunluğu yüzünden güvenmezsin; ya da konuşmanın dayanakları bir araya getirilip kısaca ortaya konduğunda dava daha büyük bir güç kazanacaktır.
enumeratio reliqua est, laudatori numquam, suasori non saepe, accusatori saepius quam reo necessaria. Huius tempora duo sunt, si aut memoriae diffidas eorum apud quos agas, vel intervallo temporis vel longitudine orationis aut frequentatis firmamentis orationis et breviter expositis vim est habitura causa maiorem.
60Sanık buna daha seyrek başvurmalıdır; çünkü karşı tarafın iddialarını ortaya koyması gerekir, bunların çürütülmesi ise kısalık içinde parlamaz, ama iddiaların iğnesi batar. Özetlemede, hafızayı sergileme çabasının çocukça görünmesinden de kaçınmak gerekir. En ufak şeylerin hepsini tekrarlamayan, her birine kısaca değinerek meselelerin ağırlığını kavrayan kişi bundan kurtulur.
reo rarius utendum, quod ponenda sunt contraria, quorum dissolutio in brevitate non lucebit, aculei pungent. Sed erit in enumeratione vitandum, ne ostentatio memoriae suscepta videatur esse puerilis. Id effugiet qui non omnia minima repetet, sed brevi singula attingens pondera rerum ipsa comprehendet.
61Cicero: Hem hatibin kendisi hem de konuşma hakkında konuştun; şimdi de bana, üç kısım arasında en sona koyduğun soru kısmını açıkla.
Baba: Başta söylediğim gibi soruların iki türü vardır. Zamanlarla ve kişilerle sınırlanmış olana dava diyorum; sınırsız olana, hiçbir kişiyle ve zamanla belirlenmemiş olana ise tez (propositum) diyorum. Ama tez âdeta davanın bir kısmıdır; çünkü sınırsız olan sınırlı olanın içinde bulunur ve her şey yine ona bağlanır.
C. Quoniam et de ipso oratore et de oratione dixisti, expone eum mihi nunc quem ex tribus extremum proposuisti quaestionis locum. P. Duo sunt ut in initio dixi quaestionum genera, quorum alterum finitum temporibus et personis causam appello, alterum infinitum nullis neque personis neque temporibus notatum propositum voco. Sed propositum quasi pars causae; inest enim infinitum in definito et ad illud tamen referuntur omnia.
62Bu yüzden önce tezden söz edelim. Tezin iki cinsi vardır: Biri bilgiye ilişkindir, gayesi ilimdir; hislerin doğruyu bildirip bildirmediği sorusu gibi. Öteki eyleme ilişkindir ve bir şey yapmaya yönelir; dostluğun hangi vazifelerle gözetileceğinin sorulması gibi. Birincisinin de üç cinsi vardır: bir şeyin olup olmadığı, ne olduğu ve nasıl bir şey olduğu. Olup olmadığı: Hukuk tabiatta mı vardır, yoksa âdette mi? Ne olduğu: Hukuk, çoğunluğa faydalı olan şey midir? Nasıl bir şey olduğu: Adil yaşamak faydalı mıdır?
quam ob rem prius de proposito dicamus: cuius genera sunt duo, cognitionis alterum; eius scientia est finis, ut verine sint sensus: alterum actionis; quod refertur ad faciendum quid, ut si quaeratur quibus officiis amicitia colenda sit. Rursus superioris genera sunt tria: sit necne sit et quid sit et quale sit. Sit necne sit, ut ius in natura sit an in more; quid autem sit, sic: sitne ius id quod maiori parti sit utile; quale autem sit, sic: iuste vivere sitne utile.
63Eyleme ilişkin olanın ise iki cinsi vardır. Biri bir şeyi elde etmeye ya da ondan kaçınmaya yöneliktir; şanı hangi yollarla kazanabileceğin ya da kıskançlıktan nasıl korunulacağı gibi. Öteki bir rahatlığa ve faydaya bağlanır; devletin nasıl yönetileceği ya da yoksullukta nasıl yaşanacağı gibi.
actionis autem duo sunt genera: unum ad persequendum aliquid aut declinandum, ut quibus rebus adipisci gloriam possis aut quo modo invidia vitetur; alterum, quod ad aliquam commoditatem usumque referatur, ut quem ad modum sit res publica administranda aut quem ad modum in paupertate vivendum.
64Bilgiye ilişkin tartışmada da bir şeyin olup olmadığı, olmuş ya da olacak olup olmadığı sorulduğunda, sorunun bir türü bir şeyin meydana getirilip getirilemeyeceğidir; tam anlamıyla bilge birinin var olup olamayacağının sorulması gibi. Öteki, her şeyin nasıl meydana geldiğidir; faziletin nasıl doğduğu, tabiatla mı, akılla mı, alıştırmayla mı, sorusu gibi. Karanlık ve tabiata ilişkin sorularda olduğu gibi, şeylerin sebeplerinin ve nasıl işlediklerinin açıklandığı bütün sorular bu türdendir.
rursus autem ex cognitionis consultatione, ubi sit necne sit aut fuerit futurumve sit quaeritur, unum genus est quaestionis, possitne aliquid effici, ut cum quaeritur ecquisnam perfecte sapiens esse possit; alterum, quem ad modum quidque fiat, ut quonam pacto virtus pariatur, naturane an ratione an usu? Cuius generis omnes sunt in quibus, ut in obscuris naturalibusque quaestionibus, causae rationesque rerum explicantur.
65Ele alınan şeyin ne olduğunun sorulduğu türün ise iki çeşidi vardır. Birinde bir şeyin bir başkasından farklı mı yoksa onunla aynı mı olduğu tartışılır; inatçılık ile sebat gibi. Ötekinde ise bir cinsin tasviri, âdeta resmi çizilir; cimrinin ya da kibirlinin nasıl biri olduğu gibi.
illius autem generis, in quo quid sit id de quo agitur quaeritur, duo sunt: quorum in altero disputandum est aliud an idem sit, ut pertinacia perseverantia; in altero autem descriptio generis alicuius et quasi imago est exprimenda, ut qualis sit avarus aut qui sit superbus.
66Nasıl bir şey olduğunun sorulduğu üçüncü türde ise ya ahlâken güzel olan ya fayda ya da hakkaniyet hakkında konuşmak gerekir. Ahlâken güzel olan hakkında şöyle: Bir dost uğruna tehlikeye ya da kıskançlığa katlanmak ahlâken güzel midir? Fayda hakkında şöyle: Devlet yönetiminde yer almak faydalı mıdır? Hakkaniyet hakkında şöyle: Dostları akrabalardan üstün tutmak hakkaniyete uygun mudur? Nasıl bir şey olduğunun sorulduğu bu aynı türde başka bir tartışma türü de doğar. Çünkü yalnız basitçe neyin ahlâken güzel, neyin faydalı, neyin hakkaniyete uygun olduğu sorulmaz; karşılaştırma yoluyla neyin daha güzel, neyin daha faydalı, neyin hakkaniyete daha uygun olduğu, hatta neyin en güzel, en faydalı, hakkaniyete en uygun olduğu da sorulur. Hangi hayat tarzının en yüksek değerde olduğu gibi sorular bu türdendir. Söylediklerimin hepsi bilgiye ilişkindir.
tertio autem in genere, in quo quale sit quaeritur, aut de honestate aut de utilitate aut de aequitate dicendum est. De honestate sic, ut honestumne sit pro amico periculum aut invidiam subire. De utilitate autem sic, ut sitne utile in re publica administranda versari. De aequitate autem sic, ut sitne aequum amicos cognatis anteferre. Atque in hoc eodem genere, in quo quale sit quaeritur, exoritur aliud quoddam disputandi genus. Non enim simpliciter solum quaeritur quid honestum sit, quid utile, quid aequum, sed etiam ex comparatione quid honestius, quid utilius, quid aequius, atque etiam quid honestissimum, quid utilissimum, quid aequissimum; cuius generis illa sunt, quae praestantissima sit dignitas vitae. Atque ea quidem quae dixi cognitionis sunt omnia.
67Geriye eyleme ilişkin olanlar kalıyor. Bunun bir türü öğüt vermektir ve vazifenin gereğine ilişkindir; anne babaya nasıl saygı gösterileceği gibi. Öteki ise gönülleri yatıştırmaya ve sözle iyileştirmeye yöneliktir; kederi teselli ederken, öfkeyi bastırırken, korkuyu yumuşatırken ya da arzuyu azaltırken olduğu gibi. Bu türün zıddı ise ruhun aynı hareketlerini doğurmaya ya da kışkırtmaya yönelik konuşma türüdür; konuşmayı büyütürken çoğu zaman buna başvurmak gerekir.
restant actionis: cuius alterum est praecipiendi genus, quod ad rationem offici pertinet, ut quem ad modum sint colendi parentes; alterum autem ad sedandos animos et oratione sanandos, ut in consolandis maeroribus, ut in iracundia comprimenda aut in timore deleniendo aut in cupiditate minuenda. Cui quidem generi contrarium est disputandi genus ad eosdem illos animi motus, quod in amplificanda oratione saepe faciendum est, vel gignendos vel concitandos.
68Tartışma konularının bölümlenmesi aşağı yukarı budur.
Cicero: Anladım; ama bunlarda bulmanın ve düzenlemenin yöntemi nedir, onu soruyorum.
Baba: Ne yani, anlatılandan başka bir yöntem mi olduğunu düşünüyorsun? Her şey inandırıcılık için de bulmak için de aynı konu başlıklarından çıkarılmaz mı? Başka yerde anlatılan düzenleme yöntemi de aynen buraya aktarılacaktır.
Cicero: Tezlerin bütün bölümlenmesini öğrendiğimize göre, geriye davaların türleri ve kuralları kalıyor.
atque haec fere est partitio consultationum. C. Cognovi, sed quae sit ratio in his inveniendi et disponendi requiro. P. Quid, tu aliamne censes ac non eandem quae est exposita, ut ex eisdem locis ad fidem et ad inveniendum ducantur omnia? Conlocandi autem quae est exposita in aliis ratio, eadem huc transferetur. C. Cognita igitur omni distributione propositorum causarum nobis genera et praecepta restant.
69Baba: Elbette. Davaların iki biçimi vardır: Biri kulakların zevkini gözetir; öteki, bütün mücadeleye girişilmesinin sebebi olan şeyi hakkıyla elde etmeye, kanıtlamaya, gerçekleştirmeye çalışır. Bu yüzden birincisine süsleme (exornatio) denir. Bu tür geniş ve pek çeşitli olabileceği hâlde, ondan yalnız birini seçiyoruz: ünlü adamları övmek ve kötüleri yermek için giriştiğimiz türü. Çünkü konuşmanın ne daha bereketli, ne devletlere daha faydalı olabilecek, ne de hatibin faziletleri ve kusurları tanımakla daha çok uğraştığı bir türü vardır. Davaların geri kalan türü ise ya gelecek zamanı öngörmekle ya da geçmişi tartışıp karara bağlamakla uğraşır; bunlardan biri müzakereye, öteki yargılamaya aittir.
P. Admodum. Et earum quidem forma duplex est: quarum altera delectationem sectatur aurium, altera, ius ut obtineat probet efficiat quod agit, unde omnis est suscepta contentio. Itaque illud superius exornatio dicitur: quod cum latum genus esse potest saneque varium, unum ex eo deligimus, quod ad laudandos claros viros suscipimus et ad improbos vituperandos. Genus enim nullum est orationis quod aut uberius ad dicendum aut utilius civitatibus esse possit aut in quo magis orator in cognitione virtutum vitiorumque versetur. Reliquum autem genus causarum aut in provisione posteri temporis aut in praeteriti disceptatione versatur; quorum alterum deliberationis est alterum iudici.
70Bu bölümlemeden üç dava türü ortaya çıkmıştır: Biri, iyi olan tarafından adlandırılarak övgü türü denen; ikincisi müzakere türü; üçüncüsü mahkeme türü. Bu yüzden istersen önce birincisini konuşalım.
Cicero: İsterim tabii.
Baba: Yalnız iyi konuşmaya değil, ahlâken güzel yaşamaya da yarayan övme ve yerme yollarını kısaca anlatacağım; hem övmenin hem yermenin ilkelerinden başlayacağım.
ex qua partitione tria genera causarum exstiterunt: unum, quod a meliore parte laudationis est appellatum, deliberationis alterum, tertium iudiciorum. Quam ob rem de primo primum, si placet, disputemus. C. Mihi vero placet. P. Ac laudandi vituperandique rationes, quae non ad bene dicendum solum sed etiam ad honeste vivendum valent, exponam breviter atque a principiis exordiar et laudandi et vituperandi.
71Çünkü faziletle bağlantılı olan her şey elbette övülmeli, kusurlarla bağlantılı olanlar yerilmelidir. Bu yüzden birinin gayesi ahlâki güzellik, ötekininki çirkinliktir. Bu söz türü olayları anlatmak ve ortaya koymakla yapılır; hiçbir kanıt yürütmeye başvurmadan, inandırıcılık kurmaktan ya da pekiştirmekten çok gönülleri hafifçe etkilemeye elverişlidir. Çünkü burada şüpheli şeyler pekiştirilmez; kesin olan ya da kesin kabul edilen şeyler büyütülür. Bu yüzden anlatma ve büyütme kuralları daha önce söylenenlerden yeniden alınacaktır.
omnia enim sunt profecto laudanda quae coniuncta cum virtute sunt, et quae cum vitiis vituperanda. Quam ob rem finis alterius est honestas alterius turpitudo. Conficitur autem genus hoc dictionis narrandis exponendisque factis, quod sine ullis argumentationibus ad animi motus leniter tractandos magis quam ad fidem faciendam aut confirmandam accommodatur. Non enim dubia firmantur, sed ea quae certa aut pro certis posita sunt augentur. Quam ob rem ex eis quae ante dicta sunt et narrandi et augendi praecepta repetentur.
72Bu davalarda hemen her şey dinleyicinin hazzına ve zevkine yöneldiğinden, bunlarda süslü bir konuşma kullanılmalı; tek tek kelimelerde de en çok tatlılık taşıyan parlaklıklara başvurulmalıdır. Bu da yeni türetilmiş, eski ya da mecazlı kelimeleri sık kullanırsak olur. Kelimelerin dizilişinde de eşit olanlar eşitlerle, benzerler benzerlerle sık sık karşılık bulmalı; zıtlar, ikilemeler, ahenkli dönemler kullanılmalıdır. Ama bu, dizelere benzemek için değil, kelimelerin âdeta uygun bir ölçüsüyle kulağın beklediğini doldurmak için yapılır.
et quoniam in his causis omnis ratio fere ad voluptatem auditoris et ad delectationem refertur, utendum erit in eis ornata oratione et singulorum verborum insignibus, quae habent plurimum suavitatis—id fit, si factis verbis aut vetustis aut translatis frequenter utamur—, et ipsa constructione verborum, ut paria paribus et similia similibus saepe referantur, ut contraria, ut geminata, ut circumscripta numerose, non ad similitudinem versuum, sed ad explendum aurium sensum apto quodam quasi verborum modo.
73Konulara ait süslere de daha sık başvurulmalıdır: hayranlık uyandıran şeylere, beklenmedik olanlara, alametlerle, harikulade işaretlerle ve kehanetlerle bildirilenlere, ya da hakkında konuştuğumuz kişinin başına ilahî bir takdirle ve kaderin hükmüyle gelmiş görünen şeylere. Çünkü dinleyenin her türlü beklentisi, hayranlığı ve umulmadık sonlar, dinlerken bir haz verir.
adhibendaque frequentius etiam illa ornamenta rerum, sive admirabilia sive nec opinata sive significata monstris prodigiis et oraculis sive quae videbuntur ei de quo agemus cecidisse divina atque fatalia. Omnis enim exspectatio eius qui audit et admiratio et improvisi exitus habent aliquam in audiendo voluptatem.
74İyi ve kötü şeyler üç cinste bulunduğundan, ilk sırada dış şeyler gelsin; bunlar soydan başlar. Soy kısaca ve ölçülü biçimde övülür; utanç vericiyse geçilir; mütevazıysa ya atlanır ya da övdüğün kişinin şanını artırmak için ona değinilir. Ardından, konu elverirse, talihten ve imkânlardan söz edilmelidir. Sonra beden iyiliklerine geçilir; bunlar arasında en kolay övülen, faziletin âdeta en açık işareti olan güzelliktir.
sed quoniam tribus in generibus bona malave versantur, prima sint externa, quae ducantur a genere; quo breviter modiceque laudato aut, si erit infame, praetermisso, si humile, vel praeterito vel ad augendam eius quem laudes gloriam tacto, deinceps, si res patietur, de fortunis erit facultatibusque dicendum. Postea de corporis bonis; in quibus, quod quasi virtutem maxime significat, facillime forma laudatur.
75Sonra eylemlere gelmek gerekir. Bunların düzenlenmesinin üç yolu vardır: Ya zaman sırası gözetilir, ya önce en yeni olan anlatılır, ya da çok sayıda ve çeşitli eylem, faziletlerin kendi türlerine göre dağıtılır. Faziletler ve kusurlar konusu ise çok geniştir ve birçok çeşitli tartışmadan beslenir; şimdi onu dar ve kısa bir çerçeveye sığdıracağız.
deinde est ad facta veniendum, quorum conlocatio triplex est: aut enim temporum servandus ordo est aut in primis recentissimum quidque dicendum aut multa et varia facta in propria virtutum genera sunt digerenda. Sed hic locus virtutum atque vitiorum latissime patens ex multis et variis disputationibus nunc in quandam angustam et brevem concludetur.
76Faziletin gücü iki yönlüdür: Fazilet ya ilimde ya da eylemde görünür. Basiret, zekâ inceliği ve en ağırbaşlı adıyla bilgelik denen fazilet yalnız ilimle güç kazanır. Arzuları ölçülü tutmak ve ruhun hareketlerini yönetmekle övülen faziletin işi ise eylemdedir; onun adı itidaldir. Basirete de kişinin kendi işlerinde ev basireti, kamu işlerinde siyasi basiret denir.
est igitur vis virtutis duplex: aut enim scientia cernitur virtus aut actione. Nam quae prudentia, quae calliditas quaeque gravissimo nomine sapientia appellatur, haec scientia pollet una. Quae vero moderandis cupiditatibus regendisque animi motibus laudatur, eius est munus in agendo; cui temperantiae nomen est. Atque illa prudentia in suis rebus domestica, in publicis civilis appellari solet.
77İtidal da aynı şekilde kişinin kendi işlerine ve ortak işlere yayılır ve elverişli durumlarda iki şekilde görünür: elde olmayanı istememekte ve elde olandan uzak durmakta. Elverişsiz durumlarda da aynı şekilde iki yönlü bir fazilet vardır: Gelen kötülüklere karşı koyana cesaret, hâlihazırda olana katlanıp dayanana sabır denir. Bunları tek bir cinste toplayana ise yüce gönüllülük denir; para kullanmada cömertlik, sıkıntılara ve en çok da haksızlıklara katlanmada ruh yüceliği ve bu cinsten olan her şey ona aittir.
temperantia autem in suas itidem res et in communes distributa est duobusque modis in rebus commodis cernitur, et ea quae absunt non expetendo et ab eis quae in potestate sunt abstinendo. In rebus incommodis est itidem duplex: nam quae venientibus malis obstat, fortitudo, quae quod iam adest tolerat et perfert, patientia nominatur. Quae autem haec uno genere complectitur, magnitudo animi dicitur; cuius est liberalitas in usu pecuniae simulque altitudo animi in capiendis incommodis et maxime iniuriis et omne quod est eius generis.
78Ortak hayatta bulunan kısma ise adalet denir. Adalet tanrılara karşı dindarlık, anne babaya karşı vefa, emanet edilen şeylerde sadakat, cezalandırmayı ölçülü tutmakta yumuşaklık, iyi niyette ise dostluk adını alır. Bu faziletler eylemde görünür. Bilgeliğin âdeta hizmetçisi ve yoldaşı olan başka faziletler de vardır. Bunlardan biri tartışmada neyin doğru, neyin yanlış olduğunu ve hangi öncüller konduğunda ne sonuç çıktığını ayırt edip hükme bağlar; bu faziletin tamamı tartışma sanatının yönteminde ve ilmindedir. Öteki ise hitabettir.
in communione autem quae posita pars est, iustitia dicitur eaque erga deos religio, erga parentes pietas, creditis in rebus fides, in moderatione animi advertendi lenitas, amicitia in benevolentia nominatur. atque hae quidem virtutes cernuntur in agendo. Sunt autem aliae quasi ministrae comitesque sapientiae; quarum altera quae sint in disputando vera atque falsa quibusque positis quid sequatur distinguit et iudicat, quae virtus omnis in ratione scientiaque disputandi sita est, altera autem oratoria.
79Çünkü belagat, bol bol konuşan bilgelikten başka bir şey değildir. Tartışmadaki fazilet ile aynı kaynaktan beslenir, ama ondan daha bereketli ve geniştir, gönüllerin hareketlerine ve halkın hislerine daha uygundur. Bütün faziletlerin bekçisi ise utançtan kaçan ve övgüyü en çok kazanan hayâdır. Bunlar aşağı yukarı, ruhun öyle bir durumda bulunduğu ve öyle kurulduğu melekelerdir ki her biri kendine has fazilet türüyle ötekilerden ayrılır. Bunlardan biriyle yapılan her işin ahlâken güzel ve son derece övgüye değer olması zorunludur.
nihil est enim aliud eloquentia nisi copiose loquens sapientia; quae ex eodem hausta genere, quo illa quae in disputando, est uberior atque latior et ad motus animorum vulgique sensus accommodatior. Custos vero virtutum omnium dedecus fugiens laudemque maxime consequens verecundia est. Atque hi quidem sunt fere quasi quidam habitus animi sic adfecti et constituti, ut sint singuli inter se proprio virtutis genere distincti; a quibus ut quaeque res gesta est, ita sit honesta necesse est summeque laudabilis.
80Ruhun, doğru uğraşlar ve sanatlarla faziletlere âdeta önceden işlenip hazırlanmış başka melekeleri de vardır. Kişinin kendi işlerinde edebiyat, aritmetik ve musiki, geometri, astronomi, binicilik, avcılık, silah kullanma uğraşları böyledir; ortak işlerde ise bir fazilet türünü özellikle geliştirmeye, ilahî işlere hizmet etmeye, ya da anne babayı, dostları, misafirleri özellikle ve göze çarpacak ölçüde sevmeye daha çok yönelen uğraşlar. Faziletlerin türleri bunlardır. Kusurların türleri ise bunların zıtlarıdır.
sunt autem alii quidam animi habitus ad virtutem quasi praeculti et praeparati rectis studiis et artibus, ut in suis rebus studia litterarum, ut numerorum ac sonorum, ut mensurae, ut siderum, ut equorum, ut venandi, ut armorum; in communibus propensiora studia in aliquo genere virtutis praecipue colendo aut divinis rebus deserviendo aut parentibus amicis hospitibus praecipue atque insigniter diligendis. Atque haec quidem virtutum. Vitiorum autem sunt genera contraria.
81Ama faziletleri taklit ediyor görünen kusurlar bizi aldatmasın diye bunları dikkatle ayırt etmek gerekir. Çünkü basireti kurnazlık, itidali hazları küçümsemede insanlık dışı bir duyarsızlık, yüce gönüllülüğü kendini fazla yükseltmede kibir ve makamları hor görmede tepeden bakış, cömertliği savurganlık, cesareti gözü karalık, sabrı vahşi bir katılık, adaleti sertlik, dindarlığı batıl inanç, yumuşaklığı ruh gevşekliği, hayâyı ürkeklik, o tartışma basiretini laf dalaşı ve kelime avcılığı, şu hitabet gücünü de boş bir söz seli taklit eder. İyi uğraşlara ise aynı türde aşırıya kaçan uğraşlar benzer görünür.
cernenda autem sunt diligenter, ne fallant ea nos vitia quae virtutem videntur imitari. Nam et prudentiam malitia et temperantiam immanitas in voluptatibus aspernandis et magnitudinem animi superbia in nimis extollendis et despicientia in contemnendis honoribus et liberalitatem effusio et fortitudinem audacia imitatur et patientiam duritia immanis et iustitiam acerbitas et religionem superstitio et lenitatem mollitia animi et verecundiam timiditas et illam disputandi prudentiam concertatio captatioque verborum hanc oratoriam vim inanis quaedam profluentia loquendi. Studiis autem bonis similia videntur ea quae sunt in eodem genere nimia.
82Bu yüzden övmenin ve yermenin bütün gücü faziletlerin ve kusurların bu kısımlarından alınacaktır. Ama konuşmanın âdeta bütün dokusu boyunca en çok şunlar aydınlatılmalıdır: Kişi nasıl bir soydan doğmuş, nasıl yetiştirilmiş, nasıl bir terbiye almış ve nasıl bir huy edinmiş; başına büyük ya da inanılmaz bir şey gelmiş mi, hele bu tanrıların işi gibi görünebiliyorsa. Sonra her kişinin düşündükleri, söyledikleri, yaptıkları, ortaya konan fazilet türlerine göre yerleştirilecek; bulma konu başlıklarından da olayların sebepleri, sonuçları ve ardından gelenler aranacaktır. Hayatı övülecek kişilerin ölümü de, ister ölümün biçiminde ister ölümden sonra olup bitenlerde dikkate değer bir şey varsa, sessizce geçiştirilmemelidir.
quam ob rem omnis vis laudandi et vituperandi ex his sumetur virtutum vitiorumque partibus; sed in toto quasi contextu orationis haec erunt inlustranda maxime, quem ad modum quisque generatus, quem ad modum educatus, quem ad modum institutus moratusque fuerit; et si quid cui magnum aut incredibile acciderit maximeque si id divinitus accidisse potuerit videri; tum quae quisque senserit dixerit gesserit ad ea quae proposita sunt virtutum genera accommodabuntur, ex illisque inveniendi locis causae rerum et eventus et consequentia requirentur. Neque vero mors eorum quorum vita laudabitur silentio praeteriri debebit, si modo quid erit animum advertendum aut in ipso genere mortis aut in eis rebus quae post mortem erunt consecutae.
83Cicero: Bunları öğrendim; bir başkasını nasıl öveceğimi de, kendim hakkıyla övülebilmek için nasıl çabalamam gerektiğini de kısaca öğrendim. Şimdi sırada, görüş bildirirken hangi yolu ve hangi kuralları izleyeceğimize bakalım.
Baba: Müzakerede gaye faydadır. Öğüt verirken ve görüş bildirirken her şey ona öyle bağlanır ki, bir şeyi tavsiye eden ya da ondan caydırmaya çalışan kişinin önce şunlara bakması gerekir: Bir şey yapılabilir mi, yapılamaz mı; zorunlu mu, değil mi? Çünkü bir şey yapılamıyorsa, ne kadar faydalı olursa olsun müzakereye yer kalmaz. Bir şey zorunluysa da —zorunlu, o olmadan güvende ya da hür olamayacağımız şeydir— devlet işlerinde geri kalan bütün ahlâki güzelliklerden ve çıkarlardan önce gelmelidir.
C. Accepi ista didicique breviter non solum quem ad modum laudarem alterum, sed etiam quem ad modum eniterer, ut possem iure ipse laudari. Videamus igitur deinceps in sententia dicenda quam viam et quae praecepta teneamus. P. Est igitur in deliberando finis utilitas, ad quem ita referuntur omnia in consilio dando sententiaque dicenda, ut illa prima sint suasori aut dissuasori videnda, quid aut possit fieri aut non possit et quid aut necesse sit aut non necesse. Nam et, si quid effici non potest, deliberatio tollitur, quamvis sit utile; et, si quid necesse est— necesse autem id est, sine quo salvi liberive esse non possumus—, id est reliquis et honestatibus in civili ratione et commodis anteponendum.
84Bir şeyin yapılıp yapılamayacağı sorulduğunda, ne kadar kolay yapılabileceğine de bakmak gerekir. Çünkü pek zor olan şeyler çoğu zaman hiç yapılamazmış gibi sayılmalıdır. Zorunluluk üzerinde dururken de, bir şey zorunlu görünmese bile ne kadar büyük olduğuna bakmak gerekecektir. Çünkü çok önemli olan bir şey çoğu zaman zorunlu sayılır.
cum autem quaeritur quid fieri possit, videndum etiam est quam facile possit. Nam quae perdifficilia sunt, perinde habenda saepe sunt ac si effici non possint. Et cum de necessitate attendemus, etiam si non necessarium aliquid videbitur, videndum tamen erit quam sit id magnum. Quod enim permagni interest pro necessario saepe habetur.
85Bu dava türü tavsiye etmekten ve caydırmaktan oluştuğuna göre, tavsiye edenin önünde tek bir yol vardır: Faydalıysa ve yapılabiliyorsa yapılsın. Caydıranın önünde ise iki yol vardır: biri, faydalı değilse yapılmasın; öteki, yapılamıyorsa girişilmesin. Böylece tavsiye eden her ikisini de göstermelidir; caydırana birini çürütmek yeter.
itaque cum constet genus hoc causarum ex suasione et dissuasione, suasori proponitur simplex ratio: si et utile est et fieri potest, fiat; dissuasori duplex: una, si non utile est, ne fiat; altera, si fieri non potest, ne suscipiatur. Sic suasori utrumque docendum est, dissuasori alterum infirmare sat est.
86Bütün müzakere bu iki şey etrafında döndüğüne göre, önce iyiyi ve kötüyü ayırt etmeye dayanan faydadan söz edelim. İyilerin bir kısmı zorunludur: hayat, iffet, hürriyet; çocuklar, eşler, kardeşler, anne baba gibi. Bir kısmı ise zorunlu değildir.
Qua re quoniam in his versatur omne consilium duobus, de utilitate ante dicamus, quae in discernendis bonis malisque versatur. Bonorum autem partim necessaria sunt ut vita pudicitia libertas, ut liberi coniuges germani parentes, partim non necessaria.
87Bunların da bir kısmı ahlâki güzelliklerinin kendisi için, bir kısmı bir çıkar için istenir. Ahlâki güzellikleri için istenenler, biraz önce söz ettiğimiz ve kendi başlarına övgüye değer olan faziletlerden doğanlardır; bir çıkar için istenenler ise beden ya da talih iyilikleri arasında arzu edilen şeylerdir. Bunların bir kısmı âdeta ahlâki güzellikle bağlantılıdır, şeref ve şan gibi; bir kısmı ondan farklıdır: güç, güzellik, sağlık, ya da soyluluk, servet, himayedeki bağlılar gibi.
eorum autem partim honestate ipsa partim commoditate aliqua expetuntur; honestate, ea quae proficiscuntur ab his virtutibus de quibus paulo ante est dictum, quae sunt laudabilia ipsa per sese; commoditate autem aliqua quae sunt in corporis aut in fortunae bonis expetenda. Quorum alia sunt quasi quadam cum honestate coniuncta, ut honos, ut gloria; alia diversa, ut vires forma valetudo, ut nobilitas divitiae clientelae.
88Ahlâki güzelliğin âdeta altında yatan bir malzeme de vardır; bu en çok dostluklarda görülür. Dostluklar ise bağlılık ve sevgiyle kendini gösterir. Tanrılara, anne babaya, vatana ve bilgelik ya da nüfuz bakımından üstün insanlara gösterilen saygı genellikle bağlılığa sayılır. Eşler, çocuklar, kardeşler ve birlikte yaşamanın ve yakınlığın birleştirdiği öteki kişiler ise bağlılıkla da bir arada dursalar, en çok sevgiyle bir arada tutulur. Bu şeylerde iyi olan bulunduğuna göre, zıtlarının ne olduğu kolayca anlaşılır.
est etiam quaedam quasi materies subiecta honestati, quae maxime spectatur in amicitiis. Amicitiae autem caritate et amore cernuntur. Nam cum deorum tum parentum patriaeque cultus eorumque hominum qui aut sapientia aut opibus excellunt ad caritatem referri solent. Coniuges autem et liberi et fratres et alii quos usus familiaritasque coniunxit quamquam etiam caritate ipsa tamen amore maxime continentur. In his igitur rebus cum bona sint, facile est intellectu quae sint contraria.
89Her zaman en iyi olanı tutabilseydik, bunlar apaçık olduğundan, öğüde pek ihtiyacımız olmazdı. Ama en büyük güce sahip olan şartlar yüzünden faydanın ahlâki güzellikle çatışması pek sık olur ve bu ikisinin çekişmesi çoğu zaman müzakerelere yol açar. Uygun olanı itibar uğruna, ahlâken güzel olanı da fayda uğruna elden bırakmamak için, bu güçlüğü çözmeye yarayan kurallara geçelim.
quod si semper optima tenere possemus, haud sane, quoniam quidem ea perspicua sunt, consilio multum egeremus. Sed quia temporibus, quae vim habent maximam, persaepe evenit, ut utilitas cum honestate certet, earumque rerum contentio plerumque deliberationes efficit, ne aut opportuna propter dignitatem aut honesta propter utilitatem relinquantur, ad hanc difficultatem explicandam praecepta referamus.
90Konuşma yalnız gerçeğe değil, dinleyenlerin kanaatlerine de uydurulmalıdır. Bu yüzden önce şunu anlayalım: İnsanların iki türü vardır. Biri bilgisiz ve kabadır, faydayı her zaman ahlâki güzellikten önde tutar; öteki insanca ve inceliklidir, itibarı her şeyden önde tutar. Bu yüzden bu ikinci türün önüne övgü, şeref, şan, sadakat, adalet ve her türlü fazilet konur; ötekilerin önüne ise kazanç, çıkar ve getiri. Haz bile, faziletin en büyük düşmanı olduğu, iyinin tabiatını aldatıcı biçimde taklit ederek onu sahteleştirdiği, en vahşi olanların en hırsla peşine düştüğü ve yalnız ahlâken güzel olandan değil zorunlu olandan da önde tuttuğu hâlde, bu tür insanlara öğüt verirken tavsiye konuşmasında çoğu zaman övülmelidir.
et quoniam non ad veritatem solum, sed etiam ad opiniones eorum qui audiunt accommodanda est oratio, hoc primum intellegamus, hominum esse duo genera, alterum indoctum et agreste, quod anteferat semper utilitatem honestati, alterum humanum et politum, quod rebus omnibus dignitatem anteponat. Itaque huic generi laus honos gloria fides iustitia omnisque virtus, illis autem alteris quaestus emolumentum fructusque proponitur. Atque etiam voluptas, quae maxime est inimica virtuti bonique naturam fallaciter imitando adulterat, quam immanissimus quisque acerrime sequitur neque solum honestis rebus sed etiam necessariis anteponit, in suadendo, cum ei generi hominum consilium des, saepe sane laudanda est.
91Şunu da görmek gerekir: İnsanlar kötüden kaçmaya, iyinin peşine düşmekten çok daha isteklidir. Çünkü ahlâken güzel olanı, çirkin olandan kaçındıkları kadar istemezler. Kim şerefi, kim şanı, kim övgüyü, kim herhangi bir onuru, rezillikten, kötü şöhretten, hakaretten, utançtan kaçtığı kadar istemiştir? Bunların verdiği acı, ahlâki güzellik için doğmuş insan soyunun kötü yetiştirilmeyle ve çarpık kanaatlerle bozulduğunun ağır bir tanığıdır. Bu yüzden teşvik ederken ve tavsiye ederken amacımız, iyiyi nasıl elde edip kötüden nasıl kaçınabileceğimizi göstermek olacaktır.
et illud videndum est quanto magis homines mala fugiant quam sequantur bona. Nam neque honesta tam expetunt quam devitant turpia. Quis enim honorem, quis gloriam, quis laudem, quis ullum decus tam umquam expetivit, quam ignominiam infamiam contumeliam dedecus fugit? Quarum rerum dolor est gravis testis genus hominum ad honestatem natum malo cultu pravisque opinionibus esse corruptum. Qua re in cohortando atque suadendo propositum quidem nobis erit illud, ut doceamus qua re bona consequi malaque vitare possimus;
92Ama iyi terbiye görmüş insanlar önünde en çok övgüden ve ahlâki güzellikten söz edeceğiz ve en çok insanların ortak faydasını korumaya ve artırmaya yönelik fazilet türlerini işleyeceğiz. Bilgisiz ve görgüsüz kişiler önünde konuşacaksak ise getiriler, çıkarlar, hazlar ve acılardan kurtulma öne sürülsün; hakaretler ve rezillikler de eklensin. Çünkü ahlâki güzelliğin kendisi onu pek etkilemese de hakaretten ve utançtan çok etkilenmeyecek kadar kaba kimse yoktur. Bu yüzden neyin faydaya yöneldiği, söylenenlerden bulunacaktır.
sed apud homines bene institutos plurimum de laude et de honestate dicemus maximeque ea virtutum genera tractabimus quae in communi hominum utilitate tuenda augendaque versantur. Sin apud indoctos imperitosque dicemus, fructus emolumenta, voluptates vitationesque dolorum proferantur; addantur etiam contumeliae atque ignominiae. Nemo est enim tam agrestis quem non si ipsa honestas minus, contumelia tamen et dedecus magnopere moveat. Qua re quid ad utilitatem spectet ex his quae dicta sunt reperietur;
93Bir şeyin yapılıp yapılamayacağına gelince —burada ne kadar kolay yapılabileceği ve ne kadar işe yarayacağı da sorulur— buna en çok her şeyi meydana getiren sebeplerden bakılmalıdır. Sebeplerin birçok türü vardır. Bazı sebepler bir şeyi kendileri meydana getirir, bazıları ise meydana getirmeye bir güç katar. Bu yüzden ilk sayılanlara meydana getiren sebepler denilsin; geri kalanlar ise, onlar olmadan bir şeyin meydana gelemeyeceği türe konsun.
quid autem possit effici, in quo etiam quam facile possit quamque expediat quaeri solet, maxime ex causis eis quae quamque rem efficiant est videndum. Causarum autem genera sunt plura. Nam sunt aliae quae ipsae conficiunt, aliae quae vim ad conficiendum aliquam adferunt. Itaque illae superiores conficientes vocentur, hae reliquae ponantur in eo genere, ut sine his confici non possit.
94Meydana getiren sebeplerden biri kendi başına mutlak ve tamdır; öteki bir şeye yardım eder ve meydana getirmede bir tür ortaktır. Bu türün gücü değişkendir, çoğu zaman daha büyük ya da daha küçüktür. Bir de ya başlangıç ya da sonuç bakımından meydana getiren diye adlandırılan başka sebepler vardır. Ne yapmanın en iyi olduğu sorulduğunda ise gönülleri onaylamaya ya fayda ya da başarma ümidi iter.
conficiens autem causa alia est absoluta et perfecta per se, alia ad aliquid adiuvans et efficiendi socia quaedam; cuius vis generis varia est et saepe aut maior aut minor. Sunt autem aliae causae, quae aut propter principium aut propter exitum conficientes vocantur. Cum autem quaeritur quid sit optimum factu, aut utilitas aut spes efficiendi ad adsentiendum impellit animos.
95Faydadan söz ettiğimize göre, şimdi de başarmanın yolundan söz edelim. Bu türün tamamında, kimlerle birlikte ve kimlere karşı, hangi zamanda, hangi yerde, hangi imkânlarla —silahlar, para, müttefikler ya da her işi başarmaya yarayan başka şeyler— hareket edebileceğimiz araştırılmalıdır. Yalnız elimizde olanlara değil, bize karşı olanlara da bakmak gerekir. Karşılaştırma sonunda bizim imkânlarımız daha elverişli çıkarsa, yalnız tavsiye ettiğimiz şeyin yapılabileceğine ikna etmek değil, onun kolay, elverişli ve hoş görünmesini sağlamak da gerekir. Caydıranlar ise ya faydayı sarsmalı ya da başarmanın güçlüklerini öne çıkarmalıdır; bunu başka kurallardan değil, tavsiyenin aynı konu başlıklarından yaparlar.
et quoniam de utilitate iam diximus, de efficiendi ratione dicamus. Quo toto genere quibuscum et contra quos, quo tempore aut quo loco aut quibus facultatibus armorum pecuniae sociorum earumve rerum quae ad quamque rem efficiendam pertinent possimus uti requirendum est. Neque solum ea sunt quae nobis suppetant, sed etiam illa quae adversentur videnda. Et si ex contentione procliviora erunt nostra, non solum effici posse quae suademus erit persuadendum, sed curandum etiam ut illa facilia proclivia iucunda videantur. Dissuadentibus autem aut utilitas labefactanda est aut efficiendi difficultates efferendae, neque aliis ex praeceptis, sed eisdem ex suasionis locis.
96Her ikisi de büyütmek için örneklerden bol bir dağarcığa sahip olsun: daha bilinir oldukları için yeni, daha çok itibar taşıdıkları için eski örneklerden. En çok da bu türde, kimi zaman faydalı ve zorunlu olanları ahlâken güzel olanlardan, kimi zaman da ahlâken güzel olanları ötekilerden üstün tutabilecek kadar hazırlıklı olsun. Gönülleri harekete geçirmek için, kışkırtmak gerekiyorsa, en çok arzuları doyurmaya, nefreti tatmin etmeye ya da haksızlıkların öcünü almaya ilişkin düşünceler işe yarar. Dizginlemek gerekiyorsa ise talihin belirsizliği, gelecek olayların şüpheli sonuçları ve talih yüzlerine gülüyorsa onu korumak gerektiği hatırlatılmalı; talih aleyhlerindeyse tehlike hatırlatılmalıdır. Sonucun konu başlıkları bunlardır.
vterque vero ad augendum habeat exemplorum aut recentium, quo notiora sint, aut veterum, quo plus auctoritatis habeant, copiam; maximeque sit in hoc genere meditatus, ut possit vel utilia ac necessaria saepe honestis vel haec illis anteferre. Ad commovendos autem animos maxime proficient, si incitandi erunt, eius modi sententiae quae aut ad explendas cupiditates aut ad odium satiandum aut ad ulciscendas iniurias pertinebunt. Sin autem reprimendi, de incerto statu fortunae dubiisque eventis rerum futurarum et de retinendis suis fortunis, si erunt secundae, sin autem adversae, de periculo commonendi. Atque hi quidem perorationis sunt loci.
97Görüş bildirirken girişler kısa olmalıdır. Çünkü hatip yargıcın karşısına çıkan bir yalvarıcı gibi değil, teşvik eden ve işi yürüten biri olarak gelir. Bu yüzden hangi düşünceyle konuştuğunu, ne istediğini, hangi konular hakkında konuşacağını ortaya koymalı ve kısa konuşacağını söyleyerek dinleyicileri kendisini dinlemeye çağırmalıdır. Konuşmanın bütünü ise sade ve ağırbaşlı olmalı, kelimelerden çok düşüncelerle süslenmelidir.
Principia autem in sententiis dicendis brevia esse debebunt. Non enim supplex ut ad iudicem venit orator, sed hortator atque actor. Qua re proponere qua mente dicat, quid velit, quibus de rebus dicturus sit debet hortarique ad se breviter dicentem audiendum. Tota autem oratio simplex et gravis et sententiis debet ornatior esse quam verbis.
98Cicero: Övgünün ve tavsiyenin konu başlıklarını öğrendim. Şimdi mahkemelere uygun olanları bekliyorum; bize kalan tek türün bu olduğunu sanıyorum.
Baba: Doğru anlıyorsun. Bu türün gayesi hakkaniyettir. Hakkaniyet her zaman tek başına değil, bazen karşılaştırma yoluyla gözetilir: Suçlamayı yapmaya en layık kişinin kim olduğu tartışıldığında ya da kanuna veya vasiyete dayanmadan bir mirasın zilyetliği istendiğinde olduğu gibi. Bu davalarda neyin daha hakkaniyetli ve en hakkaniyetli olduğu sorulur; bunlar için kanıt yürütme imkânı, biraz sonra söz edeceğimiz hakkaniyet konu başlıklarından aranır.
C. Cognovi iam laudationis et suasionis locos. Nunc quae iudiciis accommodata sint exspecto; idque nobis genus restare unum puto. P. Recte intellegis. Atque eius quidem generis finis est aequitas; quae non simpliciter spectatur sed ex comparatione non numquam, ut cum de verissimo accusatore disceptatur aut cum hereditatis sine lege aut sine testamento petitur possessio; in quibus causis quid aequius atque aequissimum sit quaeritur, quas ad causas facultas petitur argumentationum ex eis de quibus mox dicetur aequitatis locis.
99Mahkemeden önce de mahkemenin kendisinin kurulması hakkında çoğu zaman bir çekişme olur: dava açanın dava hakkı olup olmadığı, bu hakkın şimdiden doğup doğmadığı ya da artık sona erip ermediği, dava hakkının bu kanuna ve bu ifadelere dayanıp dayanmadığı sorulduğunda. Bunlar dava mahkemeye gelmeden önce tartışılmamış, karara bağlanmamış ya da sonuçlandırılmamış olsa bile, mahkemenin kendisinde de çoğu zaman pek büyük ağırlık taşır; şöyle denildiğinde: "Fazlasını istedin; geç istedin; bu talep senin hakkın değildi; benden istenemezdi, bu kanuna göre, bu ifadelerle, bu mahkemede istenemezdi."
atque etiam ante iudicium de constituendo ipso iudicio solet esse contentio, cum aut sitne actio illi qui agit aut iamne sit aut num iam esse desierit aut illane lege, hisne verbis sit actio quaeritur. Quae etiam si ante quam res in iudicium venit aut concertata aut diiudicata aut confecta non sunt, tamen in ipsis iudiciis permagnum saepe habent pondus, cum ita dicitur: Plus petisti; sero petisti; non fuit tua petitio; non a me, non hac lege, non his verbis, non hoc iudicio.
100Bu davaların türü medeni hukuka dayanır; medeni hukuk da özel ve kamu işlerine ilişkin kanunda ya da âdette yer alır. Hatiplerin çoğunun ihmal ettiği bu hukukun bilgisi bize konuşmak için zorunlu görünüyor. Davaların açılması, mahkemeye başvurulması ya da mahkemeye çıkılması, davadaki haksızlığa karşı itiraz ileri sürülmesi, hakkaniyetin sağlanması hakkındaki şeyler çoğu zaman mahkemenin kendisine kaysa da, genellikle mahkemeden önce ele alınacak türden göründüğü için, bunları mahkemelerden biraz ayırıyorum; bunu da türlerindeki farklılık yüzünden değil, ele alınma zamanları yüzünden yapıyorum. Çünkü medeni hukuk ya da adil ve iyi olan üzerine tartışılan her şey, bir şeyin nasıl bir şey olduğunun şüpheli olduğu dava biçimine girer. Birazdan bu biçimden söz edeceğiz; o da en çok hakkaniyete ve hukuka dayanır.
quarum causarum genus est positum in iure civili, quod est in privatarum et publicarum rerum lege aut more positum; cuius scientia neglecta ab oratoribus plerisque nobis ad dicendum necessaria videtur. Qua re de constituendis actionibus, de capiendis subeundisve iudiciis, de excipienda iniquitate actionis, de comparanda aequitate, quod ea fere generis eius sunt ut, quamquam in ipsum iudicium saepe delabuntur, tamen ante iudicium tractanda videantur, paulum ea separo a iudiciis tempore magis agendi quam dissimilitudine generis. Nam omnia quae de iure civili aut de aequo et bono disceptantur cadunt in eam formam causarum, in qua quale quid sit ambigitur, de qua dicturi sumus, quae in aequitate et in iure maxime consistit.
101Demek ki bütün davalarda üç basamak vardır; daha fazlasını tutamıyorsan, karşı koymak için bunlardan birini seçmek gerekir. Ya ele alınan eylemin yapıldığını inkâr ederek direnirsin; ya yapıldığını kabul edip onun, hasmın suçladığı niteliğe ve anlama sahip olduğunu inkâr edersin; ya da ne eylem ne de eylemin adı tartışılabiliyorsa, suçlandığın şeyin onun dediği gibi olmadığını ileri sürer, yaptığının doğru olduğunu ya da hoş görülmesi gerektiğini savunursun.
in omnibus igitur causis tres sunt gradus, ex quibus unus aliquis capiendus est, si pluris non queas, ad resistendum. Nam aut ita consistendum est, ut id quo de agitur factum neges aut, si factum fateare, neges eam vim habere atque id esse quod adversarius criminetur, aut, si neque de facto neque de facti appellatione ambigi potest, id quod arguare neges tale esse quale ille dicat et rectum esse quod feceris concedendumve defendas.
102Böylece o ilk duruş (status), hasımla âdeta ilk çarpışma, bir tür tahminle işlenmelidir; ikincisi kelimenin tarifi ve tasviriyle; üçüncüsü ise neyin hakkaniyetli, doğru ve bağışlanmaya layık, insanca olduğu tartışılarak. Savunan kişi her zaman yalnız belli bir duruşla —inkâr ederek, tarif ederek ya da karşısına hakkaniyeti çıkararak— direnmekle kalmamalı, itirazının gerekçesini de göstermelidir. İlk duruşta suçlamanın haksızlığını gösteren gerekçe, eylemin düpedüz inkârı ve reddidir; ikincisinde, hasmın kelimeyle öne sürdüğü şeyin olayda bulunmamasıdır; üçüncüsünde ise adı üzerinde hiçbir tartışma olmaksızın yapıldığını kabul ettiği şeyin doğru olduğunu savunmasıdır.
ita primus ille status et quasi conflictio cum adversario coniectura quadam, secundus autem definitione atque informatione verbi, tertius aequi et recti et humani ad ignoscendum disputatione tractandus est. Et quoniam semper is qui defendit non solum resistat oportet aliquo certo statu aut infitiando aut definiendo aut aequitate opponenda, sed etiam rationem subiciat recusationis suae, primus ille status rationem habet iniqui criminis ipsam negationem infitiationemque facti; secundus, quod non sit in re quod ab adversario ponatur in verbo; tertius, quod rectum esse defendat quod sine ulla nominis controversia factum esse fateatur.
103Sonra suçlayan her gerekçeye öyle bir şeyle karşı çıkmalıdır ki, bu şey suçlamada bulunmasaydı dava hiç var olamazdı. Bu yüzden böyle karşılık olarak öne sürülenlere davayı bir arada tutanlar (continentia causarum) denilsin; gerçi savunmanın gerekçelerine karşı getirilenler, savunmanın kendi gerekçelerinden daha fazla davayı bir arada tutmaz. Ama ayırt etmek için şöyle adlandıralım: Sanığın suçlamayı savuşturmak için itiraz olarak öne sürdüğü, o olmasaydı savunacak bir şeyi kalmayacak olana gerekçe (ratio); buna karşılık gerekçeyi sarsmak için öne sürülen, o olmadan suçlamanın ayakta duramayacağı şeye de dayanak (firmamentum).
deinde uni cuique rationi opponendum est ab accusatore id quod, si non esset in accusatione, causa omnino esse non posset. Itaque ea quae sic referuntur continentia causarum vocentur; quamquam non ea magis quae contra rationes defensionis adferuntur quam ipsae defensionis rationes continent causas. Sed distinguendi gratia rationem appellemus eam, quae adfertur a reo ad recusandum depellendi criminis causa, quae nisi esset, quid defenderet non haberet; firmamentum autem, quod contra ad labefactandam rationem refertur, sine quo accusatio stare non posset.
104Gerekçe ile dayanağın çatışmasından ve âdeta çarpışmasından bir soru doğar; ona karar noktası (disceptatio) diyorum. Bunda genellikle mahkemeye neyin geldiği ve neyin tartışıldığı sorulur. Çünkü hasımların ilk çekişmesi yaygın bir soru taşır; tahminde: "Decius para aldı mı?"; tarifte: "Norbanus Roma halkının yüceliğine (maiestas) zarar verdi mi?"; hakkaniyette: "Opimius Gracchus'u hukuka uygun olarak mı öldürdü?" Suçlama ile karşı koymadan doğan ilk çekişmeyi taşıyan bu sorular, dediğim gibi, geniş ve yaygındır. Gerekçelerin ve dayanakların çatışması ise karar noktasını daraltır. Tahminde böyle bir şey yoktur; çünkü kimse inkâr ettiği bir eylemin gerekçesini gösteremez, göstermesi gerekmez, göstermez de. Bu yüzden bu davalarda ilk soru ile son karar noktası aynıdır.
ex rationis autem et ex firmamenti conflictione et quasi concursu quaestio quaedam exoritur, quam disceptationem voco; in qua quid veniat in iudicium et de quo disceptetur quaeri solet. Nam prima adversariorum contentio diffusam habet quaestionem, ut in coniectura: Ceperitne pecunias Decius; in definitione: Minueritne maiestatem Norbanus; in aequitate: Iurene occiderit Opimius Gracchum. Haec, quae primam contentionem habent ex arguendo et resistendo, lata, ut dixi, et fusa sunt. Rationum et firmamentorum contentio adducit in angustum disceptationem. Ea in coniectura nulla est. Nemo enim eius quod negat factum potest aut debet aut solet reddere rationem. Itaque in his causis eadem et prima quaestio et disceptatio extrema est.
105Ötekilerde ise şöyle denildiğinde: "Caepio'ya karşı sert davranması yüceliğe zarar vermedi; çünkü olanlar tribunun eylemi değil, halkın haklı öfkesiydi. Yücelik ise Roma halkının kudretini ve hakkını korumasındaki bir tür büyüklük olduğundan, azalmamış, aksine artmıştır"; buna da şöyle karşılık verildiğinde: "Yücelik, Roma halkının hâkimiyetinin ve adının itibarındadır; kalabalığın şiddetine başvurup meseleyi ayaklanmaya döndüren kişi onu azaltmıştır", şu karar noktası ortaya çıkar: Roma halkının iradesine uygun olarak, hoşa giden ve hakkaniyetli bir şeyi zor kullanarak yapan kişi yüceliğe zarar vermiş midir?
in illis autem, ubi ita dicitur: Non minuit maiestatem quod egit de Caepione turbulentius; populi enim dolor iustus, non tribuni actio; maiestas autem, quoniam est magnitudo quaedam populi Romani in eius potestate ac iure retinendo, aucta potius est quam deminuta; et ubi ita refertur: Maiestas est in imperi atque in nominis populi Romani dignitate, quam minuit is qui per vim multitudinis rem ad seditionem vocavit; exsistet illa disceptatio: Minueritne maiestatem, qui voluntate populi Romani rem gratam et aequam per vim egerit.
106Bir şeyin doğru yapıldığının ya da hoş görülmesi gerektiğinin savunulduğu davalarda ise, eylemin gerekçesi öne sürüldüğünde —Opimius'un "Herkesin selameti ve devletin korunması için hukuka uygun davrandım" demesi gibi— ve Decius buna "En cani vatandaşı bile yargılamadan öldürmeye hiçbir hukuk sana yetki vermiyordu" diye karşılık verdiğinde, şu karar noktası doğar: Devletin selameti için, devleti yıkmaya kalkan bir vatandaşı mahkûm edilmeden öldürmek doğru olabilir mi? Böylece belli kişilere ve zamanlara bağlı bu anlaşmazlıklarda doğan karar noktaları, kişiler ve zamanlar çıkarıldığında yeniden sınırsız hâle gelir ve tekrar tezin biçimine ve yapısına döndürülür.
in eis autem causis, ubi aliquid recte factum aut concedendum esse defenditur, cum est facti subiecta ratio, sicut ab Opimio: Iure feci, salutis omnium et conservandae rei publicae causa, relatumque ab Decio est: Ne sceleratissimum quidem civem sine iudicio iure ullo necare potuisti, oritur illa disceptatio: Potueritne recte salutis rei publicae causa civem eversorem civitatis indemnatum necare? Ita disceptationes eae, quae in his controversiis oriuntur, quae sunt certis personis ac temporibus notatae, fiunt rursus infinitae detractis personis et temporibus et rursum ad consultationum formam rationemque revocantur.
107En ağır dayanaklar arasına şunlar da konmalıdır: kanunun, vasiyetnamenin, mahkeme formülünün kendi ifadelerinin ya da bir taahhüdün veya teminat belgesinin yazılı metninden savunmaya karşı öne sürülen şeyler. Ama bu tür de tahminle yürüyen davalarda karşımıza çıkmaz; çünkü inkâr edilen bir eylem yazılı metinle kanıtlanamaz. Yazılı metnin kendi türü bakımından tarife de girmez. Çünkü yazılı metindeki bir kelimenin ne anlama geldiğinin tarif edilmesi gerekse bile —vasiyetnamelerde "erzak"ın (penus) ne olduğu ya da bir arazinin satış şartlarında "kazılmış ve kesilmiş" (ruta caesa) şeylerin ne olduğu sorulduğunda olduğu gibi— anlaşmazlığı yazılı metnin türü değil, kelimenin yorumu doğurur.
sed in gravissimis firmamentis etiam illa ponenda sunt, si quae ex scripto legis aut testamenti aut verborum ipsius iudici aut alicuius stipulationis aut cautionis opponuntur defensioni contraria. At ne hoc quidem genus in eis causis incurrit quae coniectura continentur. Quod enim factum negatur, id coargui scripto non potest. Ne in definitionem quidem venit genere scripti ipsius. Nam etiam si verbum aliquod ex scripto definiendum est quam vim habeat, ut cum ex testamentis quid sit penus aut cum ex lege praedi quaeritur quae sint ruta caesa, non scripti genus, sed verbi interpretatio controversiam facit.
108Ama yazılı metin bir kelimenin ya da kelimelerin belirsizliği yüzünden birden çok anlama geliyorsa ve karşı taraf metnin anlamını işine gelen ve istediği yöne çekebiliyorsa; ya da metin belirsiz yazılmamış olsa bile karşı taraf yazarın iradesini ve maksadını kelimelerden ayırabiliyor ya da aynı konuda zıt hüküm taşıyan başka bir yazılı metinle kendini savunabiliyorsa, o zaman karar noktası yazılı metinlerin çatışmasından doğar. Belirsiz metinlerde metnin en çok neyi kastettiği; metin ile maksadın çatışmasında yargıcın hangisini izlemesi gerektiği; zıt metinlerde de hangisinin daha çok onaylanması gerektiği tartışılır.
cum autem aut plura significantur scripto propter verbi aut verborum ambiguitatem, ut liceat ei qui contra dicat eo trahere significationem scripti, quo expediat ac velit; aut, si ambigue scriptum non sit, vel a verbis voluntatem et sententiam scriptoris abducere vel alio se eadem de re contrarie scripto defendere, tum disceptatio ex scripti contentione exsistit, ut in ambiguis disceptetur quid maxime significetur, in scripti sententiaeque contentione utrum potius iudex sequatur, in contrariis scriptis utrum magis comprobandum sit.
109Karar noktası belirlendiğinde hatip onu gözünün önünde tutmalı ve bulma konu başlıklarından çıkardığı bütün kanıt yürütmeleri ona yöneltmelidir. Her konu başlığında neyin saklı olduğunu gören ve bu başlıkları kanıtların âdeta hazineleri gibi işaretlemiş olan kişiye bu kadarı yetse de, biz yine belli davalara has olanlara değineceğiz.
Disceptatio autem cum est constituta, propositum esse debet oratori, quo omnes argumentationes repetitae ex inveniendi locis coiciantur. Quod quamquam satis est ei qui videt quid in quoque loco lateat quique illos locos tamquam thesauros aliquos argumentorum notatos habet tamen ea quae sunt certarum causarum propria tangemus.
110Tahminde, sanık inkâr yolunu tutuyorsa, suçlayan için ilk iki şey şunlardır —suçlayan derken her türlü davacıyı ve talepte bulunanı kastediyorum; çünkü aynı anlaşmazlık türleri suçlama olmayan davalarda da görülebilir—: sebep ve sonuç. Sebep derken eylemi yapmaya iten gerekçeyi, sonuç derken yapılmış olanı kastediyorum. Sebeplerin bölümlenmesi ise biraz önce tavsiyenin konu başlıkları arasında yapıldı.
in coniectura igitur, cum est in infitiando reus, accusatori haec prima duo sunt—sed accusatorem pro omni actore et petitore appello; possunt enim etiam sine accusatione in causis haec eadem controversiarum genera versari—, sed haec duo sunt ei prima, causa et eventus. Causam appello rationem efficiendi, eventum id quod est effectum. Atque ipsa quidem partitio causarum paulo ante in suasionis locis distributa est.
111Gelecek zamana ilişkin bir karar alınırken, bir şeyin neden fayda sağlayacağı ya da yapılabilir görüneceği hakkında verilen kurallar var ya, geçmiş bir eylem hakkında kanıt yürüten kişi de aynı şeyleri toplamalıdır; böylece eylemin suçladığı kişiye faydalı olduğunu ve onun tarafından yapılabildiğini gösterecektir. Fayda üzerinden tahmin, suçlanan kişinin o eylemi ya iyilik ümidiyle ya da kötülük korkusuyla yaptığı söylendiğinde harekete geçer; bunlar iki türde de ne kadar büyük gösterilirse tahmin o kadar keskin olur. Ruhun hareketleri de eylemin sebebiyle ilgilidir:
quae enim in consilio capiendo futuri temporis praecipiebantur, quam ob rem aut utilitatem viderentur habitura aut efficiendi facultatem, eadem, qui de facto argumentabitur, conligere debebit, quam ob rem et utilia illi, quem arguet, fuisse et ab eo effici potuisse demonstret. Vtilitatis coniectura movetur, si illud quod arguitur aut spe bonorum aut malorum metu fecisse dicitur; quod fit acrius, quo illa in utroque genere maiora ponuntur. Spectant etiam ad causam facti motus animorum,
112taze bir öfke, eski bir kin, öç alma isteği, uğranılan haksızlığın acısı; şeref, şan, iktidar ya da para arzusu; tehlike korkusu; borç, ev geçiminin darlığı; kişinin gözü kara, hafif, zalim, kendine hâkim olamayan, tedbirsiz, akılsız, âşık, aklı karışık ya da sarhoş olması; başarma ümidi, işi gizleyebileceği ya da iş ortaya çıkarsa suçlamayı savuşturabileceği, tehlikeyi yarıp geçebileceği ya da uzak bir zamana erteleyebileceği düşüncesi; ya da mahkemenin cezasının eylemin ödülünden hafif, cinayetin hazzının mahkûmiyetin acısından büyük olması.
si ira recens, si odium vetus, si ulciscendi studium, si iniuriae dolor, si honoris, si gloriae, si imperi, si pecuniae cupiditas, si periculi timor, si aes alienum, si angustiae rei familiaris, si audax, si levis, si crudelis, si impotens, si incautus, si insipiens, si amans, si commota mente, si vinolentus, si cum spe efficiendi, si cum opinione celandi aut, si patefactum esset, depellendi criminis vel perrumpendi periculi vel in longinquum tempus differendi; aut si iudici poena levior quam facti praemium; aut si facinoris voluptas maior quam damnationis dolor.
113Çünkü sanıkta hem iradeye yol açan sebepler hem de imkânlar bulunduğunda, eylemle ilgili şüphe genellikle bu şeylerle pekişir. İradede fayda, bir çıkarın elde edilmesinde ve bir zarardan kaçınılmasında aranır; öyle ki sanığı ya ümit ya korku, ya da fayda hesabından bile daha çabuk suça iten ani bir ruh hareketi sürüklemiş görünsün. Sebep hakkında söylenecekler bunlar olsun.
his enim fere rebus facti suspicio confirmatur, cum et voluntatis in reo causae reperiuntur et facultates. In voluntate autem utilitas ex adeptione alicuius commodi vitationeque incommodi quaeritur, ut aut spes aut metus impulisse videatur aut aliquis repentinus animi motus, qui etiam citius in fraudem quam ratio utilitatis impellit. Quam ob rem haec sint dicta de causa.
114Cicero: Anladım. Şimdi de sebeplerden doğduğunu söylediğin sonuçların neler olduğunu soruyorum.
Baba: Geçmişin ardında bıraktığı bir tür işaretler, eylemin âdeta basılmış izleri. Şüpheyi belki de en çok bunlar uyandırır; bunlar suçların âdeta sessiz tanıklıklarıdır ve şu bakımdan daha da ağırdır: Sebepler, işten bir çıkarı olan herkesi ortaklaşa itham edip suçlayabilir gibi görünür; bu işaretler ise doğrudan suçlananların kendisine dokunur. Silah, ayak izi, kan; çalınmış ya da zorla alınmış görünen bir şeyin üzerinde yakalanması; tutarsız bir cevap, duraksama, sendeleme; şüphe uyandıran biriyle görülmüş olmak; cinayetin işlendiği yerde görülmüş olmak; solgunluk, titreme; yazılmış, mühürlenmiş ya da emanete bırakılmış bir şey bunlardandır. Çünkü bunlar, ya olay sırasında ya ondan önce ya da sonra suçlamayı şüpheli kılan türden şeylerdir.
C. Teneo et quaero qui sint illi eventus quos ex causis effici dixisti. P. Consequentia quaedam signa praeteriti et quasi impressa facti vestigia; quae quidem vel maxime suspicionem movent et sunt quasi tacita criminum testimonia atque hoc quidem graviora, quod causae communiter videntur insimulare et arguere omnis posse, quorum modo interfuerit aliquid, haec proprie attingunt eos ipsos qui arguuntur, ut telum, ut vestigium, ut cruor, ut deprehensum aliquid quod ablatum ereptumve videatur, ut responsum inconstanter, ut haesitatum, ut titubatum, ut cum aliquo visus ex quo suspicio oriatur, ut eo ipso in loco visus in quo facinus, ut pallor, ut tremor, ut scriptum aut obsignatum aut depositum quippiam. Haec enim talia sunt, quae aut in re ipsa aut etiam ante quam factum est aut postea suspiciosum crimen efficiant.
115Bunlar yoksa yine de sebeplere ve meydana getirme imkânlarına dayanmak gerekecektir; buna şu genel tartışma da eklenir: Sanık, eylemin belirtilerinden kaçamayacak ya da onları gizleyemeyecek kadar akılsız değildi; suçlamaya yer bırakacak kadar açık davranmazdı. Buna karşı da şu genel konu başlığı vardır: Gözü karalık basiretle değil, düşüncesizlikle bir arada bulunur.
quae si non erunt, tamen causis ipsis et efficiendi facultatibus niti oportebit, adiuncta illa disputatione communi, non fuisse illum tam amentem, ut indicia facti aut effugere aut occultare non posset, ut ita apertus esset, ut locum crimini relinqueret. Communis ille contra locus, audaciam temeritati, non prudentiae esse coniunctam.
116Ardından büyütme için şu konu başlığı gelir: Sanığın itiraf etmesini beklememek gerekir; suçlar kanıtlarla ortaya konur. Burada örnekler de verilecektir.
sequitur ille autem locus ad augendum, non esse exspectandum, dum fateatur; argumentis peccata convinci; et hic etiam exempla ponentur.
117Kanıtlar hakkında söyleneceklerin bunlar. Tanıklara başvurma imkânı da varsa, önce tanıklık türünün kendisi övülmeli ve şöyle denmelidir: Sanık kendi ihtiyatıyla kanıtlarla yakalanmamayı başarmış, ama tanıklardan kaçamamıştır. Sonra tanıklar tek tek övülsün; neyin övgüye değer olduğu söylendi. Ardından şu söylenmeli: Sağlam bir kanıta bile, çoğu zaman yanılttığı için haklı olarak inanılmayabilir; ama iyi ve sağlam bir insana, yargıç kusur işlemedikçe inanılmaması mümkün değildir. Tanıklar tanınmamış ya da hâli vakti yerinde olmayan kişilerse, inandırıcılığın talihe göre tartılmaması gerektiği, her konuda en güvenilir tanıkların ele alınan şeyi en kolay bilebilecek kişiler olduğu söylenmelidir. İşkenceli sorgular yapılmışsa ya da yapılmasının talep edilmesi davaya yardım edecekse, önce sorgu türünün kendisi desteklenmeli; acının gücünden ve bu işi onaylamasalardı mutlaka reddedecek olan atalarımızın kanaatinden söz edilmeli;
atque haec quidem de argumentis. Sin autem erit etiam testium facultas, primum genus erit ipsum laudandum dicendumque, ne argumentis teneretur reus, ipsum sua cautione effecisse, testis effugere non posse; deinde singuli laudentur—quae autem essent laudabilia dictum est—; deinde argumento etiam firmo, quia tamen saepe falsum est, posse recte non credi; viro bono et firmo sine vitio iudicis non posse non credi. Atque etiam, si obscuri testes erunt aut tenues, dicendum erit non esse ex fortuna fidem ponderandam aut eos esse cuiusque rei locupletissimos testis, qui id, quod agatur, facillime scire possint. Sin quaestiones habitae aut postulatio, ut habeantur, causam adiuvabunt, confirmandum primum genus erit quaestionum; dicendum de vi doloris, de opinione maiorum, qui rem totam, nisi probassent, certe repudiassent;
118en bilgili insanlar olan Atinalıların ve Rodosluların usullerinden söz edilmeli —onlarda, en acısı da bu, hür insanlar ve vatandaşlar bile işkenceye tabi tutulur—; bizim en basiretli insanlarımızın usullerinden de söz edilmeli: Onlar kölelerin efendileri aleyhine sorgulanmasını istemedikleri hâlde, iffetsizlik (incestum) suçunda ve benim konsüllüğümde meydana gelen suikast girişiminde sorgu yapılması gerektiğini düşündüler. Sorgulara karşı genellikle başvurulan tartışma da alaya alınmalı, ezberlenmiş ve çocukça bir şey olduğu söylenmelidir. Sonra sorgunun titizlikle ve taraf tutmadan yapıldığına inandırmak, sorguda söylenenleri de kanıtlarla ve tahminle tartmak gerekir. Suçlamanın kısımları aşağı yukarı bunlardır.
de institutis Atheniensium, Rhodiorum, doctissimorum hominum, apud quos etiam—id quod acerbissimum est—liberi civesque torquentur, de nostrorum etiam prudentissimorum hominum institutis, qui cum in dominos de servis quaeri noluissent, tamen de incestu et de coniuratione, quae facta me consule est, quaerendum putaverunt. Inridenda etiam disputatio, qua solent uti ad infirmandas quaestiones, et meditata puerilisque dicenda. Tum facienda fides diligenter esse et sine cupiditate quaesitum dictaque quaestionis argumentis et coniectura ponderanda. Atque haec accusationis fere membra sunt.
119Savunmada ise önce sebepler zayıflatılır: Sebepler ya yoktu, ya o kadar büyük değildi, ya yalnız sanığa ait değildi, ya da sanık aynı şeyi daha elverişli bir yoldan elde edebilirdi; ya da sanık o huyda, o hayatı yaşayan biri değildir; ruhunda ya hiçbir sarsıntı yoktu ya da o kadar şiddetli değildi. İmkânları zayıflatmaya da şöyle başvurur: Güç, cesaret, araç ya da servet bulunmadığını gösterir; ya da zamanın elverişsiz, yerin uygunsuz olduğunu, hiçbirine güvenemeyeceği pek çok göz bulunduğunu; ya da gizleyemeyeceği bir işe girişecek kadar açık, cezaları ve mahkemeleri hiçe sayacak kadar akılsız olmadığını.
defensionis autem primum infirmatio causarum, aut non fuisse aut non tantas aut non sibi soli aut commodius potuisse idem consequi, aut non eis se esse moribus, non ea vita, aut nullos animi motus aut non tam impotentis fuisse. Facultatum infirmatione autem utetur, si aut vires aut animum aut copias aut opes afuisse demonstrabit, aut alienum tempus aut locum non idoneum aut multos arbitros, quorum crederet nemini, aut non se tam apertum, ut id susciperet, quod occultare non posset, neque tam amentem, ut poenas ac iudicia contemneret.
120Ardından gelen işaretleri ise şöyle çürütür: Bunların eylemin kesin belirtileri olmadığını, hiçbir suç işlenmeden de ortaya çıkabileceklerini açıklar; her biri üzerinde tek tek durur ve bunların ya suça değil, kendi yapıldığını söylediği şeylere has olduğunu, ya da kendisi ile suçlayan arasında ortak olduğunu ve tehlikedeki kişinin aleyhine değil lehine sayılması gerektiğini savunur. Tanıkların ve sorguların bütün türünü de, tek tek her birinde yapabildiği ölçüde, daha önce söz edilen çürütme konu başlıklarıyla boşa çıkarır.
consequentia autem diluet exponendo non esse illa certa indicia facti, quae etiam nullo admisso consequi possent, consistetque in singulis et ea aut eorum, quae ipse facta esse dicet, propria esse defendet potius quam criminis, aut sibi cum accusatore communia esse et pro periculo potius quam contra salutem valere debere; testiumque et quaestionum genus universum et quod poterit in singulis ex reprehensionis locis de quibus ante dictum est refellet.
121Bu davalarda suçlayan, öfkeyi kışkırtmak için şüphe uyandıran girişler kullanacak, herkesi tehdit eden pusu tehlikesini haber verecek ve gönülleri dikkat kesilsinler diye uyandıracaktır. Sanık ise suçlamanın uydurulduğundan, şüphelerin toplanıp derlendiğinden yakınacak, suçlayanın tuzağını ve yine herkesi tehdit eden tehlikeyi öne sürecek, gönülleri merhamete çekecek ve yargıçların iyi niyetini ölçülü biçimde kazanacaktır. Suçlayanın anlatımı, işin âdeta parça parça, şüphe uyandırıcı bir açıklaması olacak; bütün kanıtlar oraya buraya serpiştirilecek, savunmanın dayanakları gölgede bırakılacaktır. Savunan ise şüpheye dayanan kanıtları ya geçecek ya da gölgede bırakacak; olayların kendi sonuçlarını ve başa gelenleri anlatacaktır.
harum causarum principia suspiciosa ad acerbitatem ab accusatore ponentur, denuntiabiturque commune insidiarum periculum excitabunturque animi, ut attendant. A reo autem querella conflati criminis conlectarumque suspicionum et accusatoris insidiae et item commune periculum proferetur animique ad misericordiam adlicientur et modice benevolentia iudicum conligetur. Narratio autem accusatoris erit quasi membratim gesti negoti suspiciosa explicatio, sparsis omnibus argumentis, obscuratis defensionibus. Defensori aut praeteritis aut obscuratis suspicionum argumentis, rerum ipsarum eventus erunt casusque narrandi.
122Kendi kanıt yürütmelerimizi pekiştirirken ve karşı tarafınkileri zayıflatırken suçlayan çoğu zaman gönülleri kışkırtmalı, sanık ise yatıştırmalıdır. Bunu ikisi de en çok sonuç kısmında yapmalıdır: Biri kanıtları sıralayıp hepsini bir arada yığarak; öteki, davayı çürütmelerle açıkça ortaya koymuşsa, neyi nasıl çürüttüğünü özetleyerek ve en sonda merhamete başvurarak.
in confirmandis autem nostris argumentationibus infirmandisque contrariis saepe erunt accusatori motus animorum incitandi, reo mitigandi. Atque hoc quidem utrique maxime in peroratione faciendum; alteri frequentatione argumentorum et coacervatione universa; alteri, si plane causam redarguendo explicarit, enumeratione, ut quidque diluerit, et miseratione ad extremum.
123Cicero: Tahminin nasıl işleneceğini artık bildiğimi sanıyorum. Şimdi de tarif hakkında dinleyelim.
Baba: Bu türde suçlayana ve savunana ortak kurallar verilir. Kelimeyi tarif edip betimleyerek yargıcın anlayışına ve kanaatine hangisi daha çok nüfuz eder, kelimenin ortak anlamına, dinleyenlerin zihninde o kelimeye dair taslak hâlinde bulunan kavrama hangisi daha çok ve daha yakından yaklaşırsa, kazanması zorunludur. Çünkü bu tür kanıt yürüterek değil,
C. Scire mihi iam videor quem ad modum coniectura tractanda sit. Nunc de definitione audiamus. P. Communia dantur in isto genere accusatori defensorique praecepta. Vter enim definiendo describendoque verbo magis ad sensum iudicis opinionemque penetrarit et uter ad communem verbi vim et eandem, quam eius verbi praeceptionem incohatam habebunt in animis ei qui audient, magis et propius accesserit, is vincat necesse est. Non enim argumentando tractatur hoc genus,
124âdeta kelimeyi açıp didikleyerek işlenir. Örneğin rüşvetle beraat etmiş bir sanık yeniden mahkemeye çağrıldığında, suçlayan danışıklı dövüşü (praevaricatio) sanığın yargılamayı herhangi bir şekilde bozması diye tarif eder; savunan ise bunun her türlü bozma değil, yalnız suçlayanın sanık tarafından satın alınması olduğunu söyler. Burada çekişme önce kelimeler üzerindedir. Savunanın tarifi dilin kullanımına ve kelimenin günlük anlamına daha yakın olsa bile, suçlayan kanunun maksadına dayanacaktır. Çünkü kanunları yazanlar hakkında şu düşüncenin kabul edilemeyeceğini söyler:
sed tamquam explicando excutiendoque verbo, ut, si in reo pecunia absoluto rursusque revocato praevaricationem accusator esse definiat omnem iudici corruptelam ab reo, defensor autem non omnem, sed tantum modo accusatoris corruptelam ab reo, sit ergo haec contentio primum verborum, in quo, etiam si propius accedat ad consuetudinem mentemque sermonis defensoris definitio, tamen accusator sententia legis nitetur; negat enim probari oportere eos qui leges scripserint,
125Bütün mahkeme satın alınmışsa hükmün geçerli sayılmamasını isteyenler, yalnız suçlayan satın alınmışsa hükmü bozmamış olamazlar. Hakkaniyete ve faydaya, sanki kanun şimdi yazılacakmış gibi dayanır ve rüşvetle bozulmuş mahkemeler hakkında o zaman kapsanabilecek her şeyin "danışıklı dövüş" kelimesiyle bir arada kapsandığını söyler.
ne ratum haberetur iudicium, si totum corruptum, si unus accusator corruptus sit, non rescindere; nititur aequitate utilitate quasi scribenda lex sit, quaeque tum complecteretur in iudiciis corruptis, ea verbo uno praevaricationis comprehendisse dicit;
126Savunan ise dilin kullanımını tanık gösterir ve kelimenin anlamını önce zıddından çıkarır: Danışıklı dövüşçü (praevaricator) adı, âdeta tersine dönmüş bir suçlayanı, yani suçlayanın zıddını gösterir. Sonra ardından gelenlerden çıkarır: Bu konudaki oy tableti genellikle yargıca suçlayan hakkında verilir. Sonra adın kendisinden çıkarır: Bu ad, zıt taraflarda âdeta iki yana bacak açmış (varus) duran kişiyi gösterir. Ama savunan da yine hakkaniyet konu başlıklarına, verilmiş hükümlerin itibarına ve tehlikenin bir yerde son bulması gerektiğine sığınmalıdır. Şu kural da ortak olsun: Her biri kelimenin ortak anlamına ve gücüne olabildiğince uygun bir tarif yaptıktan sonra, kendi tarifini ve görüşünü benzerlerle ve kelimeyi bu anlamda kullanmış olanların örnekleriyle pekiştirsin.
defensor autem testatur consuetudinem sermonis verbique vim ex contrario repetit quasi converso accusatore, cui contrarium est nomen praevaricatoris, et ex consequentibus, quod ea littera de accusatore soleat dari iudici, et ex nomine ipso, quod significat eum qui in contrariis causis quasi vare positus esse videatur. Sed huic tamen ipsi confugiendum est ad aequitatis locos, ad rerum iudicatarum auctoritatem, ad finem aliquem periculi; communeque sit hoc praeceptum, ut cum uterque definierit quam maxime potuerit ad communem sensum vimque verbi, tum similibus exemplisque eorum qui ita locuti sint suam definitionem sententiamque confirmet.
127Bu dava türünde suçlayanın genel konu başlığı şu olsun: Olayı itiraf eden kişinin kendini kelime yorumuyla savunmasına asla göz yumulmamalıdır. Savunan ise hem anlattığım hakkaniyete dayansın, hem de hakkaniyet kendi tarafındayken olayla değil, kelimenin çarpıtılmasıyla sıkıştırıldığından yakınsın. Bu türde bulma konu başlıklarının çoğunu gözden geçirebilir; çünkü benzerlere, zıtlara ve ardından gelenlere ikisi de başvurur, ama dava büsbütün saçma değilse sanık daha sık başvurur.
atque accusatori sit in hoc genere causarum locus ille communis, minime esse concedendum, ut is qui de re confiteatur verbi se interpretatione defendat; defensor autem et ea quam proposui aequitate nitatur et ea cum secum faciat, non re sed depravatione verbi sese urgeri queratur. Quo in genere percensere poterit plerosque inveniendi locos; nam et similibus utetur et contrariis et consequentibus quamquam uterque, tamen reus, nisi plane erit absurda causa, frequentius.
128Büyütmek için, ister davadan saparken ister sonuç kısmında söylemek istesinler, yargıçların gönüllerini nefrete, merhamete ya da başka her türlü harekete sevk edecek şeyleri daha önce ortaya konanlardan alacaklardır; tabii olayların büyüklüğü ya da kişilerin maruz kaldığı kıskançlık veya itibarları bunu gerektiriyorsa.
amplificandi autem causa quae aut cum degredientur a causa dicere volent aut cum perorabunt, ea vel ad odium vel ad misericordiam vel ad omni modo animos iudicum movendos ex eis quae sunt ante posita sumentur, si modo rerum magnitudo hominumve aut invidia aut dignitas postulabit.
129Cicero: Bunları kavradım. Şimdi de bir şeyin nasıl bir şey olduğu tartışıldığında her iki tarafın neleri araştırması gerektiğini dinlemek isterim.
Baba: Bu türde suçlananlar, kendilerine yüklenen şeyi yaptıklarını itiraf ederler; ama hukuka uygun yaptıklarını söyledikleri için, hukukun bütün yapısını açıklamamız gerekir. Hukuk önce iki ana kısma ayrılır: tabiat ve kanun. Her iki cinsin gücü de ilahî ve insanî hukuka dağılır; bunlardan biri hakkaniyete, öteki dine aittir.
C. Habeo ista; nunc ea quae, cum quale sit quippiam disceptatur, quaeri ex utraque parte deceat velim audire. P. Confitentur in isto genere qui arguuntur, se id fecisse ipsum in quo reprehenduntur; sed quoniam iure se fecisse dicunt, iuris est omnis ratio nobis explicanda. Quod et dividitur in duas primas partis, naturam atque legem, et utriusque generis vis in divinum et humanum ius est distributa; quorum aequitatis est unum, alterum religionis.
130Hakkaniyetin gücü ise iki yönlüdür. Biri doğrudan doğruya, doğru olanın, adil olanın ve denildiği gibi hak ve iyi olanın gerekçesiyle savunulur; öteki karşılık vermeyle ilgilidir: Bu, iyilikte minnet, haksızlıkta ceza adını alır. Bunlar tabiat ile kanuna ortaktır. Kanuna has olanlar ise hem yazılı olanlar hem de yazısız olup ya milletler hukukuyla ya da ataların töresiyle korunanlardır. Yazılı olanların biri özel, biri kamusaldır: Kamusal olanlar kanun, senato kararı, antlaşma; özel olanlar ise hesap kayıtları, anlaşma, mutabakat, taahhüt. Yazılı olmayanlar ise ya örfle ya da insanlar arasındaki anlaşmalar ve âdeta bir uzlaşmayla yürürlükte kalır. Hepsinden önce de, kendi törelerimizi ve kanunlarımızı korumamız bir bakıma tabii hukukla buyrulmuştur.
aequitatis autem vis est duplex: cuius altera derecta veri et iusti et, ut dicitur, aequi et boni ratione defenditur; altera ad vicissitudinem referendae gratiae pertinet; quod in beneficio gratia, in iniuria poenitio nominatur. Atque haec communia sunt naturae atque legis; sed propria legis et ea quae scripta sunt, et ea quae sine litteris aut gentium iure aut maiorum more retinentur. Scriptorum autem privatum aliud est, publicum aliud: publicum lex senatus consultum foedus, privatum tabulae pactum conventum stipulatio. Quae autem scripta non sunt, ea aut consuetudine aut conventis hominum et quasi consensu obtinentur. Atque etiam hoc in primis, ut nostros mores legesque tueamur, quodam modo naturali iure praescriptum est.
131Hakkaniyetin âdeta kaynakları kısaca açıldığına göre, bu dava türü için, konuşmalarda tabiat, kanunlar, ataların töresi, haksızlığı savuşturma ve öcünü alma ve hukukun her kısmı hakkında söylenecek şeyleri önceden hazırlamış olmalıyız. Biri kasıtsız olarak, zorunluluktan ya da rastlantıyla, kendi isteğiyle ve iradesiyle yapanlara göz yumulmayacak bir şey yapmışsa, o eylem için af dilenmeli ve bağışlanma istenmelidir; bu da hakkaniyetin konu başlıklarının çoğundan alınacaktır. Elimden geldiğince kısa olarak bütün anlaşmazlık türlerini anlattım; tabii senin başka bir sorun yoksa.
et quoniam breviter sunt aperti quasi fontes quidam aequitatis, meditata nobis ad hoc causarum genus esse debebunt ea quae dicenda erunt in orationibus de natura, de legibus, de more maiorum, de propulsanda iniuria, de ulciscenda, de omni parte iuris. Si imprudenter aut necessitate aut casu quippiam fecerit, quod non concederetur eis qui sua sponte et voluntate fecissent, ad eius facti deprecationem ignoscendi petenda venia est, quae sumetur ex plerisque locis aequitatis. Expositum est, ut potui brevissime, de omni controversiarum genere, nisi praeterea tu quid requiris.
132Cicero: Bence geriye tek bir şey kaldı: Tartışma yazılı metinler üzerine döndüğünde durum nasıldır?
Baba: Doğru anlıyorsun; onu da anlatınca verdiğim sözün bütün gereğini yerine getirmiş olacağım. Belirsiz metinde iki hasım için ortak kurallar vardır. İkisi de kendi dayandığı anlamın yazarın basiretine layık olduğunu savunacak; ikisi de hasmın belirsiz yazılmış metinden çıkarılması gerektiğini söylediği anlamın saçma, faydasız, haksız ya da çirkin olduğunu, ya da başkalarının, mümkünse en çok da aynı yazarın öteki yazılarıyla çeliştiğini ileri sürecek; kendi savunduğu durumu ve anlamı, basiretli ve adil her insanın, iş baştan ona bırakılsaydı yazacağını, ama daha açık yazacağını söyleyecek;
C. Illud equidem quod iam unum restare video, quale sit, cum disceptatio versatur in scriptis. P. Recte intellegis; isto enim exposito munus promissi omne confecero. Sunt igitur ambigui duobus adversariis praecepta communia. Vterque enim eam significationem qua nitetur ipse dignam scriptoris prudentia esse defendet; uterque id quod adversarius ex ambigue scripto intellegendum esse dicet aut absurdum aut inutile aut iniquum aut turpe esse defendet aut etiam discrepare cum ceteris scriptis vel aliorum vel maxime, si potuerit, eiusdem; quamque defendet ipse, eam rem et sententiam quemvis prudentem et iustum hominem, si integrum daretur, scripturum fuisse, sed planius;
133anlaşılabileceğini söylediği anlamın hiçbir tuzak ya da kusur taşımadığını, zıt anlam kabul edilirse pek çok kusurlu, aptalca, haksız ve çelişkili sonucun doğacağını da söyleyecektir. Yazar başka bir şey düşünüp başka bir şey yazmış göründüğünde ise, yazılı metne dayanan kişi olayı anlattıktan sonra metni okutmalı, sonra hasmının üstüne gitmeli, sorusunu tekrar tekrar yenilemeli: Metni mi inkâr ediyor, yoksa ona aykırı davrandığını mı?
eamque sententiam quam significari posse dicet nihil habere aut captionis aut viti; contrariam autem si probarint, fore uti multa vitiosa stulta iniqua contraria consequantur. Cum autem aliud sensisse scriptor videtur et aliud scripsisse, qui scripto nitetur, eum re exposita recitatione uti oportebit, deinde instare adversario, iterare renovare interrogare num aut scriptum neget aut contra factum infitietur.
134Sonra yargıcı yazılı metnin gücüne çağırsın. Bu kanıtlamayı yaptıktan sonra kanunu övüp meseleyi büyütsün ve açıkça kanuna aykırı davranıp bunu itiraf ettiği hâlde yine de mahkemeye gelip eylemini savunan kişinin küstahlığını çürütsün. Sonra savunmayı zayıflatsın: Hasım, yazarın başka bir şey istediğini, başka bir şey düşündüğünü, başka bir şey yazdığını söylüyorsa, kanunu koyanın düşüncesini kanunun kendisinin değil de herhangi birinin açıklamasına katlanılamayacağını söylesin. Öyle düşünmediyse neden öyle yazdı? Neden açıkça yazılmış olanı göz ardı edip hiçbir yerde yazılmamış olanı öne sürüyor? Yazmakta en basiretli insanların en büyük aptallıkla mahkûm edilmesi gerektiğini neden düşünüyor? Hasmın, sanki istisna edilmiş gibi izlediğini söylediği şeyi istisna etmekten yazarı ne alıkoydu?
post iudicem ad vim scripti vocet. Hac confirmatione usus amplificet rem lege laudanda audaciamque confutet eius qui, cum palam contra fecerit idque fateatur, adsit tamen factumque defendat. Deinde infirmet defensionem, cum adversarius aliud voluisse aliud sensisse scriptorem, aliud scripsisse dicat, non esse ferendum a quoquam potius latoris sensum quam a lege explicari. Cur ita scripserit, si ita non senserit? Cur, cum ea quae plane scripta sint neglexerit, quae nusquam scripta sint proferat? Cur prudentissimos in scribendo viros summae stultitiae putet esse damnandos? Quid impedierit scriptorem quo minus exciperet illud, quod adversarius, tamquam si exceptum esset, ita se dicit secutum?
135Aynı yazarın, ya da bu mümkün değilse başkalarının, istisna edilmesi gerektiğini düşündükleri şeyi istisna ettikleri örnekleri kullanacaktır. Bulunabilirse, neden istisna yapılmadığının gerekçesi de aranmalıdır: Ya kanunun haksız ya da faydasız olacağı söylenecek, ya da kanuna uymanın başka, onu kaldırmanın başka bir iş olduğu; hasmın sözünün kanunun sözüyle çeliştiği. Sonra büyütmek için kanunların korunması, kamu ve özel işlerin tehlikesi hakkında hem başka yerlerde hem de en çok sonuç kısmında ağır ve şiddetli biçimde konuşmak gerekecektir.
vtetur exemplis eis quibus idem scriptor aut, si id non poterit, quibus alii quod excipiendum putarint exceperint. Quaerenda etiam ratio est, si qua poterit inveniri, qua re non sit exceptum: aut iniqua lex aut inutilis futura dicetur aut alia causa obtemperandi alia abrogandi; dissentire adversari vocem atque legis. Deinde amplificandi causa de conservandis legibus, de periculo publicarum rerum atque privatarum cum aliis locis tum in perorando maxime graviter erit vehementerque dicendum.
136Kendini kanunun maksadıyla ve iradesiyle savunan kişi ise kanunun gücünün kelimelerde ve harflerde değil, yazarın amacında ve düşüncesinde olduğunu savunacak; kanunun hiçbir istisna koymamasını da övecektir: Böylece suçlara kaçamak yollar açılmasın, yargıç da kanunun düşüncesini herkesin eylemine bakarak yorumlasın. Sonra kanunların maksadına değil de kelimelerine uyulursa bütün hakkaniyetin altüst olacağı örnekler kullanılmalıdır.
ille autem qui se sententia legis et voluntate defendet in consilio atque in mente scriptoris, non in verbis ac litteris vim legis positam esse defendet quodque nihil exceperit in lege laudabit, ne deverticula peccatis darentur atque ut ex facto cuiusque iudex legis mentem interpretaretur. Deinde erit utendum exemplis, in quibus omnis aequitas perturbetur, si verbis legum ac non sententiis pareatur.
137Sonra bu türden kurnazlık ve hukuku hileyle çarpıtma, kıskançlık uyandıran bir yakınmayla yargıcın nefretine maruz bırakılsın. Suça değil de rastlantıya ya da zorunluluğa ilişkin bir kasıtsızlık durumu ortaya çıkarsa —biraz önce değindiğimiz tür—, kelimelerin sertliğine karşı aynı hakkaniyet düşünceleriyle af dilenmelidir. Yazılı metinler birbiriyle çelişiyorsa, sanatın dizisi o kadar geniştir ve parçaların çoğu birbirine öyle bağlı ve uyumludur ki, biraz önce belirsiz metin için ve hemen ardından maksat ile metin için verdiğimiz kurallar bu üçüncü dava türüne de aynen aktarılır.
deinde genus eius modi calliditatis et calumniae trahatur in odium iudicis cum quadam invidiosa querella. Et si incidet imprudentiae causa, quae non ad delictum, sed ad casum necessitatemve pertineat, quod genus paulo ante attigimus, erit eisdem aequitatis sententiis contra acerbitatem verborum deprecandum. Sin scripta inter sese dissentient, tanta series artis est et sic inter se sunt pleraque conexa et apta, ut, quae paulo ante praecepta dedimus ambigui quaeque proxime sententiae et scripti, eadem ad hoc genus causae tertium transferantur.
138Çünkü belirsiz metinde işimize gelen anlamı hangi konu başlıklarıyla savunuyorsak, zıt kanunlarda da kendi kanunumuzu aynı başlıklarla savunmalıyız. Sonra öyle yapmalıyız ki bir metnin maksadını, ötekinin ise kelimelerini savunur durumda olalım. Böylece az önce metin ve maksat hakkında verdiğimiz kuralların hepsini buraya aktaracağız.
nam quibus locis in ambiguo defendimus eam significationem quae nos adiuvat, eisdem in contrariis legibus nostra lex defendenda est. Deinde est efficiendum, ut alterius scripti sententiam alterius verba defendamus. Ita quae modo de scripto sententiaque praecepimus, eadem huc omnia transferemus.
139Sana hitabetin bütün bölümleri anlatıldı. Bunlar bizim o Akademi'mizin tam ortasından filizlenmiştir; onsuz ne bulunabilir, ne anlaşılabilir, ne de işlenebilir. Çünkü bölümlemenin kendisi, tarif etmek, belirsiz olanın anlamlarını ayırmak, kanıtların konu başlıklarını bilmek, kanıt yürütmeyi sonuca bağlamak, kanıt yürütürken hangi öncüllerin alınacağını ve alınanlardan ne sonuç çıktığını görmek, doğruyu yanlıştan, akla yakını inanılmazdan ayırt edip seçmek, kötü alınmış öncülleri ya da kötü çıkarılmış sonuçları çürütmek ve aynı şeyleri ya diyalektikçi denenler gibi dar bir çerçevede tartışmak ya da hatibe yakıştığı gibi genişçe ortaya dökmek, hep o alıştırmanın, ince tartışma ve bol konuşma sanatının işidir.
expositae tibi omnes sunt oratoriae partitiones, quae quidem e media illa nostra Academia effloruerunt, neque sine ea aut inveniri aut intellegi aut tractari possunt. Nam et partiri ipsum et definire et ambigui partitiones dividere et argumentorum locos nosse et argumentationem ipsam concludere et videre quae sumenda in argumentando sint quidque ex eis quae sumpta sunt efficiatur et vera a falsis, veri similia ab incredibilibus diiudicare et distinguere et aut male sumpta aut male conclusa reprehendere et eadem vel anguste disserere, ut dialectici qui appellantur, vel, ut oratorem decet, late expromere, illius exercitationis et subtiliter disputandi et copiose dicendi artis est.
140İyi ve kötü, hakkaniyetli ve haksız, faydalı ve faydasız, ahlâken güzel ve çirkin şeyler hakkında hatip, en büyük meselelere dair o sanatlar olmadan nasıl bir yetiye ya da söz zenginliğine sahip olabilir? Bu yüzden, sevgili Cicero'm, anlattıklarım senin için o kaynakları gösteren âdeta işaretler olsun. Rehberliğimizle ya da başkalarının rehberliğiyle o kaynaklara ulaşırsan, hem bunları daha iyi hem de çok daha büyük başka şeyleri öğreneceksin.
Cicero: Ulaşmayı elbette büyük bir istekle bekliyorum babacığım; senin pek parlak armağanlarından hiçbirini bundan daha büyük bilmiyorum.
de bonis vero rebus et malis, aequis iniquis, utilibus inutilibus, honestis turpibus quam potest habere orator sine illis maximarum rerum artibus facultatem aut copiam? Qua re haec tibi sint, mi Cicero, quae exposui, quasi indicia fontium illorum; ad quos si nobis eisdem ducibus aliisve perveneris, tum et haec ipsa melius et multo maiora alia cognosces. C. Ego vero ac magno quidem studio, mi pater, multisque ex tuis praeclarissimis muneribus nullum maius exspecto.