Kavram
Epistēmē (ἐπιστήμη)
- Yunanca
- ἐπιστήμη (epistēmē)
- Latince
- scientia
- Almanca
- Wissen, Wissenschaft, Erkenntnis
- Fransızca
- science, savoir, connaissance
- İngilizce
- knowledge, science
- Türkçe
- epistēmē (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik anlam "bir işi bilmek"tir: yüzmeyi, gemi yapmayı bilmek. Sokrates bu pratik modelden yola çıkar: erdem de böyle bir "bilme" midir (Euthyphron 14c–d: dindarlık = istemenin ve vermenin epistēmē'si)? Platon orta dönemde terimi doxa'dan ayırır (Menon 97–98: bağlanmış doğru sanı) ve nesnesini değişmez varlıkla sınırlar (Devlet V: epistēmē varlığa, doxa oluşa yönelir). Aristoteles'te tanıtlamalı, nedenleri bilen sistematik bilgi olur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Gündelik dil, sofistler | Pratik yeterlik, işini bilme; tekhnē ile eşanlamlı | Herodotos - Tarihler |
| MÖ 4. yy | Platon (erken) | Erdemin tekhnē-modeliyle sınanması: "X'in epistēmē'si" | Platon - Euthyphron 14c, Platon - Lakhes 194d |
| MÖ 4. yy | Platon (orta) | Doxa'nın karşıtı; nedenle bağlanmış, yanılmaz, varlığa yönelen bilgi | Platon - Menon 98a, Platon - Devlet 477b, Platon - Theaitetos |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Tanıtlamalı bilgi (apodeixis); zorunlu ve nedensel; tekhnē ve phronēsis'ten ayrı entelektüel erdem | Aristoteles - İkinci Analitikler I.2, Aristoteles - Nikomakhos'a Etik VI.3 |
| 20. yy | Foucault | "Épistémè": bir çağın bilgi düzenini olanaklı kılan tarihsel a priori | Foucault - Kelimeler ve Şeyler |
Dönüşüm: Pratik yeterlikten, Platon'da sanının karşıtı yanılmaz bilgiye; Aristoteles'te tanıtlamalı bilime; modern "science"a; Foucault'da ise tersine, bilginin kendisinin tarihsel koşulunun adına. Terim, önce tekhnē'den ayrılır, sonra "bilim" olarak tekhnē'nin (teknolojinin) temeline döner.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐπιστήμη (epistēmē); fiil ἐπίσταμαι | Epistasthai "bir işi bilmek, ustası olmak" (Homeros'ta "epistamenos" = işini bilen). İsim 5. yy'da ortaya çıkar; ilk anlamı pratik yeterliktir, tekhnē ile örtüşür. Platon'da giderek doxa'nın (sanı) karşıtı, temellendirilmiş ve yanılmaz bilgi anlamını kazanır; Euthyphron 14c'de ise henüz "kurban sunmanın ve dua etmenin epistēmē'si" gibi pratik bir anlamdadır. |
| Latince | scientia | Scire (bilmek) kökünden; Aristotelesçi "tanıtlanmış bilgi" anlamını ortaçağa taşır; modern "science"ın kaynağı. |
| Almanca / Fransızca | Wissen, Wissenschaft / science, savoir | Almanca "Wissenschaft" ile "Wissen" arasındaki ayrım, epistēmē'nin "bilim" ve "bilgi" anlamlarını iki sözcüğe böler; Fransızca "science" Platon çevirilerinde çoğu zaman yanıltıcıdır. |
| İngilizce | knowledge, science |
Türkçe karşılığı
epistēmē (çevrilmez). bilgi: en yakın karşılık ama gnōsis, sophia, phronēsis, nous için de "bilgi" yazmak zorunda kalınca ayrımlar silinir. bilim: Aristotelesçi tanıtlamalı anlam için uygun, Euthyphron'daki pratik anlam için yanlış. ilim: aynı sorun, üstelik dinî çağrışımla. Terimin doxa karşıtlığını ve tekhnē ile örtüşme/ayrışma tarihini görünür tutmak için epistēmē olarak bıraktım.
"Bilim" dersen Euthyphron 14c'deki "kurban sunmanın epistēmē'si"ni gülünçleştirirsin — oysa Sokrates orada ciddiyetle tekhnē-modelini uyguluyor. "Bilgi" dersen Theaitetos'un "epistēmē nedir?" sorusunu gündelik bir soruya çevirir, doxa ile karşıtlığını yumuşatırsın. "Kesin bilgi" dersen Platon'un yanılmazlık ölçütünü erken diyaloglara peşinen yansıtırsın.
Atıf ve kaynak notu
Platon'un epistēmē'si "gerekçelendirilmiş doğru inanç" (JTB) formülüne indirgenemez; bu formül Theaitetos'un son tanımının (201c) modern bir okumasıdır ve diyalogda reddedilir. Erken diyaloglarda epistēmē ile tekhnē'nin birbirinin yerine kullanılması (Euthyphron 14c/14e) kararsızlık değil, terimin henüz ayrışmamış hâlidir.
İlgili kavramlar
- scientia (Latince karşılığı)
- comprehensio (Latince karşılığı)
- Bilgi ve Sanı Problemi
- Erdem Bilgi midir Problemi
- Tekhnē Benzetmesi (Sokrates)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: epistēmē, episteme, Epistēmē, epistēmēsinin, epistēmē'ler
Metinlerde işaretlendiği yerler
97 yer · 70 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Demokritos, Fragmanlar68B181
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B15
- Diğer Presokratikler, Nausiphanes75B1
- Platon, Euthyphron14c
- Platon, Phaidon73a
- Platon, Kratylos411a 417a 437a
- Platon, Theaitetos145e 184a 196d
- Platon, Sofist233c 265c
- Platon, Devlet Adamı258b 272d
- Platon, Parmenides155d 164a
- Platon, Philebos13e
- Platon, Şölen186c 202a
- Platon, Phaidros247c 268a
- Platon, Alkibiades I125e
- Platon, Alkibiades II144d
- Platon, Âşıklar (Erastai)137d
- Platon, Theages123a
- Platon, Kharmides165c
- Platon, Lakhes182c
- Platon, Euthydemos273e
- Platon, Protagoras312c 345b 357a
- Platon, Gorgias449d 460b 486e
- Platon, Menon85d
- Platon, Küçük Hippias368a 375d
- Platon, Ion532c
- Platon, Meneksenos246e
- Platon, Kleitophon409e
- Platon, Devlet340e 409c 428b 477b 585b 598c
- Platon, Timaios37b
- Platon, Kritias106b
- Platon, Minos314a
- Platon, Kanunlar639a 689b 875c 901d 933b 968d
- Platon, Epinomis974b 976c
- Platon, Mektuplar342a
- Aristoteles, Kategoriler2
- Aristoteles, Fizikgiriş_2
- Aristoteles, Gök Üzerinegiriş
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerines194 335a20
- Aristoteles, Ruh Üzerines164
- Aristoteles, Duyum ve Duyulurlar Üzerine7.23
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerine1
- Aristoteles, Yaşamın Uzunluğu ve Kısalığı Üzerine2
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.1
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.22
- Aristoteles, Metafizik981a
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1094a 1139b10
- Aristoteles, Büyük Etik1182a10_2
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1214a
- Aristoteles, Politika1252a
- Aristoteles, Retorik1354a
- Aristoteles, Fizyonomi806a_3
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.5_col1
- Theophrastos, Metafizik13
- Theophrastos, Duyumlar Üzerine1.6
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine8
- Philon, Dikim Üzerine22
- Philon, Sarhoşluk Üzerine5
- Philon, Erdemler Üzerine1
- Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür12
- Philon, Dünyanın Ezeliliği Üzerine1
- Philon, Gaius'a Elçilik21
- Heron, Metrika3.pr
- Plutarkhos, Çocukların Eğitimi Üzerine4
- Plutarkhos, Kendini Kıskandırmadan Övmek Üzerine16
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine4
- Plutarkhos, Kader Üzerine9
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Timoleon6.4
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Aemilius Paulus3.3
- Origenes, Tesniye Üzerine Seçmeler15
- Porphyrios, Girişs6