Kavram
Logos (λόγος)
- Yunanca
- λόγος (lógos)
- Latince
- ratio, verbum, oratio
- Almanca
- Vernunft, Wort, Verhältnis
- Fransızca
- raison, parole, rapport
- İngilizce
- reason, account
- Türkçe
- logos (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde λόγος bir hesap ya da bir anlatıdır: tüccarın hesabı, ozanın anlatısı. Herakleitos bu sözcüğü, kendi metni ile şeylerin yapısı arasındaki örtüşmeyi adlandırmak için kullanır: "beni değil logos'u dinleyin" (B50) der — yani sözün yetkesi konuşandan değil, işaret ettiği ortak yapıdan gelir. B31'de λόγος açıkça matematiksel orandır (toprak, deniz olarak dağılırken "aynı orana göre ölçülür"); B45'te ruhun derinliğidir; B2 ve B114'te ortak olandır (ξυνόν) ve şehrin yasasıyla eşlenir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | Her şeyin ona göre olup bittiği ortak ölçü/söz; insanlar onu anlamaz | DK 22 B1 · B2 · B50 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | Oran, ölçü (toprak–deniz dönüşümünde) | DK 22 B31 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | Ruhun derinliği; sınırlarına varılamayan ölçü | DK 22 B45 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | Ortak olan (ξυνόν) → şehrin yasası ile eşlenir | DK 22 B114 |
| MS 1.–3. yy | Stoacılar (aktarım) | Kozmik akıl; solunumla içimize çekilen tanrısal logos — Herakleitos'a ait değil | DK 22 A16 (Sextus) |
Dönüşüm: Hesap/söz → ortak ölçü (Herakleitos) → kozmik akıl (Stoa) → Söz (Hristiyan teolojisi) → akıl/us (modern).
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | λόγος (lógos) | λέγειν ("toplamak, saymak, söylemek") fiilinden. Gündelik anlam yelpazesi çok geniştir: söz, anlatı, hesap, oran, ölçü, gerekçe, tanım. Aynı metinde birden çok anlamı taşıyabilmesi Herakleitos'ta bir kusur değil, kullanımın kendisidir. |
| Latince | ratio; verbum; oratio | Tek sözcük Latincede üçe bölünür: ratio (hesap/akıl), verbum (söz — Yuhanna İncili'nin seçimi), oratio (konuşma). Bölünme, Yunanca birliğin kaybıdır. |
| Almanca / Fransızca | Vernunft, Wort, Verhältnis / raison, parole, rapport | Heidegger λέγειν'in "toplamak" kökünü diriltmeye çalışır (Versammlung); bu da bir yorum tercihidir. |
| İngilizce | reason, account |
Türkçe karşılığı
logos (transliterasyon). rakip karşılıklar: söz (B1'deki "benim sözüm" yanını verir, oran yanını kaybettirir), akıl (Stoacı-modern okumayı peşinen seçer), oran/ölçü (B31'de doğru, B1'de eksik), yasa (B114'e uyar, B45'e uymaz). Hiçbiri tek başına yetmediği için çevirmiyorum.
"Akıl" dersen Stoacı kozmik aklı, "Söz" dersen Hristiyan Logos'unu, "oran" dersen Pythagorasçı sayı düzenini peşinen seçmiş olursun. B1'de en az üç anlam aynı anda çalışır: (a) Herakleitos'un kendi anlatısı, (b) şeylerin ölçüsü, (c) her şeyin ona göre olduğu ortak yasa.
Atıf ve kaynak notu
Bu terim gerçekten o filozofa mı ait, yoksa sonraki bir yorumcunun geriye yansıtması mı?
λόγος sözcüğü Herakleitos'un kendi fragmanlarındadır [F]. Ama "Logos = kozmik akıl" denklemi Stoacıdır; KRS 237 (Sextus) bunun en açık örneğidir ve baştan sona [T]'dir. "Logos = Söz (Yuhanna 1:1)" ise bambaşka bir gelenektir. Herakleitos'u okurken bu iki katmanı fragmandan ayır: fragmanın kendisi hiçbir yerde logos'u bir tanrı ya da bir özne yapmaz.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: logos, Logos, söz, oran, itibarı, logoslarını
Metinlerde işaretlendiği yerler
124 yer · 87 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophanes, Fragmanlar21B7
- Herakleitos, Fragmanlar22B1 22B2 22B31 22B39 22B45 22B50 22B72 22B87 22B115 22B124 22B126a
- Parmenides, Fragmanlar28B7
- Empedokles, Fragmanlar31B2 31B123 31B131
- Protagoras, Fragmanlar80B6a
- Gorgias, Fragmanlar82B3 82B8
- Demokritos, Fragmanlar68B5 68B26 68B34 68B51 68B53
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B6 1B11
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B2 23B57
- Diğer Presokratikler, Polykleitos40B1
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B11 44B16
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Diogenes (Apolloniali)64B1
- Diğer Presokratikler, Leukippos67B2
- Diğer Presokratikler, Hippias86B6
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B44
- Antisthenes, Aias (Aias'ın Konuşması)giriş
- Platon, Kriton46b
- Platon, Kratylos385b
- Platon, Theaitetos189e 201c
- Platon, Sofist218b 221a 259e
- Platon, Parmenides147b 164a
- Platon, Philebos11a
- Platon, Şölen202a
- Platon, Phaidros237e 256a
- Platon, Alkibiades I104a
- Platon, Protagoras320c 336b
- Platon, Gorgias465a 523a
- Platon, Menon80e
- Platon, Meneksenos236d
- Platon, Kleitophon407d
- Platon, Devlet331d 394d 457e 582a
- Platon, Timaios20d 70a
- Platon, Kanunlar783a 835c 857c 890d 918a 963e
- Platon, Mektuplar342a
- Aristoteles, Kategoriler1
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Meteorologika4.12
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerine2
- Aristoteles, Uykuda Kehanet Üzerine1
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.6
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.5
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine1
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.1 1.20-1
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1095a
- Aristoteles, Büyük Etik1182a10_2
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1219b
- Aristoteles, Politika1253a
- Aristoteles, Melissos, Ksenophanes ve Gorgias Üzerine974b_3
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.8_col1
- Theophrastos, Metafizik26
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine20
- Philon, Devler Üzerine5
- Philon, Dikim Üzerine8
- Philon, Ödüller ve Cezalar Üzerine55
- Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür46
- Philon, Dünyanın Ezeliliği Üzerine68
- Philon, Gaius'a Elçilik6
- Plutarkhos, Çocukların Eğitimi Üzerine4
- Plutarkhos, Ruh Dinginliği Üzerine1
- Plutarkhos, Kötülük Mutsuzluğa Yeter mi2
- Plutarkhos, Gevezelik Üzerine1
- Plutarkhos, Yersiz Utangaçlık Üzerine1
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine6
- Plutarkhos, Kader Üzerine1
- Plutarkhos, Filozof Özellikle Yöneticilerle Sohbet Etmelidir1
- Plutarkhos, Eğitimsiz Yöneticiye1
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine28
- Plutarkhos, Kolotes'e Karşı2
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Timoleon6.1
- Plutarkhos, Phokion2.5
- Plutarkhos, Cicero32.5
- Plutarkhos, Demetrius1.2
- Epiktetos, Enkheiridion32.3
- Epiktetos, Fragmanlar1
- Epiktetos, Epiktetos Gnomolojisi11
- Marcus Aurelius, Kendime1.8.1
- Origenes, Luka Üzerine Vaazlarsv.9.p.6
- Origenes, Tesniye Üzerine Seçmeler10
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler1.18
- Plotinos, Enneadlar1.1.2
- Porphyrios, Girişs6
- Porphyrios, Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerhs60
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs077
- Hegel, Mantık Bilimi8
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri208