İçeriğe geç

Kavram

Epistēmē (ἐπιστήμη)

Yunanca
ἐπιστήμη (epistēmē)
Latince
scientia
Almanca
Wissen, Wissenschaft, Erkenntnis
Fransızca
science, savoir, connaissance
İngilizce
knowledge, science
Türkçe
epistēmē (çevrilmez)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik anlam "bir işi bilmek"tir: yüzmeyi, gemi yapmayı bilmek. Sokrates bu pratik modelden yola çıkar: erdem de böyle bir "bilme" midir (Euthyphron 14c–d: dindarlık = istemenin ve vermenin epistēmē'si)? Platon orta dönemde terimi doxa'dan ayırır (Menon 97–98: bağlanmış doğru sanı) ve nesnesini değişmez varlıkla sınırlar (Devlet V: epistēmē varlığa, doxa oluşa yönelir). Aristoteles'te tanıtlamalı, nedenleri bilen sistematik bilgi olur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Gündelik dil, sofistler Pratik yeterlik, işini bilme; tekhnē ile eşanlamlı Herodotos - Tarihler
MÖ 4. yy Platon (erken) Erdemin tekhnē-modeliyle sınanması: "X'in epistēmē'si" Platon - Euthyphron 14c, Platon - Lakhes 194d
MÖ 4. yy Platon (orta) Doxa'nın karşıtı; nedenle bağlanmış, yanılmaz, varlığa yönelen bilgi Platon - Menon 98a, Platon - Devlet 477b, Platon - Theaitetos
MÖ 4. yy Aristoteles Tanıtlamalı bilgi (apodeixis); zorunlu ve nedensel; tekhnē ve phronēsis'ten ayrı entelektüel erdem Aristoteles - İkinci Analitikler I.2, Aristoteles - Nikomakhos'a Etik VI.3
20. yy Foucault "Épistémè": bir çağın bilgi düzenini olanaklı kılan tarihsel a priori Foucault - Kelimeler ve Şeyler

Dönüşüm: Pratik yeterlikten, Platon'da sanının karşıtı yanılmaz bilgiye; Aristoteles'te tanıtlamalı bilime; modern "science"a; Foucault'da ise tersine, bilginin kendisinin tarihsel koşulunun adına. Terim, önce tekhnē'den ayrılır, sonra "bilim" olarak tekhnē'nin (teknolojinin) temeline döner.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἐπιστήμη (epistēmē); fiil ἐπίσταμαι Epistasthai "bir işi bilmek, ustası olmak" (Homeros'ta "epistamenos" = işini bilen). İsim 5. yy'da ortaya çıkar; ilk anlamı pratik yeterliktir, tekhnē ile örtüşür. Platon'da giderek doxa'nın (sanı) karşıtı, temellendirilmiş ve yanılmaz bilgi anlamını kazanır; Euthyphron 14c'de ise henüz "kurban sunmanın ve dua etmenin epistēmē'si" gibi pratik bir anlamdadır.
Latince scientia Scire (bilmek) kökünden; Aristotelesçi "tanıtlanmış bilgi" anlamını ortaçağa taşır; modern "science"ın kaynağı.
Almanca / Fransızca Wissen, Wissenschaft / science, savoir Almanca "Wissenschaft" ile "Wissen" arasındaki ayrım, epistēmē'nin "bilim" ve "bilgi" anlamlarını iki sözcüğe böler; Fransızca "science" Platon çevirilerinde çoğu zaman yanıltıcıdır.
İngilizce knowledge, science

Türkçe karşılığı

epistēmē (çevrilmez). bilgi: en yakın karşılık ama gnōsis, sophia, phronēsis, nous için de "bilgi" yazmak zorunda kalınca ayrımlar silinir. bilim: Aristotelesçi tanıtlamalı anlam için uygun, Euthyphron'daki pratik anlam için yanlış. ilim: aynı sorun, üstelik dinî çağrışımla. Terimin doxa karşıtlığını ve tekhnē ile örtüşme/ayrışma tarihini görünür tutmak için epistēmē olarak bıraktım.

"Bilim" dersen Euthyphron 14c'deki "kurban sunmanın epistēmē'si"ni gülünçleştirirsin — oysa Sokrates orada ciddiyetle tekhnē-modelini uyguluyor. "Bilgi" dersen Theaitetos'un "epistēmē nedir?" sorusunu gündelik bir soruya çevirir, doxa ile karşıtlığını yumuşatırsın. "Kesin bilgi" dersen Platon'un yanılmazlık ölçütünü erken diyaloglara peşinen yansıtırsın.

Atıf ve kaynak notu

Platon'un epistēmē'si "gerekçelendirilmiş doğru inanç" (JTB) formülüne indirgenemez; bu formül Theaitetos'un son tanımının (201c) modern bir okumasıdır ve diyalogda reddedilir. Erken diyaloglarda epistēmē ile tekhnē'nin birbirinin yerine kullanılması (Euthyphron 14c/14e) kararsızlık değil, terimin henüz ayrışmamış hâlidir.

İlgili kavramlar

  • scientia (Latince karşılığı)
  • comprehensio (Latince karşılığı)
  • Bilgi ve Sanı Problemi
  • Erdem Bilgi midir Problemi
  • Tekhnē Benzetmesi (Sokrates)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: epistēmē, episteme, Epistēmē, epistēmēsinin, epistēmē'ler

Metinlerde işaretlendiği yerler

97 yer · 70 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.