İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine

Περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ θείου βραδέως τιμωρουμένων

1Plutarkhos'un Delphoi'de geçen bu diyaloğu, tanrının kötüleri neden geç cezalandırdığını sorar ve ölüm sonrası cezaları anlatan bir mitle biter. Metin başı eksiktir; diyalog, Epikuros'un inayete yönelttiği saldırıların hemen ardından açılır.

Sevgili Quintus, Epikuros bunları söyledi ve biri cevap veremeden, tam revakın ucuna geldiğimizde çekip gitti. Adamın tuhaflığına bir süre şaşırdık, durup sessizce birbirimize baktık, sonra gezinmeyi sürdürmek üzere geri döndük. İlk olarak Patrokleas konuştu: "Ne dersiniz? Bu araştırmayı bırakalım mı, yoksa söyleyen hem buradaymış hem değilmiş gibi söze cevap mı verelim?" Timon söze girdi: "Attıktan sonra gitmiş olsa bile, saplanan oku yerinde bırakmak doğru olmazdı. Brasidas, anlatıldığına göre, mızrağı bedeninden çekip atanı onunla vurup öldürmüştü. Bize tuhaf ya da yalan bir söz atanlardan öç almak bizim işimiz değil elbette; ama kanaatimize yapışmadan bunu dışarı atmamız yeter." "Peki," dedim, "söylenenlerden en çok hangisi sizi sarstı? Çünkü adam pek çok şeyi yığın hâlinde, hiçbir sıraya koymadan söyledi; öfkeyle, sövgüyle oradan buradan didikleyerek inayete saldırdı."

1

τοιαῦτα μὲν ὁ Ἐπίκουρος εἰπὼν, ὦ Κύντε, καὶ πρὶν ἀποκρίνασθαί τινα πρὸς τῷ πέρατι τῆς στοᾶς γενομένων ἡμῶν, ᾤχετʼ ἀπιών· ἡμεῖς δʼ ὅσον τι θαυμάσαι τοῦ ἀνθρώπου τὴν ἀτοπίαν, ἐπιστάντες σιωπῇ καὶ πρὸς ἀλλήλους διαβλέψαντες, ἀνεστρέφομεν πάλιν ὥσπερ ἐτυγχάνομεν περιπατοῦντες. εἶτα πρῶτος ὁ Πατροκλέας τί οὖν; εἶπεν ἐᾶν δοκεῖ τὴν ζήτησιν, ἢ τῷ λόγῳ καθάπερ παρόντος καὶ μὴ παρόντος ἀποκρινώμεθα τοῦ εἰπόντος; ὑπολαβὼν δʼ ὁ Τίμων ἀλλʼ οὐδʼ εἰ βαλών εἶπεν ἀπηλλάγη, καλῶς εἶχε περιορᾶν τὸ βέλος ἐγκείμενον· ὁ μὲν γὰρ Βρασίδας ὡς ἔοικεν ἐξελκύσας τὸ δόρυ τοῦ σώματος, αὐτῷ τούτῳ τὸν βαλόντα πατάξας ἀνεῖλεν ἡμῖν δʼ ἀμύνασθαι μὲν οὐδὲν ἔργον ἐστὶ δήπου τοὺς ἄτοπον ἢ ψευδῆ λόγον εἰς ἡμᾶς ἀφέντας, ἀρκεῖ δʼ ἂν αὐτοὶ, πρὶν ἅψασθαι τὴν δόξαν, ἐκβάλωμεν· τί οὖν ἔφην ἐγὼ μάλιστα κεκίνηκεν ὑμᾶς τῶν εἰρημένων; ἀθρόα γὰρ πολλὰ καὶ κατὰ τάξιν οὐδέν, ἄλλο δʼ ἀλλαχόθεν ὁ ἄνθρωπος ὥσπερ ὀργῇ τινι καὶ λοιδορίᾳ σπαράττων ἅμα κατεφόρει τῆς προνοίασ.

2Patrokleas şöyle dedi: "Bence en korkuncu, tanrısal olanın kötüleri cezalandırmakta ağır davranıp ertelemesidir. Bu sözlerle kanaatimi yeni edinmiş gibi oldum; oysa Euripides'in

Oyalanır; tanrısal olanın tabiatı böyledir

dediğini duyunca eskiden beri içerlerim. Tanrının hiçbir şeye karşı, hele kötülere karşı gevşek olması yakışmaz. Çünkü onlar kötülük yapmakta ne gevşektir ne işi ağırdan alır; duyguların en keskin atılışlarıyla haksızlığa koşarlar. Oysa Thukydides'in dediği gibi, görülen kötülüğe en yakın zamanda karşılık vermek, kötülüğü yolunda giden kişinin yolunu hemen keser. Vadesi geçen hiçbir borç, cezanın gecikmesi kadar haksızlığa uğrayanı umutsuzlukla zayıflatıp alçaltmaz, kötü adamı da küstahlık ve cesaretle büyütmez. Yapılan işin hemen ardından gelen cezalar ise gelecekteki haksızlıkları durdurur, zarar görenlere de en çok bunlar teselli verir.

Bias'ın sözü de üzerine düşündükçe beni rahatsız ediyor. Anlatıldığına göre kötü bir adama, ceza görmeyeceğinden değil, kendisinin bunu göremeyeceğinden korktuğunu söylemiş. Hendek Savaşı'nı ele veren Aristokrates, yirmi yıldan uzun süre fark edilmeden kalmış ve bütün bu süre boyunca Arkadlara kral olmuştu; ancak sonra yakalanıp cezasını buldu. Bunun, ondan önce ölmüş Messenelilere ne yararı vardı? Onlar artık yoktu. Lykiskos'un ihanetiyle çocuklarını, dostlarını ve yakınlarını yitiren Orkhomenoslulara, yıllar sonra onun bedenine yapışıp yayılan hastalık ne teselli getirdi? Hani suyuna sürekli batırıp ıslattığı ırmağa, ihanet edip haksızlık yaptıysa çürüyeyim diye ant içmiş, beddua etmişti. Atina'da lanetlilerin bedenlerinin dışarı atılışını, ölülerin sınır dışı edilişini o boğazlanan kişilerin torunlarının bile görmesi nasip olmamıştı.

Bu yüzden Euripides, kötülükten caydırmak için şu sözleri kullanmakla tuhaf bir şey yapmıştır:

Korkma, Dike gelip seni ciğerinden vurmaz, başka ölümlülerden de haksız olanı; ama sessizce, ağır ayakla yürüyüp yakalar kötüleri, vakti geldiğinde.

Çünkü kötülerin birbirlerine verdiği öğüt, işledikleri kanunsuzluklarla sevinirken söyledikleri de elbette budur: Haksızlığın meyvesi hemen olgun ve göz önünde gelir, cezası ise geç ve hazzın çok gerisinden."

2

καὶ ὁ Πατροκλέας ἡ περὶ τὰς τιμωρίας εἶπε τῶν πονηρῶν βραδυτὴς τοῦ δαιμονίου καὶ μέλλησις ἐμοὶ δοκεῖ μάλιστα δεινὸν εἶναι· καὶ νῦν ὑπὸ τῶν λόγων τούτων ὥσπερ πρόσφατος γέγονα τῇ δόξῃ καὶ καινός, ἔκπαλαι δʼ ἠγανάκτουν ἀκούων Εὐριπίδου λέγοντος μέλλει, τὸ θεῖον δʼ ἐστὶ τοιοῦτον φύσει. καίτοι πρὸς οὐδὲν ἥκιστα δὲ πρέπει πρὸς τοὺς πονηροὺς ῥᾴθυμον εἶναι τὸν θεόν, οὐ ῥᾳθύμους ὂντας αὐτοὺς οὐδʼ ἀμβολιεργοὺς τοῦ κακῶς ποιεῖν, ἀλλʼ ὀξυτάταις ὁρμαῖς ὑπὸ τῶν παθῶν φερομένους πρὸς τὰς ἀδικίας. καὶ μὴν τὸ ἀμύνασθαι παθεῖν ὡς Θουκυδίδης φησὶν ὅτι ἐγγυτάτω κείμενον εὐθὺς ἀντιφράττει τὴν ὁδὸν τοῖς ἐπὶ πλεῖστον εὐροούσῃ τῇ κακίᾳ χρωμένοις. οὐθὲν γὰρ οὕτω χρέος ὡς τὸ τῆς δίκης ὑπερήμερον γιγνόμενον ἀσθενῆ μὲν ταῖς ἐλπίσι ποιεῖ καὶ ταπεινὸν τὸν ἀδικούμενον, αὔξει δὲ θρασύτητι καὶ τόλμῃ τὸν μοχθηρόν· αἱ δʼ ὑπὸ χεῖρα τοῖς τολμωμένοις ἀπαντῶσαι τιμωρίαι καὶ τῶν μελλόντων εἰσὶν ἐπισχέσεις ἀδικημάτων, καὶ μάλιστα τὸ παρηγοροῦν τοὺς πεπονθότας ἔνεστιν αὐταῖς. ὡς ἔμοιγε καὶ τὸ τοῦ Βίαντος ἐνοχλεῖ πολλάκις ἀναλαμβάνοντι τὸν λόγον· ἔφη γάρ, ὡς ἔοικε, πρός τινα πονηρόν, ὡς οὐ δέδιε μὴ οὐ δῷ δίκην, ἀλλὰ μὴ οὐκ αὐτὸς ἐπίδῃ. τί γὰρ Μεσσηνίοις ὄφελος τοῖς προαναιρεθεῖσι τῆς Ἀριστοκράτους τιμωρίας, ὃς προδοὺς τὴν ἐπὶ Τάφρῳ μάχην καὶ λαθὼν ὑπὲρ εἴκοσιν ἔτη καὶ πάντα ταῦτα βασιλεύσας Ἀρκάδων, ὕστερον ἔδωκε δίκην φωραθείς· οἱ δʼ οὐκέτʼ ἦσαν; ἢ τίνʼ Ὀρχομενίων τοῖς ἀποβαλοῦσι παῖδας καὶ φίλους καὶ οἰκείους ὑπὸ Λυκίσκου προδοθέντας ἤνεγκε παραμυθίαν ἡ χρόνοις ὕστερον πολλοῖς ἁψαμένη νόσος καὶ κατανεμηθεῖσα τοῦ σώματος ὅσον ἀεὶ βάπτων καὶ βρέχων εἰς τὸν ποταμὸν ὤμοσε καὶ κατηράσατο σαπῆναι, προδόντος αὐτοῦ καὶ ἀδικήσαντος; τὰς μὲν γὰρ Ἀθήνησι τῶν ἐναγῶν σωμάτων ῥίψεις καὶ νεκρῶν ἐξορισμοὺς οὐδὲ παίδων παισὶν ἐπιδεῖν ὑπῆρξε τῶν ἀποσφαγέντων ἐκείνων. ὅθεν Εὐριπίδης ἄτοπος, εἰς ἀποτροπὴν κακίας τούτοις χρώμενος, οὔτοι προσελθοῦσʼ ἡ Δίκη σε, μὴ τρέσῃς, παίσει πρὸς ἧπαρ οὐδὲ τῶν ἄλλων βροτῶν τὸν ἄδικον, ἀλλὰ σῖγα καὶ βραδεῖ ποδὶ στείχουσα μάρψει τοὺς κακούς, ὅταν τύχῃ. οὐ γὰρ ἄλλα δήπου, ταῦτα δʼ αὐτὰ τοὺς κακοὺς εἰκός ἐστιν ἑαυτοῖς διακελευομένους καὶ παρεγγυῶντας ἐπιχαίρειν τοῖς παρανομήμασιν, ὡς τῆς ἀδικίας τὸν μὲν καρπὸν εὐθὺς ὡραῖον καὶ προῦπτον ἀποδιδούσης, τὴν δὲ τιμωρίαν ὀψὲ καὶ πολὺ τῆς ἀπολαύσεως καθυστεροῦσαν.

3Patrokleas bunları anlatınca Olympikhos söze girdi: "Peki Patrokleas, tanrının bu konudaki oyalanması ve ertelemesinin ne büyük bir tuhaflığı olduğunu görmüyor musun? Gecikme inayete olan güveni yok eder. Kötüler, her haksızlığın ardından hemen değil de sonradan başlarına gelen kötülüğü talihsizlik sayar, ceza değil felaket diye adlandırırlar. Bundan hiçbir yarar görmezler; başlarına gelenden üzülürler, yaptıklarından pişman olmazlar. Sürçüp hata eden atı hemen ardından gelen kamçı ve mahmuz düzeltir, doğru yola getirir. Sonradan, gecikerek yapılan gem çekiştirmeler, sarsmalar, şakırdatmalar ise öğretmekten başka bir amaçla yapılıyor gibi görünür; bu yüzden terbiye etmeden yalnız acı verir. Bunun gibi, kötülük de her sürçüşünde, her düşüşünde cezayla dövülüp geri itilirse aklını başına alır, alçalır ve tanrıdan korkar; onu insani işlerin ve duyguların başında duran, gecikmeyen bir hâkim bilir. Euripides'in deyişiyle, usulca ve ağır ayakla, rastgele kötülerin üstüne düşen Dike ise başıboşluğu, gecikmesi ve düzensizliğiyle inayetten çok kendiliğinden olana benzer. Onun için, geç öğüttüğü söylenen ve cezayı belirsiz, kötülüğün korkusunu silik kılan tanrıların bu değirmenlerinde ne yarar olduğunu göremiyorum."

3

ταῦτα τοῦ Πατροκλέου διελθόντος, ὑπολαβὼν ὁ Ὀλύμπιχος ἐκεῖνο δʼ εἶπεν ὦ Πατροκλέα, πηλίκον αἱ περὶ ταῦτα τοῦ θείου διατριβαὶ καὶ μελλήσεις ἄτοπον ἔχουσιν, ὅτι τὴν πίστιν, ἡ βραδυτὴς ἀφαιρεῖται τῆς προνοίας, καὶ τὸ μὴ παρʼ ἕκαστον ἀδίκημα τοῖς πονηροῖς ἐπακολουθοῦν κακὸν ἀλλʼ ὕστερον εἰς ἀτυχήματος χώραν τιθέμενοι, καὶ συμφορὰν οὐ τιμωρίαν ὀνομάζοντες, οὐδὲν ὠφελοῦνται, τοῖς μὲν συμβαίνουσιν ἀχθόμενοι τοῖς δὲ πεπραγμένοις μὴ μεταμελόμενοι; καθάπερ γὰρ ἵππον ἡ παραχρῆμα τὸ πταῖσμα καὶ τὴν ἁμαρτίαν διώκουσα πληγὴ καὶ νύξις ἐπανορθοῖ καὶ μετάγει πρὸς τὸ δέον, οἱ δʼ ὕστερον καὶ μετὰ χρόνον σπαραγμοὶ καὶ ἀνακρούσεις καὶ περιψοφήσεις ἑτέρου τινὸς ἕνεκα μᾶλλον δοκοῦσι, γίγνεσθαι ἢ διδασκαλίας, διὸ τὸ λυποῦν ἄνευ τοῦ παιδεύειν ἔχουσιν· οὕτως ἡ καθʼ ἕκαστον ὧν πταίει καὶ προσπίπτει ῥαπιζομένη καὶ ἀνακρουομένη τῷ κολάζεσθαι κακία μάλιστʼ ἂν γένοιτο σύννους καὶ ταπεινὴ καὶ κατάφοβος πρὸς τὸν θεόν, ὡς ἐφεστῶτα τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασι καὶ πάθεσιν οὐχ ὑπερήμερον δικαιωτήν· ἡ δʼ ἀτρέμα καὶ βραδεῖ ποδί κατʼ Εὐριπίδην καὶ ὡς ἔτυχεν ἐπιπίπτουσα Δίκη τοῖς πονηροῖς ταὐτομάτῳ μᾶλλον ἢ τῷ κατὰ πρόνοιαν ὅμοιον ἔχει τὸ πεπλανημένον καὶ ὑπερήμερον καὶ ἄτακτον. ὥστʼ οὐχ ὁρῶ, τί χρήσιμον ἔνεστι τοῖς ὀψὲ δὴ τούτοις ἀλεῖν λεγομένοις μύλοις τῶν θεῶν καὶ ποιοῦσι τὴν δίκην ἀμαυρὰν καὶ τὸν φόβον ἐξίτηλον τῆς κακίας.

4Bu sözler söylendikten sonra ben kendi kendime düşünürken Timon, "Ben de hemen söze aporia'nın doruğunu mu ekleyeyim," dedi, "yoksa önce buna karşı savaşmasına mı izin vereyim?" "Niye üçüncü bir dalga getirip sözü bütünüyle boğalım," dedim, "ilk suçlamaları bile püskürtemezken, onlardan sıyrılamazken?

Önce, atalarımızın ocağından başlar gibi, Akademia filozoflarının tanrısal olana karşı gösterdiği dindarca çekingenlikten yola çıkalım ve bu konularda bir şey biliyormuş gibi konuşmaktan kaçınalım. İnsan olarak tanrılara ve daimōnlara ait şeyleri incelemek, müzikten anlamayanların müzik, savaş görmemişlerin savaş üzerine konuşmasından daha ileri bir iştir; bu, sanat bilmeyenlerin sanatçıların zihnini kanaat ve tahminle, olası olanı izleyerek kavramaya çalışması gibidir. Sıradan bir insanın, hekimin neden önce değil de sonra ameliyat ettiğini, neden dün değil de bugün yıkadığını tahmin etmesi kolay değildir. Bir ölümlünün tanrılar hakkında kesin olarak söyleyebileceği tek şey ise şudur: Tanrı kötülüğü tedavi etmenin vaktini en iyi bilir, herkese cezayı ilaç gibi verir; bunun büyüklükte ortak bir ölçüsü, herkes için aynı süresi yoktur.

Ruhu tedavi etmenin, yani hak ve adalet denen şeyin bütün tekhnē'lerin en büyüğü olduğuna, sayısız tanıktan başka Pindaros da tanıklık eder. O, her şeyin yöneticisi ve efendisi olan tanrıyı 'en iyi usta' diye çağırır, çünkü tanrı adaletin yaratıcısıdır; her kötünün ne zaman, nasıl ve ne kadar cezalandırılacağını belirlemek ona düşer. Platon da Zeus'un oğlu Minos'un bu tekhnē'nin öğrencisi olduğunu söyler; çünkü bunu öğrenmemiş, bu epistēmē'yi edinmemiş biri adalet konusunda başarılı olamaz, başarılı olanı da fark edemez.

İnsanların koyduğu kanunlar bile her zaman düpedüz makul görünmez; bazı buyruklar büsbütün gülünç görünür. Lakedaimon'da eforlar göreve gelir gelmez bıyık bırakılmamasını ve kanunlara uyulmasını ilan ederler, ta ki kanunlar onlara ağır gelmesin. Romalılar özgürlüğe kavuşturdukları kimselerin bedenine ince bir değnek atarlar. Vasiyet yazarken mirasçıyı başka birine bırakır, malını başkasına satarlar; bu akla aykırı görünür. Solon'un şu kanunu ise en akıl dışı olanıdır: Şehirdeki iç çatışmada iki taraftan birine katılmayan, çatışmaya girmeyen kimse haklarını yitirir. Genel olarak, kanun koyucunun gerekçesini bilmeyen, yazılanların sebebini anlamayan biri birçok kanun tuhaflığı sayabilir.

İnsani şeyler bile bizim için bu kadar zor kavranırken, tanrılar hakkında, günah işleyenlerin kimini neden sonra, kimini neden önce cezalandırdıklarını söylemek kolay değilse, buna şaşılır mı?"

4

ῥηθέντων οὖν τούτων κἀμοῦ πρὸς αὑτὸν ὄντος, ὁ Τίμων πότερον εἶπεν ἐπιθῶ καὶ αὐτὸς ἤδη τῷ λόγῳ τὸν κολοφῶνα τῆς ἀπορίας, ἢ πρὸς ταῦτʼ ἐάσω πρότερον αὐτὸν διαγωνίσασθαι; τί γάρ ἔφην ἐγώ δεῖ τὸ τρίτον ἐπενεγκεῖν κῦμα καὶ προσκατακλύσαι τὸν λόγον, εἰ τὰ πρῶτα μὴ δυνατὸς ἔσται διώσασθαι μηδʼ ἀποφυγεῖν ἐγκλήματα; πρῶτον οὖν ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας ἀρχόμενοι πατρῴας, τῆς πρὸς τὸ θεῖον εὐλαβείας τῶν ἐν Ἀκαδημείᾳ φιλοσόφων, τὸ μὲν ὡς εἰδότες τι περὶ τούτων λέγειν ἀφοσιωσόμεθα. πλέον γάρ ἐστι τοῦ περὶ μουσικῶν ἀμούσους καὶ πολεμικῶν ἀστρατεύτους διαλέγεσθαι τὸ τὰ θεῖα καὶ τὰ δαιμόνια πράγματα διασκοπεῖν, ἀνθρώπους ὄντας, οἷον ἀτέχνους τεχνιτῶν διάνοιαν ἀπὸ δόξης καὶ ὑπονοίας κατὰ τὸ εἰκὸς μετιόντας. οὐ γὰρ ἰατροῦ μὲν ἰδιώτην ὄντα συμβαλεῖν λογισμόν, ὡς πρότερον οὐκ ἔτεμεν ἀλλʼ ὕστερον οὐδʼ ἐχθὲς ἔλουσεν ἀλλὰ σήμερον, ἔργον ἐστί· περὶ θεῶν δὲ θνητὸν ῥᾴδιον βέβαιον εἰπεῖν ἄλλο, πλὴν ὅτι τὸν καιρὸν εἰδὼς ἄριστα τῆς περὶ τὴν κακίαν ἰατρείας ὡς φάρμακον ἑκάστῳ προσφέρει τὴν κόλασιν, οὔτε μεγέθους μέτρον κοινὸν οὔτε χρόνον ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐπὶ πάντων ἔχουσαν. ὅτι γὰρ ἡ περὶ τὴν ψυχὴν ἰατρεία, δίκη δὲ καὶ δικαιοσύνη προσαγορευομένη, πασῶν ἐστι τεχνῶν μεγίστη, πρὸς μυρίοις ἑτέροις καὶ Πίνδαρος ἐμαρτύρησεν, ἀριστοτέχναν ἀνακαλούμενος τὸν ἄρχοντα καὶ κύριον ἁπάντων θεόν, ὡς δὴ δίκης ὂντα δημιουργόν, ᾗ προσήκει τὸ πότε καὶ πῶς καὶ μέχρι πόσου κολαστέον ἕκαστον τῶν πονηρῶν ὁρίζειν. καὶ ταύτης φησὶ τῆς τέχνης ὁ Πλάτων υἱὸν ὄντα τοῦ Διὸς γεγονέναι τὸν Μίνω μαθητήν, ὡς οὐ δυνατὸν ἐν τοῖς δικαίοις κατορθοῦν οὐδʼ αἰσθάνεσθαι τοῦ κατορθοῦντος τὸν μὴ μαθόντα μηδὲ κτησάμενον τὴν ἐπιστήμην. οὐδὲ γὰρ οὓς ἄνθρωποι νόμους τίθενται τὸ εὔλογον ἁπλῶς ἔχουσι καὶ πάντοτε φαινόμενον, ἀλλʼ ἔνια καὶ δοκεῖ κομιδῇ γελοῖα τῶν προσταγμάτων· οἷον ἐν Λακεδαίμονι, κηρύττουσιν οἱ ἔφοροι παριόντες εὐθὺς εἰς τὴν ἀρχὴν μὴ τρέφειν μύστακα, καὶ πείθεσθαι τοῖς νόμοις ὡς μὴ χαλεποὶ ὦσιν αὐτοῖς· Ῥωμαῖοι δέ, οὓς ἂν εἰς ἐλευθερίαν ἀφαιρῶνται, κάρφος αὐτῶν λεπτὸν ἐπιβάλλουσι τοῖς σώμασιν· ὅταν δὲ διαθήκας γράφωσιν, ἑτέρους μὲν ἀπολείπουσι κληρονόμους ἑτέροις δὲ πωλοῦσι τὰς οὐσίας· ὃ δοκεῖ παράλογον εἶναι. παραλογώτατον δὲ τὸ τοῦ Σόλωνος, ἄτιμον εἶναι τὸν ἐν στάσει πόλεως μηδετέρᾳ μερίδι προσθέμενον μηδὲ συστασιάσαντα. καὶ ὅλως πολλὰς. ἄν τις ἐξείποι νόμων ἀτοπίας μήτε τὸν λόγον ἔχων τοῦ νομοθέτου μήτε τὴν αἰτίαν συνιεὶς ἑκάστου τῶν γραφομένων. τί δὴ θαυμαστόν, εἰ, τῶν ἀνθρωπίνων οὕτως, ἡμῖν ὄντων δυσθεωρήτων, οὐκ εὔπορόν ἐστι τὸ περὶ τῶν θεῶν εἰπεῖν, ᾧτινι λόγῳ τοὺς μὲν ὕστερον τοὺς δὲ πρότερον τῶν ἁμαρτανόντων κολάζουσιν;

5Bunlar kaçmak için bir bahane değil, bir özürdür; söz, adeta bir limana, bir sığınağa bakarak, inandırıcı olanın yardımıyla aporia'ya karşı daha cesurca yükselsin diye söylüyorum.

Önce şuna bakın: Platon'a göre tanrı bütün güzel şeylerin örneği olarak kendini ortaya koymuş, kendisine bir biçimde benzemekten ibaret olan insani aretē'yi, tanrıyı izleyebilenlere vermiştir. Her şeyin tabiatı düzensizken, değişip kozmos oluşu tanrısal idea'ya ve aretē'ye benzemesi, onlardan pay almasıyla başlamıştır. Aynı adam, tabiatın gözü içimizde şunun için tutuşturduğunu söyler: Ruh, gökte dönen şeyleri seyredip hayran kaldıkça uyumlu ve düzenli olanı sevmeye alışsın, uyumsuz ve başıboş duygulardan nefret etsin, her kötülüğün ve düzensizliğin kaynağı olan gelişigüzelden kaçsın. İnsanın tanrıdan görebileceği en büyük nimet, ondaki güzel ve iyi şeyleri taklit edip izleyerek aretē'ye ulaşmaktır.

Bu yüzden tanrı kötülere cezayı zamanla, ağır ağır verir. Çabuk cezalandırırsa yanılmaktan ya da pişman olmaktan korktuğu için değil; bizdeki vahşi ve açgözlü öç duygusunu yok etmek, bize şunu öğretmek için yapar: Öfkeyle, thymos alevlenip kalp yerinden fırlarcasına çırpınırken, susuzluk ya da açlık giderir gibi bizi üzenlerin üstüne atılmamalıyız. Onun yumuşaklığını ve bekleyişini taklit ederek, pişmanlığa en az yol açacak olan zamanı danışman edinip, düzenle ve ölçüyle cezaya girişmeliyiz. Sokrates'in dediği gibi, nefsine hâkim olamayıp bulanık suya atılıp içmek, aklı bulanık, öfke ve deliliğe doluyken, durulmadan, temizlenmeden, soydaşı ve akrabası olan bir bedenle öcünü almaya doymaktan daha az kötüdür. Çünkü Thukydides'in dediği gibi karşılık acıya en yakın olan değil, daha çok ona en uzak olan yerini bulur. Melanthios'a göre thymos, aklı başka yere taşıyıp korkunç işler yapar; akıl da öfkeyi ve thymos'u kenara koyup adil ve ölçülü işler yapar.

İnsani örnekler de yumuşatır. Platon'un kölesine sopasını kaldırıp uzun süre öylece durduğunu, kendi deyişiyle thymos'unu cezalandırdığını; Arkhytas'ın da tarladaki kölelerinin düzensizliğini ve kusurunu fark edince, kendisinin onlara karşı fazla öfkeli ve sert olduğunu hissedip hiçbir şey yapmadan yalnızca şunu söyleyip gittiğini duyarız: "Şanslısınız ki size öfkeliyim." Anılan sözler ve anlatılan işler bile öfkenin sertliğini ve şiddetini gideriyorsa, hiçbir şeyden korkmayan, hiçbir şeyden pişman olmayan tanrının cezayı geleceğe bırakıp zamanı beklediğini gördüğümüzde bu tür işlerde dikkatli olmamız, yumuşaklığı ve ölçülülüğü aretē'nin tanrısal bir parçası saymamız çok daha doğaldır. Tanrı bunları cezalandırarak birkaç kişiyi düzelterek, geciktirerek de birçok kişiye yarar sağlayıp öğüt vererek gösterir.

5

ταῦτα δʼ οὐκ ἀποδράσεως πρόφασίς ἐστιν ἀλλὰ συγγνώμης αἴτησις, ὅπως ὁ λόγος, οἷον εἰς λιμένα καὶ καταφυγὴν ἀποβλέπων, εὐθαρσέστερον ἐξαναφέρῃ τῷ πιθανῷ πρὸς τὴν ἀπορίαν. ἀλλὰ σκοπεῖτε πρῶτον, ὅτι κατὰ Πλάτωνα πάντων καλῶν ὁ θεὸς ἑαυτὸν ἐν μέσῳ παράδειγμα θέμενος, τὴν ἀνθρωπίνην ἀρετήν, ἐξομοίωσιν οὖσαν ἁμωσγέπως πρὸς αὑτόν, ἐνδίδωσι τοῖς ἕπεσθαι θεῷ δυναμένοις. καὶ γὰρ ἡ πάντων φύσις ἄτακτος οὖσα ταύτην ἔσχεν ἀρχὴν τοῦ μεταβαλεῖν καὶ γενέσθαι κόσμος, ὁμοιότητι καὶ μεθέξει τινὶ τῆς περὶ τὸ θεῖον ἰδέας καὶ ἀρετῆς. καὶ τὴν ὄψιν αὐτὸς οὗτος ἁνὴρ ἀνάψαι φησὶ τὴν φύσιν ἐν ἡμῖν, ὅπως ὑπὸ θέας τῶν ἐν οὐρανῷ φερομένων καὶ θαύματος ἀσπάζεσθαι καὶ ἀγαπᾶν ἐθιζομένη τὸ εὔσχημον ἡ ψυχὴ καὶ τεταγμένον ἀπεχθάνηται τοῖς ἀναρμόστοις καὶ πλανητοῖς πάθεσι καὶ φεύγῃ τὸ εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχεν, ὡς κακίας καὶ πλημμελείας ἁπάσης γένεσιν. οὐ γὰρ ἔστιν ὅ τι μεῖζον ἄνθρωπος ἀπολαύειν θεοῦ πέφυκεν ἢ τὸ μιμήσει καὶ διώξει τῶν ἐν ἐκείνῳ καλῶν καὶ ἀγαθῶν εἰς ἀρετὴν καθίστασθαι. διὸ καὶ τοῖς πονηροῖς ἐν χρόνῳ καὶ σχολαίως τὴν δίκην ἐπιτίθησιν, οὐκ αὐτός τινα τοῦ ταχὺ κολάζειν ἁμαρτίαν δεδιὼς ἢ μετάνοιαν, ἀλλʼ ἡμῶν τὸ περὶ τὰς τιμωρίας θηριῶδες καὶ λάβρον ἀφαιρῶν καὶ διδάσκων μὴ σὺν ὀργῇ μηδʼ ὅτε μάλιστα φλέγεται καὶ σφαδᾴζει πηδῶν ὁ θυμὸς τῶν φρενῶν ἀνωτέρω καθάπερ δίψαν ἢ πεῖναν ἀποπιμπλάντας ἐπιπηδᾶν τοῖς λελυπηκόσιν, ἀλλὰ μιμουμένους τὴν ἐκείνου πραότητα καὶ τὴν μέλλησιν, ἐν τάξει καὶ ἐμμελείᾳ τὸν ἥκιστα μετανοίᾳ προσοισόμενον χρόνον ἔχοντας σύμβουλον, ἅπτεσθαι τῆς δίκης. ὕδατι γὰρ τεταραγμένῳ προσπεσόντα χρῆσθαι διʼ ἀκρασίαν ἧττόν ἐστι κακόν, ὡς Σωκράτης ἔλεγεν, ἢ θολερὸν ὄντα καὶ διάπλεων τὸν λογισμὸν ὀργῆς καὶ μανίας, πρὶν ἢ καταστῆναι καὶ γενέσθαι καθαρὸν ἐμφορεῖσθαι τιμωρίας συγγενοῦς καὶ ὁμοφύλου σώματος., οὐ γάρ ἐγγυτάτω τὸ ἀμύνασθαι τῷ παθεῖν ὡς Θουκυδίδης ἔλεγεν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπωτάτω κείμενον ἀπολαμβάνει τὸ προσῆκον. ὡς γὰρ ὁ θυμὸς κατὰ τὸν Μελάνθιον τὰ δεινὰ πράσσει τὰς φρένας μετοικίσας οὕτω καὶ ὁ λογισμὸς τὰ δίκαια πράττει καὶ μέτρια, τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν ἐκποδὼν θέμενος. ὅθεν ἡμεροῦνται καὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις παραδείγμασιν, ἀκούοντες ὡς Πλάτων τε τὴν βακτηρίαν ἀνατεινάμενος τῷ παιδὶ πολὺν ἔστη χρόνον, ὡς αὐτὸς ἔφη, τὸν θυμὸν κολάζων καὶ Ἀρχύτας οἰκετῶν τινα πλημμέλειαν ἐν ἀγρῷ καὶ ἀταξίαν καταμαθών, εἶθʼ ἑαυτοῦ συναισθανόμενος ἐμπαθέστερον ἔχοντος καὶ τραχύτερον πρὸς αὐτούς, οὐδὲν ἐποίησεν ἀλλʼ ἢ τοσοῦτον ἀπιών εὐτυχεῖτʼ εἶπεν ὅτι ὀργίζομαι ὑμῖν. εἴπερ οὖν ἀνδρῶν λόγοι μνημονευόμενοι καὶ πράξεις λεγόμεναι τὸ τραχὺ καὶ σφοδρὸν ἀπαρύτουσι τῆς ὀργῆς, πολὺ μᾶλλον εἰκὸς ἡμᾶς τὸν θεὸν ὁρῶντας, ᾧ δέος οὐδὲν οὐδὲ μετάνοια πράγματος οὐδενός, ὅμως ἐν τῷ μέλλοντι τὴν τιμωρίαν κατατιθέμενον καὶ περιμένοντα τὸν χρόνον, εὐλαβεῖς περὶ τὰ τοιαῦτα γίγνεσθαι καὶ θεῖον ἡγεῖσθαι μόριον ἀρετῆς τὴν πραότητα καὶ τὴν μετριοπάθειαν, ἣν ὁ θεὸς ἐνδείκνυται τῷ μὲν κολάζειν ὀλίγους ἐπανορθοῦσαν, τῷ δὲ βραδέως πολλοὺς ὠφελοῦσαν καὶ νουθετοῦσαν.

6İkinci olarak şunu düşünelim: İnsanların verdiği cezalar yalnız karşılık acısı vermekten ibarettir, yapanın kötülük görmesinde durur, daha ileri gitmez. Bu yüzden köpek gibi havlayarak hataların peşine düşer, işlerin ayağının dibinden izler. Tanrı ise cezayla dokunduğu hasta ruhun duygularını gözden geçirir; pişmanlığa eğilip boyun eğiyor mu diye bakar, kötülüğün katıksız ve değişmez bir hâlde yerleşmediklerine zaman tanır. Çünkü ruhların doğuşa giderken ondan ne kadar aretē payı aldıklarını, soyluluğun onlarda ne kadar güçlü ve silinmez olduğunu bilir. Bu soyluluk kötü beslenme ve kötü arkadaşlık yüzünden bozulup tabiata aykırı olarak kötülük verir, sonra bazılarında iyi tedavi edilince yakışan melekesini geri kazanır. Onun için tanrı cezayı herkes için aynı biçimde acele ettirmez. Onulmaz olanı hemen hayattan söküp keser, çünkü başkalarına zarar verir, kendine ise kötülükle yaşamak daha da zararlıdır. Hata etme eğilimi çirkini seçmekten çok, güzeli bilmemekten kaynaklananlara ise değişmeleri için zaman tanır. Yine de direnirlerse onlara da cezalarını verir; çünkü kaçıp kurtulacaklarından korkmaz elbette.

Bir bak, insanların karakterlerinde ve hayatlarında ne değişiklikler olmuştur. Karaktere "tropos" denmesi de değişken olduğu içindir, "ēthos" denmesi de alışkanlık ("ethos") ona en çok işlediği, en güçlü yerleştiği içindir. Sanırım eskiler Kekrops'a da bundan çift tabiatlı demişlerdir; bazılarının dediği gibi iyi bir kralken vahşi, yılan gibi bir tirana dönüştüğü için değil, tersine, başta eğri ve korkunçken sonradan yumuşak ve insanca hüküm sürdüğü için. Bu belirsizse de Sicilyalı Gelon'u, Hieron'u ve Hippokrates oğlu Peisistratos'u biliyoruz: Tiranlığı kötülükle edinmiş, aretē'ye uygun olarak kullanmışlardır. Kanunsuzca iktidara gelip ölçülü ve halka yararlı yöneticiler olmuşlardır. Bazıları iyi bir kanun düzeni ve toprağa özen sağlamış, vatandaşlarını müsriflikten ve gevezelikten kurtarıp itidalli ve çalışkan yapmıştır. Gelon, savaşta çok iyi öncülük edip büyük bir savaşta Kartacalıları yendiğinde, barış dileyenlerle ancak çocuklarını Kronos'a kurban etmeyi bırakacakları şartını antlaşmaya koyduktan sonra barış yapmıştı. Megalopolis'te tiran olan Lydiadas, tiranlık sırasında değişmiş, haksızlıktan rahatsız olup kanunları vatandaşlara geri vermiş, sonra vatanı için düşmanlarla savaşırken şanla düşmüştü.

Biri Miltiades'i Khersonesos'ta tiranken öldürseydi, ya da Kimon'u kız kardeşiyle birlikte yaşarken yakalasaydı, ya da Themistokles'i, meydanda cümbüş yapıp küstahlık ettiği için, sonra Alkibiades'e yapıldığı gibi dava edip şehirden uzaklaştırsaydı, Marathon'umuz, Eurymedon'umuz, Atinalıların

özgürlüğün parlak temelini attığı

güzel Artemision'umuz yok olmaz mıydı? Büyük tabiatlar küçük bir şey vermez; keskinlikleri yüzünden güçleri ve atılganlıkları boş durmaz, kalıcı ve durulmuş bir karaktere ulaşmadan önce dalgalar içinde çalkalanırlar. Çiftçilikten anlamayan kişi, sık çalılık, yabani bitkiler, çok hayvan, sel ve çamur dolu bir toprak gördüğünde onu beğenmez. Ayırt etmeyi ve yargılamayı öğrenmiş biri ise toprağın gücünü ve yumuşaklığını tam da bunlardan anlar. Bunun gibi, büyük tabiatlar önce birçok tuhaf ve kötü şey yeşertir. Biz bunların sertliğine, batıcılığına dayanamayıp hemen kesip budamak gerektiğini sanırız. Daha iyi bir hâkim ise bunlarda da iyi ve soylu olanı görür, tabiatın kendi meyvesini vereceği, logos'un ve aretē'nin yardımcısı olan yaşı ve mevsimi bekler.

6

δεύτερον τοίνυν τοῦτο διανοηθῶμεν, ὡς αἱ μὲν δικαιώσεις αἱ παρʼ ἀνθρώπων μόνον ἔχουσαι τὸ ἀντιλυποῦν ἔργον ἐν τῷ κακῶς τὸν δεδρακότα παθεῖν ἵστανται, περαιτέρω δʼ οὐκ ἐξικνοῦνται· διὸ τοῖς ἁμαρτήμασι κυνὸς δίκην ἐφυλακτοῦσαι κατακολουθοῦσι καὶ τὰς πράξεις ἐκ ποδὸς ἐπιδιώκουσι· τὸν θεὸν δʼ εἰκός, ἧς ἂν ἐφάπτηται τῇ δίκῃ ψυχῆς νοσούσης, τά τε πάθη διορᾶν, εἴ πή τι καμπτόμενα πρὸς μετάνοιαν ἐνδίδωσι, καὶ χρόνον διδόναι οἷς οὐκ ἄκρατος οὐδʼ ἄτρεπτος ἡ κακία πέφυκε προσιζάνειν. ἅτε γὰρ εἰδώς, ὅσην μοῖραν ἀρετῆς ἀπʼ αὐτοῦ φερόμεναι πρὸς γένεσιν αἱ ψυχαὶ βαδίζουσι, καὶ τὸ γενναῖον ὡς ἰσχυρὸν αὐταῖς καὶ οὐκ ἐξίτηλον ἐμπέφυκεν, ἐξανθεῖ δὲ τὴν κακίαν παρὰ φύσιν ὑπὸ τροφῆς καὶ ὁμιλίας φαύλης φθειρόμενον εἶτα θεραπευθὲν ἐνίοις καλῶς ἀπολαμβάνει τὴν προσήκουσαν ἕξιν, οὐ πᾶσι κατεπείγει τὴν τιμωρίαν ὁμοίως· ἀλλὰ τὸ μὲν ἀνήκεστον εὐθὺς ἐξεῖλε τοῦ βίου καὶ ἀπέκοψεν, ὡς ἑτέροις γε πάντως βλαβερὸν αὑτῷ τε βλαβερώτατον ἀεὶ συνεῖναι μετὰ πονηρίας· οἷς δʼ ὑπʼ ἀγνοίας τοῦ καλοῦ μᾶλλον ἢ προαιρέσει τοῦ αἰσχροῦ τὸ ἁμαρτητικὸν εἰκὸς ἐγγεγονέναι, δίδωσι μεταβαλέσθαι χρόνον. ἐὰν δʼ ἐπιμένωσι, καὶ τούτοις ἀπέδωκε τὴν δίκην· οὐ γάρ που δέδιε, μὴ διαφύγωσι. σκόπει δʼ ὅσαι μεταβολαὶ γεγόνασιν εἰς ἦθος ἀνδρῶν καὶ βίον· ᾗ καὶ τρόπος ὠνομάσθη τὸ μεταβάλλον αὐτοῦ καὶ ἦθος, ὡς πλεῖστον αὐτοῦ ἐνδύεται τὸ ἔθος καὶ κρατεῖ μάλιστα καθαπτόμενον. οἶμαι μὲν οὖν καὶ τὸν Κέκροπα διφυᾶ προσαγορεῦσαι τοὺς παλαιούς, οὐχ ὡς ἔνιοι λέγουσιν ἐκ χρηστοῦ βασιλέως ἄγριον καὶ δρακοντώδη γενόμενον τύραννον, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐν ἀρχῇ σκολιὸν ὄντα καὶ φοβερόν, εἶθʼ ὕστερον ἄρξαντα πράως καὶ φιλανθρώπως. εἰ δὲ τοῦτʼ ἄδηλον, ἀλλὰ Γέλωνὰ γʼ ἴσμεν καὶ Ἱέρωνα τοὺς Σικελιώτας καὶ Πεισίστρατον τὸν Ἱπποκράτους, ὅτι πονηρίᾳ κτησάμενοι τυραννίδας ἐχρήσαντο πρὸς ἀρετὴν αὐταῖς, καὶ παρανόμως ἐπὶ τὸ ἄρχειν ἐλθόντες ἐγένοντο μέτριοι καὶ δημωφελεῖς ἄρχοντες, οἱ μὲν εὐνομίαν τε πολλὴν καὶ γῆς ἐπιμέλειαν παρασχόντες αὐτούς τε σώφρονας τοὺς πολίτας καὶ φιλεργοὺς ἐκ πολυτελῶν καὶ λάλων κατασκευάσαντες Γέλων δὲ καὶ προπολεμήσας ἄριστα καὶ κρατήσας μάχῃ μεγάλῃ Καρχηδονίων οὐ πρότερον εἰρήνην ἐποιήσατο πρὸς αὐτοὺς δεομένους ἢ καὶ τοῦτο ταῖς συνθήκαις περιλαβεῖν, ὅτι παύσονται τὰ τέκνα τῷ Κρόνῳ καταθύοντες. ἐν δὲ Μεγαλοπόλει Λυδιάδας ἦν τύραννος, εἶτʼ ἐν αὐτῷ τῷ τυραννεῖν μεταβαλόμενος καὶ δυσχεράνας τὴν ἀδικίαν ἀπέδωκε μὲν τοὺς νόμους τοῖς πολίταις, μαχόμενος δὲ πρὸς τοὺς πολεμίους ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἐπιφανῶς ἔπεσεν. εἰ δέ τις ἢ τύραννον ἀπέκτεινε Μιλτιάδην ἐν Χερρονήσῳ πρότερον, ἢ Κίμωνα συνόντα τῇ ἀδελφῇ διώξας εἷλεν, ἢ Θεμιστοκλέους ἐφʼ οἷς ἀσελγαίνων ἐκώμαζε καὶ ὕβριζε διʼ ἀγορᾶς ἀφείλετο τὴν πόλιν, ὡς ὕστερον Ἀλκιβιάδου, γραψάμενος, ἆρʼ οὐκ ἂν ἀπωλώλεσαν ἡμῖν οἱ Μαραθῶνες οἱ Εὐρυμέδοντες τὸ καλὸν Ἀρτεμίσιον ὅθι παῖδες Ἀθηναίων ἐβάλοντο φαεννὰν κρηπῖδʼ ἐλευθερίας; οὐδὲν γὰρ αἱ μεγάλαι φύσεις μικρὸν ἐκφέρουσιν οὐδʼ ἀργεῖ διʼ ὀξύτητα τὸ σφοδρὸν. ἐν αὐταῖς καὶ δραστήριον, ἀλλʼ ἐν σάλῳ διαφέρονται, πρὶν εἰς τὸ μόνιμον καὶ καθεστηκὸς ἦθος ἐλθεῖν. ὥσπερ οὖν ὁ γεωργίας ἄπειρος οὐκ ἂν ἀσπάσαιτο χώραν ἰδὼν λόχμης ἔμπλεων δασείας καὶ φυτῶν ἀγρίων καὶ θηρία πολλὰ καὶ ῥεύματα καὶ πολὺν ἔχουσαν πηλόν, ἀλλὰ τῷ μεμαθηκότι διαισθάνεσθαι καὶ κρίνειν, αὐτὰ ταῦτα τὴν ἰσχὺν καὶ,πάνθʼ ὅσʼ ὑποδείκνυσι καὶ τὴν μαλακότητα τῆς γῆς· οὕτως ἄτοπα πολλὰ καὶ φαῦλα προεξανθοῦσιν αἱ μεγάλαι φύσεις, ὧν ἡμεῖς μὲν εὐθὺς τὸ τραχὺ καὶ νύττον οὐ φέροντες ἀποκόπτειν οἰόμεθα δεῖν καὶ κολούειν· ὁ δὲ βελτίων κριτὴς καὶ ἀπὸ τούτων ἐνορῶν τὸ χρηστὸν καὶ γενναῖον, περιμένει λόγου καὶ ἀρετῆς συνεργὸν ἡλικίαν καὶ ὥραν, ᾗ τὸν οἰκεῖον ἡ φύσις καρπὸν ἀποδίδωσι.

7Bu böyle. Mısır'da hamile bir kadın ölüme mahkûm edilirse doğurana kadar korunmasını buyuran bir kanun var. Sizce bazı Yunanların bunu benimsemesi doğru değil mi?" "Elbette," dediler. "Peki," dedim, "bir kimse çocuğa değil de gizli bir işe ya da plana gebeyse, onu zamanla gün ışığına çıkarabilecekse, gizli bir kötülüğü ortaya koyacak, kurtarıcı bir görüş verecek ya da gerekli bir şey bulacaksa, cezanın yararını bekleyen, onu önceden yok edenden daha iyi değil midir? Bana öyle geliyor." "Bize de," dedi Patrokleas.

"Doğru," dedim. "Bak: Dionysios tiranlığının başında cezalandırılsaydı Kartacalıların boşalttığı Sicilya'da hiçbir Yunan oturmazdı. Periandros uzun süre sonra cezalandırılmasaydı Apollonia'da, Anaktorion'da, Leukas yarımadasında da Yunanlar oturmazdı. Sanırım Kassandros'un cezası da Thebai yeniden kurulsun diye ertelenmiştir. Bu tapınağı ele geçiren paralı askerlerin çoğu da Timoleon'la Sicilya'ya geçmiş, Kartacalıları yenip tiranlıklara son vermiş, sonra kötüler kötü şekilde yok olmuştur. Çünkü tanrısal olan bazılarını başka kötüleri cezalandırmak için cellat gibi kullanmış, sonra onları ezmiştir; tiranların çoğuna böyle olduğunu sanıyorum. Başka bakımlardan iğrenç hayvanlar olan sırtlanın ödünde ve fokun şirdeninde hastalıklara iyi gelen bir şey vardır. Bunun gibi, tanrı da ısırılmaya ve cezaya ihtiyacı olan bazılarına bir tiranın yumuşamaz acılığını, bir yöneticinin katı sertliğini salar, hastalığı giderip temizlemeden üzen ve sarsan şeyi kaldırmaz. Phalaris Akragaslılar için, Marius Romalılar için böyle bir ilaçtı. Sikyonlulara da tanrı açıkça şehrin kamçıcı gözetmene ihtiyacı olduğunu bildirmişti, çünkü Pythia oyunlarında taç giyen Teletias adlı çocuğu, kendi vatandaşları olduğunu ileri sürüp Kleonailerden almaya çalışırken parçalamışlardı. Ama Sikyonlular için tiran olan Orthagoras ve ondan sonra Myron ve Kleisthenes çevresi taşkınlığa son verdi; aynı tedaviyi görmeyen Kleonailer ise yok olup gitti.

Homeros'un şöyle dediğini de duymuşsunuzdur:

Çok daha kötü bir babadan, her türlü aretē'de ondan üstün bir oğul doğdu.

Gerçi Kopreus'un o oğlu parlak, seçkin hiçbir iş yapmadı; ama Sisyphos'un, Autolykos'un ve Phlegyas'ın soyu büyük kralların şanları ve aretē'leriyle serpildi. Perikles de Atina'da lanetli bir ailedendi. Roma'da Pompeius Magnus, cesedini Roma halkının nefretle dışarı atıp ayaklar altına aldığı Strabon'un oğluydu. O halde çiftçi kuşkonmazı almadan dikeni kesmez, Libyalılar labdanumu toplamadan önce çalıyı yakmazken, tanrının ünlü ve kral soyunun kötü ve sert kökünü, ondan yakışan meyve bitmeden yok etmemesinde tuhaf olan nedir? Phokislilerin Iphitos'un sığır ve atlarından on binini kaybetmesi, Delphoi'den daha çok altın ve gümüş gitmesi, Odysseus'un, Asklepios'un ve kötülerden doğup iyi ve çok yararlı insanlar olan ötekilerin doğmamasından daha iyiydi.

7

ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ· τὸν δʼ ἐν Αἰγύπτῳ νόμον ἆρʼ οὐκ εἰκότως ὑμῖν ἀπογράψασθαι δοκοῦσιν ἔνιοι τῶν Ἑλλήνων, ὃς κελεύει τὴν ἔγκυον, ἂν ἁλῷ θανάτου, μέχρι τέκῃ, φυλάττειν; πάνυ μὲν οὖν ἔφασαν· εἶπον οὖν ἐγώ ἐὰν δὲ παιδία μὴ κύῃ τις, ἀλλὰ πρᾶξιν ἢ βουλὴν ἀπόρρητον εἰς φῶς ἡλίου δυνατὸς ᾖ προαγαγεῖν χρόνῳ καὶ ἀναδεῖξαι, κακόν τι μηνύσας λανθάνον ἢ σωτηρίου γνώμης γενόμενος σύμβουλος ἢ χρείας εὑρετὴς ἀναγκαίας, οὐκ ἀμείνων ὁ περιμείνας τῆς τιμωρίας τὸ χρήσιμον τοῦ προανελόντος; ἐμοὶ μὲν γάρ ἔφην δοκεῖ. καὶ ἡμῖν ὁ Πατροκλέας εἶπεν. ὀρθῶς ἔφην. σκόπει γάρ, εἰ Διονύσιος ἐν ἀρχῇ τῆς τυραννίδος ἔδωκε δίκην, ὡς οὐδεὶς ἂν Ἑλλήνων ᾤκει Σικελίαν ἀνάστατον ὑπὸ Καρχηδονίων γενομένην, ὥσπερ οὐδʼ Ἀπολλωνίαν οὐδʼ Ἀνακτόριον οὐδὲ τὴν Λευκαδίων χερρόνησον ᾤκουν ἂν Ἕλληνες, εἰ μὴ Περίανδρος ἐκολάσθη μετὰ πολὺν χρόνον. οἶμαι δὲ καὶ Κασάνδρῳ γενέσθαι τῆς δίκης ἀναβολήν, ὅπως αἱ Θῆβαι συνοικῶνται πάλιν. τῶν δὲ τουτὶ τὸ ἱερὸν συγκαταλαβόντων ξένων οἱ πολλοὶ Τιμολέοντι συνδιαβάντες εἰς Σικελίαν, ὅτε Καρχηδονίους ἐνίκησαν καὶ κατέλυσαν τὰς τυραννίδας ἐξώλοντο καὶ αὐτοὶ κακοὶ κακῶς ὕστερον. ἐνίοις γὰρ ἀμέλει καὶ κολασταῖς ἑτέρων πονηρῶν οἷον δημοκοίνοις ἀπεχρήσατο τὸ δαιμόνιον, εἶτʼ ἐπέτριψε, καθάπερ οἶμαι τοὺς πλείστους τυράννους. ὥσπερ γὰρ ὑαίνης χολὴ καὶ φώκης πυτία, θηρίων τἄλλα μιαρῶν, ἔχουσί τι πρὸς τὰς νόσους χρήσιμον, οὕτως ἐνίοις δηγμοῦ δεομένοις καὶ κολάσεως ἐμβαλὼν ὁ θεὸς πικρίαν τινὰ τυράννου δυσμείλικτον καὶ τραχύτητα χαλεπὴν ἄρχοντος, οὐ πρότερον ἐξεῖλε τὸ λυποῦν καὶ ταράττον ἢ τὸ νοσοῦν ἀπαλλάξαι καὶ καθῆραι. τοιοῦτο καὶ Φάλαρις ἦν Ἀκραγαντίνοις· φάρμακον καὶ Ῥωμαίοις Μάριος. Σικυωνίοις δὲ καὶ διαρρήδην ὁ θεὸς προεῖπε μαστιγονόμων δεῖσθαι τὴν πόλιν, ὅτι Τελητίαν παῖδα στεφανούμενον ἐν Πυθίοις ἀφαιρούμενοι Κλεωναίων, ὡς ἴδιον πολίτην διέσπασαν. ἀλλὰ Σικυωνίοις μὲν Ὀρθαγόρας γενόμενος τύραννος καὶ μετʼ ἐκεῖνον οἱ περὶ Μύρωνα καὶ Κλεισθένη τὴν ἀκολασίαν ἔπαυσαν· Κλεωναῖοι δὲ τῆς αὐτῆς οὐ τυχόντες ἰατρείας εἰς τὸ μηδὲν ἥκουσι. καὶ Ὁμήρου δέ που λέγοντος ἀκούετε τοῦ γένετʼ ἐκ πατρὸς πολὺ χείρονος υἱὸς ἀμείνων παντοίην ἀρετήν· καίτοι λαμπρὸν οὐδὲν οὐδʼ ἐκπρεπὲς ἔργον ἐκεῖνος ὁ τοῦ Κοπρέως παρέσχεν· ἀλλὰ τὸ Σισύφου καὶ τὸ Αὐτολύκου καὶ τὸ Φλεγύου γένος ἤνθησεν ἐν δόξαις καὶ ἀρεταῖς μεγάλων βασιλέων. γέγονε δὲ καὶ Περικλῆς Ἀθήνησιν ἐναγοῦς οἰκίας· καὶ Πομπήιος Μάγνος ἐν Ῥώμῃ Στράβωνος ἦν υἱός, οὗ τὸν νεκρὸν ὁ Ῥωμαίων δῆμος ὑπὸ μίσους ἐξέβαλε καὶ κατεπάτησε. τί οὖν ἄτοπον, εἰ, καθάπερ γεωργὸς οὐκ ἐκκόπτει τὴν ἄκανθαν ἂν μὴ λάβῃ τὸν ἀσπάραγον οὐδʼ οἱ Λίβυες τὸ φρύγανον ἐπικάουσι πρότερον ἢ τὸ λήδανον ἀπʼ αὐτοῦ συναγαγεῖν, οὕτως ὁ θεὸς ἐνδόξου καὶ βασιλικοῦ γένους ῥίζαν πονηρὰν καὶ τραχεῖαν οὐκ ἀναιρεῖ πρότερον ἢ φῦναι τὸν προσήκοντα καρπὸν ἀπʼ αὐτῆς; μυρίας γὰρ Ἰφίτου βοῦς καὶ ἵππους ἀπολέσθαι κρεῖττον ἦν Φωκεῦσι καὶ πλείονα χρυσὸν ἐκ Δελφῶν οἴχεσθαι καὶ ἄργυρον, ἢ μήτʼ Ὀδυσσέα μήτʼ Ἀσκληπιὸν φῦναι μήτε τοὺς ἄλλους ἐκ κακῶν καὶ πονηρῶν · ἄνδρας ἀγαθοὺς καὶ μεγαλωφελεῖς γενομένους.

8"Cezaların hızlı ve hemen değil de uygun zamanda, uygun biçimde gelmesini daha iyi bulmuyor musun? Kallippos örneğin: Dost görünüp Dion'u öldürdüğü hançerle kendisi de dostlarının eliyle öldü. Argoslu Mitys bir iç çatışmada öldürülmüştü; meydanda gösteri varken tunç bir heykel, Mitys'in katilinin üzerine düşüp onu öldürdü. Paionyalı Bessos ile Oitalı paralı asker başı Ariston'un başına gelenleri de biliyorsundur, Patrokleas." "Vallahi hayır," dedi, "öğrenmek isterim." "Ariston," dedim, "burada duran Eriphyle'nin süsünü tiranlar izin verince indirip karısına armağan etmişti. Oğlu annesine bir sebeple öfkelenip evi ateşe verdi, hepsini içeride yaktı. Bessos da babasını öldürmüş, uzun süre yakalanmamıştı. Sonra konuklarla yemeğe gitmiş, mızrağıyla bir kırlangıç yuvasını dürtüp düşürmüş, yavruları da öldürmüştü. Orada bulunanlar haklı olarak, 'Adam, ne oldu da böyle tuhaf bir şey yaptın?' dediklerinde, 'Bunlar çoktandır baba katili diye bana iftira atıp bağırmıyorlar mı?' demişti. Bu söze şaşıranlar krala haber verdiler, iş ortaya çıktı ve Bessos cezasını çekti.

8

ʽ Τὸ δʼ ἐν καιρῷ καὶ τρόπῳ τῷ προσήκοντι γενέσθαι τὰς τιμωρίας οὐ βέλτιον εἶναι νομίζεις τοῦ ταχὺ καὶ παραχρῆμα; οἷόν ἐστι τὸ κατὰ Κάλλιππον, ᾧ ξιφιδίῳ φίλος εἶναι δοκῶν ἀπέκτεινε Δίωνα, τούτῳ πάλιν αὐτὸν ὑπὸ τῶν φίλων ἀποθανεῖν· καὶ τό, Μίτυος τοῦ Ἀργείου κατὰ στάσιν ἀναιρεθέντος, ἀνδριάντα χαλκοῦν ἐν ἀγορᾷ θέας οὔσης ἐμπεσεῖν τῷ κτείναντι τὸν Μίτυν καὶ ἀνελεῖν. καὶ τὰ περὶ τὸν Βέσσον τὸν Παίονα καὶ Ἀρίστωνα τὸν Οἰταῖον ξεναγὸν οἶσθα δήπουθεν, ὦ Πατροκλέα μὰ Δίʼ εἶπεν ἀλλὰ δέομαι μαθεῖν ὁ μὲν Ἀρίστων ἔφην τὸν Ἐριφύλης κόσμον ἐνταῦθα κείμενον καθελὼν τῶν τυράννων διδόντων ἐκόμισε τῇ γυναικὶ δῶρον ὁ δʼ υἱὸς αὐτοῦ πρὸς τὴν μητέρα διοργισθεὶς ἔκ τινος αἰτίας ὑφῆψε τὴν οἰκίαν καὶ πάντας ἐν ταὐτῷ κατέκαυσεν. ὁ δὲ Βέσσος, ὡς ἔοικεν, ἀπεκτονὼς τὸν πατέρα τὸν ἑαυτοῦ πολὺν χρόνον ἐλάνθανεν, ὕστερον δὲ πρὸς ξένους ἐπὶ δεῖπνον ἐλθών, χελιδόνων τινὰ νεοσσιὰν τῇ λόγχῃ νύξας κατέβαλε καὶ τοὺς νεοσσοὺς διέφθειρε. λεγόντων δʼ οἷον εἰκὸς τῶν παρόντων ἄνθρωπε, τί παθὼν ἔργον οὕτως ἀλλόκοτον ἔπραξας; οὐ γάρ ἔφη μου πάλαι καταμαρτυροῦσιν αὗται ψευδῶς καὶ καταβοῶσιν ὡς ἀπεκτονότος τὸν πατέρα; θαυμάσαντες δʼ οἱ παρόντες τὸν λόγον ἐμήνυσαν τῷ βασιλεῖ, καὶ τοῦ πράγματος ἐξελεγχθέντος ἔτισεν ὁ Βέσσος τὴν δίκην.

9Ama bunları, istendiği gibi, kötülerin cezasında bir erteleme olduğunu varsayarak söylüyoruz. Bundan sonrası için Hesiodos'u dinlemek gerekir. O, Platon gibi cezanın haksızlığın ardından gelen bir hâl olduğunu değil, onunla yaşıt olup aynı yerden, aynı kökten birlikte büyüdüğünü söyler:

Kötü öğüt öğüt verene en kötüsüdür;

ve

Başkasına kötülük kuran kendi ciğerine kurar.

Kınkanatlı böceğin kendi içinde, karşıt bir etkiyle, panzehir taşıdığı söylenir. Kötülük ise kendisini üzecek ve cezalandıracak şeyi birlikte doğurur; haksızlığın cezasını sonra değil, küstahlığın içinde çeker. Cezalandırılan her suçlu bedeniyle kendi çarmıhını taşır; kötülük ise herkesin işkence aletlerini onun kendi eliyle kendisinden yapar. Acınacak bir utanç, çok korku, ağır duygular, pişmanlıklar ve dinmez sarsıntılarla dolu korkunç bir hayatın ustasıdır.

Oysa bazıları küçük çocuklardan farksızdır. Çocuklar tiyatroda suçluları altın işlemeli gömlekler ve mor pelerinlerle, taçlı, savaş dansı yaparken görünce hayran kalıp şaşar, onları mesut sanırlar; ta ki kendileri dürtülüp kamçılanıncaya, o renkli ve pahalı giysilerden alevler çıkıncaya kadar. Kötülerin çoğu da büyük evlerle, makamlarla, gösterişli güçlerle kuşanmış olduklarında, boğazlanıp uçurumdan atılmadan önce cezalandırıldıkları anlaşılmaz. Bunlara da ceza değil, cezanın sonu ve tamamlanması denebilir. Platon'un dediğine göre Selymbrialı Herodikos, onulmaz bir hastalık olan vereme yakalanmış ve jimnastiği hekimlikle ilk karıştıran kişi olarak kendisinin ve aynı hastalığa yakalananların ölümünü uzatmıştı. Bunun gibi, kötülerden hemen o anki darbeden kaçmış görünenler daha sonra değil, daha uzun süre boyunca ceza çekerler; ceza daha geç değil, daha uzundur. Yaşlanınca cezalandırılmamış, cezalandırıla cezalandırıla yaşlanmışlardır.

Uzun süre derken bize göre uzundur; tanrılar için insan hayatının bütün uzunluğu hiçbir şey değildir. Kötüyü otuz yıl önce değil de şimdi cezalandırmak, sabah değil de akşam işkence etmek ya da asmak gibidir. Üstelik o, hayatın içinde, göçülemeyen ve kaçılamayan bir hapishanede tutulur. Arada çok ziyafetler, işler, armağanlar ve iyilikler, elbette eğlenceler olur; ama bunlar, başlarının üzerinde ip asılıyken hapishanede zar ve dama oynayanların eğlencesi gibidir.

9

ἀλλὰ ταῦτα μέν ἔφην ἡμεῖς λέγομεν, ὥσπερ ἠξίωται, γίγνεσθαί τινα τῆς τιμωρίας ἀναβολὴν ὑποθέμενοι τοῖς πονηροῖς· τὰ λοιπὰ δʼ Ἡσιόδου χρὴ νομίζειν ἀκροᾶσθαι, λέγοντος οὐχ Πλάτων ἀκόλουθον εἶναι τιμωρίαν ἀδικίας πάθην ἀλλʼ ἡλικιῶτιν ἐκ τῆς αὐτῆς ὁμόθεν χώρας καὶ ῥίζης συνυποφυομένην· ἡ γὰρ κακή φησὶ βουλὴ τῷ βουλεύσαντι κακίστη· καὶ ὃς δʼ ἄλλῳ κακὰ τεύχει, ἑῷ κακὸν ἥπατι τεύχει. ἡ μὲν γὰρ κανθαρὶς ἐν αὑτῇ λέγεται τὸ βοηθητικὸν ἔκ τινος ἀντιπαθείας ἔχειν συγκεκραμένον ἡ δὲ πονηρία συγγεννῶσα τὸ λυποῦν ἑαυτῇ καὶ κολάζον, οὐχ ὕστερον ἀλλʼ ἐν αὐτῇ τῇ ὕβρει τὴν δίκην τοῦ ἀδικεῖν δίδωσι· καὶ τῷ μὲν σώματι τῶν κολαζομένων ἕκαστος κακούργων ἐκφέρει τὸν αὑτοῦ σταυρόν· ἡ δὲ κακία τῶν κολαστηρίων ἐφʼ ἑαυτὴν ἕκαστον ἐξ αὑτῆς τεκταίνεται, δεινοῦ τις οὖσα βίου δημιουργὸς οἴκτους σὺν αἰσχύνῃ φόβους τε πολλοὺς καὶ πάθη χαλεπὰ καὶ μεταμελείας καὶ ταραχὰς ἀπαύστους ἔχοντος. ἀλλʼ οὐδὲν ἔνιοι διαφέρουσι παιδαρίων, ἃ τοὺς κακούργους ἐν τοῖς θεάτροις θεώμενα πολλάκις ἐν χιτῶσι διαχρύσοις καὶ χλαμυδίοις ἁλουργοῖς ἐστεφανωμένους καὶ πυρριχίζοντας ἄγαται καὶ τέθηπεν ὡς μακαρίους ἄχρι οὗ κεντούμενοι καὶ μαστιγούμενοι καὶ πῦρ ἀνιέντες ἐκ - τῆς ἀνθινῆς ἐκείνης καὶ πολυτελοῦς ἐσθῆτος ὀφθῶσιν. οἱ γὰρ πολλοὶ τῶν πονηρῶν οἰκίας περιβεβλημένοι μεγάλας καὶ ἀρχὰς καὶ δυνάμεις περιφανεῖς, λανθάνουσιν ὅτι κολάζονται πρὶν ἂν φθάσωσιν ἀποσφαγέντες ἢ κατακρημνισθέντες· ἅπερ ἄν τις οὐ τιμωρίαν εἴποι πέρας δὲ τιμωρίας καὶ συντέλειαν. ὥσπερ γὰρ Ἡρόδικον τὸν Σηλυμβριανὸν εἰς φθίσιν, ἀνήκεστον πάθος, ἐμπεσόντα καὶ μίξαντα πρῶτον ἀνθρώπων γυμναστικὴν ἰατρικῇ φησὶν ὁ Πλάτων μακρὸν ποιῆσαι τὸν θάνατον αὑτῷ καὶ τοῖς ὁμοίως νοσοῦσιν οὕτω καὶ τῶν πονηρῶν ὅσοι τὴν παραυτίκα πληγὴν ἐκφυγεῖν ἔδοξαν, οὐ μετὰ πλείονα χρόνον ἀλλʼ ἐν πλείονι χρόνῳ τιμωρίαν μακροτέραν οὐ βραδυτέραν τίνουσιν· οὐδὲ γηράσαντες ἐκολάσθησαν ἀλλʼ ἐγήρασαν κολαζόμενοι. λέγω δὲ πρὸς ἡμᾶς τὸν πολὺν χρόνον ἐπεὶ τοῖς γε θεοῖς πᾶν ἀνθρωπίνου βίου διάστημα τὸ μηδέν ἐστι· καὶ τὸ νῦν ἀλλὰ μὴ πρὸ ἐτῶν τριάκοντα τοιοῦτόν ἐστιν, οἷον τὸ δείλης ἀλλὰ μὴ πρωὶ στρεβλοῦν ἢ κρεμαννύναι τὸν πονηρόν, ἄλλως τε καὶ φρουρούμενον ἐν τῷ βίῳ καθάπερ εἱρκτῇ μηδεμίαν μετανάστασιν ἐχούσῃ μηδὲ διάφευξιν, εὐωχίας δὲ πολλὰς διὰ μέσου καὶ πραγματείας καὶ δόσεις καὶ χάριτας ἀμέλει καὶ παιδιάς, ὥσπερ ἐν δεσμωτηρίῳ κυβευόντων ἢ πεττευόντων, ὑπὲρ κεφαλῆς τοῦ σχοινίου κρεμαμένου.

10Ayrıca, cezanın son anını ceza sayıyor, aradaki acıları, korkuları, beklentileri, her kötünün haksızlık edince tutulduğu pişmanlıkları atlıyorsak, idama mahkûm edilip hapsedilenlerin boynu vurulana kadar, baldıran zehrini içip dolaşan ve bacaklarında ağırlık oluşmasını bekleyen adamın hissizlikle birlikte gelen sönme ve donmaya yakalanana kadar cezalandırıldıklarını söylememizi ne engelliyor? Oltayı yutan balık için de aşçılar pişirip doğrarken görmedikçe yakalandı demiyor gibiyiz. Her haksızlık eden cezaya tutulmuştur; haksızlığın tatlı kısmını yem gibi hemen yemiştir, ama vicdanı içine saplanmış, ceza çekerek

zıpkınlı orkinos gibi denizi çalkalar.

Kötülüğün o ataklığı ve küstahlığı haksızlığa kadar güçlü ve hazırdır; sonra duygu bir rüzgâr gibi dinince zayıflar, alçalır, korkulara ve batıl inançlara yenik düşer. Stesikhoros'un Klytaimnestra'nın rüyasını şöyle yazması da olaylara ve gerçeğe uygun bir tasvirdir:

Ona başının tepesi kanlı bir yılan gelmiş gibi oldu, ondan da Pleisthenes soyundan kral göründü.

Rüya görüntüleri, gündüz hayaletleri, kehanetler, yıldırım düşmeleri ve tanrının eliyle olduğu sanılan her şey bu durumdakilerin üstüne fırtınalar ve korkular salar. Apollodoros'un bir kez uykusunda İskitler tarafından derisinin yüzüldüğünü, sonra haşlandığını, yüreğinin kazanın içinden, "Bunların sebebi benim" diye fısıldadığını, sonra kızlarının bedenleri alev alev yanarak çevresinde dönüp durduğunu gördüğünü anlatırlar. Peisistratos oğlu Hipparkhos da ölümünden az önce Aphrodite'nin bir kâseden yüzüne kan serptiğini görmüştü. Ptolemaios Keraunos'un dostları da onun Seleukos tarafından davaya çağrıldığını, akbabalarla kurtların hâkimlik ettiğini, düşmanlara bol et dağıttığını görmüşlerdi.

Pausanias, Byzantion'da hür bir genç kız olan Kleonike'yi zorbalıkla geceleyin yanına getirtmiş, sonra kız yaklaşırken bir kargaşa ve kuşkuyla onu öldürmüştü. Rüyalarında onu sık sık kendisine şöyle derken görüyordu:

Adalete yaklaş; küstahlık insanlara pek kötüdür.

Hayalet durmayınca ruh çağıran yere, Herakleia'ya gitti, kurbanlar ve dökme sunularla kızın ruhunu çağırdı. Kız görünüp Lakedaimon'a varınca kötülüklerinin biteceğini söyledi; oraya vardığında hemen öldü.

10

καίτοι τί κωλύει μηδὲ τοὺς ἐπὶ θανάτῳ καθειργνυμένους φάναι κολάζεσθαι, μέχρι οὗ τις ἀποκόψῃ τὸν τράχηλον, μηδὲ τὸν πεπωκότα τὸ κώνειον εἶτα περιιόντα καὶ προσμένοντα βάρος ἐγγενέσθαι τοῖς σκέλεσιν αὑτοῦ πρὶν ἢ τὴν συνάπτουσαν ἀναισθησίᾳ σβέσιν καὶ πῆξιν καταλαβεῖν, εἰ τὸν ἔσχατον τῆς τιμωρίας καιρὸν ἡγούμεθα τιμωρίαν τὰ δʼ ἐν μέσῳ παθήματα καὶ φόβους καὶ προσδοκίας καὶ μεταμελείας, οἷς ἀδικήσας ἕκαστος ἐνέχεται τῶν πονηρῶν, παραλείπομεν ὥσπερ ἰχθὺν καταπεπωκότα τὸ ἄγκιστρον οὐ φάσκοντες ἑαλωκέναι πρὶν ὑπὸ τῶν μαγείρων ὀπτώμενον ἴδωμεν ἢ κατατεμνόμενον; ἔχεται γὰρ ἕκαστος ἀδικήσας τῇ δίκῃ καὶ τὸ γλυκὺ τῆς ἀδικίας ὥσπερ δέλεαρ εὐθὺς ἐξεδήδοκε, τὸ δὲ συνειδὸς ἐγκείμενον ἔχων καὶ ἀποτῖνον θύννος βολαῖος πέλαγος ὣς διαστροβεῖ. ἡ γὰρ ἰταμότης ἐκείνη καὶ τὸ θρασὺ τῆς κακίας ἄχρι τῶν ἀδικημάτων ἰσχυρόν ἐστι καὶ πρόχειρον, εἶτα τοῦ πάθους ὥσπερ πνεύματος ὑπολείποντος, ἀσθενὲς καὶ ταπεινὸν ὑποπίπτει τοῖς φόβοις καὶ ταῖς δεισιδαιμονίαις· ὥστε πρὸς τὰ γιγνόμενα καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀποπλάττεσθαι τὸ τῆς Κλυταιμνήστρας ἐνύπνιον τὸν Στησίχορον, οὑτωσί πως λέγοντα τᾷ δὲ δράκων ἐδόκησεν μολεῖν κάρα βεβροτωμένος ἄκρον, ἐκ δʼ ἄρα τοῦ βασιλεὺς Πλεισθενίδας ἐφάνη. καὶ γὰρ ὄψεις ἐνυπνίων καὶ φάσματα μεθημερινὰ καὶ χρησμοὶ καὶ καταιβασίαι, καὶ ὅ τι δόξαν ἔσχεν αἰτίᾳ θεοῦ περαίνεσθαι, χειμῶνας ἐπάγει καὶ φόβους τοῖς οὕτω διακειμένοις. οἷόν φασιν Ἀπολλόδωρόν ποτε κατὰ τοὺς ὕπνους ὁρᾶν ἐκδερόμενον ἑαυτὸν ὑπὸ Σκυθῶν εἶτα καθεψόμενον, τὴν δὲ καρδίαν ἐκ τοῦ λέβητος ὑποφθεγγομένην καὶ λέγουσαν ἐγώ σοι τούτων αἰτία· καὶ πάλιν τὰς θυγατέρας διαπύρους καὶ φλεγομένας τοῖς σώμασι κύκλῳ περὶ αὐτὸν περιτρεχούσας Ἵππαρχον δὲ τὸν Πεισιστράτου, μικρὸν ἔμπροσθεν τῆς τελευτῆς αἷμα προσβαλοῦσαν αὐτῷ τὴν Ἀφροδίτην ἔκ τινος φιάλης πρὸς τὸ πρόσωπον· οἱ δὲ Πτολεμαίου τοῦ Κεραυνοῦ φίλοι καλούμενον αὐτὸν ἑώρων ἐπὶ δίκην ὑπὸ Σελεύκου, γυπῶν καὶ λύκων δικαζόντων, καὶ κρέα πολλὰ τοῖς πολεμίοις διανέμοντα. Παυσανίας δὲ Κλεονίκην ἐν Βυζαντίῳ παρθένον ἐλευθέραν ὕβρει μεταπεμψάμενος ὡς ἕξων διὰ νυκτός, εἶτα προσιοῦσαν ἔκ τινος ταραχῆς καὶ ὑποψίας ἀνελὼν, ἑώρα πολλάκις ἐν τοῖς ὕπνοις λέγουσαν αὐτῷ βαῖνε δίκης ἆσσον· μάλα τοι κακὸν ἀνδράσιν ὕβρις οὐ παυομένου δὲ τοῦ φάσματος, ὡς ἔοικε, πλεύσας ἐπὶ τὸ ψυχοπομπεῖον, εἰς Ἡράκλειαν ἱλασμοῖς τισι καὶ χοαῖς ἀνεκαλεῖτο τὴν ψυχὴν τῆς κόρης· ἐλθοῦσα δʼ εἰς ὄψιν εἶπεν, ὅτι παύσεται τῶν κακῶν, ὅταν ἐν Λακεδαίμονι γένηται· γενόμενος δʼ εὐθὺς ἐτελεύτησεν.

11Öyleyse ölümden sonra ruha hiçbir şey kalmıyorsa, ölüm her ödülün ve her cezanın sonuysa, tanrısal olanın çabuk cezalandırılıp ölen kötülere yumuşak ve gevşek davrandığı söylenebilir. Çünkü kötülerin hayatında ve zamanında başka hiçbir kötülük olmasa bile, haksızlığın, çok ve büyük mücadelelerden sonra yararlı ve çabaya değer hiçbir şey getirmeyen, meyvesiz ve tatsız bir şey olduğu ortaya çıkar; bunu hissetmek ruhlarını altüst eder. Lysimakhos'un susuzluğa dayanamayıp kendini ve ordusunu Getelere teslim ettiğini, tutsak olarak su içtikten sonra, "Ah benim kötülüğüm! Bu kadar kısa bir haz için böyle bir krallıktan yoksun kaldım" dediğini anlatırlar.

Bedenin doğal bir duygusunun zorunluluğuna direnmek pek zordur. Peki insan para hırsıyla, siyasi şan ve gücü kıskanarak ya da cinsel bir haz uğruna kanunsuz ve korkunç bir iş yaparsa? Sonra tutkunun susuzluğu ve deliliği dinip haksızlığın ayıp ve korkunç sonuçlarının kaldığını, hiçbir yararının, zorunluluğunun, kazancının olmadığını görürse? Boş bir şan ya da bayağı ve tatsız bir haz uğruna insanlardaki en güzel ve en büyük hakları altüst edip hayatını utanç ve sarsıntıyla doldurduğu düşüncesine sık sık düşmesi doğal değil midir? Simonides şaka yollu, para sandığını hep dolu, teşekkür sandığını ise boş bulduğunu söylerdi. Kötüler de içlerindeki kötülüğe baktıklarında onu hazdan boş, yalnız anlık bir tatla ve iyi umuttan yoksun, ama korkularla, acılarla, tatsız anılarla, geleceğe kuşkuyla, şimdiye güvensizlikle hep dolu bulurlar.

Tiyatrolarda, yaptıklarına pişman olan İno'nun şöyle dediğini duyarız:

Dost kadınlar, nasıl yeniden, baştan Athamas'ın evinde oturabilirim, yaptıklarımın hiçbirini yapmamış olarak?

Her kötünün ruhu da bunları içinde evirip çevirir, haksızlıklarının anısından nasıl çıkabileceğini, vicdanı kendinden atıp temizlenerek baştan başka bir hayat nasıl yaşayabileceğini düşünür. Çünkü kötülüğün seçimlerinde güven, sükûnet, kalıcılık ve sağlamlık yoktur; yoksa, Zeus hakkı için, haksızlık edenlere bilge demek gerekir. Mal hırsının, savaşılacak denli azgın haz düşkünlüğünün, düşmanlık ve kötü niyetle karışık katıksız kıskançlığın yerleştiği yerde, iyi bakarsan batıl inancın da gizlendiğini, zahmete karşı gevşekliği, ölüm korkusunu, atılışların çabuk değişmesini, kibirden doğan şan sarhoşluğunu bulursun. Kendilerini yerenlerden korkarlar, övenlerden de çekinirler, çünkü onları aldattıkları için haksızlık etmiş sayarlar; özellikle de iyi görünen insanları seve seve övdükleri için kötülere düşman olanlardan korkarlar. Kötülükteki sertlik, kötü demirdeki gibi çürüktür, dayanıklılığı kırılgandır. Bu yüzden zamanla kim olduklarını daha iyi öğrendikçe sıkılır, üzülür, kendi hayatlarından yüz çevirirler.

Kötü adam bir emaneti geri verdiğinde, bir tanıdığına kefil olduğunda, vatanına şanla ve şan hırsıyla bağış ve katkı yaptığında hemen pişman olur, yaptığına üzülür, çünkü kararı her yöne değişir, savrulur. Bazıları da tiyatroda alkışlanırken, şan düşkünlüğü para düşkünlüğüne geri döndüğü için, hemen iç geçirir. Peki tiranlık ve komplolar için Apollodoros gibi insan kurban edenler, Epikydes oğlu Glaukos gibi dostlarının parasını çalanlar pişman olmazlar, kendilerinden nefret etmezler, yaptıklarına üzülmezler mi? Bence, söylemek caizse, kutsala karşı suç işleyenlerin ne tanrılardan ne insanlardan bir cezalandırıcıya ihtiyacı vardır; kötülükle bütünüyle bozulmuş, altüst olmuş hayatları onlara yeter.

11

ὥστʼ, εἰ μηδὲν ἔστι τῇ ψυχῇ μετὰ τὴν τελευτὴν ἀλλὰ καὶ χάριτος πέρας ἁπάσης καὶ τιμωρίας ὁ θάνατος, μᾶλλον ἄν τις εἴποι τοῖς ταχὺ κολαζομένοις τῶν πονηρῶν καὶ ἀποθνῄσκουσι μαλακῶς καὶ ῥαθύμως χρῆσθαι τὸ δαιμόνιον. καὶ γὰρ εἰ μηδὲν ἄλλο φαίη τις ἂν τῷ βίῳ καὶ τῷ χρόνῳ τῶν πονηρῶν ὑπάρχειν κακόν, ἀλλʼ ἐξελεγχομένης που τῆς ἀδικίας, πράγματος ἀκάρπου καὶ ἀχαρίστου, καὶ χρηστὸν οὐδὲν οὐδʼ ἄξιον σπουδῆς ἀναφέροντος ἐκ πολλῶν καὶ μεγάλων ἀγώνων, ἡ αἴσθησις αὐτῶν ἀνατρέπει τὴν ψυχήν. οἷον ἱστοροῦσι δήπου Λυσίμαχον ὑπὸ δίψης ἐκβιασθέντα καὶ παραδόντα τοῖς Γέταις τὸ σῶμα καὶ τὴν δύναμιν, ὡς ἔπιεν ὑποχείριος γενόμενος, εἰπεῖν φεῦ τῆς ἐμῆς κακίας, ὃς διʼ ἡδονὴν οὕτω βραχεῖαν ἐστέρημαι βασιλείας τηλικαύτης. καίτοι γε πρὸς φυσικὴν πάθους ἀνάγκην ἀντιβῆναι παγχάλεπόν ἐστιν· ὅταν δʼ ἄνθρωπος ἢ χρημάτων ἕνεκα πλεονεξίας ἢ φθόνῳ πολιτικῆς δόξης καὶ δυνάμεως ἢ διʼ ἡδονήν τινα συνουσίας ἄνομον ἔργον ἐργασάμενος καὶ δεινόν, εἶτα τοῦ πάθους ἀφιεὶς τὸ διψῶδες καὶ μανικὸν ἐν χρόνῳ καθορᾷ τὰ αἰσχρὰ καὶ φοβερὰ τῆς ἀδικίας πάθη παραμένοντα, χρήσιμον δὲ μηδὲν μηδʼ ἀναγκαῖον μηδʼ ὀνησιφόρον, ἆρʼ οὐκ εἰκὸς ἐμπίπτειν αὐτῷ πολλάκις λογισμόν, ὡς ὑπὸ κενῆς δόξης ἢ διʼ ἡδονὴν ἀνελεύθερον καὶ ἀχάριστον ἀνατρέψας τὰ κάλλιστα καὶ μέγιστα τῶν ἐν ἀνθρώποις δικαίων ἐμπέπληκεν αἰσχύνης καὶ ταραχῆς τὸν βίον; ὥσπερ γὰρ ὁ Σιμωνίδης ἔλεγε παίζων τὴν τοῦ ἀργυρίου κιβωτὸν εὑρίσκειν ἀεὶ πλήρη τὴν δὲ τῶν χαρίτων κενήν, οὕτως οἱ πονηροὶ τὴν κακίαν ἐν ἑαυτοῖς διορῶντες ἡδονῆς μὲν εὐθὺς κενὴν χάριν ἐχούσης καὶ ἐλπίδος χρηστῆς ἔρημον εὑρίσκουσι, φόβων δὲ καὶ λυπῶν καὶ μνήμης ἀτερποῦς καὶ πρὸς τὸ μέλλον μὲν ὑποψίας ἀπιστίας δὲ πρὸς τὸ παρὸν ἀεὶ γέμουσαν. ὥσπερ ρ. μαλιμ ἅπερ γὰρ, σεδ ξφ. π. 463 δτῆς Ἰνοῦς ἐν τοῖς θεάτροις λεγούσης ἀκούομεν, ἐφʼ οἷς ἔδρασε μεταμελομένης φίλαι γυναῖκες, πῶς ἂν ἐξ ἀρχῆς δόμους Ἀθάμαντος οἰκήσαιμι τῶν πεπραγμένων δράσασα μηδέν; ταῦθʼ ἑκάστου τῶν πονηρῶν εἰκὸς τὴν ψυχὴν ἀναπολεῖν ἐν αὑτῇ καὶ διαλογίζεσθαι πῶς ἂν ἐκβᾶσα τῆς μνήμης τῶν ἀδικημάτων καὶ τὸ συνειδὸς ἐξ ἑαυτῆς ἐκβαλοῦσα καὶ καθαρὰ γενομένη, βίον ἄλλον ἐξ ἀρχῆς βιώσειεν. οὐ γάρ ἐστι θαρραλέον οὐδʼ ἄτυφον οὐδὲ μόνιμον καὶ βέβαιον ἐν οἷς προαιρεῖται τὸ πονηρόν, εἰ μὴ νὴ Δία σοφούς τινας εἶναι φήσομεν τοὺς ἀδικοῦντας· ἀλλʼ ὅπου φιλοπλουτία καὶ φιληδονία περιμάχητος καὶ φθόνος ἄκρατος ἐνοικίζεται μετὰ δυσμενείας ἢ κακοηθείας, ἐνταῦθα καὶ δεισιδαιμονίαν σκοπῶν ἀνευρήσεις ὑποκαθημένην καὶ μαλακίαν πρὸς πόνον καὶ δειλίαν πρὸς θάνατον καὶ μετάπτωσιν ὀξεῖαν ὁρμῶν καὶ χαυνότητα πρὸς δόξαν ὑπʼ ἀλαζονείας καὶ τοὺς ψέγοντας φοβοῦνται, καὶ τοὺς ἐπαινοῦντας δεδίασιν ὡς ἀδικουμένους τῇ ἀπάτῃ, καὶ μάλιστα τοῖς κακοῖς πολεμοῦντας ὅτι τοὺς δοκοῦντας ἀγαθοὺς ἐπαινοῦσι, προθύμως. τὸ γὰρ σκληρὸν ἐν κακίᾳ καθάπερ ἐν φαύλῳ σιδήρῳ σαθρόν ἐστι καὶ τὸ ἀντίτυπον εὔθραυστον. ὅθεν ἐν χρόνῳ πολλῷ μᾶλλον ὡς ἔχουσιν αὑτοὺς καταμανθάνοντες ἄχθονται καὶ δυσκολαίνουσι καὶ προβάλλονται τὸν ἑαυτῶν βίον. οὐ γὰρ δήπου παρακαταθήκην μὲν ἀποδοὺς καὶ γνώριμον ἐγγυησάμενος καὶ πατρίδι μετὰ δόξης καὶ φιλοτιμίας ἐπιδοὺς καὶ συνεισενεγκὼν ὁ φαῦλος, εὐθύς ἐστιν ἐν μεταμελείᾳ καὶ τοῖς πεπραγμένοις ἀνιᾶται διὰ τὸ πάντῃ μεταπτωτὸν αὐτοῦ καὶ πλανώμενον τῆς γνώμης, καὶ κροτούμενοί τινες ἐν τοῖς θεάτροις εὐθὺς στένουσιν, ὑπονοστούσης τῆς φιλοδοξίας εἰς τὴν φιλαργυρίαν οἱ δὲ καταθύοντες ἀνθρώπους ἐπὶ τυραννίσι καὶ συνωμοσίαις ὡς Ἀπολλόδωρος, καὶ χρήματα φίλων ἀποστεροῦντες ὡς Γλαῦκος ὁ Ἐπικύδους, οὐ μετενόουν οὐδʼ ἐμίσουν ἑαυτοὺς οὐδʼ ἠνιῶντο τοῖς γεγενημένοις. ἐγὼ μὲν γάρ, εἰ θέμις ἐστὶν εἰπεῖν, οὔτε τινὸς θεῶν οὔτε ἀνθρώπων δεῖσθαι κολαστοῦ νομίζω τοὺς ἀνοσιουργοῦντας, ἀλλὰ τὸν βίον αὐτῶν ἐξαρκεῖν ὑπὸ τῆς κακίας διεφθαρμένον ὅλον καὶ συντεταραγμένον.

12Ama bakın," dedim, "söz vaktin ötesine geçmesin." Timon, "Belki bundan sonrası ve kalan uzunluk için," dedi, "çünkü artık son aporia'yı, yedek bir güreşçi gibi, ayağa kaldırıyorum; ilk ikisiyle iyi mücadele etti. Euripides'in tanrılara açıkça yönelttiği suçlamayı, yani anne babaların hatalarını çocuklara yüklemelerini, aramızda susanlar da yapıyor say. Eğer suçu yapanlar cezasını çektiyse, suçsuzları cezalandırmak gereksizdir; aynı şey için suçluları bile iki kez cezalandırmak adil değildir. Eğer tanrılar gevşeklik edip kötülerde cezayı salıvermiş, sonra geç olarak suçsuzlardan tahsil ediyorlarsa, geç kalmayı haksızlıkla iyi telafi etmiş olmazlar.

Burada Aisopos'un başına gelen anlatılır. Kroisos'tan, tanrıya görkemli bir kurban kesmesi ve Delphoilulardan her birine dörder mina dağıtması için altın alıp gelmişti. Anlaşılan oradakilerle arasında bir öfke ve anlaşmazlık çıkınca kurbanı kesti, ama parayı, bu insanlar yararlanmaya layık değil diye Sardeis'e geri gönderdi. Onlar da ona tapınak soyuculuğu suçunu uydurup Hyampeia denen kayadan iterek öldürdüler. Bunun üzerine tanrısal olanın öfkelenip toprağa kıtlık ve türlü tuhaf hastalıklar saldığı söylenir. Sonunda Yunan bayramlarını dolaşıp, Aisopos için kendilerinden ceza isteyen biri varsa gelmesini ilan etmeye başladılar. Üçüncü kuşakta Samoslu Iadmon geldi. Aisopos'la akrabalığı yoktu, ama onu Samos'ta satın alanların soyundandı. Delphoiler ona ceza ödeyip belalarından kurtuldular. Bundan sonra tapınak soyucularının cezasının Hyampeia'dan Nauplia'ya taşındığını söylerler.

İskender'i pek sevenler bile, ki biz de onlardanız, Bragkhidlerin kentini yıkıp bütün yaşlardan insanları öldürmesini övmezler; onların ataları Miletos yakınındaki tapınağa ihanet etmişti. Syrakusai tiranı Agathokles de adalarını neden yağmaladığını soran Kerkyralılarla gülerek alay etmişti: "Zeus hakkı için, babalarınız Odysseus'u konuk ettiği için." İthakalılar da askerlerinin koyunlarını aldığından yakınınca şöyle demişti: "Sizin kralınız bize geldiğinde bir de çobanımızı kör etmişti." Apollon bunlardan daha tuhaf değil mi? Bugünkü Pheneoslulara, yarığı tıkayıp bütün topraklarını su altında bırakarak, bin yıl önce Herakles kehanet üçayağını sürükleyip Pheneos'a götürdü diye ceza veriyor. Sybarislilere de Leukadia Hera'sının öfkesini üç yıkımla yatıştırdıklarında kurtulacaklarını söylüyor. Lokrislilerin Aias'ın taşkınlığı yüzünden Troia'ya kızlarını göndermeyi bırakmalarının üzerinden de çok zaman geçmedi:

Üzerlerinde örtü yok, çıplak ayak, köleler gibi şafakta süpürürlerdi Athena'nın sunağı çevresini, başörtüsüz, ağır yaşlılık gelse bile.

Bunun neresinde mantık ve adalet var? Thrakyalıları, Orpheus'un öcünü almak için hâlâ kadınlarını dövmeledikleri için övmeyiz; Eridanos çevresindeki barbarları da, söylendiği gibi Phaethon'un yası için karalar giydikleri için övmeyiz. Sanırım Phaethon öldüğü sırada insanlar ilgisiz kalsa da olaydan beş ya da on kuşak sonra doğanlar giysilerini değiştirip onun yasını tutmaya başlasalardı, bu daha gülünç olurdu. Yine de bu yalnız ahmaklıktır, korkunç ya da onulmaz bir yanı yoktur. Ama tanrıların öfkeleri, bazı ırmaklar gibi hemen yeraltına batıp sonra başkalarının üstünde yeniden çıkarak, hangi mantıkla son felaketlerle biter?"

12

ἀλλὰ σκοπεῖτε τὸν λόγον ἔφην μὴ τοῦ καιροῦ πορρωτέρω πρόεισι καὶ ὁ Τίμων τυχόν ἔφη πρὸς τὸ μέλλον καὶ τὸ λειπόμενον αὐτῷ μῆκος ἤδη γὰρ ὥσπερ ἔφεδρον ἀνίστημι τὴν τελευταίαν ἀπορίαν, ἐπεὶ ταῖς πρώταις διηγώνισται μετρίως. ἃ γὰρ Εὐριπίδης ἐγκαλεῖ καὶ παρρησιάζεται πρὸς τοὺς θεούς, τὰ τῶν τεκόντων σφάλματʼ εἰς τοὺς ἐκγόνους τρέποντας, αἰτιᾶσθαι νόμιζε καὶ τοὺς σιωπῶντας ἡμῶν. εἴτε γὰρ οἱ δράσαντες αὐτοὶ δίκην ἔδοσαν, οὐδὲν ἔτι δεῖ κολάζειν τοὺς μὴ ἀδικήσαντας, ὅπου δὶς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς οὐδὲ τοὺς δράσαντας δίκαιον· εἴτε ῥᾳθυμίᾳ καταπροέμενοι τὴν τιμωρίαν ἐν τοῖς πονηροῖς ὀψὲ παρὰ τῶν ἀναιτίων εἰσπράττουσιν, οὐκ εὖ τὸ ἀδίκως τοῦ βραδέως ἀντιλαμβάνουσιν. οἷον ἐνταῦθα δήπουθεν λέγεται ἐλθεῖν Αἴσωπον, ἔχοντα παρὰ Κροίσου χρυσίον ὅπως θύσῃ τε τῷ θεῷ μεγαλοπρεπῶς καὶ Δελφῶν ἑκάστῳ διανείμῃ μνᾶς τέσσαρας· ὀργῆς δέ τινος, ὡς ἔοικε, καὶ διαφορᾶς αὐτῷ γενομένης πρὸς τοὺς αὐτόθι, τὴν μὲν θυσίαν ἐποιήσατο, τὰ δὲ χρήματʼ ἀνέπεμψεν εἰς Σάρδεις, ὡς οὐκ ἀξίων ὄντων ὠφεληθῆναι τῶν ἀνθρώπων οἱ δὲ συνθέντες; αἰτίαν ἐπʼ αὐτὸν ἱεροσυλίας ἀπέκτειναν, ὤσαντες ἀπὸ τῆς πέτρας ἐκείνης ἣν Ὑάμπειαν καλοῦσιν. ἐκ δὲ τούτου λέγεται μηνῖσαν τὸ θεῖον αὐτοῖς ἀφορίαν τε γῆς ἐπαγαγεῖν καὶ νόσων ἀτόπων ἰδέαν πᾶσαν, ὥστε περιιόντας ἐν ταῖς Ἑλληνικαῖς; πανηγύρεσι κηρύσσειν καὶ καλεῖν ἀεὶ τὸν βουλόμενον ὑπὲρ Αἰσώπου δίκην λαμβάνειν παρʼ αὐτῶν. τρίτῃ δὲ γενεᾷ Σάμιος Ἰάδμων ἀφίκετο, γένει μὲν οὐδὲν Αἰσώπῳ προσήκων ἀπόγονος δὲ τῶν πριαμένων αὐτὸν ἐν Σάμῳ γεγονώς· καὶ τούτῳ τινὰς δίκας δόντες οἱ Δελφοὶ τῶν κακῶν ἀπηλλάγησαν. ἐξ ἐκείνου δέ φασι καὶ τὴν τιμωρίαν τῶν ἱεροσύλων ἐπὶ τὴν Ναυπλίαν ἀπὸ τῆς Ὑαμπείας μετατεθῆναι. καὶ τὸν Ἀλέξανδρον οὐδʼ οἱ πάνυ φιλοῦντες, ὧν ἐσμεν καὶ ἡμεῖς, ἐπαινοῦσι, τὸ Βραγχιδῶν ἄστυ συγχέαντα καὶ διαφθείραντα πᾶσαν ἡλικίαν διὰ τὴν γενομένην τοῦ περὶ Μίλητον ἱεροῦ προδοσίαν ὑπὸ τῶν προπάππων αὐτῶν. Ἀγαθοκλῆς δʼ ὁ Συρακοσίων τύραννος, καὶ σὺν γέλωτι χλευάζων Κερκυραίους ἐρωτῶντας διὰ τί πορθοίη τὴν νῆσον αὐτῶν, ὅτι νὴ Δίʼ εἶπεν οἱ πατέρες ὑμῶν ὑπεδέξαντο τὸν Ὀδυσσέα. καὶ τῶν Ἰθακησίων ὁμοίως ἐγκαλούντων ὅτι πρόβατα λαμβάνουσιν αὐτῶν οἱ στρατιῶται, ὁ δʼ ὑμέτερος ἔφη βασιλεὺς ἐλθὼν πρὸς ἡμᾶς καὶ τὸν ποιμένα προσεξετύφλωσεν ἆρʼ οὖν οὐκ ἀτοπώτερος τούτων ὁ Ἀπόλλων, εἰ Φενεάτας ἀπόλλυσι τοὺς νῦν, ἐμφράξας τὸ βάραθρον καὶ κατακλύσας τὴν χώραν ἅπασαν αὐτῶν, ὅτι πρὸ χιλίων ἐτῶν, ὥς φασιν, ὁ Ἡρακλῆς ἀνασπάσας τὸν τρίποδα τὸν μαντικὸν εἰς Φενεὸν ἀπήνεγκε· Συβαρίταις δὲ φράζων ἀπόλυσιν τῶν κακῶν, ὅταν τρισὶν ὀλέθροις ἱλάσωνται τὸ μήνιμα τῆς Λευκαδίας Ἥρας; καὶ μὴν οὐ πολὺς χρόνος, ἀφʼ οὗ Λοκροὶ πέμποντες εἰς Τροίαν πέπαυνται τὰς παρθένους, αἳ καὶ ἀναμπέχονοι γυμνοῖς ποσὶν ἠύτε δοῦλαι ἠοῖαι σαίρεσκον Ἀθηναίης περὶ βωμόν, νόσφι κρηδέμνοιο, καὶ εἰ βαρὺ γῆρας ἱκάνοι, διὰ τὴν Αἴαντος ἀκολασίαν. ποῦ δὴ ταῦτα τὸ εὔλογον ἴσχει καὶ δίκαιον; οὐδὲ γὰρ Θρᾷκας ἐπαινοῦμεν, ὅτι στίζουσιν ἄχρι νῦν, τιμωροῦντες Ὀρφεῖ, τὰς αὑτῶν γυναῖκας· οὐδὲ τοὺς περὶ Ἠριδανὸν βαρβάρους, μελανοφοροῦντας ἐπὶ πένθει τοῦ Φαέθοντος, ὥσπερ λέγουσιν. ἔτι δʼ ἂν οἶμαι γελοιότερον ἦν εἰ, τῶν τότʼ ἀνθρώπων, ὅτε διεφθάρη Φαέθων, παραμελησάντων, οἱ πέντε γενεαῖς ἢ δέκα τοῦ πάθους ὕστερον γεγονότες ἤρξαντο τὴν ἐσθῆτα μεταβάλλειν ἐπʼ αὐτῷ καὶ πενθεῖν. καίτοι τοῦτʼ ἀβελτερίαν μὲν ἔχει μόνον οὐδὲν δὲ δεινὸν οὐδʼ ἀνήκεστον αἱ δὲ τῶν θεῶν ὀργαὶ τίνι λόγῳ παραχρῆμα δυόμεναι καθάπερ ἔνιοι τῶν ποταμῶν, εἶθʼ ὕστερον ἐπʼ ἄλλους ἀναφερόμεναι πρὸς ἐσχάτας συμφορὰς τελευτῶσιν;

13Durur durmaz, yeniden baştan daha çok ve daha büyük tuhaflıklar sıralamasından korkarak hemen sordum: "Peki, bütün bunları doğru sayıyor musun?" "Hepsi değil de bazısı doğru olsa," dedi, "sözün aynı aporia'yı taşıdığını düşünmüyor musun?" "Belki," dedim. "Yüksek ateşi olanlar için bir örtü de çok örtü de aynı sıcaklıktır, ama yine de rahatlatmak için çoğunu kaldırmak iyidir. İstemezsen bunu bırakalım; gerçi bunların çoğu masal ve uydurmaya benzer. Sen son Theoksenia bayramını ve Pindaros'un soyundan gelenlerin almasını ilan ettikleri o güzel payı hatırla. Bu sana ne saygıdeğer, ne tatlı gelmişti." "Bu kadar Yunan usulü, sade ve eski tarz bir saygının güzelliğinden kim hoşlanmaz," dedi, "Pindaros'un dediği gibi kara yüreği soğuk alevle dövülmüş biri değilse?"

"O halde," dedim, "Sparta'da eski Terpandros'un onuruna ve anısına yapılan 'Lesboslu şarkıcıdan sonra' ilanını geçiyorum; söz aynıdır. Ama siz Opheltiadai soyundan olduğunuz için Boiotialılar arasında, Daiphantos sayesinde de Phokisliler arasında başkalarından fazla hak istemiyor musunuz? Benim Lykormaslara ve Satilaioslara Herakles soyunun atalardan kalma saygısını ve taç taşıma hakkını geri kazandırırken söylediğimde yanımda olup bana ilk siz yardım etmiştiniz; Herakles'in soyundan gelenlere saygı ve teşekkürlerin sağlam kalması gerektiğini, çünkü Yunanlara yaptığı iyiliklerin karşılığını kendisinin alamadığını söylüyordum." "Güzel ve felsefeye çok yakışan bir mücadeleyi hatırlattın," dedi.

"Öyleyse azizim," dedim, "bu şiddetli suçlamayı bırak. Kötülerden, alçaklardan doğanlardan bazıları cezalandırılınca kızma; ya da soyluluğa saygı gösterildiğinde sevinme, övme. Çünkü iyiliğin karşılığını aretē'nin soyunda koruyorsak, haksızlıkların cezasının da yorulup geride kalmaması, karşıt yönde hak edileni veren o iyilikle birlikte koşması gerektiğini düşünmek doğrudur. Atina'da Kimon'un soyundan gelenlerin saygı görmesine sevinip Lakhares'in ya da Ariston'un soyundan gelenlerin kovulmasına içerleyen, öfkelenen kişi fazla gevşek ve yumuşaktır; daha doğrusu tanrısal olana karşı suçlamaya pek yatkın ve huysuzdur. Haksız ve kötü bir adamın torunları mutlu görünse suçlar, kötülerin soyları kısılıp yok edilse yine suçlar. İyi bir babanın çocukları kötü durumdaysa da kötü bir babanınkiler öyleyse de tanrıyı aynı biçimde kabahatli bulur.

13

ὡς δὲ πρῶτον ἐπέσχε, δείσας ἐγὼ μὴ πάλιν ἐξ ὑπαρχῆς ἐπαγάγῃ πλείονας καὶ μείζονας ἀτοπίας, εὐθὺς ἠρόμην αὐτὸν εἶεν ἔφην, ταῦτα γὰρ πάντα ἀληθινὰ ἡγῇ; κἀκεῖνος εἰ δὲ μὴ πάντʼ εἶπεν ἀλλʼ ἔνια, τὴν αὐτὴν ἀπορίαν ἔχειν οὐ νομίζεις τὸν λόγον; ἴσως ἔφην ἐγὼ καὶ τοῖς σφόδρα πυρέττουσιν, ἐάν θʼ ἓν ἱμάτιον ἐάν τε πολλὰ περιβεβλημένοι τυγχάνωσι, ταὐτὸ καῦμα καὶ παραπλήσιον, ὅμως δʼ εἰς παραμυθίαν ἀφελεῖν τὸ πλῆθος· εἰ δὲ μὴ βούλει, τοῦτο μὲν ἔασον· καίτοι τὰ πλεῖστα μύθοις ἔοικε καὶ πλάσμασιν· ἀναμνήσθητι δὲ τῶν ἔναγχος Θεοξενίων καὶ τῆς καλῆς ἐκείνης μερίδος, ἣν ἀφαιροῦντες τοὺς Πινδάρου κηρύττουσι λαμβάνειν ἀπογόνους, ὥς σοι τὸ πρᾶγμα σεμνὸν ἐφάνη καὶ ἡδὺ τίς δʼ οὐκ ἄν εἶπεν ἡσθείη τῇ χάριτι τῆς τιμῆς οὕτως Ἑλληνικῶς καὶ ἀφελῶς ἀρχαϊζούσης, εἰ μὴ μέλαιναν καρδίαν κεχάλκευται ψυχρᾷ φλογί κατʼ αὐτὸν τὸν Πίνδαρον; ἐῶ τοίνυν ἔφην ὅμοιον ἐν Σπάρτῃ κήρυγμα τούτῳ τὸ μετὰ Λέσβιον ᾠδόν ἐπὶ τιμῇ καὶ μνήμῃ Τερπάνδρου τοῦ παλαιοῦ κηρυττόμενον ὁ γὰρ αὐτός ἐστι λόγος. ἀλλʼ ὑμεῖς γε δήπου πλέον ἔχειν ἑτέρων ἔν τε Βοιωτοῖς Ὀφελτιάδαι γένος ὄντες ἀξιοῦτε καὶ παρὰ Φωκεῦσι διὰ Δαΐφαντον, ἐμοὶ δὲ καὶ παρῆτε καὶ συνελαμβάνεσθε πρῶτον, ὅτε Λυκόρμαις καὶ Σατιλαίοις τὴν πάτριον Ἡρακλειδῶν μετιοῦσι τιμὴν καὶ στεφανηφορίαν συνανασῴζων ἔλεγον, ὅτι δεῖ μάλιστα τοῖς ἀφʼ Ἡρακλέους γεγονόσι τὰς τιμὰς ὑπάρχειν βεβαίους καὶ τὰς χάριτας, ὧν τοὺς Ἕλληνας εὐεργετήσας οὐκ ἔτυχεν αὐτὸς ἀξίας χάριτος οὐδʼ ἀμοιβῆς. καλοῦ γʼ εἶπεν ἡμᾶς ἀγῶνος καὶ φιλοσοφίᾳ μάλα πρέποντος ἀνέμνησας. ἄφες οὖν εἶπον ὦ τᾶν, τὸ σφοδρὸν τοῦτο τῆς κατηγορίας, καὶ μὴ φέρε πικρῶς εἰ κολάζονταί τινες ἐκ κακῶν γεγονότες ἢ πονηρῶν, ἢ μὴ χαῖρε μηδʼ ἐπαίνει τιμωμένης εὐγενείας. δεῖ γάρ, εἰ τὴν χάριν ἐν τῷ γένει τῆς ἀρετῆς ἀνασῴζομεν, εὐλόγως μηδὲ τὴν κόλασιν οἴεσθαι δεῖν ἀπαυδᾶν καὶ προαπολείπειν ἐπὶ ταῖς ἀδικίαις ἀλλὰ συνεκτρέχειν ἐκείνῃ τὸ κατʼ ἀξίαν ἀντιστρόφως ἀποδιδούσῃ. ὁ δὲ τοὺς ἀπὸ Κίμωνος ἡδέως ὁρῶν Ἀθήνησι τιμωμένους, τῶν δὲ Λαχάρους ἢ Ἀρίστωνος ἐκγόνων ἐλαυνομένων ἀχθόμενος καὶ ἀγανακτῶν, ὑγρός ἐστι λίαν καὶ ῥᾴθυμος μᾶλλον δὲ φιλαίτιος ὅλως καὶ δύσκολος πρὸς τὸ θεῖον· ἐγκαλῶν μέν, ἂν ἀνδρὸς ἀδίκου καὶ πονηροῦ παῖδες ἐκ παίδων εὐτυχεῖν δοκῶσιν, ἐγκαλῶν δὲ πάλιν, ἂν τὰ γένη κολούηται καὶ ἀφανίζηται τῶν φαύλων αἰτιώμενός δὲ τὸν θεὸν ὁμοίως μέν, ἂν χρηστοῦ πατρὸς τέκνα πράττῃ κακῶς, ὁμοίως δέ, ἂν πονηροῦ.

14Bunlar," dedim, "o aşırı acı ve suçlayıcı kişilere karşı bir siper gibi dursun. Şimdi yeniden, karanlık, çok dolambaçlı ve yanıltıcı olan tanrı konusunda ipin ucunu yakalayıp kendimizi dikkatle, usulca olası ve inandırıcı olana götürelim. Çünkü kendi yaptığımız şeylerde bile açık olanı ve doğruyu kesin olarak söyleyemeyiz. Örneğin verem ya da su toplama hastalığından ölenlerin çocuklarına, ceset yanıncaya kadar neden ayaklarını suya sokup oturmalarını söyleriz? Sanılır ki hastalık böyle onlara geçmez, yaklaşmaz. Bir keçi ağzına boğa dikeni alınca sürünün tamamı, çoban gelip onu ağzından alana kadar neden durur? Başka güçler de inanılmaz hızda ve uzaklıkta dokunup yayılır, birinden ötekine geçer. Ama biz zaman aralıklarına şaşarız, mekân aralıklarına değil. Oysa Etiyopya'da başlayan bir hastalığın Atina'yı doldurması, Perikles'in ölmesi ve Thukydides'in hastalanması, Delphoilular ve Sybarisliler kötü olunca cezanın çocuklarına dolaşması kadar şaşırtıcıdır, hatta daha şaşırtıcıdır. Güçlerin en uçtan en başa uzanan bağlantıları vardır; bunların sebebini bilmesek de sessizce kendi işini görür.

14

καὶ ταῦτα μέν ἔφην ὥσπερ ἀντιφράγματά σοι κείσθω πρὸς τοὺς ἄγαν πικροὺς καὶ κατηγορικοὺς ἐκείνους. ἀναλαβόντες δʼ αὖθις ὥσπερ ἀρχὴν κλωστῆρος ἐν σκοτεινῷ καὶ πολλοὺς ἑλιγμοὺς καὶ πλάνας ἔχοντι τῷ περὶ τοῦ θεοῦ λόγῳ, καθοδηγῶμεν αὑτοὺς μετʼ εὐλαβείας ἀτρέμα πρὸς τὸ εἰκὸς καὶ πιθανόν, ὡς τό γε σαφὲς καὶ τὴν ἀλήθειαν οὐδʼ ἐν οἷς αὐτοὶ πράττομεν ἀσφαλῶς εἰπεῖν ἔχομεν· οἷον, διὰ τί τῶν ὑπὸ φθίσεως ἢ ὑδέρου διαφθαρέντων τοὺς παῖδας εἰς ὕδωρ τὼ πόδε βρέχοντας καθίζεσθαι κελεύομεν, ἕως ἂν ὁ νεκρὸς κατακαῇ; δοκεῖ γὰρ οὕτω τὸ νόσημα μὴ μεθίστασθαι μηδὲ προσπελάζειν αὐτοῖς. ἢ πάλιν, διʼ ἣν αἰτίαν, αἰγὸς τὸν ἠρυγγίτην λαβούσης εἰς τὸ στόμα, ὅλον ἐφίσταται τὸ αἰπόλιον, ἄχρι ἂν ἐξέλῃ προσελθὼν ὁ αἰπόλος; ἄλλαι τε δυνάμεις ἁφὰς; ἔχουσαι καὶ διαδόσεις ἀπίστους ὀξύτησι καὶ μήκεσι διʼ ἑτέρων εἰς ἕτερα περαίνουσιν. ἀλλʼ ἡμεῖς τὰ κατὰ τοὺς χρόνους διαλείμματα θαυμάζομεν οὐ τὰ κατὰ τοὺς τόπους. καίτοι θαυμασιώτερον εἰ, πάθους ἐν Αἰθιοπίᾳ λαβόντος ἀρχήν, ἀνεπλήσθησαν αἱ Ἀθῆναι καὶ Περικλῆς ἀπέθανε καὶ Θουκυδίδης ἐνόσησεν, ἢ εἰ, Δελφῶν καὶ Συβαριτῶν γενομένων πονηρῶν, ἡ δίκη φερομένη περιῆλθεν εἰς τοὺς παῖδας. ἔχουσι γάρ τινας αἱ δυνάμεις ἀναφορὰς ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἐπὶ τὰ πρῶτα καὶ συνάψεις· ὧν ἡ αἰτία, κἂν ὑφʼ ἡμῶν ἀγνοῆται, σιωπῇ περαίνει τὸ οἰκεῖον.

15Şehirlerin kamusal lanetlerinin ise hazır bir adalet gerekçesi vardır. Şehir bir canlı gibi tek ve kesintisiz bir şeydir; yaştaki değişikliklerle kendinden çıkmaz, zamanla birinden başkasına dönüşmez, kendi kendiyle hep bağlı ve akrabadır; ortaklık bağlarıyla birliği koruduğu sürece, kamu adına yaptığı ya da yapmış olduğu her şeyin suçunu ve iyiliğini üstlenir. Zamana bölerek çok şehir, hatta sonsuz şehir yapmak, bir insanı şimdi yaşlı, önce genç, daha önce delikanlı olduğu için çok insan yapmaya benzer. Daha doğrusu bu, Epikharmos'un sözlerine benzer ki sofistlerin büyüyen insan argümanı oradan doğmuştur: Borç alan adam, başka biri olduğu için şimdi borçlu değildir; dün yemeğe çağrılan bugün davetsiz gelir, çünkü başkadır.

Oysa yaşlar her birimizde şehirlerin hepsinde olduğundan daha büyük değişiklikler yapar. Atina'yı otuz yıl sonra gören tanır; halkın şimdiki karakteri, hareketleri, eğlenceleri ve ciddi uğraşları, iyilikleri ve öfkeleri eskilere çok benzer. Oysa bir insanı, yakını ya da dostu bile uzun zaman sonra rastlayınca yüzünden güç tanır. Karakter değişiklikleri her söz, zahmet, duygu ve kanunla kolayca değişir; hep birlikte yaşayana bile tuhaf ve yeni görünür. Yine de insan doğumundan ölümüne kadar bir sayılır. Aynı şekilde aynı kalan şehrin, atalarının şanına ve gücüne katıldığı hakla onların ayıplarından da sorumlu olmasını isteriz. Yoksa fark etmeden her şeyi, kendisine iki kez girilemeyeceğini söylediği Herakleitos'un ırmağına atarız; çünkü ona göre tabiat değişerek her şeyi hareket ettirir, başkalaştırır.

15

οὐ μὴν ἀλλά γε τὰ δημόσια τῶν πόλεων μηνίματα τὸν τοῦ δικαίου λόγον ἔχει πρόχειρον. ἓν γάρ τι πρᾶγμα καὶ συνεχὲς ἡ πόλις ὥσπερ ζῷον οὐκ ἐξιστάμενον αὑτοῦ ταῖς καθʼ ἡλικίαν μεταβολαῖς οὐδʼ ἕτερον ἐξ ἑτέρου τῷ χρόνῳ γιγνόμενον, ἀλλὰ συμπαθὲς· ἀεὶ καὶ οἰκεῖον αὑτῷ, καὶ πᾶσαν ὧν πράττει κατὰ τὸ κοινὸν ἢ ἔπραξεν αἰτίαν καὶ χάριν ἀναδεχόμενον, μέχρι ἂν ἡ ποιοῦσα καὶ συνδέουσα ταῖς ἐπιπλοκαῖς κοινωνία τὴν ἑνότητα διαφυλάττῃ. τὸ δὲ πολλὰς πόλεις διαιροῦντα τῷ χρόνῳ ποιεῖν μᾶλλον δʼ ἀπείρους, ὅμοιόν ἐστι τῷ πολλοὺς τὸν ἕνα ποιεῖν ἄνθρωπον, ὅτι νῦν πρεσβύτερός ἐστι πρότερον δὲ νεώτερος ἀνωτέρω δὲ μειράκιον ἦν. μᾶλλον δʼ ὅλως ταῦτά γε τοῖς Ἐπιχαρμείοις ἔοικεν, ἐξ ὧν ὁ αὐξόμενος ἀνέφυ τοῖς σοφισταῖς λόγος ὁ γὰρ λαβὼν πάλαι τὸ χρέος, νῦν οὐκ ὀφείλει γεγονὼς ἕτερος· ὁ δὲ κληθεὶς ἐπὶ δεῖπνον ἐχθὲς ἄκλητος ἣκει τήμερον· ἄλλος; γάρ ἐστι. καίτοι μείζονάς γε παραλλαγὰς αἱ ἡλικίαι περὶ ἕκαστον ἡμῶν ποιοῦσιν ἢ κοινῇ περὶ τὰς πόλεις γνοίη γὰρ ἄν τις ἰδὼν τὰς Ἀθήνας ἔτει τριακοστῷ, καὶ τὰ νῦν ἤθη καὶ κινήματα παιδιαί τε καὶ σπουδαὶ καὶ χάριτες καὶ ὀργαὶ τοῦ δήμου πάνυ γε τοῖς παλαιοῖς ἐοίκασι· ἀνθρώπου δὲ μόλις ἄν τις οἰκεῖος ἢ φίλος ἐντυχὼν διὰ χρόνου μορφὴν γνωρίσειεν αἱ δὲ τῶν ἠθῶν μεταβολαὶ παντὶ λόγῳ καὶ πόνῳ καὶ πάθει καὶ νόμῳ ῥᾳδίως τρεπόμεναι καὶ πρὸς τὸν ἀεὶ συνόντα τὴν ἀτοπίαν καὶ τὴν καινότητα θαυμαστὴν ἔχουσιν. ἀλλʼ ἄνθρωπός τε λέγεται μέχρι τέλους εἷς ἀπὸ γενέσεως, πόλιν τε τὴν αὐτὴν ὡσαύτως διαμένουσαν ἐνέχεσθαι τοῖς ὀνείδεσι τῶν προγόνων ἀξιοῦμεν, ᾧ δικαίῳ μέτεστιν αὐτῇ δόξης τε τῆς ἐκείνων καὶ δυνάμεως· ἢ λήσομεν εἰς τὸν Ἡρακλείτειον ἅπαντα πράγματα ποταμὸν ἐμβαλόντες, εἰς ὃν οὔ φησι δὶς ἐμβῆναι τῷ πάντα κινεῖν καὶ ἑτεροιοῦν τὴν φύσιν μεταβάλλουσαν.

16Şehir tek ve kesintisiz bir şeyse, bir ilkeye bağlı, belli bir gücü ve ortaklığı içinden geçirerek taşıyan soy da öyledir elbette. Doğurulan, yapılmış bir eser gibi doğurandan ayrılmış değildir; çünkü onun tarafından değil, ondan olmuştur. Bu yüzden içinde onun bir parçasını taşır ve ceza ya da saygı görmesi uygundur.

Şaka yapıyor gibi görünmesem derim ki Atinalıların Kassandros'un heykelini eritmesi, Syrakusailerin Dionysios'un cesedini ölümünden sonra sınır dışı etmesi, onların soyundan gelenlerin ceza çekmesinden daha haksız bir iştir. Çünkü heykelde Kassandros'un tabiatından hiçbir şey yoktur, Dionysios'un ruhu da cesedi terk etmiştir. Oysa Nysaios'un, Apollokrates'in, Antipatros'un, Philippos'un ve kötülerin öteki çocuklarının içinde onların en temel parçası yaşar ve durur; bu parça sakin ve boş değildir, onunla yaşar, beslenir, düzenlenir ve düşünürler. Onların çocukları olarak onların özelliklerini taşımalarında korkunç ya da tuhaf bir şey yoktur.

Genel olarak, hekimlikte yararlı olan aynı zamanda doğrudur. Kalça ağrısı çekenlerin başparmağını dağlamanın, karaciğer iltihaplanınca karnın üstünü çizmenin, öküzlerin toynakları yumuşayınca boynuz uçlarına merhem sürmenin haksızlık olduğunu söyleyen kişi gülünçtür. Bunun gibi, cezalarda kötülüğü iyileştirmenin dışında bir adalet sanan, göz iltihabını hafifletmek için damar kesenler gibi bir tedavinin bazılarından başkalarına geçmesine kızan kişi, duyumun ötesine bakmıyor gibidir. Bir öğretmenin bir çocuğa vurup ötekileri uslandırdığını, bir komutanın ondan birini öldürüp hepsini yola getirdiğini de hatırlamıyordur. Böylece yalnız bir parçada başka bir parça yoluyla değil, ruhta da ruh yoluyla, bedende beden yoluyla olduğundan daha çok, birtakım hâller, kötüleşmeler ve iyileşmeler olur. Çünkü bedende aynı duygunun, aynı değişikliğin oluşması gerekir; ruh ise izlenimlerle yönlendirilerek, cesaret ya da korku yoluyla daha kötü ya da daha iyi bir duruma geçer."

16

εἰ δʼ ἐστὶ πόλις ἓν πρᾶγμα καὶ συνεχές, ἔστι δήπου καὶ γένος ἐξηρτημένον ἀρχῆς μιᾶς καὶ δύναμίν τινα καὶ κοινωνίαν διαπεφυκυῖαν ἀναφερούσης καὶ τὸ γεννηθὲν οὐχ ὥς τι δημιούργημα πεποιημένον ἀπήλλακται τοῦ γεννήσαντος· ἐξ αὐτοῦ γὰρ οὐχ ὑπʼ αὐτοῦ γέγονεν· ὥστʼ ἔχει τι καὶ φέρεται τῶν ἐκείνου μέρος ἐν ἑαυτῷ καὶ κολαζόμενον προσηκόντως καὶ τιμώμενον. εἰ δὲ μὴ δόξαιμι παίζειν, ἐγὼ φαίην ἂν ἀνδριάντα Κασάνδρου καταχαλκευόμενον ὑπʼ Ἀθηναίων πάσχειν ἀδικώτερα καὶ τὸ Διονυσίου σῶμα μετὰ τὴν τελευτὴν ἐξοριζόμενον ὑπὸ Συρακοσίων ἢ τοὺς ἐκγόνους αὐτῶν δίκην τίνοντας. τῷ μὲν γὰρ ἀνδριάντι τῆς Κασάνδρου φύσεως οὐθὲν ἔνεστι, καὶ τὸν νεκρὸν ἡ Διονυσίου ψυχὴ προλέλοιπε· Νυσαίῳ δὲ καὶ Ἀπολλοκράτει καὶ Ἀντιπάτρῳ καὶ Φιλίππῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ὁμοίως παισὶ τῶν πονηρῶν τὸ κυριώτατον ἐμπέφυκε καὶ πάρεστι μέρος, οὐχ ἡσυχαῖον οὐδʼ ἀργόν, ἀλλὰ ζῶσιν αὐτῷ καὶ τρέφονται καὶ διοικοῦνται καὶ φρονοῦσι. καὶ οὐθὲν δεινὸν οὐδʼ ἄτοπον, ἂν ἐκείνων ὄντες ἔχωσι τὰ ἐκείνων· καθόλου δʼ εἰπεῖν, ὥσπερ ἐν ἰατρικῇ τὸ χρήσιμον καὶ δίκαιόν ἐστι, καὶ γελοῖος ὁ φάσκων ἄδικον εἶναι τῶν ἰσχίον πονούντων κάειν τὸν ἀντίχειρα, καὶ τοῦ ἥπατος ὑπούλου γεγονότος ἀμύσσειν τὸ ἐπιγάστριον, καὶ τῶν βοῶν, ἂν εἰς τὰς χηλὰς μαλακιῶσι, προσαλείφειν τὰ ἄκρα τῶν κεράτων· οὕτως ὁ περὶ τὰς κολάσεις ἄλλο τι δίκαιον ἢ τὸ θεραπεῦον τὴν κακίαν ἡγούμενος, καὶ ἀγανακτῶν ἐάν τις διʼ ἑτέρων ἐφʼ ἑτέρους ἀναφέρῃ τὴν ἰατρείαν, ὥσπερ οἱ τὴν φλέβα διαιροῦντες ἵνα τὴν ὀφθαλμίαν κουφίσωσιν, οὐδὲν ἔοικε περαιτέρω τῆς αἰσθήσεως ἐφορᾶν οὐδὲ μνημονεύειν, ὅτι καὶ διδάσκαλος παίδων ἑνὸς καθικόμενος ἑτέρους ἐνουθέτησε, καὶ στρατηγὸς ἐκ δεκάδος ἀνελὼν ἕνα, πάντας ἐνέτρεψε. καὶ οὕτως οὐ μέρει διὰ μέρους ἑτέρου μόνον, ἀλλὰ καὶ ψυχῇ διὰ ψυχῆς γίγνονταί τινες διαθέσεις καὶ κακώσεις καὶ ἐπανορθώσεις μᾶλλον ἢ σώματι διὰ σώματος· ἐκεῖ μὲν γάρ, ὡς ἔοικε, ταὐτὸ δεῖ πάθος ἐγγίγνεσθαι καὶ τὴν αὐτὴν μεταβολὴν ἐνταῦθα δʼ ἡ ψυχὴ ταῖς φαντασίαις ἀγομένη κατὰ τὸ θαρρεῖν καὶ δεδιέναι χεῖρον ἢ βέλτιον διαγίγνεσθαι πέφυκεν.

17Ben hâlâ konuşurken Olympikhos söze girdi: "Söze büyük bir varsayım koyuyor gibisin, ruhun varlığını sürdürdüğü varsayımını." "Siz de bunu kabul ediyorsunuz," dedim, "daha doğrusu kabul ettiniz; söz baştan beri tanrının bize hak ettiğimizi verdiği varsayımıyla buraya geldi." "Peki," dedi, "tanrıların bizimle ilgilenip her şeyi dağıtmasından, ruhların ya bütünüyle ölümsüz olduğu ya da ölümden sonra bir süre kaldığı sonucunun çıktığını mı düşünüyorsun?" "Hayır, azizim," dedim. "Ama tanrı bu kadar küçük ve boş işle uğraşan biri değildir. İçimizde tanrısal, bir şekilde ona benzeyen, sürekli ve sağlam bir şey yoksa, Homeros'un dediği gibi yapraklar gibi solup kısa sürede yok oluyorsak, bu kadar önem vermez. Yoksa çanak parçalarında Adonis bahçelerini büyütüp bakan kadınlar gibi, hayatın sağlam bir kökünü tutmayan körpe etin içinde filizlenen, sonra rastgele bir bahaneyle hemen sönen günlük ruhlarla uğraşırdı.

İstersen öteki tanrıları bırak da burada bizim tanrımıza bak: Ruhların ölünce hemen yok olup sis ya da duman gibi bedenlerden uçtuğunu bildiği halde, ölenler için çok kefaret sunmalarını, ölülere büyük ödüller ve saygılar göstermeyi istemesi, inananları aldatıp kandırması sence mümkün mü? Ben ruhun varlığını sürdürmesini bırakmam; Herakles gibi biri Pythia'nın üçayağını alıp kehanet merkezini yok edip kaldırmadıkça. Bizim zamanımızda bile, Naksoslu Koraks'a verildiği söylenenler gibi nice kehanetler verildiği sürece ruha ölüm hükmü vermek dine aykırıdır."

Patrokleas, "Verilen kehanet neydi, bu Koraks kim?" dedi. "Hem olay hem ad bana yabancı." "Hiç de değil," dedim, "kusur bende, ad yerine lakabı kullandım. Savaşta Arkhilokhos'u öldüren adamın adı Kallondes'miş, lakabı Koraks'mış. Musaların kutsal bir adamını öldürdüğü için önce Pythia tarafından kovulmuş, sonra yalvarıp yakararak kendini savununca Tettiks'in evine gidip Arkhilokhos'un ruhunu yatıştırması buyrulmuş. Burası Tainaron'du; çünkü Giritli Tettiks'in bir filoyla gelip orada şehir kurduğu, ruh çağırma yeri yanına yerleştiği söylenir. Aynı şekilde Spartalılara Pausanias'ın ruhunu yatıştırmaları buyrulmuştu; İtalya'dan ruh çağırıcılar getirtmişler, kurban kesip hayaleti tapınaktan çıkarmışlardı.

17

ἔτι δʼ ἐμοῦ λέγοντος, ὑπολαβὼν ὁ Ὀλύμπιχος ἔοικας ἔφη τῷ λόγῳ μεγάλην ὑπόθεσιν ὑποτίθεσθαι, τὴν ἐπιμονὴν τῆς ψυχῆς. καὶ ὑμῶν γʼ εἶπον ἐγώ διδόντων μᾶλλον δὲ δεδωκότων· ὡς γὰρ τοῦ θεοῦ τὸ κατʼ ἀξίαν νέμοντος ἡμῖν, ὁ λόγος ἐξ ἀρχῆς δεῦρο προελήλυθε κἀκεῖνος εἶτα δʼ ἔφη νομίζεις ἕπεσθαι τῷ τοὺς θεοὺς ἐπιβλέπειν καὶ νέμειν ἕκαστα τῶν καθʼ ἡμᾶς τὸ τὰς ψυχὰς ὑπάρχειν ἢ, πάμπαν ἀφθάρτους ἢ χρόνον τινὰ μετὰ τὴν τελευτὴν ἐπιμενούσας; οὔκ, ὦ γαθέ εἶπον ἀλλὰ μικρὸς οὕτω καὶ κενόσπουδος ὁ θεός ἐστιν, ὥστε μηδὲν ἡμῶν ἐχόντων θεῖον ἐν αὑτοῖς μηδὲ προσόμοιον ἁμωσγέπως ἐκείνῳ καὶ διαρκὲς καὶ βέβαιον, ἀλλὰ φύλλοις, ὡς Ὅμηρος ἔφη, παραπλησίως ἀπομαραινομένων παντάπασι καὶ φθινόντων ἐν ὀλίγῳ, ποιεῖσθαι λόγον τοσοῦτον, ὥσπερ αἱ τοὺς Ἀδώνιδος κήπους ἐπʼ ὀστράκοις τισὶ τιθηνούμεναι καὶ θεραπεύουσαι γυναῖκες, ἐφημέρους ψυχὰς ἐν σαρκὶ τρυφερᾷ καὶ βίου ῥίζαν ἰσχυρὰν οὐ δεχομένῃ βλαστανούσας, εἶτʼ ἀποσβεννυμένας εὐθὺς ὑπὸ τῆς τυχούσης προφάσεως· εἰ δὲ βούλει, τοὺς ἄλλους θεοὺς ἐάσας σκόπει τουτονὶ τὸν ἐνταυθοῖ τὸν ἡμέτερον, εἴ σοι δοκεῖ, τὰς ψυχὰς τῶν τελευτώντων ἀπολλυμένας ἐπιστάμενος εὐθύς, ὥσπερ ὁμίχλας ἢ καπνοὺς ἀποπνεούσας τῶν σωμάτων, ἱλασμούς τε πολλοὺς προσφέρειν τῶν κατοιχομένων καὶ γέρα μεγάλα καὶ τιμὰς ἀπαιτεῖν τοῖς τεθνηκόσιν, ἐξαπατῶν καὶ φενακίζων τοὺς πιστεύοντας. ἐγὼ μὲν γὰρ οὐκ ἂν προείμην τῆς ψυχῆς τὴν διαμονήν, εἰ μή τις, ὥσπερ ὁ Ἡρακλῆς, ὑφελὼν τὸν τρίποδα τῆς Πυθίας ἀναιρήσει καὶ διαφθερεῖ τὸ χρηστήριον. ἄχρι δὲ τοῦ πολλὰ τοιαῦτα προθεσπίζεσθαι καὶ καθʼ ἡμᾶς, οἷα καὶ Κόρακι τῷ Ναξίῳ χρησθῆναι λέγουσιν, οὐχ ὅσιόν ἐστι τῆς ψυχῆς καταγνῶναι θάνατον καὶ ὁ Πατροκλέας τί δʼ ἦν ἔφη τὸ χρησθὲν ἢ τίς ὁ Κόραξ οὗτος; ὡς ἐμοὶ καὶ τὸ πρᾶγμα καὶ τοὔνομα ξένον. οὐδαμῶς εἶπον, ἀλλʼ αἴτιος ἐγὼ παρωνύμῳ χρησάμενος ἀντὶ τοῦ ὀνόματος. ὁ γὰρ· ἀποκτείνας ἐν τῇ μάχῃ τὸν Ἀρχίλοχον ἐκαλεῖτο Καλλώνδης, ὡς ἔοικεν, ἦν δʼ αὐτῷ Κόραξ ἐπωνύμιον. ἐκβληθεὶς δὲ τὸ πρῶτον ὑπὸ τῆς Πυθίας ὡς ἱερὸν ἄνδρα τῶν Μουσῶν ἀνῃρηκώς, εἶτα χρησάμενος. λιταῖς τισι καὶ προστροπαῖς μετὰ δικαιολογίας ἐκελεύσθη πορευθεὶς ἐπὶ τὴν τοῦ Τέττιγος οἴκησιν ἱλάσασθαι τὴν τοῦ Ἀρχιλόχου ψυχήν. τοῦτο δʼ ἦν ὁ Ταίναρος· ἐπεῖ γάρ φασιν ἐλθόντα μετὰ στόλου Τέττιγα τὸν Κρῆτα πόλιν κτίσαι καὶ κατοικῆσαι παρὰ τὸ ψυχοπομπεῖον. ὁμοίως δὲ καὶ Σπαρτιάταις χρησθὲν ἱλάσασθαι τὴν Παυσανίου ψυχήν, ἐξ Ἰταλίας μεταπεμφθέντες οἱ ψυχαγωγοὶ καὶ θύσαντες ἀπεσπάσαντο τοῦ ἱεροῦ τὸ εἴδωλον.

18Demek ki," dedim, "tanrının inayetini ve insan ruhunun varlığını sürdürmesini sağlamlaştıran tek bir gerekçe vardır; biri ortadan kaldırılıp öteki bırakılamaz. Ruh ölümden sonra da varsa, ödül ve ceza alması daha doğaldır, çünkü ruh hayat boyunca bir atlet gibi yarışır; yarış bitince hak ettiğini alır. Ama orada, kendi başınayken, önceki yaşamı için aldığı ödüller ve cezalar biz yaşayanları ilgilendirmez; inanılmaz ve gizli kalır. Çocuklar ve soy yoluyla gelen cezalar ise buradakilere görünür olur, birçok kötüyü caydırır, sindirir. Kendisinden doğanların kendi yüzünden kötülük çektiğini görmekten daha ayıp, daha üzücü bir ceza yoktur. Ölümden sonra heykellerin ve saygıların değil, çocuklarının, dostlarının, yakınlarının kendisi yüzünden büyük felaketler çektiğini, ceza ödediğini gören dinsiz ve kanunsuz bir adamın ruhunu, kimse Zeus'un payeleri uğruna bile yeniden haksız ve taşkın olmaya ikna edemez. Bu konuda yakınlarda duyduğum bir hikâyeyi de anlatabilirim, ama size masal gibi gelmesinden çekiniyorum; onun için yalnız olası olanı kullanıyorum." "Hayır," dedi Olympikhos, "onu da anlat." Ötekiler de aynı şeyi isteyince, "Önce olası olanın hakkını vereyim," dedim, "sonra, uygun görürseniz, masalı kurcalarız; tabii masalsa."

18

εἷς οὖν ἐστιν ἔφην λόγος ὁ τοῦ θεοῦ τὴν πρόνοιαν ἅμα καὶ τὴν διαμονὴν τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς βεβαιῶν, καὶ θάτερον οὐκ ἔστιν ἀπολιπεῖν ἀναιροῦντα θάτερον. οὔσῃ δὲ τῇ ψυχῇ μετὰ τὴν τελευτὴν μᾶλλον εἰκός ἐστι καὶ τιμὰς ἀποδίδοσθαι καὶ τιμωρίας· · ἀγωνίζεται γὰρ ὥσπερ ἀθλητὴς κατὰ τὸν βίον· ὅταν δὲ διαγωνίσηται, τότε τυγχάνει τῶν προσηκόντων. ἀλλʼ ἃς μὲν ἐκεῖ καθʼ ἑαυτὴν οὖσα κομίζεται τῶν προβεβιωμένων χάριτας ἤ τινας κολάσεις, οὐδέν εἰσι πρὸς ἡμᾶς τοὺς ζῶντας, ἀλλʼ ἀπιστοῦνται καὶ λανθάνουσιν αἱ δὲ διὰ τῶν παίδων ἰοῦσαι καὶ διὰ γένους, ἐμφανεῖς τοῖς δεῦρο γενόμεναι, πολλοὺς ἀποτρέπουσι καὶ συστέλλουσι τῶν πονηρῶν. ὅτι δʼ οὐκ ἔστιν αἰσχίων καὶ λυποῦσα μᾶλλον ἑτέρα κόλασις ἢ τοὺς ἐξ ἑαυτῶν κακὰ πάσχοντας διʼ αὑτοὺς ὁρᾶν, καὶ ὅτι ψυχὴν ἀνδρὸς; ἀσεβοῦς καὶ παρανόμου μετὰ θάνατον ἐφορῶσαν οὐκ ἀνδριάντας οὐδὲ τιμάς τινας, ἀνατρεπομένας ἀλλὰ παῖδας ἢ φίλους ἢ γένος οἰκεῖον αὑτῆς ἀτυχήμασι χρωμένους μεγάλοις διʼ αὑτὴν καὶ δίκην τίνοντας, οὐδεὶς ἂν ἀναπείσειεν αὖθις ἐπὶ ταῖς τοῦ Διὸς τιμαῖς ἄδικον γενέσθαι καὶ ἀκόλαστον, ἔχω μέν τινα καὶ· λόγον εἰπεῖν ἔναγχος ἀκηκοώς, ὀκνῶ δὲ μὴ φανῇ μῦθος ὑμῖν· μόνῳ οὖν χρῶμαι τῷ εἰκότι. μηδαμῶς εἶπεν ὁ Ὀλύμπιχος ἀλλὰ δίελθε κἀκεῖνον τὰ δʼ αὐτὰ καὶ τῶν ἄλλων δεομένων, ἐάσατʼ εἶπον ἀποδοῦναί με τῷ λόγῳ τὸ εἰκός· ὕστερον δὲ τὸν μῦθον, ἐὰν δόξῃ, κινήσομεν, εἴ γε δὴ μῦθός ἐστιν.

19Bion, kötülerin çocuklarını cezalandıran tanrının, dedesinin ya da babasının hastalığı için torununa ya da oğluna ilaç veren hekimden daha gülünç olduğunu söyler. Bu şeyler bir yönden birbirine benzemez, bir yönden benzer. Birinin tedavisi başkasının hastalığını gidermez; göz iltihabı ya da ateşi olan kişi, başkasının merhem sürdüğünü, lapa yaptığını görünce iyileşmez. Oysa kötülerin cezaları herkese gösterilir, çünkü gerekçesiyle yerine getirilen adaletin işi, bazılarını cezalandırarak ötekileri durdurmaktır. Bion'un karşılaştırmasının tartışılan konuya benzeyen yanını ise fark etmemiştir. Kötü ama onulmaz olmayan bir hastalığa yakalanan bir adam, sonra nefsine hâkim olamayıp gevşeklikle bedenini hastalığa bırakır ve ölürse, hasta görünmeyen, ama aynı hastalığa yatkın olan oğlunu hekim, akraba, antrenör ya da iyi bir efendi fark eder; onu sert bir perhize sokar, katık, tatlı, içki ve kadınları keser, sürekli ilaç verir, bedenini idmanlarla çalıştırır, hastalığın küçük tohumunu büyümeden dağıtıp gönderir. Hasta anne babalardan doğanlara böyle öğüt vermiyor muyuz: Kendinize dikkat edin, gözetin, ihmal etmeyin, içinizde taşıdığınız, kolay harekete geçen ve her an ortaya çıkabilecek başlangıcı önceden yakalayıp atın?" "Elbette," dediler.

"Öyleyse tuhaf değil gerekli, gülünç değil yararlı bir şey yapıyoruz," dedim, "saralı, melankolik ve gutlu kişilerin çocuklarına hasta oldukları için değil, hastalanmasınlar diye idman, perhiz ve ilaç veriyoruz. Kötü bedenden doğan beden cezaya değil, tedaviye ve korunmaya layıktır. Biri bunu, hazları kestiği, sızı ve zahmet verdiği için korkaklıkla ve gevşeklikle ceza diye adlandırırsa aldırmamak gerekir. Kötü bir bedenden doğan beden tedavi edilip korunmaya değiyorsa, genç bir karakterde filizlenen, akrabalık yoluyla gelen kötülük benzerliği bırakılıp duygularla yayılarak ortaya çıkana, Pindaros'un dediği gibi

zihninin kötü meyvesini gösterene

kadar beklenip ertelenmeli midir?

19

ὁ γὰρ Βίων τὸν θεὸν κολάζοντα τοὺς παῖδας τῶν πονηρῶν γελοιότερον εἶναί φησιν ἰατροῦ, διὰ νόσον πάππου καὶ πατρὸς ἔκγονον ἢ παῖδα φαρμακεύοντος. ἔστι δὲ πῆ μὲν ἀνόμοια τὰ πράγματα πῆ δʼ ἐοικότα καὶ ὅμοια. νόσου μὲν γὰρ ἄλλος ἄλλον οὐ παύει θεραπευόμενος, οὐδὲ βέλτιόν τις ἔσχε τῶν ὀφθαλμιώντων ἢ πυρεττόντων ἰδὼν ἄλλον ὑπαλειφόμενον ἢ καταπλαττόμενον αἱ δὲ τιμωρίαι τῶν πονηρῶν διὰ τοῦτο δείκνυνται πᾶσιν, ὅτι δίκης κατὰ λόγον περαινομένης ἔργον ἐστὶν ἑτέρους διʼ ἑτέρων κολαζομένων ἐπισχεῖν. δὲ προσέοικε τῷ ζητουμένῳ τὸ παραβαλλόμενον ὑπὸ τοῦ Βίωνος ἔλαθεν αὐτόν· ἤδη γὰρ ἀνδρὸς εἰς νόσημα μοχθηρὸν οὐ μὴν ἀνίατον ἐμπεσόντος, εἶτʼ ἀκρασίᾳ καὶ μαλακίᾳ προεμένου τῷ πάθει τὸ σῶμα καὶ διαφθαρέντος υἱὸν οὐ δοκοῦντα νοσεῖν, ἀλλὰ μόνον ἐπιτηδείως ἔχοντα πρὸς τὴν αὐτὴν νόσον ἰατρὸς ἢ οἰκεῖος ἢ ἀλείπτης καταμαθὼν ἢ δεσπότης χρηστός, ἐμβαλὼν εἰς δίαιταν αὐστηρὰν καὶ ἀφελὼν ὄψα καὶ πέμματα καὶ πότους καὶ γύναια, φαρμακείαις δὲ χρησάμενος ἐνδελεχέσι καὶ διαπονήσας τὸ σῶμα γυμνασίοις, ἐσκέδασε καὶ ἀπέπεμψε, μεγάλου πάθους σπέρμα μικρὸν οὐκ ἐάσας εἰς μέγεθος προελθεῖν. ἦ γὰρ οὐχ οὕτω παρακελευόμεθα, προσέχειν ἀξιοῦντες ἑαυτοῖς καὶ παραφυλάττεσθαι καὶ μὴ παραμελεῖν ὅσοι γεγόνασιν ἐκ πατέρων ἢ μητέρων νοσηματικῶν, ἀλλʼ εὐθὺς ἐξωθεῖν τὴν ἐγκεκραμένην ἀρχὴν εὐκίνητον οὖσαν καὶ ἀκροσφαλῆ προκαταλαμβάνοντας; πάνυ μὲν οὖν ἔφασαν. οὐ τοίνυν ἄτοπον εἶπον ἀλλʼ ἀναγκαῖον, οὐδὲ γελοῖον ἀλλʼ ὠφέλιμον πρᾶγμα ποιοῦμεν, ἐπιληπτικῶν παισὶ καὶ μελαγχολικῶν καὶ ποδαγρικῶν γυμνάσια καὶ διαίτας καὶ φάρμακα προσάγοντες οὐ νοσοῦσιν ἀλλʼ ἕνεκα τοῦ μὴ νοσῆσαι· τὸ γὰρ ἐκ πονηροῦ σώματος γιγνόμενον σῶμα τιμωρίας μὲν οὐδεμιᾶς ἰατρείας δὲ καὶ φυλακῆς ἄξιόν ἐστιν· ἣν εἴ τις, ὅτι τὰς ἡδονὰς ἀφαιρεῖ καὶ δηγμὸν ἐπάγει καὶ πόνον, τιμωρίαν ὑπὸ δειλίας καὶ μαλακίας ἀποκαλεῖ, χαίρειν ἐατέον. ἆρʼ οὖν σῶμα μὲν ἔκγονον φαύλου σώματος ἄξιόν ἐστι θεραπεύειν καὶ φυλάττειν, κακίας δὲ ὁμοιότητα συγγενικὴν ἐν νέῳ βλαστάνουσαν ἤθει καὶ ἀναφυομένην ἐᾶν δεῖ καὶ περιμένειν καὶ μέλλειν, ἄχρι ἐν ἐκχυθεῖσα τοῖς πάθεσιν ἐμφανὴς γένηται κακόφρονά τʼ ἀμφάνῃ πραπίδων καρπόν ὥς φησι Πίνδαρος;

20Yoksa tanrı bu konuda şöyle öğütleyen Hesiodos'tan daha mı az bilgedir?

Uğursuz cenazeden dönerek soy ekme, ölümsüzlerin şöleninden dön.

Çünkü doğuş yalnız kötülüğü ve aretē'yi değil, acıyı, sevinci ve her şeyi de alır; bu yüzden çocuk yapmaya neşeli, hoş ve gevşemiş olarak gitmek gerekir. Ama büyük haksızlıklara düşüp duygularla ortaya çıkmadan önce ruhlardaki benzerlikleri ve farklılıkları görmek ve anlamak Hesiodos'un da insan bilgeliğinin de işi değil, tanrının işidir. Ayıların, kurtların ve maymunların yavruları daha küçükken soylarının karakterini hemen gösterir, hiçbir şey onu örtmez, kaplamaz. Oysa insan tabiatı âdetlere, öğretilere ve kanunlara girerek kötü şeyleri gizler, güzel şeyleri çoğu kez taklit eder. Böylece ya içine işlemiş kötülük lekesini bütünüyle siler ve ondan kurtulur ya da kurnazlığı kendine bir kın gibi giydirip uzun süre gizlenir. Biz de haksızlıkların darbesi ve ısırığıyla kötülüğü zar zor fark ettiğimiz için aldanırız; hatta insanların haksızlık ettiklerinde haksız, taşkınlık ettiklerinde taşkın, kaçtıklarında korkak olduklarını sanırız. Bu, akreplerin iğnesinin soktukları anda, engereklerin zehrinin ısırdıkları anda oluştuğunu sanmak gibidir. Saflıktır bu; çünkü kötülerin her biri aynı anda olmaz ve görünmez. Kötülük baştan beri onda vardır, fırsat ve güç ele geçirince hırsız hırsızlığa, tiran ruhlu kanunsuzluğa başvurur.

Tanrı ise herkesin durumunu ve tabiatını bilir, çünkü bedenden çok ruhu hissedecek tabiattadır. Şiddetin ellere, küstahlığın sese, azgınlığın üreme organlarına gelmesini beklemeden cezalandırır. Çünkü kötülük görmüş olarak haksızlıktan öç almaz, zorla soyulmuş olarak soyguncuya öfkelenmez, hakarete uğramış olarak zina edenden nefret etmez. Tedavi için, zina eğilimlisini, açgözlüyü ve haksızlığa yatkını çoğu kez cezalandırır, kötülüğü sara gibi tutmadan önce ortadan kaldırır.

20

ἢ κατὰ τοῦτο μὲν ὁ θεὸς οὐδὲν τοῦ Ἡσιόδου σοφώτερος διακελευομένου καὶ παρεγγυῶντος μηδʼ ἀπὸ δυστήνοιο τάφου ἀπονοστήσαντα σπερμαίνειν γενεήν, ἀλλʼ ἀθανάτων ἀπὸ δαιτός, ὡς οὐ κακίαν μόνον οὐδʼ ἀρετὴν ἀλλὰ καὶ λύπην καὶ χαρὰν καὶ πάνθʼ ὅσʼ ἀναδεχομένης τῆς γενέσεως, ἱλαροὺς καὶ ἡδεῖς καὶ διακεχυμένους ἄγειν πρὸς τὴν τέκνωσιν; ἐκεῖνο δʼ οὐκ ἔστι καθʼ Ἡσίοδον οὐδʼ ἀνθρωπίνης ἔργον σοφίας ἀλλὰ θεοῦ, τὸ διορᾶν καὶ διαισθάνεσθαι τὰς ὁμοιοπαθείας καὶ τὰς διαφοράς, πρὶν εἰς μεγάλα τοῖς πάθεσιν ἐμπεσούσας ἀδικήματα γενέσθαι καταφανεῖς. ἄρκτων μὲν γὰρ ἔτι νήπια καὶ λύκων τέκνα καὶ πιθήκων εὐθὺς ἐμφαίνει τὸ συγγενὲς ἦθος, ὑπὸ μηδενὸς ὑπαμπεχόμενον μηδὲ καταπλαττόμενον· ἡ δʼ ἀνθρώπου φύσις εἰς ἔθη καὶ δόγματα καὶ νόμους ἑαυτὴν ἐμβαλοῦσα, κρύπτει τὰ φαῦλα καὶ τὰ καλὰ μιμεῖται πολλάκις, ὥστʼ ἢ παντάπασιν ἐξαλεῖψαι καὶ διαφυγεῖν ἐγγενῆ κηλῖδα τῆς κακίας, ἢ διαλαθεῖν πολὺν χρόνον, οἷον ἔλυτρόν τι ἑαυτῇ τὴν πανουργίαν περιβαλοῦσα, διαλαθεῖν δʼ ἡμᾶς τοὺς ὥσπερ ὑπὸ πληγῆς ἢ δήγματος ἑκάστου τῶν ἀδικημάτων μόλις αἰσθανομένους τῆς κακίας, μᾶλλον δʼ ὅλως τότε γίγνεσθαι νομίζοντας ἀδίκους ὅτʼ ἀδικοῦσιν, ἀκολάστους ὅθʼ ὑβρίζουσιν καὶ ἀνάνδρους ὅτε φεύγουσιν ὥσπερ εἴ τις οἴοιτο τοῖς σκορπίοις ἐμφύεσθαι τὸ κέντρον ὅτε τύπτουσι, καὶ ταῖς ἐχίδναις τὸν ἰὸν ὅτε δάκνουσιν· εὐήθως οἰόμενος· οὐ γὰρ ἅμα γίγνεται καὶ φαίνεται τῶν πονηρῶν ἕκαστος, ἀλλʼ ἔχει μὲν ἐξ ἀρχῆς τὴν κακίαν χρῆται δὲ καιροῦ καὶ δυνάμεως ἐπιλαβόμενος τῷ κλέπτειν ὁ κλέπτης καὶ τῷ παρανομεῖν ὁ τυραννικός. ἀλλʼ ὁ θεὸς οὔτʼ ἀγνοεῖ δήπου τὴν ἑκάστου διάθεσιν καὶ φύσιν ἅτε δὴ ψυχῆς μᾶλλον ἢ σώματος αἰσθάνεσθαι πεφυκώς, οὔτʼ ἀναμένει τὴν βίαν ἐν χερσὶ γενομένην καὶ τὴν ἀναίδειαν ἐν φωνῇ καὶ τὴν ἀκολασίαν ἐν αἰδοίοις κολάζειν· οὐ γὰρ ἀμύνεται τὸν ἀδικήσαντα κακῶς παθὼν οὐδʼ ὀργίζεται τῷ ἁρπάσαντι βιασθεὶς οὐδὲ μισεῖ τὸν μοιχὸν ὑβρισθείς, ἀλλʼ ἰατρείας ἕνεκα τὸν μοιχικὸν καὶ τὸν πλεονεκτικὸν καὶ ἀδικητικὸν κολάζει πολλάκις, ὥσπερ ἐπιληψίαν τὴν κακίαν πρὶν ἢ καταλαβεῖν ἀναιρῶν.

21Biz az önce kötüler geç ve ağır ceza çekiyor diye öfkeleniyorduk. Şimdi bazılarının haksızlık etmeden önce melekesini ve durumunu kırptığı için suçluyoruz. Gelecek olanın, gizli olanın çoğu kez olmuş ve belli olandan daha kötü, daha korkunç olduğunu bilmiyoruz. Bazılarını haksızlık etmiş olsalar bile bırakmanın, bazılarını ise yalnız düşündüklerinde önceden yakalamanın neden daha iyi olduğunun sebeplerini kıyas edemiyoruz. Tıpkı ilaçların hasta olan bazılarına uymaması, hasta olmayıp onlardan daha tehlikeli durumda olan bazılarına yararlı olması gibi.

Bu yüzden tanrılar

anne babaların hatalarını çocuklara

her durumda yüklemez. Kötüden iyi biri doğarsa, hastalıklıdan sağlam biri doğması gibi, soyun cezasından bağışlanır, kötülüğün evlatlığından çıkarılmış gibi olur. Kötü soya benzemeye başlayan genç ise, elbette mirasın borcunu aldığı gibi kötülüğün cezasını da devralır. Antigonos Demetrios yüzünden, kahramanlardan Phyleus Augeias yüzünden, Nestor Neleus yüzünden ceza çekmedi; kötülerden doğmuş ama iyi olmuşlardı. Ama tabiatı soydan geleni benimseyip kabul edenlerin peşine adalet düşer, kötülüğün benzerliğini izler.

Babaların siğilleri, benleri ve çilleri çocuklarda kaybolup sonra torunlarda yeniden ortaya çıkar. Yunan bir kadın kara bir bebek doğurmuş, zinayla yargılanınca dördüncü kuşaktan bir Etiyopyalının soyundan geldiğini bulmuştu. Yakınlarda ölen, Spartoi soyundan olduğu söylenen Nisibisli Python'un çocuklarından biri bedeninde mızrak izi taşıyordu; bunca zamandan sonra soyla benzerlik, deniz dibinden çıkar gibi yeniden belirmişti. Aynı şekilde ilk kuşaklar ruhun karakterlerini ve duygularını çoğu kez gizler, batırır; ama sonra bir gün tabiat başkaları aracılığıyla kötülüğe ve aretē'ye dair kendinden olanı yeşertip ortaya çıkarır."

21

ἡμεῖς δʼ ἀρτίως μὲν ἠγανακτοῦμεν ὡς ὀψὲ καὶ βραδέως τῶν πονηρῶν δίκην διδόντων· νῦν δʼ ὅτι καὶ πρὶν ἀδικεῖν ἐνίους τὴν ἕξιν αὐτῶν κολούει καὶ τὴν διάθεσιν, ἐγκαλοῦμεν, ἀγνοοῦντες ὅτι τοῦ γενομένου πολλάκις τὸ μέλλον καὶ τὸ λανθάνον τοῦ προδήλου χεῖρόν ἐστι καὶ φοβερώτερον, οὐ δυνάμενοι δὲ συλλογίζεσθαι τὰς αἰτίας, διʼ ἃς ἐνίους μὲν καὶ ἀδικήσαντας ἐᾶν βέλτιόν ἐστιν ἐνίους δὲ καὶ· διανοουμένους προκαταλαμβάνειν· ὥσπερ ἀμέλει καὶ φάρμακα ἐνίοις μὲν οὐχ ἁρμόζει νοσοῦσιν, ἐνίοις δὲ λυσιτελεῖ καὶ μὴ νοσοῦσιν ἐπισφαλέστερον ἐκείνων ἔχουσιν. ὅθεν οὐδὲ πάντα τὰ τῶν τεκόντων σφάλματʼ εἰς τοὺς ἐκγόνους οἱ θεοὶ τρέπουσιν ἀλλʼ ἐὰν μὲν ἐκ φαύλου γένηται χρηστός, ὥσπερ εὐεκτικὸς ἐκ νοσώδους, ἀφεῖται τῆς τοῦ γένους ποινῆς, οἷον ἐκποίητος τῆς κακίας γενόμενος. νέῳ δʼ εἰς ὁμοιότητα μοχθηροῦ γένους ἀναφερομένῳ προσήκει δήπουθεν ὡς χρέα κληρονομίας διαδέχεσθαι τῆς πονηρίας τὴν κόλασιν. οὐ γὰρ Ἀντίγονός γε διὰ Δημήτριον οὐδὲ τῶν ποθʼ ἡρώων Φυλεὺς διʼ Αὐγέαν οὐδὲ Νέστωρ διὰ Νηλέα δίκας ἔδωκεν· ἐκ κακῶν μὲν γὰρ ἀγαθοὶ δʼ ἦσαν· ἀλλʼ ὅσων ἡ φύσις ἔστερξε καὶ προσήκατο τὸ συγγενές, τούτων ἡ δίκη διώκουσα τὴν ὁμοιότητα τῆς κακίας ἐπεξῆλθεν. ὡς γὰρ ἀκροχορδόνες καὶ μελάσματα καὶ φακοὶ πατέρων ἐν παισὶν ἀφανισθέντες ἀνέκυψαν ὕστερον ἐν υἱωνοῖς καὶ θυγατριδοῖς· καὶ γυνή τις Ἑλληνὶς τεκοῦσα βρέφος μέλαν, εἶτα κρινομένη μοιχείας ἐξανεῦρεν αὑτὴν Αἰθίοπος οὖσαν γενεὰν τετάρτην· τῶν δὲ Πύθωνος τοῦ Νισίβεως; παίδων, ὃς ἔναγχος τέθνηκε, λεγομένου τοῖς Σπαρτοῖς προσήκειν, εἷς ἐξανήνεγκε λόγχης τύπον ἐν τῷ σώματι, διὰ χρόνων τοσούτων ἀνασχούσης καὶ ἀναδύσης ὥσπερ ἐκ βυθοῦ τῆς πρὸς τὸ γένος ὁμοιότητος· οὕτω πολλάκις ἤθη καὶ πάθη ψυχῆς αἱ πρῶται κρύπτουσι γενέσεις καὶ καταδύουσιν ὕστερον δέ ποτε καὶ διʼ ἑτέρων ἐξήνθησε καὶ ἀπέδωκε τὸ οἰκεῖον εἰς κακίαν καὶ ἀρετὴν ἡ φύσις.

22Bunları söyleyip susunca Olympikhos gülümsedi: "Seni övmüyoruz," dedi, "yoksa sözün ispat için yeterli olduğunu söyleyip masalı bırakmış sayılırız. Hükmümüzü onu da dinledikten sonra veririz."

"Öyleyse," dedim. "Solili Thespesios, bizim zamanımızda burada bulunan Protogenes'in yakını ve dostuydu. İlk zamanlar büyük bir taşkınlık içinde yaşamış, sonra mal varlığını çabucak yitirmiş, bir süre de zorunluluktan kötü olmuştu. Pişman olup zenginliğin peşine düşünce, karılarını ellerindeyken korumayan, bıraktıktan sonra başkasıyla yaşarken haksızca baştan çıkarmaya çalışan taşkın adamlara benzedi. Zevk ya da kazanç getiren hiçbir ayıptan uzak durmadı, kısa sürede çok mal değil, kötülükte büyük bir ün topladı. Onu en çok kötüleyen şey Amphilokhos'tan gelen bir kehanet oldu. Tanrıya kalan hayatını daha iyi yaşayıp yaşamayacağını sordurmuş, tanrı da öldüğünde daha iyi olacağını bildirmişti. Bu, bir bakıma, kısa süre sonra başına geldi. Yüksek bir yerden boynunun üstüne düştü, yara olmadı, yalnız darbeyle bayılıp öldü sanıldı ve üçüncü gün, tam cenazesinde kendine geldi. Çabucak iyileşip kendini toparlayınca hayatında inanılmaz bir değişiklik yaptı. Kilikyalılar o zamanlar sözleşmelerde ondan daha adil, tanrı karşısında daha dindar, düşmanlara daha zorlu, dostlara daha sağlam birini tanımıyorlardı. Bu yüzden onunla karşılaşanlar değişikliğin sebebini merak ediyor, karakterde böyle bir düzenin rastgele olmadığını düşünüyorlardı. Gerçek de buydu; kendisi Protogenes'e ve aynı değerde dostlarına anlatmıştı.

22

ἐπεὶ δὲ ταῦτʼ εἰπὼν ἐσιώπησα, διαμειδιάσας ὁ Ὀλύμπιχος οὐκ ἐπαινοῦμέν σʼ εἶπεν ὅπως μὴ δόξωμεν ἀφιέναι τὸν μῦθον, ὡς τοῦ λόγου πρὸς ἀπόδειξιν ἱκανῶς ἔχοντος, ἀλλὰ τότε δώσομεν τὴν ἀπόφασιν, ὅταν κἀκεῖνον ἀκούσωμεν οὕτως οὖν ἔφην, ὅτι ὁ Σολεὺς Θεσπέσιος, ἀνὴρ ἐκείνου τοῦ γενομένου καθʼ ἡμᾶς ἐνταῦθα Πρωτογένους οἰκεῖος καὶ φίλος, ἐν πολλῇ βιώσας ἀκολασίᾳ τὸν πρῶτον χρόνον, εἶτα ταχὺ τὴν οὐσίαν ἀπολέσας, ἤδη χρόνον τινὰ καὶ διὰ τὴν ἀνάγκην ἐγένετο πονηρός, καὶ τὸν πλοῦτον ἐκ μετανοίας διώκων ταὐτὸ τοῖς ἀκολάστοις ἔπασχε πάθος, οἳ τὰς γυναῖκας ἔχοντες μὲν οὐ φυλάττουσι, προέμενοι δὲ πειρῶσιν αὖθις ἀδίκως ἑτέροις συνούσας. οὐδενὸς οὖν ἀπεχόμενος αἰσχροῦ φέροντος εἰς ἀπόλαυσιν ἢ κέρδος, οὐσίαν μὲν οὐ πολλὴν δόξαν δὲ πονηρίας ἐν ὀλίγῳ πλείστην συνήγαγε. μάλιστα δʼ αὐτὸν διέβαλεν ἀνενεχθεῖσά τις ἐξ Ἀμφιλόχου μαντεία· πέμψας γὰρ ὡς ἔοικεν ἠρώτα τὸν θεόν, εἰ βέλτιον βιώσεται τὸν ἐπίλοιπον βίον· ὁ δʼ ἀνεῖλεν, ὅτι πράξει βέλτιον, ὅταν ἀποθάνῃ. καὶ δὴ τρόπον τινὰ τοῦτο μετʼ οὐ πολὺν χρόνον αὐτῷ συνέπεσε. κατενεχθεὶς γὰρ ἐξ ὕψους τινὸς εἰς τράχηλον, οὐ γενομένου τραύματος ἀλλὰ πληγῆς μόνον ἐξέθανε, καὶ τριταῖος ἤδη περὶ τὰς ταφὰς αὐτὰς ἀνήνεγκε. ταχὺ δὲ ῥωσθεὶς; καὶ παρʼ αὑτῷ γενόμενος, ἄπιστόν τινα τοῦ βίου τὴν μεταβολὴν ἐποίησεν· οὔτε γὰρ δικαιότερον περὶ τὰ συμβόλαια γιγνώσκουσιν ἕτερον Κίλικες ἐν τοῖς τότε χρόνοις γενόμενον, οὔτε πρὸς τὸ θεῖον ὁσιώτερον οὔτε λυπηρότερον ἐχθροῖς ἢ βεβαιότερον φίλοις· ὥστε καὶ ποθεῖν τοὺς ἐντυγχάνοντας αὐτῷ τὴν αἰτίαν ἀκοῦσαι τῆς διαφορᾶς, οὐκ ἀπὸ τοῦ τυχόντος οἰομένους γεγονέναι διακόσμησιν εἰς ἦθος τοσαύτην, ὅπερ ἦν ἀληθές, ὡς αὐτὸς διηγεῖτο τῷ τε Πρωτογένει καὶ τοῖς ὁμοίως ἐπιεικέσι τῶν φίλων.

23Düşünen kısmı bedeninden çıktığında, gemiden derin suya fırlatılan bir dümencinin ilk anda duyduğu şeyi hissetmişti. Sonra biraz yükselince tamamen nefes alıyor, her yandan her şeyi görüyormuş gibi olmuş; ruhu sanki tek bir göz gibi açılmıştı. Önceden gördüğü şeylerden yalnız yıldızları görüyordu; çok büyüktüler, aralarında ölçüsüz uzaklıklar vardı, renkleri şaşırtıcı, parlaklıkları güçlüydü. Ruh bu ışığın üstünde, durgun bir denizde gibi rahatça, kolayca ve hızla her yana taşınıyordu.

Gördüğü şeylerin çoğunu atlayarak şunları anlattı: Ölenlerin ruhları aşağıdan yükselirken hava yarılıyor, alevli bir kabarcık oluşuyordu; kabarcık yavaşça yarılınca insan biçiminde, ama hacimce derli toplu ruhlar çıkıyordu. Aynı biçimde hareket etmiyorlardı. Kimileri şaşırtıcı bir hafiflikle fırlıyor, dosdoğru yukarı atılıyordu. Kimileri ise iğler gibi dönüyor, bir aşağı bir yukarı sallanarak karışık ve düzensiz bir hareket yapıyor, ancak çok uzun süre sonra, güçlükle durulabiliyordu. Çoğunun kim olduğunu bilmiyordu. İki üç tanıdık görüp yanlarına gitmek, konuşmak istedi; ama onlar ne duyuyor ne kendinde oluyordu. Aklı başından gitmiş, korkmuş, her görüşten ve dokunuştan kaçarak önce kendi başlarına dolaşıyor, sonra aynı durumdaki birçok ruhla karşılaşıp sarılıyor, her yöne amaçsızca, rastgele savruluyor, ağıt ve korkuyla karışık savaş çığlıkları gibi anlamsız sesler çıkarıyorlardı. Yukarıda, çevreleyen bölgenin tepesinde görünen başka ruhlar ise neşeliydi, dostlukla sık sık birbirine yaklaşıyor, o gürültülü ruhlardan uzaklaşıyordu. Anlaşılan kendi içine büzülerek hoşnutsuzluğunu, açılıp yayılarak sevincini ve kabulünü gösteriyorlardı.

23

ἐπεὶ γὰρ ἐξέπεσε τὸ φρονοῦν, τοῦ σώματος, οἷον ἄν τις ἐκ πλοίου κυβερνήτης εἰς βυθὸν ἀπορριφεὶς πάθοι τὸ πρῶτον, οὕτως ὑπὸ τῆς μεταβολῆς ἔσχεν· εἶτα μικρὸν ἐξαρθεὶς ἔδοξεν ἀναπνεῖν ὅλος καὶ περιορᾶν πανταχόθεν, ὥσπερ ἑνὸς ὄμματος ἀνοιχθείσης τῆς ψυχῆς. ἑώρα δὲ τῶν πρότερον οὐδὲν ἀλλʼ ἢ τὰ ἄστρα παμμεγέθη καὶ ἀπέχοντα πλῆθος ἀλλήλων ἄπλετον, αὐγήν τε τῇ· χρόᾳ θαυμαστὴν ἀφιέντα καὶ τόνον ἔχουσαν· ὥστε τὴν ψυχὴν ἐποχουμένην λείως οἷον ὥσπερ ἐν γαλήνῃ τῷ φωτὶ ῥᾳδίως πάντῃ καὶ ταχὺ διαφέρεσθαι. τὰ δὲ πλεῖστα τῶν θεαμάτων παραλιπὼν ἔφη τὰς ψυχὰς τῶν τελευτώντων κάτωθεν ἀνιούσας πομφόλυγα φλογοειδῆ ποιεῖν ἐξισταμένου τοῦ ἀέρος, εἶτα ῥηγνυμένης ἀτρέμα τῆς πομφόλυγος; ἐκβαίνειν τύπον ἐχούσας ἀνθρωποειδῆ τὸν δʼ ὄγκον εὐσταλεῖς, κινουμένας δʼ οὐχ ὁμοίως, ἀλλὰ τὰς μὲν ἐκπηδᾶν ἐλαφρότητι θαυμαστῇ καὶ διᾴττειν ἐπʼ εὐθείας ἄνω, τὰς δʼ ὥσπερ οἱ ἄτρακτοι περιστρεφομένας ἅμα κύκλῳ· καὶ τοτὲ μὲν κάτω τοτὲ δʼ ἄνω ῥεπούσας μικτήν τινα φέρεσθαι καὶ τεταραγμένην κίνησιν καὶ πολλῷ πάνυ χρόνῳ καὶ μόλις ἀποκαθισταμένην. τὰς μὲν οὖν πολλὰς ἠγνόει τίνες εἰσί· δύο δʼ ἢ τρεῖς ἰδὼν γνωρίμους ἐπειρᾶτο προσμῖξαι καὶ προσειπεῖν· αἱ δʼ οὔτʼ ἤκουον οὔτʼ ἦσαν παρʼ ἑαυταῖς, ἀλλʼ ἔκφρονες καὶ διεπτοημέναι, πᾶσαν ὄψιν ἀποφεύγουσαι καὶ ψαῦσιν, ἐρρέμβοντο πρῶτον αὐταὶ καθʼ ἑαυτάς, εἶτα πολλαῖς ὁμοίως διακειμέναις ἐντυγχάνουσαι καὶ περιπλεκόμεναι φοράς τε πάσας πρὸς οὐδὲν ἀκρίτως ἐφέροντο καὶ φωνὰς ἵεσαν ἀσήμους, οἷον ἀλαλαγμοὺς θρήνῳ καὶ φόβῳ μεμιγμένας. ἄλλαι δʼ ἄνωθεν ἐν ἄκρῳ τοῦ περιέχοντος ὀφθῆναί τε φαιδραὶ καὶ πρὸς ἀλλήλας ὑπʼ εὐμενείας θαμὰ πελάζουσαι τὰς δὲ θορυβώδεις ἐκείνας ἐκτρεπόμεναι, διεσήμαινον ὡς ἔοικε συστολῇ μὲν εἰς ἑαυτὰς τὸ δυσχεραῖνον, ἐκπετάσει δὲ καὶ διαχύσει τὸ χαῖρον καὶ προσιέμενον.

24Burada, dedi, bir akrabasının ruhunu gördü, ama açıkça değil; çünkü o çocukken ölmüştü. Ruh ona yaklaşıp "Merhaba, Thespesios" dedi. O şaşırıp kendisinin Thespesios değil, Aridaios olduğunu söyleyince, "Eskiden öyleydin," dedi, "bundan sonra Thespesios'sun. Ölmedin; tanrıların bir takdiriyle düşünen kısmınla buraya geldin. Ruhunun öteki kısmını bir çapa gibi bedeninde bıraktın. İşaretin de şu olsun: Ölülerin ruhları gölge yapmaz, göz kırpmaz." Bunu duyunca Thespesios düşüncesini daha da toplayıp baktı ve kendisiyle birlikte havada sallanan belli belirsiz, gölgemsi bir çizgi gördü. Ötekilerin ise çevresi ışıldıyor, saydam görünüyorlardı; ama hepsi aynı değildi. Kimileri en temiz dolunay gibi düzgün, kesintisiz ve tekdüze bir renk saçıyordu. Kimilerinin üzerinde pullar ya da seyrek çürükler vardı. Kimileri engerekler gibi kara lekelerle benekli, bütünüyle alacalı ve tuhaf görünüyordu. Kimilerinde de küt çizikler vardı.

24

ἐνταῦθα μίαν ἔφη συγγενοῦς τινος ἰδεῖν, οὐ μέντοι σαφῶς· ἀποθανεῖν γάρ, ἔτι παιδὸς ὄντος· ἀλλʼ ἐκείνην προσαγαγοῦσαν ἐγγὺς εἰπεῖν χαῖρε, Θεσπέσιε. θαυμάσαντος δʼ αὐτοῦ καὶ φήσαντος, ὡς οὐ Θεσπέσιος ἀλλʼ Ἀριδαῖός ἐστι· πρότερόν γε φάναι τὸ δʼ ἀπὸ τοῦδε Θεσπέσιος. οὐδὲ γάρ τοι τέθνηκας, ἀλλὰ μοίρᾳ τινὶ θεῶν ἥκεις δεῦρο τῷ φρονοῦντι· τὴν δʼ ἄλλην ψυχὴν ὥσπερ ἀγκύριον ἐν τῷ σώματι καταλέλοιπας· σύμβολον δέ σοι καὶ νῦν καὶ αὖθις ἔστω τὸ τὰς ψυχὰς τῶν τεθνηκότων μήτε σκιὰν ποιεῖν μήτε σκαρδαμύττειν ταῦτʼ ἀκούσας ὁ Θεσπέσιος ἤδη τε μᾶλλον ἑαυτὸν τῷ λογίζεσθαι συνήγαγε, καὶ διαβλέψας εἶδεν ἑαυτῷ μέν τινα συναιωρουμένην ἀμυδρὰν καὶ σκιώδη γραμμήν, ἐκείνους δὲ περιλαμπομένους κύκλῳ καὶ διαφανεῖς ὄντας, οὐ μὴν ὁμοίως ἅπαντας· ἀλλὰ τοὺς μέν, ὥσπερ ἡ καθαρωτάτη πανσέληνος, ἓν χρῶμα λεῖον καὶ συνεχὲς καὶ ὁμαλὲς ἱέντας· ἑτέρων δὲ φολίδας τινὰς διατρεχούσας ἢ μώλωπας ἀραιούς· ἄλλους δὲ κομιδῇ ποικίλους καὶ ἀτόπους τὴν ὄψιν, ὥσπερ οἱ ἔχεις μελάσμασι κατεστιγμένους· ἄλλους δέ τινας ἀμβλείας ἀμυχὰς ἔχοντας.

25Thespesios'un akrabası —ruhlara insanların adlarıyla seslenmemize engel yok— her şeyi tek tek açıkladı. Anankē'nin ve Zeus'un kızı Adrasteia, bütün haksızlıkların cezalandırıcısı olarak en tepede görevlendirilmiştir. Kötülerden hiç kimse, ne büyük ne küçük, gizlenerek ya da zorla ondan kaçabilmiştir. Üç ceza vardır ve her biri ayrı bir bekçiye ve uygulayıcıya aittir. Bedendeyken ve bedenler yoluyla hemen cezalandırılanlarla hızlı Poinē ilgilenir; bunu yumuşak biçimde, temizlenmesi gereken pek çok şeyi atlayarak yapar. Kötülüğünün tedavisi daha büyük iş olanları daimōn ölümden sonra Dikē'ye teslim eder. Dikē'nin de geri çevirdiği bütünüyle onulmazları, Adrasteia'nın yardımcılarının üçüncüsü ve en vahşisi Erinys, dolaşıp kaçışan her birinin ayrı ayrı peşine düşer, hepsini acıklı ve ağır biçimde yok edip söylenemez, görünmez olana batırır.

Öteki cezalardan Poinē'nin hayatta verdiği, dedi, barbar cezalarına benzer. Perslerde cezalandırılanların giysileri ve tiaraları yolunup kamçılanır, onlar da ağlayarak durmaları için yalvarırlar. Bunun gibi, parayla ve bedenle verilen cezalar da keskin bir dokunuşa sahip değildir, kötülüğün kendisine dokunmaz; çoğu şana ve hisse yöneliktir.

25

ἔλεγεν οὖν ἕκαστα φράζων ὁ τοῦ Θεσπεσίου συγγενὴς ʽ οὐδὲν γὰρ οὕτω κωλύει τὰς ψυχὰς ὀνόματι τῶν ἀνθρώπων προσαγορεύειν̓ ὡς Ἀδράστεια μέν, Ἀνάγκης καὶ Διὸς θυγάτηρ, ἐπὶ πᾶσι τιμωρὸς ἀνωτάτω τέτακται τοῖς ἀδικήμασι· καὶ τῶν πονηρῶν οὔτε μέγας οὐδεὶς οὕτως οὔτε μικρὸς γέγονεν, ὥστʼ ἢ λαθὼν διαφυγεῖν ἢ βιασάμενος ἄλλῃ δʼ ἄλλη τιμωρία τριῶν οὐσῶν φύλακι καὶ χειρουργῷ προσήκει· τοὺς μὲν γὰρ εὐθὺς ἐν σώματι καὶ διὰ σωμάτων κολαζομένους μεταχειρίζεται ποινὴ ταχεῖα, πράῳ τινὶ τρόπῳ καὶ παραλείποντι πολλὰ τῶν καθαρμοῦ δεομένων· ὧν δὲ μεῖζόν ἐστιν ἔργον ἡ περὶ τὴν κακίαν ἰατρεία, τούτους Δίκῃ μετὰ τὴν τελευτὴν ὁ δαίμων παραδίδωσι· τοὺς δὲ πάμπαν; ἀνιάτους ἀπωσαμένης τῆς Δίκης, ἡ τρίτη καὶ ἀγριωτάτη τῶν Ἀδραστείας ὑπουργῶν Ἐρινύς, μεταθέουσα πλανωμένους καὶ περιφεύγοντας ἄλλον ἄλλως, οἰκτρῶς τε καὶ χαλεπῶς ἅπαντας ἠφάνισε καὶ κατέδυσεν εἰς τὸ ἄρρητον καὶ ἀόρατον. τῶν δʼ ἄλλων ἔφη δικαιώσεων ἡ μὲν ὑπὸ τῆς Ποινῆς; ἐν τῷ βίῳ ταῖς βαρβαρικαῖς ἔοικεν. ὡς γὰρ ἐν Πέρσαις τῶν κολαζομένων τὰ ἱμάτια καὶ τὰς τιάρας ἀποτίλλουσι καὶ μαστιγοῦσιν, οἱ δὲ παύσασθαι δακρύοντες ἀντιβολοῦσιν· οὕτως αἱ διὰ χρημάτων καὶ διὰ σωμάτων κολάσεις ἁφὴν οὐκ ἔχουσι δριμεῖαν οὐδʼ αὐτῆς ἐπιλαμβάνονται τῆς κακίας, ἀλλὰ πρὸς δόξαν αἱ πολλαὶ καὶ πρὸς αἴσθησιν αὐτῶν εἰσιν.

26Oradan buraya cezasız ve temizlenmemiş gelen ruhu Dikē yakalar. Ruhu çıplak ve görünür hâldedir, kötülüğünü gizleyip örtecek bir yeri yoktur, her yandan, herkes tarafından, her şeyiyle görülür. Dikē onu önce, varsa iyi anne babasına ya da atalarına tiksinti verici ve değersiz biri olarak gösterir. Onlar kötüyse, cezalandırıldıklarını görür ve onlara görünür, uzun süre ceza çeker, her duygusu acılar ve zahmetlerle söküp atılır. Bu acılar büyüklük ve şiddet bakımından ete dokunanları, gerçeklik rüyayı aştığı ölçüde aşar. Her duygunun yara izleri ve çürükleri kiminde çok, kiminde az kalır.

"Şu çeşit çeşit renklere bak," dedi. "Şu koyu ve kirli renk, bayağılığın ve açgözlülüğün sıvasıdır. Kanlı ve ateşli olan zalimlik ve acımasızlıktır. Gri mavi olan yerden, hazlardaki kendine hâkim olamama güçlükle silinmiştir. Kıskançlıkla birlikte içeride olan kötü niyet ise, mürekkepbalıklarının mürekkebi gibi, bu pas rengini ve irinli rengi salar. Yeryüzünde ruh duygular yoluyla değişip bedeni değiştirirken kötülük renkleri yayar. Burada ise temizliğin ve cezanın sonu, bunlar silindikten sonra ruhun bütünüyle parlak ve tek renkli olmasıdır. Bunlar içeride kaldığı sürece duygular yeniden depreşir, nabız gibi atar ve sıçrar; kimilerinde belli belirsiz ve çabuk söner, kimilerinde şiddetle gerilir. Bu ruhların bir kısmı tekrar tekrar cezalandırılarak uygun melekelerini ve durumlarını yeniden kazanır. Bir kısmını ise bilgisizliğin şiddeti ve haz düşkünlüğünün çivisi yeniden hayvan bedenlerine götürür. Biri logos'unun zayıflığı ve seyretmedeki tembelliği yüzünden, eyleme yatkınlığıyla doğuşa meyleder. Öteki taşkınlığı için bir araca ihtiyaç duyar, arzularını doyumlara dikmek, beden yoluyla coşmak ister. Çünkü burada, doyumu olmayan hazzın eksik bir gölgesinden ve rüyasından başka bir şey yoktur."

26

ὃς δʼ ἂν ἐκεῖθεν ἀκόλαστος ἐνταῦθα καὶ ἀκάθαρτος ἐξίκηται, τοῦτον ἡ Δίκη διαλαβοῦσα τῇ ψυχῇ καταφανῆ γυμνόν, εἰς οὐδὲν ἔχοντα καταδῦναι καὶ ἀποκρύψασθαι καὶ περιστεῖλαι τὴν μοχθηρίαν ἀλλὰ πανταχόθεν καὶ ὑπὸ πάντων καὶ πάντα καθορώμενον, ἔδειξε πρῶτον ἀγαθοῖς γονεῦσιν, ἄνπερ ὦσιν, ἢ προγόνοις αὐτοῦ πρόσπτυστον ὄντα καὶ ἀνάξιον ἐὰν δὲ φαῦλοι, κολαζομένους ἐπιδὼν ἐκείνους καὶ ὀφθεὶς δικαιοῦται πολὺν χρόνον ἐξαιρούμενος ἕκαστον τῶν παθῶν ἀλγηδόσι καὶ πόνοις, οἳ τοσούτῳ μεγέθει καὶ σφοδρότητι τοὺς διὰ σαρκὸς ὑπερβάλλουσιν, ὅσῳ τὸ ὕπαρ ἂν εἴη τοῦ ὀνείρατος ἐναργέστερον. οὐλαὶ δὲ καὶ μώλωπες ἐπὶ τῶν παθῶν ἑκάστου τοῖς μὲν μᾶλλον ἐμμένουσι τοῖς δʼ ἧσσον. ὅρα δʼ εἶπε τὰ ποικίλα ταῦτα καὶ παντοδαπὰ χρώματα τῶν ψυχῶν· τὸ μὲν ὄρφνιον καὶ ῥυπαρόν, ἀνελευθερίας ἀλοιφὴν καὶ πλεονεξίας, τὸ δʼ αἱματωπὸν καὶ διάπυρον, ὠμότητος καὶ πικρίας ὅπου δὲ τὸ γλαύκινόν ἐστιν, ἐντεῦθεν ἀκρασία τις περὶ ἡδονὰς ἐκτέτριπται μόλις· κακόνοια δʼ ἐνοῦσα μετὰ φθόνου τουτὶ τὸ ἰῶδες καὶ ὕπουλον, ὥσπερ αἱ σηπίαι τὸ μέλαν, ἀφίησιν. ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ κακία τῆς ψυχῆς τρεπομένης ὑπὸ τῶν παθῶν καὶ τρεπούσης τὸ σῶμα τὰς χρόας ἀναδίδωσιν, ἐνταῦθα δὲ καθαρμοῦ καὶ κολάσεως πέρας ἐστί, τούτων ἐκλεανθέντων, παντάπασι τὴν ψυχὴν αὐγοειδῆ καὶ σύγχρουν γενέσθαι. μέχρι δʼ οὗ ταῦτʼ ἔνεστι, γίγνονταί τινες ὑποτροπαὶ τῶν παθῶν σφυγμοὺς ἔχουσαι καὶ πήδησιν, ἐνίαις μὲν ἀμυδρὰν καὶ ταχὺ κατασβεννυμένην ἐνίαις δὲ νεανικῶς ἐντείνουσαν. ὧν αἱ μὲν πάλιν καὶ πάλιν κολασθεῖσαι τὴν προσήκουσαν ἕξιν καὶ διάθεσιν ἀναλαμβάνουσι, τὰς δʼ αὖθις εἰς σώματα ζῴων ἐξήνεγκε βιαιότης ἀμαθίας καὶ φιληδονίας ἧλος· ἡ μὲν γὰρ ἀσθενείᾳ λόγου καὶ διʼ ἀργίαν τοῦ θεωρεῖν ἔρρεψε τῷ πρακτικῷ πρὸς γένεσιν· ἡ δʼ ὀργάνου τῷ ἀκολάστῳ δεομένη ποθεῖ τὰς ἐπιθυμίας συρράψαι ταῖς ἀπολαύσεσι καὶ συνεπαίρεσθαι διὰ σώματος· ἐνταῦθα γὰρ οὐδὲν ἢ σκιά τις ἀτελὴς καὶ ὄναρ ἡδονῆς πλήρωσιν οὐκ ἐχούσης πάρεστι.

27Bunları söyledikten sonra onu hızla götürdü. Görünüşe göre ölçüsüz bir yeri kolayca, sapmadan geçiyordu, ışığın parıltılarıyla kanatlanmış gibi taşınıyordu. Sonunda aşağı inen büyük bir yarığa geldi, kendisini taşıyan güç onu burada bıraktı. Öteki ruhların da orada aynı şeyi yaşadığını gördü; kuşlar gibi kanatlarını toplayıp aşağı iniyor, yarığın çevresinde dolaşıyorlardı, ama dosdoğru geçmeye cesaret edemiyorlardı. İçi bakkhik mağaralar gibi ağaçlar, yeşillik ve her türlü çiçekle bezenmiş görünüyordu. Yarık yumuşak, hafif bir esinti veriyor, şaşılacak hazzın kokularını taşıyor, şarabın sarhoşlarda yaptığı gevşemeyi yapıyordu. Ruhlar bu güzel kokularla ziyafet çekip gevşiyor, birbirlerine dostluk gösteriyorlardı. Her yanı bakkhik coşku, kahkaha ve oyun oynayıp eğlenenlerin her türlü müziği tutmuştu. Dionysos'un buradan tanrılara yükseldiğini, sonra Semele'yi de çıkardığını, buranın Lethe'nin (Unutuş) yeri diye anıldığını söyledi. Bu yüzden Thespesios kalmak istese de bırakmadı, zorla çekip götürdü. Haz düşünen kısmı eritip ıslatır, dedi; akılsız ve bedensel olan kısım sulanıp etlenince bedeni hatırlatır, bu hatıra da doğuşa çeken isteği ve özlemi doğurur. Doğuşa ("genesis") "neusis epi gēn" denmesi de bundandır: Ruhun nemle ağırlaşıp yere eğilmesidir.

27

ταῦτα δʼ εἰπὼν ἦγεν αὐτὸν ταχὺ μέν, ἄπλετον δέ τινα τόπον ὡς ἐφαίνετο διεξιόντα ῥᾳδίως καὶ ἀπλανῶς, οἷον ὑπὸ πτερῶν τῶν τοῦ φωτὸς αὐγῶν ἀναφερόμενον· μέχρι οἷον πρὸς τι χάσμα μέγα καὶ κάτω διῆκον ἀφικόμενος ὑπὸ τῆς ὀχούσης ἀπελείφθη δυνάμεως· καὶ τὰς ἄλλας; ψυχὰς ἑώρα ταὐτὸ πασχούσας ἐκεῖ· συστελλόμεναι γὰρ ὥσπερ αἱ ὄρνιθες καὶ καταφερόμεναι κύκλῳ τὸ χάσμα περιῄεσαν ʽ ἄντικρυς δὲ περᾶν οὐκ ἐτόλμων̓, εἴσω μὲν ὀφθῆναι τοῖς βακχικοῖς ἄντροις ὁμοίως ὕλῃ καὶ χλωρότητι καὶ χλόαις ἀνθέων ἁπάσαις διαπεποικιλμένον· ἐξέπνει δὲ μαλακὴν καὶ πραεῖαν αὔραν ὀσμὰς ἀναφέρουσαν ἡδονῆς τε θαυμασίας καὶ κρᾶσιν, οἵαν ὁ οἶνος τοῖς μεθυσκομένοις, ἐμποιοῦσαν εὐωχούμεναι γὰρ αἱ ψυχαὶ ταῖς εὐωδίαις διεχέοντο τε καὶ πρὸς ἀλλήλας ἐφιλοφρονοῦντο· καὶ τὸν τόπον ἐν κύκλῳ κατεῖχε βακχεία καὶ γέλως καὶ πᾶσα μοῦσα παιζόντων καὶ τερπομένων. ἔλεγε δὲ ταύτῃ τὸν Διόνυσον ἀνελθεῖν εἰς θεοὺς καὶ τὴν Σεμέλην ἀναγαγεῖν ὕστερον· καλεῖσθαι δὲ Λήθης τὸν τόπον. ὅθεν οὐδὲ διατρίβειν βουλόμενον εἴα τὸν Θεσπέσιον, ἀλλʼ ἀφεῖλκε βίᾳ, διδάσκων ἅμα καὶ λέγων ὡς ἐκτήκεται καὶ ἀνυγραίνεται τὸ φρονοῦν ὑπὸ τῆς ἡδονῆς, τὸ δʼ ἄλογον καὶ σωματοειδὲς ἀρδόμενον καὶ σαρκούμενον ἐμποιεῖ τοῦ σώματος μνήμην, ἐκ δὲ τῆς μνήμης ἵμερον καὶ πόθον ἕλκοντα πρὸς γένεσιν, ἣν οὕτως ὠνομάσθαι νεῦσιν ἐπὶ γῆν οὖσαν, ὑγρότητι βαρυνομένης τῆς ψυχῆς.

28Aynı uzunlukta bir yol daha geçince büyük bir karıştırma kabı görür gibi oldu. İçine akarsular dökülüyordu; biri deniz köpüğünden ya da kardan daha beyaz, biri gökkuşağının mor rengi gibi, ötekiler uzaktan ayrı parlaklıkları olan başka başka boyalardaydı. Yaklaştıklarında kap çevredekinin silinmesi ve renklerin solmasıyla beyazdan başka bütün canlı rengini kaybetti. Üç daimōn'un birbirine üçgen biçiminde oturup akarsuları birtakım ölçülerle karıştırdığını gördü. Thespesios'un ruh kılavuzu, Orpheus'un karısının ruhunun peşinden buraya kadar geldiğini, iyi hatırlamadığı için insanlara sahte bir söz götürdüğünü söyledi: Delphoi'deki kehanet yerinin Apollon ile Gece'nin ortak yeri olduğu sözü. Oysa Gece'nin Apollon'la hiçbir ortaklığı yoktur. "Bu," dedi, "Gece'nin ve Ay'ın ortak kehanet yeridir. Yeryüzünde hiçbir yere ulaşmaz, tek bir yeri de yoktur, rüyalar ve hayaletlerle insanlar arasında her yerde dolaşır. Görüyorsun, rüyalar buradan aldıkları sade ve doğru olanı aldatıcı ve alacalı olanla karıştırıp saçarlar."

28

ἄλλην οὖν τοσαύτην διελθὼν ὁδὸν ἔδοξεν ἀφορᾶν κρατῆρα μέγαν, εἰς δὲ τοῦτον ἐμβάλλοντα ῥεύματα, τὸ μὲν ἀφροῦ θαλάσσης ἢ χιόνων λευκότερον, τὸ δʼ ὁποῖον ἶρις ἐξανθεῖ τὸ ἁλουργόν, ἄλλα δʼ ἄλλαις βαφαῖς κεχρωσμένα πρόσωθεν ἴδιον ἐχούσαις φέγγος· ὡς δὲ πλησίον ἦλθον, ὁ κρατὴρ ἐκεῖνος, ἀφανισθέντος μᾶλλον τοῦ περιέχοντος τῶν τε χρωμάτων ἀμαυρουμένων, τὸ ἀνθηρότερον ἀπέλιπε πλὴν τῆς λευκότητος. ἑώρα δὲ τρεῖς δαίμονας ὁμοῦ καθημένους ἐν σχήματι τριγώνου πρὸς ἀλλήλους τὰ ῥεύματα μέτροις τισὶν ἀνακεραννύντας. ἔλεγεν οὖν ὁ τοῦ Θεσπεσίου ψυχοπομπὸς ἄχρι τούτου τὸν Ὀρφέα προελθεῖν, ὅτε τὴν ψυχὴν τῆς γυναικὸς μετῄει, καὶ μὴ καλῶς διαμνημονεύσαντα λόγον εἰς ἀνθρώπους κίβδηλον ἐξενεγκεῖν, ὡς κοινὸν εἴη μαντεῖον ἐν Δελφοῖς Ἀπόλλωνος καὶ Νυκτός· οὐδενὸς γὰρ Ἀπόλλωνι Νύκτα κοινωνεῖν ἀλλὰ τοῦτο μέν ἔφη νυκτὸς ἐστι καὶ Σελήνης μαντεῖον κοινόν, οὐδαμοῦ τῆς γῆς περαῖνον οὐδʼ ἔχον ἕδραν μίαν, ἀλλὰ πάντῃ πλανητὸν ἐπὶ τοὺς ἀνθρώπους ἐνυπνίοις καὶ εἰδώλοις· ἐκ τούτου γὰρ οἱ ὄνειροι μιγνύμενοι, ὡς ὁρᾷς, τῷ ἀπατηλῷ καὶ ποικίλῳ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀληθὲς παραλαμβάνοντες διασπείρουσι.

29"Apollon'unkini görmedin," dedi, "göremeyeceksin de. Çünkü ruhun yeryüzüne ait kısmı daha yukarı gitmene izin vermez, gevşemez, bedene bağlı olarak aşağı çeker." Bir yandan da onu yaklaştırıp üçayaktan gelen ışığı göstermeye çalışıyordu; bu ışık, dediğine göre, Themis'in koynundan geçip Parnassos'a dayanıyordu. Görmeye can atmasına rağmen parlaklığından göremedi. Ama geçerken vezinli olarak başka şeyleri ve anlaşılan kendi ölüm zamanını da söyleyen tiz bir kadın sesi duydu. Daimōn bunun Sibylla'nın sesi olduğunu söyledi; Ay'ın yüzünde dolaşarak gelecek hakkında şarkı söylüyordu. Daha çok dinlemek istedi, ama girdaplarda olduğu gibi Ay'ın hızıyla ters yöne itildi, ancak azını duyabildi. Bunların arasında Vesuvius Dağı ile Dikaiarkheia'nın ateşle yok olacağına dair söz ve o zamanki yönetici hakkında şu parça vardı:

Hayırlı olarak tiranlığı hastalıkla bırakacak.

29

τὸ δʼ Ἀπόλλωνος οὐ κατεῖδες εἶπεν οὐδὲ κατιδεῖν ἔσῃ δυνατός ἀνωτέρω γὰρ οὐκ ἐπιδίδωσιν οὐδὲ χαλᾷ τὸ τῆς ψυχῆς ἐπίγειον ἀλλὰ κατατείνει τῷ σώματι προσηρτημένον ἅμα δʼ ἐπειρᾶτο προσάγων ἐπιδεικνύειν αὐτῷ τὸ φῶς ἐκ τοῦ τρίποδος, ὡς ἔλεγε, διὰ τῶν κόλπων τῆς Θέμιδος ἀπερειδόμενον εἰς τὸν Παρνασόν. καὶ προθυμούμενος ἰδεῖν οὐκ εἶδεν ὑπὸ λαμπρότητος, ἀλλʼ ἤκουε παριὼν φωνὴν ὀξεῖαν γυναικὸς ἐν μέτρῳ φράζουσαν ἄλλα τινὰ καὶ χρόνον, ὡς ἔοικε, τῆς ἐκείνου τελευτῆς. ἔλεγε δʼ ὁ δαίμων τὴν φωνὴν εἶναι Σιβύλλης· ᾄδειν γὰρ αὐτὴν περὶ τῶν μελλόντων ἐν τῷ προσώπῳ τῆς σελήνης περιφερομένην. βουλόμενος οὖν ἀκροᾶσθαι πλείονα, τῇ ῥύμῃ τῆς σελήνης εἰς τοὐναντίον ὥσπερ ἐν ταῖς δίναις ἐξεώσθη καὶ βραχέα κατήκουσεν· ὧν ἦν καὶ τὸ περὶ τὸ Βέσβιον ὄρος καὶ τὴν Δικαιαρχείας ὑπὸ πυρὸς φθορὰν γενησομένην, καί τι κομμάτιον περὶ τοῦ τότε ἡγεμόνος ὡς ἐσθλὸς ἐὼν νούσῳ τυραννίδα λείψει.

30Bundan sonra cezalandırılanları seyretmeye yöneldiler. Önce yalnız can sıkıcı ve acınacak manzaralar vardı. Sonra Thespesios hiç beklemediği dostlarına, yakınlarına ve tanıdıklarına rastladı; korkunç acılar, utanç verici ve ağrılı cezalar çekerken ona ağlayıp yakınıyorlardı. Sonunda kendi babasını gördü. Damgalar ve yara izleriyle dolu olarak bir çukurdan çıkıyor, ona ellerini uzatıyordu. Cezaların başındakiler susmasına izin vermiyor, itiraf etmeye zorluyorlardı: Altınları olan birtakım yabancılara karşı alçaklık etmiş, onları zehirle öldürmüş, yeryüzünde kimseye yakalanmamış, ama burada suçu ortaya çıkmıştı; cezanın bir kısmını çekmiş, kalanı için götürülüyordu. Thespesios şaşkınlıktan ve korkudan babası için yalvarmaya, aracı olmaya cesaret edemedi. Geri dönüp kaçmak istediğinde o yumuşak ve yakın kılavuzu artık göremedi. Korkunç görünüşlü başkaları onu, bu yoldan geçmek zorunluymuş gibi ileri itiyordu.

Kötülüğü bilinen ve yeryüzünde cezasını çekenlerin gölgesinin, akılsız ve duygulu kısımla ilgili olduğu için, burada artık aynı ağırlıkta çile çekmediğini gördü. Aretē'nin görünüşüne ve şöhretine bürünüp gizli bir kötülükle yaşayanları ise çevrelerini saran başkaları, zahmetle ve acıyla ruhlarının içini dışına çıkarmaya zorluyordu. Tabiata aykırı biçimde kıvrılıp bükülüyorlardı; tıpkı oltayı yutan deniz kırkayaklarının kendilerini ters çevirmesi gibi. Bazılarını da yüzüp açarak irinli ve alacalı olduklarını, kötülüğün akıl yürüten ve hâkim kısımda olduğunu gösteriyorlardı.

Başka ruhlar da gördüğünü söyledi; engerekler gibi ikişer üçer ya da daha çok sarılmış, hayatta çektikleri ya da yaptıkları şeylerin kininden ve kötü ruhluluğundan birbirlerini yiyorlardı. Yan yana göller de vardı: Biri kaynayan altından, biri buz gibi kurşundan, biri de sert demirden. Başlarında demirciler gibi daimōnlar duruyor, doymazlık ve açgözlülük yüzünden kötü olanların ruhlarını aletlerle sırayla çıkarıp daldırıyorlardı. Altında kızdırılıp saydamlaştırılan ruhları kurşuna daldırıyorlardı. Orada dolu gibi donup sertleşince demire geçiriyorlardı; burada korkunç biçimde kararıyor, sertlikten kırılıp ufalanarak biçim değiştiriyorlardı. Sonra yeniden altına taşınıyorlar, dediğine göre, bu değişimlerde korkunç acılara katlanıyorlardı.

30

μετὰ δὲ ταῦτα πρὸς τὴν θέαν τῶν κολαζομένων ἐτρέποντο. καὶ τὰ μὲν πρῶτα δυσχερεῖς καὶ οἰκτρὰς εἶχον ὄψεις μόνον· ἐπεὶ δὲ καὶ φίλοις καὶ οἰκείοις καὶ συνήθεσιν ὁ Θεσπέσιος οὐκ ἂν προσδοκήσας κολαζομένοις ἐνετύγχανεν, οἳ καὶ δεινὰ παθήματα καὶ τιμωρίας ἀσχήμονας καὶ ἀλγεινὰς ὑπομένοντες ᾠκτίζοντο πρὸς ἐκεῖνον καὶ ἀνεκλαίοντο· τέλος δὲ τὸν πατέρα τὸν ἑαυτοῦ κατεῖδεν ἔκ τινος βαράθρου στιγμάτων καὶ οὐλῶν μεστὸν ἀναδυόμενον, ὀρέγοντα τὰς χεῖρας αὐτῷ καὶ σιωπᾶν οὐκ ἐώμενον, ἀλλʼ ὁμολογεῖν ἀναγκαζόμενον ὑπὸ τῶν ἐφεστώτων ταῖς τιμωρίαις, ὅτι περὶ ξένους τινὰς μιαρὸς γενόμενος χρυσίον ἔχοντας, φαρμάκοις διαφθείρας καὶ ἐκεῖ διαλαθὼν ἅπαντας, ἐνταῦθʼ ἐξελεγχθείς, τὰ μὲν ἤδη πέπονθε τὰ δʼ ἄγεται πεισόμενος ἱκετεύειν μὲν ἢ παραιτεῖσθαι περὶ τοῦ πατρὸς οὐκ ἐτόλμα διʼ ἔκπληξιν καὶ δέος ὑποστρέψαι δὲ καὶ φυγεῖν βουλόμενος οὐκέτι τὸν πρᾶον ἐκεῖνον ἑώρα καὶ οἰκεῖον ξεναγόν, ἀλλʼ ὑφʼ ἑτέρων τινῶν φοβερῶν τὴν ὄψιν εἰς τὸ πρόσθεν ὠθούμενος ὡς ἀνάγκην οὖσαν οὕτω διεξελθεῖν, ἐθεᾶτο τῶν μὲν γνωρίμως πονηρῶν γενομένων καὶ κολασθέντων αὐτόθι τὴν σκιὰν οὐκέτʼ εἶναι χαλεπῶς οὐδʼ ὁμοίως τριβομένην, ἅτε δὴ περὶ τὸ ἄλογον καὶ παθητικὸν ἐπίπονον οὖσαν· ὅσοι δὲ πρόσχημα καὶ δόξαν ἀρετῆς περιβαλόμενοι διεβίωσαν κακίᾳ λανθανούσῃ, τούτους ἐπιπόνως καὶ, ὀδυνηρῶς ἠνάγκαζον ἕτεροι περιεστῶτες ἐκτρέπεσθαι τὰ ἐντὸς ἔξω τῆς ψυχῆς, ἰλυσπωμένους παρὰ φύσιν καὶ ἀνακαμπτομένους, ὥσπερ αἱ θαλάττιαι σκολόπενδραι καταπιοῦσαι τὸ ἄγκιστρον ἐκτρέπουσιν ἑαυτάς· ἐνίους δʼ ἀναδέροντες αὐτῶν καὶ ἀναπτύσσοντες ἀπεδείκνυσαν ὑπούλους καὶ ποικίλους, ἐν τῷ λογιστικῷ καὶ κυρίῳ τὴν μοχθηρίαν ἔχοντας. ἄλλας δʼ ἔφη ψυχὰς ἰδεῖν, ὥσπερ τὰς ἐχίδνας περιπεπλεγμένας σύνδυο καὶ σύντρεις καὶ πλείονας, ἀλλήλας ἐσθιούσας ὑπὸ μνησικακίας καὶ κακοθυμίας ὧν ἔπαθον ἐν τῷ ζῆν ἢ ἔδρασαν. εἶναι δὲ καὶ λίμνας παρʼ ἀλλήλας, τὴν μὲν χρυσοῦ περιζέουσαν τὴν δὲ μολίβδου ψυχροτάτην ἄλλην δὲ τραχεῖαν σιδήρου· καί τινας ἐφεστάναι δαίμονας ὥσπερ οἱ χαλκεῖς ὀργάνοις ἀναλαμβάνοντας καὶ καθιέντας ἐν μέρει τὰς ψυχὰς τῶν διʼ ἀπληστίαν καὶ πλεονεξίαν πονηρῶν. ἐν μὲν γὰρ τῷ χρυσῷ διαπύρους καὶ διαφανεῖς ὑπὸ τοῦ φλέγεσθαι γενομένας ἐνέβαλλον εἰς τὴν τοῦ μολίβδου βάπτοντες· ἐκπαγείσας δʼ αὐτόθι καὶ γενομένας σκληρὰς ὥσπερ αἱ χάλαζαι, πάλιν εἰς τὴν τοῦ σιδήρου μεθίστασαν ἐνταῦθα δὲ μέλαιναί τε δεινῶς ἐγίγνοντο, καὶ περικλώμεναι διὰ σκληρότητα καὶ συντριβόμεναι τὰ εἴδη μετέβαλλον· εἶθʼ οὕτω πάλιν εἰς τὸν χρυσὸν ἐκομίζοντο, δεινάς, ὡς ἔλεγεν, ἐν ταῖς μεταβολαῖς ἀλγηδόνας ὑπομένουσαι.

31En acınası hâlde olanlar ise cezadan bağışlanmış sanılıp sonra yeniden yakalananlardı. Bunlar, cezası soyundan gelenlere ya da çocuklarına geçenlerdi. O çocuklardan biri gelip ona rastlayınca öfkeyle üstüne atılıyor, bağırıyor, çektiklerinin izlerini gösterip ayıplıyor, kaçmak ve gizlenmek istese de bunu yapamayan ruhun peşine düşüyordu. Çünkü cezalandırıcılar hemen arkalarından koşup onları cezaya sürüklüyor, cezayı önceden bilmekten ağlayanları sıkıştırıyorlardı. Bazı ruhlara, dediğine göre, birçok torunu arılar ya da yarasalar gibi yapışıyor, kendileri yüzünden çektiklerini hatırlayıp öfkeyle cırlıyorlardı.

31

πάντων δὲ πάσχειν ἔλεγεν οἰκτρότατα τὰς ἤδη δοκούσας ἀφεῖσθαι τῆς δίκης, εἶτʼ αὖθις συλλαμβανομένας· αὗται δʼ ἦσαν, ὧν εἴς τινας ἐκγόνους; ἢ παῖδας ἡ ποινὴ περιῆλθεν. ὁπότε γάρ τις ἐκείνων ἀφίκοιτο καὶ περιτύχοι, προσέπιπτεν ὀργῇ καὶ κατεβόα καὶ τὰ σημεῖα τῶν παθῶν ἐδείκνυεν, ὀνειδίζουσα καὶ διώκουσα φεύγειν. καὶ ἀποκρύπτεσθαι βουλομένην οὐ δυναμένην δέ. ταχὺ γὰρ μετέθεον οἱ κολασταὶ πρὸς τὴν δίκην, καὶ ἐξ ἀρχῆς ἤπειγον ὀλοφυρομένας τῷ προγιγνώσκειν τὴν τιμωρίαν. ἐνίαις δὲ καὶ πολλὰς ἅμα τῶν ἐκγόνων ἔλεγε συνηρτῆσθαι, καθάπερ μελίττας ἢ νυκτερίδας ἀτεχνῶς ἐχομένας καὶ τετριγυίας ὑπὸ μνήμης καὶ ὀργῆς ὧν ἔπαθον διʼ αὐτάς.

32En son, ikinci doğuşa yönelen ruhları gördü. Bunlar zorla her türlü hayvana bükülüyor, bu işi yapanların aletleri ve darbeleriyle biçim değiştiriyorlardı. Kimileri bütün parçaları sıkıştırıyor, kimileri büküyor, kimileri düzeltip bütünüyle yok ediyordu ki başka karakterlere ve hayatlara uysunlar. Aralarında Nero'nun ruhu da göründü; başka bakımlardan da kötü durumdaydı ve kızgın çivilerle delinmişti. Ustalar onun için Pindaros'un anlattığı engerek biçimini hazırlamıştı; içine gebe kalıp annesini yiyerek yaşayacaktı. Birden, dedi, büyük bir ışık parladı ve ışıktan bir ses, bunu daha uysal bir türe çevirmelerini, bataklıklarda ve göllerde şarkı söyleyen bir hayvan yapmalarını buyurdu. Çünkü işlediği haksızlıkların cezasını çekmişti; tanrılar ona bir iyilik de borçluydu, çünkü uyrukları arasında en iyi ve tanrıların en sevdiği halkı, Yunanistan'ı özgür bırakmıştı.

32

ἔσχατα δʼ ὁρῶντος αὐτοῦ τὰς ἐπὶ δευτέραν γένεσιν τρεπομένας ψυχὰς εἴς τε ζῷα παντοδαπὰ καμπτομένας βίᾳ καὶ μετασχηματιζομένας ὑπὸ τῶν ταῦτα δημιουργούντων ὀργάνοις τισὶ καὶ πληγαῖς, τῶν μὲν ὅλα τὰ μέρη συνελαυνόντων, τὰ δʼ ἀποστρεφόντων, ἔνια δʼ ἐκλεαινόντων καὶ ἀφανιζόντων παντάπασιν, ὅπως ἐφαρμόσειεν ἑτέροις ἤθεσι καὶ βίοις· ἐν ταύταις φανῆναι τὴν Νέρωνος ψυχὴν τά, τʼ ἄλλα κακῶς ἔχουσαν ἤδη καὶ διαπεπαρμένην ἣλοις διαπύροις. προκεχειρισμένων δὲ καὶ ταύτῃ τῶν δημιουργῶν Πινδαρικῆς ἐχίδνης εἶδος, ἐν ᾧ κυηθεῖσαν καὶ διαφαγοῦσαν τὴν μητέρα βιώσεσθαι, φῶς ἔφασκεν ἐξαίφνης διαλάμψαι μέγα, καὶ φωνὴν ἐκ τοῦ φωτὸς γενέσθαι προστάττουσαν εἰς ἄλλο γένος ἡμερώτερον μεταβαλεῖν, ᾠδικόν τι μηχανησαμένους περὶ ἕλη καὶ λίμνας ζῷον· ὧν μὲν γὰρ ἠδίκησε δεδωκέναι δίκας· ὀφείλεσθαι δέ τι καὶ χρηστὸν αὐτῷ παρὰ θεῶν, ὅτι τῶν ὑπηκόων τὸ βέλτιστον καὶ θεοφιλέστατον γένος ἠλευθέρωσε, τὴν Ἑλλάδα.

33Buraya kadar seyretti. Geri döneceği sırada korkudan büyük bir sıkıntıya düştü. Şaşılacak güzellikte ve boyda bir kadın onu tutup "Gel buraya sen, her şeyi daha iyi hatırla" dedi ve ressamlarınki gibi kızgın bir fırça yaklaştırdı. Başka bir kadın da engel oldu. Kendisi de boruyla çekilir gibi, birden çok güçlü ve şiddetli bir solukla sürüklenip bedenine düştü ve gözlerini neredeyse mezarın içinde açtı.

33

μέχρι μὲν οὖν τούτων εἶναι θεατής· ὡς δʼ ἀναστρέφειν ἔμελλεν, ἐν παντὶ κακῷ γενέσθαι διὰ φόβον, γυναῖκα γάρ τινα λαβομένην αὐτοῦ θαυμαστὴν τὸ εἶδος καὶ τὸ μέγεθος, δεῦρο δή εἰπεῖν οὗτος, ὅπως ἕκαστα μᾶλλον μνημονεύσῃς. καί τι ῥαβδίον, ὥσπερ οἱ ζωγράφοι, διάπυρον προσάγειν, ἑτέραν δὲ κωλύειν. αὐτὸν δʼ ὥσπερ ὑπὸ σύριγγος ἐξαίφνης σπασθέντα πνεύματι νεανικῷ σφόδρα καὶ βιαίῳ τῷ σώματι προσπεσεῖν καὶ ἀναβλέψαι σχεδὸν ὑπʼ αὐτοῦ τοῦ μνήματος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…