I. Kitap
girişGök Üzerine I
1. Bölüm
Tabiat hakkındaki epistēmē, görüldüğü kadarıyla, hemen hemen bütünüyle cisimler ve büyüklüklerle, bunların hâlleri ve hareketleriyle, ayrıca bu türden bir ousia için ne kadar ilke varsa onlarla ilgilidir. Çünkü tabiat gereği meydana gelmiş şeylerin bir kısmı cisimler ve büyüklüklerdir, bir kısmı cisim ve büyüklük sahibidir, bir kısmı da bunlara sahip olanların ilkeleridir. Sürekli, hep yeniden bölünebilir parçalara bölünebilen şeydir; cisim ise her yönde bölünebilendir. Büyüklüklerden bir yönde uzanan çizgi, iki yönde uzanan yüzey, üç yönde uzanan cisimdir. Bunların dışında başka büyüklük yoktur; çünkü üç "hepsi" demektir, "üç yönde" de "her yönde" demektir. Pythagorasçıların da dediği gibi, bütün ve her şey üçle belirlenmiştir; çünkü son, orta ve başlangıç bütünün sayısını taşır, bu da üçün sayısıdır. Bu yüzden bu sayıyı, tabiatın bir kanunu gibi ondan almış olarak, tanrılara yaptığımız ibadetlerde de kullanırız. Adlandırmalarımız da böyledir: İki şey ya da iki kişi için "ikisi de" deriz, "hepsi" demeyiz; bu adı ilk kez üç şey için kullanırız. Söylendiği gibi, buna tabiatın kendisi bizi böyle yönlendirdiği için uyarız. Dolayısıyla "her şey", "bütün" ve "tam" idea bakımından birbirinden farklı olmadığına, farklıysalar bile ancak maddeleri ve hakkında söylendikleri şeyler bakımından farklı olduklarına göre, büyüklükler içinde tam olan yalnızca cisim olabilir; çünkü yalnız o üçle belirlenmiştir, bu da "bütün" demektir. Üç yönde bölünebilen her yönde bölünebilir; ötekilerden biri tek yönde, öbürü iki yönde bölünebilir. Çünkü sayıdan aldıkları pay neyse, bölünmeden ve süreklilikten aldıkları pay da odur: Biri tek yönde, öbürü iki yönde süreklidir, cisim ise her yönde. Büyüklüklerden bölünebilir olanların hepsi sürekli de olur. Sürekli olanların hepsinin bölünebilir olup olmadığı ise şimdi söylediklerimizden henüz açık değildir. Ama şu açıktır: Uzunluktan yüzeye, yüzeyden cisme geçildiği gibi cisimden başka bir cinse geçilemez.
Ἡ περὶ φύσεως ἐπιστήμη σχεδὸν ἡ πλείστη φαίνεται περί τε σώματα καὶ μεγέθη καὶ τὰ τούτων οὖσα πάθη καὶ τὰς κινήσεις, ἔτι δὲ περὶ τὰς ἀρχάς, ὅσαι τῆς τοιαύτης οὐσίας εἰσίν· τῶν γὰρ φύσει συνεστώτων τὰ μέν ἐστι σώματα καὶ μεγέθη, τὰ δʼ ἔχει σῶμα καὶ μέγεθος, τὰ δʼ ἀρχαὶ τῶν ἐχόντων είσίν. συνεχὲς μὲν οὖν ἐστὶ τὸ διαιρετὸν εἰς ἀεὶ διαιρετά, σῶμα δὲ τὸ πάντῃ διαιρετόν. μεγέθους δὲ τὸ μὲν ἐφʼ ἓν γραμμή, τὸ δʼ ἐπὶ δύο ἐπύτεδον, τὸ δʼ ἐπὶ τρία σῶμα. καὶ παρὰ ταῦτα οὐκ ἔστιν ἄλλο μέγεθος διὰ τὸ τὰ τρία πάντα εἶναι καὶ τὸ τρὶς πάντη. καθάπερ γάρ φασι καὶ οἱ Πυθαγόρειοι, τὸ πἄν καὶ τὰ πάντα τοῖς τρισὶν ὥρισται· τελευτὴ γὰρ καὶ μέσον καὶ ἀρχὴ τὸν ἀριθμὸν ἔχει τὸν τοῦ παντός, ταῦτα δὲ τὸν τῆς τριάδος. διὸ παρὰ τῆς φύσεως εἰληφότες ὥσπερ νόμους ἐκείνης, καὶ πρὸς τὰς ἁγιστείας χροώμεθα τῶν θεῶν τῷ ἀριθμῷ τούτῳ. ἀποδίδομεν δὲ καὶ τὰς προσηγορίας τὸν τρόπον τοῦτον· τὰ γὰρ δύο ἄμφω μὲν λέγομεν καὶ τούς δύο ἀμφοτέρους, πάντας δʼ οὐ λέγομεν, ἀλλὰ κατὰ τῶν τριῶν ταύτην τὴν προσηγορίαν εἰλήφαμεν πρῶτον. ταῦτα δʼ, ὥσπερ εἴρηται, διὰ τὸ τὴν φύσιν αὐτὴν οὕτοως ἐπάγειν ἀκολουθοῦμεν. ὥστʼ ἐπεὶ τὰ πάντα καὶ τὸ πᾶν καὶ τὸ τελείαν οὐ λατα τὴν ἰδέαν διαφέρουσιν ἀλλήλων, ἀλλʼ εἴπερ, ἔν τῇ ὕiρ καὶ ἐφʼ ὧν λέγονται, τὸ σῶμα μόνον ἂν εἴη τῶν μεγεθῶν τέλειον· μόνον γὰρ ὥρισται τοῖς τρισίν. τοῦτο δʼ ἐστὶ πᾶν. τριχῇ δὲ ὄν διαιρετὸν πάντῃ διαιρετόν ἐστιν· τῶν δʼ ἄλλων τὸ μὲν ἐφʼ ἕν, τὸ δʼ ἐπὶ δύο· ὡς γὰρ τοῦ ἀριθμοῦ τετυχήκασιν, οὕτω καὶ τῆς διαιρέσεως καὶ τοῦ συνεχοῦς· τὸ μὲν γὰρ ἐφʼ ἓν συνεχές, τὸ δʼ ἐπὶ δύο, τὸ δὲ πάντη τοιοῦτον. ὅσα μὲν οὖν διαιρετὰ τῶν μεγεθῶν, καὶ συνεχῆ ταῦτα. εἰ δὲ καὶ τὰ συνεχῆ πάντα διαιρετά, οὔπαω δῆλον ἐκ τῶν νῦν· ἀλλʼ ἐκεῖνο μὲν δῆλον, ὡς οὐκ
268bÇünkü böyle bir şey artık tam bir büyüklük olmazdı; zira dışa geçiş bir eksiklik yüzünden olur, tam olanın ise eksiği olamaz, çünkü her yöndedir. Parça biçimindeki cisimlerin her biri, logos bakımından böyledir, çünkü bütün boyutlara sahiptir. Ama komşusuyla temas yoluyla sınırlanmıştır; bu yüzden bu cisimlerin her biri bir bakıma çoktur. Bunların parçası olduğu bütün ise zorunlu olarak tamdır ve adının gösterdiği gibi her yönden öyledir; bir yönden öyle, öbür yönden değil, diye bir şey yoktur.
ἔστιν εἰς ἄλλο γένος μετάβασις, ὥσπερ ἐκ μήκους εἰς ἐπιφάνειαν, εἰς δὲ σῶμα ἐξ ἐπιφανείας· οὐ γὰρ ἂν ἔτι τὸ τοιοῦτον τέλειον εἴη μέγεθος· ἀνάγκη γὰρ γίγνεσθαι τὴν ἔκβασιν κατὰ τὴν ἔλλειψιν,, οὐχ οἷόν τε δὲ τὸ τέλειον ἐλλείπειν· πάντῃ γάρ ἐστιν. τῶν μὲν οὖν ἐν μορίου εἴδει σωμάτων κατὰ τὸν λόγον ἕκαστον τοιοῦτόν ἐστιν. πάσας γὰρ ἔχει τὰς διαστάσεις. ἀλλʼ ὥρισται πρὸς τὸ πλησίον ἀφῇ, διὸ τρόπον τινὰ πολλά τῶν σωμάτων ἕκαστόν ἐστιν. τὸ δὲ ετᾶν οὗ ταῦτα μόρια, τέλειον ἀναγκαῖον εἶναι καὶ καθάπερ τοὔνομα σημαίνει πάντῃ, καὶ μὴ τῇ μὲν τῇ δʼ οὔ.
268b102. Bölüm
Evrenin tabiatı hakkında, büyüklük bakımından sonsuz mu olduğu, yoksa toplam hacmi bakımından sınırlı mı olduğu daha sonra incelenmelidir. Şimdi onun eidos bakımından parçalarından söz edelim ve şuradan başlayalım. Tabiî cisimlerin ve büyüklüklerin hepsinin kendiliğinden yer bakımından hareket edebildiğini söyleriz; çünkü tabiatın onlar için hareketin ilkesi olduğunu söyleriz. Yer bakımından olan ve yer değiştirme dediğimiz her hareket ya doğrusal ya dairesel ya da bunlardan karışıktır; çünkü yalın olanlar yalnız bu ikisidir. Sebebi, büyüklüklerden de yalnız bunların, doğrunun ve dairesel çizginin, yalın olmasıdır. Dairesel hareket merkezin çevresindeki harekettir, doğrusal hareket ise yukarı ve aşağı olandır. Yukarı derken merkezden uzaklaşanı, aşağı derken merkeze doğru olanı kastediyorum. Dolayısıyla her yalın yer değiştirme ya merkezden uzağa, ya merkeze doğru ya da merkezin çevresinde olmalıdır. Bu da baştaki söylediklerimizle uyumlu görünüyor; çünkü cisim de onun hareketi de üçle tamamlandı. Cisimlerin bir kısmı yalın, bir kısmı bunlardan bileşik olduğuna göre (yalın derken, tabiatça hareket ilkesi taşıyanları, meselâ ateşi, toprağı, bunların türlerini ve bunlara akraba olanları kastediyorum), hareketlerin de bir kısmı yalın, bir kısmı bir bakıma karışık olmalıdır: Yalın cisimlerin hareketleri yalın, bileşiklerinki karışıktır; bileşikler de içlerinde ağır basan cisme göre hareket eder. O hâlde yalın hareket varsa, dairesel hareket yalın bir hareketse, yalın cismin hareketi yalın ve yalın hareket de yalın cismin hareketiyse (bileşik bir cismin hareketi olsa bile, ağır basana göre olacaktır), kendi tabiatı gereği dairesel hareketle yer değiştiren yalın bir cismin var olması zorunludur. Çünkü bir cisim zorla başka, farklı bir cismin hareketini yapabilir, ama tabiatça yapamaz; zira yalın cisimlerin her birinin tabiî hareketi birdir. Ayrıca tabiata aykırı hareket tabiî harekete zıtsa ve bir şeyin tek bir zıddı varsa, dairesel hareket yalın olduğuna göre, yer değiştiren cismin tabiatına uygun değilse ona aykırı olması zorunludur. O hâlde dairesel yer değiştiren şey ateş ya da bu türden başka bir şeyse, onun tabiî yer değiştirmesi dairesel harekete zıt olacaktır. Ama bir şeyin tek bir zıddı vardı; yukarı ve aşağı hareketler ise birbirine zıttır. Dairesel olarak tabiata aykırı yer değiştiren başka bir cisimse, onun başka bir tabiî hareketi olacaktır. Bu imkânsızdır; çünkü o hareket yukarı hareketse cisim ateş ya da hava olacak, aşağı hareketse su ya da toprak olacaktır. Ayrıca böyle bir yer değiştirmenin ilk hareket olması da zorunludur. Çünkü tam olan, tabiatça eksik olandan öncedir; daire tam şeylerdendir, doğru çizgilerin ise hiçbiri tam değildir: Ne sonsuz doğru (çünkü tam olsaydı bir sınırı ve sonu olurdu) ne de sınırlı doğrulardan herhangi biri (çünkü hepsinin dışında bir şey vardır, herhangi biri uzatılabilir). Öyleyse önceki hareket tabiatça önce olan cismin hareketiyse, dairesel hareket doğrusaldan önceyse ve doğrusal hareket yalın cisimlerin hareketiyse (ateş doğrusal olarak yukarı, topraklı şeyler aşağı, merkeze doğru yer değiştirir), dairesel hareketin de yalın cisimlerden birinin hareketi olması zorunludur; çünkü karışık cisimlerin yer değiştirmesinin, karışımdaki yalın cisimlerden ağır basana göre olduğunu söylemiştik. Bütün bunlardan açıktır ki, buradaki oluşumlardan başka, hepsinden daha ilahî ve hepsinden önce olan başka bir cisimsel ousia vardır. Bu, şu kabulden de çıkar: Her hareket ya tabiî ya tabiata aykırıdır ve birine aykırı olan bir başkasına tabiîdir; yukarı ve aşağı hareketlerde olduğu gibi: Bunlardan biri ateşe, öbürü toprağa aykırıdır, ötekine ise tabiîdir. Dolayısıyla dairesel hareket de bunlara aykırı olduğuna göre başka bir cisme tabiî olmalıdır.
2 Περὶ μὲν οὖν τῆς τοῦ παντὸς φύσεως, εἴτʼ ἄπειρός ἐστι κατὰ τὸ μέγεθος εἴτε· πεπέρανται τὸν σύνολον ὄγκον, ὕστερον ἐπισκεπτέον· περὶ δὲ τῶν κατʼ εἶδος αὐτοῦ μορίων νῦν λέγω ἀρχὴν ποιησάμενοι τήνδε. πάντα γὰρ τὰ φυσικὰ σώματα καὶ μεγέθη καθʼ αὖτὰ κινητὰ λέγομεν εἶναι κατὰ τόπονʼ τὴν γὰρ φύσιν κινήσεως ἀρχὴν εἶναί φαμεν αὐτοῖς. πᾶσα δὲ κίνησις ὅση κατὰ τόπον, ἣν καλοῦμεν φοράν, ἢ εὐθεῖα ἢ κύκλῳ ἢ ἐκ τούτων μικτή· ἀπίαι γὰρ αὗται δύο μόναι. αἴτιον δʼ ὅτι καὶ τὰ μεγέθη ταῦτα ἀπλᾶ μόνον, ἥ τʼ εὐθεῖα καὶ ἡ περιφερής. κύκλῳ μὲν οὖν ἐστὶν ἡ περὶ τὸ μέσον, εὐθεῖα δʼ ἡ ἄνω καὶ κάτω. λέγω δʼ ἄνω μὲν τὴν ἀπὸ τοῦ μέσου, κάτω δὲ τὴν ἐπὶ τὸ μέσον. ὥστʼ ἀνάγκη πᾶσαν εἶναι τὴν ἀπλῆν φορὰν τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ μέσου, τὴν δʼ ἐπὶ τὸ μέσον, τὴν δὲ περὶ τὸ μέσον. καὶ ἔοικεν ἠκολουθηκέναι καὶ κατὰ λόγον τοῦτο τοῖς ἐξ ἀρχῆς· τό τε γὰρ σῶμα ἀπετελέσθη ἐν τρισὶ καὶ ἡ κίνησις αὐτοῦ. ἐπεὶ δὲ τῶν σωμάτων τὰ μέν ἐστιν ἀπλᾶ τὰ δὲ σύνθετα ἐκ τούτων (λέγω δʼ ἀπλᾶ ὅσα κινήσεως ἀρχὴν ἔχει κατὰ φύσιν, οἷον πῦρ καὶ γῆν καὶ τὰ τούτων εἴδη καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις), ἀνάγκη καὶ τὰς κινήσεις εἶναι τὰς μὲν ἁπλὰς τὰς δὲ μικτάς πως, καὶ τῶν μὲν ἁπλῶν ἁπλᾶς, μικτὰς δὲ τῶν συνθέτων, κινεῖσθαι δὲ κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν. εἴπερ οὗν ἐστὶν ἁπλῆ κίνησις, ἁπλῆ δʼ ἡ κύκλῳ κίνησις, καὶ τοῷ τε ἁπλοῦ σώματος ἁπλῆ ἡ κίνησις καὶ ἡ ἁπλῆ κίνησις ἀπλοῷ σώματος (καὶ γὰρ ἂν συνθέτου ἡ, κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν ἔσται), ἀναγκαῖον εἶναί τι σῶμα ἀπλοῦν ὃ πέφυκε φέρεσθαι τὴν κύκλῳ κίνησιν κατὰ τὴν αὐτοῦ φύσιν· βίᾳ μὲν γὰρ ἐνδέχεται τὴν ἄλλου καὶ ἑτέρου, κατὰ φύσιν δὲ ἀδύνατον, εἴπερ μία ἑκάστου κίνησις ἡ κατὰ φύσιν τῶν ἁπλῶν. ἔτι εἰ ἡ παρὰ φύσιν ἐναντία τῇ κατὰ φύσιν καὶ ἓν ἐνὶ ἐναντίον, ἀνάγκη, ἐπεὶ ἁπλῆ ἡ ωύκλῳ, εἰ μὴ ἔσται κατὰ φύσιν τοῦ φερομένου σώματος, παρὰ φύσιν αὐτοῖ εἶναι. εἰ οὖν πῦρ ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων ἐστὶ τὸ κύκλῳ φερόμενον, ἐναντία ἡ κατὰ φύσιν αὐτοῦ φορὰ ἔσται τῇ κύκλῳ. ἀλλʼ ἦν ἐνὶ ἐναντίον· ὁ δʼ ἄνω καὶ κάτω ἀλλήλαις ἐναντίαι. εἰ δʼ ἕτερόν τί ἐστι σῶμα τὸ φερόμενον κύκλῳ παρὰ φύσιν, ἔσται τις αὐτοῷ ἄλλη κίνησις κατὰ φύσιν. τούτο δʼ ἐδόνατον· εἰ μὲν γὰρ ἡ ἄνω, πῦρ ἔσται ἤ ἀήρ, εἰ δʼ ἡ κάταω, ὕδωρ ἢ γῆ. ἀλλὰ μὴν καὶ πραώτην γε ἀναγκαῖον εἶναι τὴν τοιαότην φοράν. τὸ γὰρ τέλειον πρότερον τῇ φύσει τοῦ ἀτελοῦς, ὁ δὲ κύκλος τῶν τελείων, εὐθεῖα δὲ γραμμὴ οὐδεμία· οὕτε γὰρ ἡ ἄπειρος (ἔχοι γὰρ ἂν πέρας καὶ τέλος) οὔτε τῶν πεπερασμένων οὐδεμία (πασῶν γάρ τι ἐκτός· αὐξῆεαι γὰρ ἐνδέχεται ὁποιανοῦν). ὥστʼ εἴπερ ἡ μὲν προτέρα κίνησις προτέρου τῇ φύσει σώματος, ἡ δὲ κύκλῳ προτέρα τῆς εὐθείας, ἡ δʼ ἐπʼ εὐθείας τῶν ἁπλῶν σωμάτων ἐστί (τό τε γὰρ πῦρ ἐπʼ εὐθείας ἄνω φέρεται καὶ τὰ γεηρὰ κάτω πρὸς τὸ μέσον), ἀνάγκη καὶ τὴν κύκλῳ κίνησιν τῶν ἁπλῶν τινὸς εἶναι σωμάτων· τῶν γὰρ μικτῶν τὴνφορὰνἔφαμεν εἶναι κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν ἐν τῇ μίξει τῶν ὅπλῶν. ἔκ τε δὴ τούτων φανερὸν ὅτι πέφυκέ τις οὐσία σώματος ἄλλη παρὰ τὰς ἐνταύθα συστάσεις, θειοτέρα καὶ προτέρα τούτων ἀπάντων, κἂν εἴ τις ἔτι λάβοι πᾶσαν εἶναι κίνησιν ἢ κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν, καὶ τὴν ἄλλῳ παρὰ φύσιν ἑτέρῳ κατὰ φύσιν, οἷον ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω πέπονθεν· ἡ μὲν γὰρ τῷ πυρί, ἡ δὲ τῇ γῇ παρὰ φύσιν καὶ κατὰ
2690bBunlara ek olarak, dairesel yer değiştirme bir şey için tabiîyse, açıktır ki yalın ve ilk cisimlerden biri vardır ki, ateş yukarı, toprak aşağı yer değiştirdiği gibi, o da tabiatı gereği dairesel yer değiştirir. Dairesel olarak çevre boyunca yer değiştirenler tabiata aykırı yer değiştiriyorsa, tabiata aykırı olduğu hâlde yalnız bu hareketin sürekli ve ezelî olması şaşılacak ve hiç akla sığmayacak bir şeydir; çünkü başka şeylerde tabiata aykırı olanların en çabuk yok olduğunu görürüz. Dolayısıyla, bazılarının dediği gibi, yer değiştiren şey ateşse, bu hareket ona aşağı hareketten hiç de daha az aykırı değildir; çünkü ateşin hareketinin merkezden doğrusal olarak uzaklaşan hareket olduğunu görürüz. Bu yüzden bütün bunlardan kıyas yürüten biri, buradaki ve çevremizdeki cisimlerden başka, onlardan ayrı bir cismin bulunduğuna, bunun tabiatının da buradakilerden ne kadar uzaksa o kadar değerli olduğuna inanabilir.
φύσιν· ὥστʼ ἀναγκαῖον καὶ τὴν κύκλῳ κίνησιν, ἐπειδὴ τούτοις παρὰ φύσιν, ἑτέρου τινὸς εἶναι κατὰ φύσιν. πρὸς δὲ τούτοις εἰ μέν ἐστιν ἡ κύκλῳ τινὶ φορὰ κατὰ φύσιν, δῆλον ὡς εἴη ἄν τι σῶμα τῶν ἁπλῶν καὶ πρώτων, ὃ πέφυκεν, ὥσπερ τὸ πῦρ ἄνω καὶ ἡ γῆ κάτω, ἐκεῖνο κύκλῳ φέρεσθαι κατὰ φύσιν. εἰ δὲ παρὰ φύσιν φέρεται τὰ φερόμενα κύκλῳ τὴν πέριξ φοράν, θαυμαστὸν καὶ παντελῶς ἄλογον τὸ μόνην εἶναι συνεχῆ ταύτην τὴν κίνησιν καὶ ἀῖδιον, οὖσαν παρὰ φύσινʼ φαίνεται γὰρ ἔν γε τοῖς ἄλλοις τάχιστα φθειρόμενα τὰ παρὰ φύσιν. ὥστʼ εἴπερ ἐστὶ πῦρ τὸ φερόμενον, καθάπερ φασί τινες, οὐδὲν ἦττον αὐτῷ παρὰ φύσιν ἡ κίνησίς ἐστιν αὕτη ἢ ἡ κάτω· πυρὸς γὰρ κίνησιν ὁρῶμεν τὴν ἀπὸ τοῦ μέσου κατʼ εὐθεῖαν. διόπερ ἐξ ἀπάντων ἄν τις τούτων συλλογιζόμενος πιστεύσειεν ὡς ἔστι τι παρά τὰ σώματα τὰ δεὔρο καὶ περὶ ἡμὰς ἕτερον κεχοωρισμένον, τοσούτῳ τιμιωτέραν ἔχον τὴν φύσιν ὅσῳπερ ἀφέστηκε τῶν ἐνταῦθα πλεῖον.
2690b153. Bölüm
Söylenenlerin bir kısmı varsayılmış, bir kısmı ispat edilmiş olduğuna göre, her cismin hafifliği ya da ağırlığı olmadığı açıktır. Ağır ve hafif derken ne kastettiğimizi tespit etmemiz gerekir; şimdilik mevcut ihtiyaca yetecek kadar, daha kesin olarak ise ileride onların ousia'sını incelerken. Ağır, tabiatı gereği merkeze doğru yer değiştiren, hafif merkezden uzaklaşan olsun; en ağır, aşağı yer değiştiren her şeyin altına çöken; en hafif, yukarı yer değiştiren her şeyin üstüne çıkandır. Aşağı ya da yukarı yer değiştiren her şeyin ya hafifliği ya ağırlığı ya da ikisi birden olması zorunludur, ama aynı şeye göre değil; çünkü şeyler birbirlerine göre ağır ve hafiftir, meselâ hava suya göre, su da toprağa göre. Dairesel yer değiştiren cismin ise ağırlığı ya da hafifliği olması imkânsızdır; çünkü ne tabiatı gereği ne de tabiatına aykırı olarak merkeze doğru ya da merkezden uzağa hareket edebilir. Tabiatı gereği doğrusal yer değiştirme ona ait değildir; çünkü her yalın cismin tek hareketi vardı; öyle ki o, böyle yer değiştiren cisimlerden biriyle aynı olurdu. Tabiata aykırı yer değiştirirse, aşağı hareket ona aykırıysa yukarı hareket tabiî, yukarı hareket aykırıysa aşağı hareket tabiî olacaktır; çünkü zıtlardan biri bir şeye aykırıysa öbürünün ona tabiî olduğunu kabul etmiştik.
3 Ἐπεὶ δὲ τὰ μὲν ὑπόκειται τὰ δʼ ἀποδέδεικται τῶν εἰρημένων, φανερὸν ὅτι οὕτε κουφότητα οὔτε βάρος ἔχει σῶμα ἅπαν. δεῖ δὲ ὑποθέσθαι τί λέγομεν τὸ βαρύ καὶ τὸ κοῦφον, νῦν μὲν ἱκανῶς πρὸς τὴν παροῦσαν χρείαν, ἀκριβέστερον δὲ πάλιν, ὅταν ἐπισκοπῶμεν περὶ τῆς οὐσίας αὐτῶν. βαρὺ μὲν οὖν ἔστω τὸ φέρεσθαι πεφυκὸς ἐπὶ τὸ μέσον, κοῦφον δὲ τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου, βαρύτατον δὲ τὸ πᾶσιν ὑφιστάμενον τοῖς κάτω φερομένοις, κουφότατον δὲ τὸ πᾶσιν ἐπιπολάζον τοῖς ἄνω φερομένοις. ἀνάγκη δὲ πᾶν τὸ φερόμενον ἢ κάτα ἢ ἄνω ἢ κουφότητʼ ἔχειν ἢ βάρος ἢ ἄμφρω, μὴ πρὸς τὸ αὐτὸ δέ· πρὸς ἄλληλα γάρ ἐστι βαρέα καὶ κοῦφα, οἷον ἀὴρ πρὸς ὕδωρ, καὶ πρὸς γῆν ὕδωρ. τὸ δὴ κύκλῳ σῶμα φερόμενον ἀδύνατον ἔχειν βάρος ἢ κουφότητα· οὕτε γὰρ κατὰ φύσιν οὔτε παρὰ φύσιν ἐνδέχεται αὐτῷ κινηθῆναι ἐπὶ τὸ μέσον ἢ ἀπὸ τοῷ μέσου. κατὰ φύσιν μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν αὐτῷ ἡ ἐπʼ εὐθείας φορά· μία γὰρ ἦν ἑκάστου τῶν ἁπλῶν, ὥστʼ ἔσται τὸ αὐτὸ τῶν οὕτω τινὶ φερομένων. παρὰ φύσιν δʼ ἐνεχθέντος, εἰ μὲν ἡ κάτω παρὰ φύσιν, ἡ ἄνω ἔσται κατὰ φύσιν, εἰ δʼ ἄνω παρὰ
270aBütün ile parça tabiatları gereği aynı yere doğru yer değiştirdiğine göre, meselâ bütün toprak ile küçük bir toprak parçası gibi, şu sonuçlar çıkar: Önce bu cismin hiçbir hafifliği ya da ağırlığı yoktur (yoksa kendi tabiatı gereği merkeze doğru ya da merkezden uzağa yer değiştirebilirdi); sonra, yukarı ya da aşağı sürüklenerek yer bakımından hareket etmesi imkânsızdır. Çünkü ne tabiatı gereği ne de tabiatına aykırı olarak başka bir hareketle hareket edebilir; ne kendisi ne de parçalarından herhangi biri, çünkü bütün ve parça için aynı akıl yürütme geçerlidir. Aynı şekilde onun oluşmamış, yok olmaz, büyümez ve başkalaşmaz olduğunu kabul etmek de makuldür. Çünkü oluşan her şey bir zıttan ve bir dayanaktan oluşur; yok olan da aynı şekilde bir dayanakta, bir zıt tarafından ve bir zıdda doğru yok olur; ilk konuşmalarımızda söylendiği gibi. Zıtların yer değiştirmeleri de zıttır. Bu cismin hiçbir zıddı olamıyorsa —çünkü dairesel yer değiştirmeye zıt bir hareket de olamaz—, tabiat, oluşmamış ve yok olmaz olacak olanı zıtların dışında tutmakta haklı görünüyor; çünkü oluş ve yok oluş zıtlar arasındadır. Ayrıca büyüyen her şey, ona akraba bir şeyin eklenip kendi maddesine çözülmesiyle büyür; küçülen de aynı şekilde küçülür. Bu cismin ise kendisinden meydana geldiği bir şey yoktur. Büyümez ve küçülmezse, başkalaşmaz olduğunu kabul etmek de aynı düşüncenin gereğidir. Çünkü başkalaşma keyfiyet bakımından harekettir; keyfiyetin melekeleri ve durumları da, meselâ sağlık ve hastalık, hâllere göre değişimler olmadan meydana gelmez. Tabiî cisimlerden hâllere göre değişenlerin hepsinin büyüme ve küçülme de geçirdiğini görürüz; meselâ hayvanların cisimleri ve onların parçaları, bitkilerinkiler, aynı şekilde elementlerinkiler. Dolayısıyla dairesel hareket eden cisim büyüme de küçülme de geçiremediğine göre, onun başkalaşmaz olması da makuldür.
φύσιν, ἡ κάτω κατὰ φύσιν· ἔθεμμεν γὰρ τῶν ἐναντίων ᾧ ἡ ἑτέρα παρὰ φύσιν, τὴν ἑτέραν εἶναι κατὰ φύσιν. ἐπεὶ δʼ εἰς τὸ αὐτὸ φέρεται τὸ ὅλον καὶ τὸ μόριον κατὰ φύσιν, οἷον πᾶσα γῆ καὶ μικρὰ βῶλος, συμβαίνει πρῶτον μὲν μήτε κουφότητʼ ἔχειν αὐτὸ μηδεμίαν μήτε βάρος (ἢ γάρ ἂν πρὸς τὸ μέσον ἢ ἀπὸ τοῦ μέσου ἠδύνατο φέρεσθαι κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν), ἕπεθ’ ὅτι ἀδύνατον κινηθῆναι τὴν κατὰ τόπον κίνησιν ἢ ἄνω ἢ κάτω κατασπώμενον· οὕτε γὰρ κατὰ φύσιν ἐνδέχεται κινηθῆναι κίνησιν αὗτῷ ἄλλην οὕτε παρὰ φύσιν, οὕτʼ αὐτῷ οὔτε τῶν μορίων οὐδενί· ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος περὶ ὅλου καὶ μέρους. ὁμοίως δʼ εὔλογον ὑπολαβεῖν περὶ αὐτοῦ καὶ ὅτι ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον καὶ ἀναυξὲς καὶ ἀναλλοίωτον, διὰ τὸ γίγνεσθαι μὲν ἅπαν τὸ γιγνόμενον ἐξ ἐναντίου τε καὶ ὑποκειμένου τινός, καὶ φθείρεσθαι ὡσαύτως ὑποκειμένου τέ τινος καὶ ὑπʼ ἐναντίου καὶ εἰς ἐναντίον, καθάπερ ἐν τοῖς πρώτοις εἴρηται λόγοις· τῶν δʼ ἐναντίων καὶ αἱ φοραὶ ἐναντίαι. εἰ δὴ τούτῳ μηδὲν ἐναντίον ἐνδέχεται εἶναι διὰ τὸ καὶ τῇ φορᾷ τῇ κύκλῳ μὴ εἶναι ἄν τινʼ ἐναντίαν κίνησιν, ὀρθῶς ἔοικεν ἡ φύσις τὸ μέλλον ἔσεσθαι ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον ἐξελέσθαι ἐκ τῶν ἐναντίων· ἐν τοῖς ἐναντίοις γὰρ ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ αὐξανόμενον ἅπαν αὐξάνεται καὶ τὸ φθῖνον φθίνει ὑπὸ συγγενοῦς προσιόντος καὶ ἀναλυομένου εἰς τὴν ὔλην· τούτῳ δʼ οὐκ ἔστιν ἐξ οὖ γέγονεν. εἰ δʼ ἐστὶ καὶ ἀναύξητον καὶ ἄφθιτον, τῆς αὐτῆς διανοίας ἐστὶν ὑπολαβεῖν καὶ ἀναλλοίωτον εἶναι. ἔστι μὲν γὰρ ἡ ἀλλοίωσις κίνησις κατὰ τὸ ποιόν, τοῦ δὲ ποιοῦ αἱ μὲν ἕξεις καὶ διαθέσεις οὐκ ἄνευ τῶν κατὰ πάθη γίγνονται μεταβολῶν, οἷον ὑγίειωα καὶ νόσος. κατὰ δὲ πάθος ὅσα μεταβάλλει τῶν φυσικῶν σωμάτων, ἔχονθ’ ὑρῶμεν πάντα καὶ αὔξησιν καὶ φθίσιν, οἷον τά τε τῶν ζῴων σώματα καὶ τὰ μόρια αὐτῶν καὶ τὰ τῶν φυτῶν, ὑμοίως δὲ καὶ τὰ τῶν στοιχείων· ὥστʼ εἴπερ τὸ κύκλῳ σῶμα μήτʼ οὕς. ιν ἔχειν ἐνδέχεται μήτε φθίσιν, εὔλογον καὶ ἀναλλοίωτον εἶναι.
270bCisimlerin ilkinin ezelî olduğu, büyüme ve küçülme geçirmediği, yaşlanmaz, başkalaşmaz ve etkilenmez olduğu, varsayılanlara inanan biri için söylenenlerden açıktır. Logos görünenlere, görünenler de logosa tanıklık ediyor gibidir. Bütün insanların tanrılar hakkında bir kabulü vardır; tanrıların var olduğuna inanan herkes, barbar da Helen de, en yukarıdaki yeri ilahî olana verir; açıktır ki ölümsüz olanın ölümsüz olana bağlı olduğunu düşünürler, çünkü başka türlüsü imkânsızdır. O hâlde ilahî bir şey varsa —ki vardır—, cisimlerin ilk ousia'sı hakkında şimdi söylediklerimiz de doğrudur. Bu, insanca bir inanç için yeterli ölçüde, his yoluyla da böyledir; çünkü kuşaktan kuşağa aktarılan hatıraya göre geçmiş zamanın tamamında ne en dıştaki göğün bütününde ne de ona ait parçalardan herhangi birinde hiçbir değişiklik görülmemiştir. Adın da eskilerden bugüne kadar aktarıldığı anlaşılıyor; onlar da bu şeyi bizim söylediğimiz şekilde anlıyorlardı. Çünkü aynı kanaatlerin bize bir ya da iki kez değil, defalarca geldiğini düşünmek gerekir. Bu yüzden onlar, ilk cismin toprak, ateş, hava ve sudan başka bir şey olduğunu düşünerek en yukarıdaki yere aither adını verdiler; adı da onun ezelî zaman boyunca daima koşmasından (thein aei) koydular. Anaksagoras ise bu adı yanlış kullanır; ateş yerine aither der.
Söylenenlerden şu da açıktır: Yalın denen cisimlerin sayısının bundan fazla olması imkânsızdır. Çünkü yalın cismin hareketi yalın olmalıdır; biz de yalnız şu hareketlerin yalın olduğunu söylüyoruz: dairesel ve doğrusal hareket; doğrusalın da iki kısmı vardır: merkezden uzaklaşan ve merkeze doğru olan.
Διότι μὲν οὖν ἀῖδιον καὶ οὔτʼ αὔξησιν ἔχον οὔτε φθίσιν, ὀλλʼ ἀγήρατον καὶ ἀναλλοίωτον καὶ ἀπαθές ἐστι τὸ πρῶτον τῶν σωμάτων, εἴ τις τοῖς ὑποκειμένοις πιστεύει, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων ἐστίν. ἔοικε δʼ ὅ τε λόγος τοῖς φαινομένοις μαρτυρεῖν καὶ τὰ χζφαινόμενα τῷ λόγῳ. πάντες γὰρ ἄνθρωποι περὶ θεῶν ἔχουσιν ὑπόληψιν, καὶ πάντες τὸν ἀνωτάτω τῷ θείῳ τόπον ἀποδιδόασι, καὶ βάρβαροι καὶ λλ. ληνες, ὅσοι περ εἶναι νομίζουσι θεούς, δῆλον ὅτι ὡς τῷ ἀθανάτῳ τὸ ἀθάνατον συνηρτημένον· ἀδύνατον γὰρ ἄλλως. εἴπεροὖν ἔστι τι θεῖον, ὥσπερ ἔστι, καὶ τὰ νῦν εἰρημένα περὶ τῆς πρώτης οὐσίας τῶν σωμάτων εἴρηται καλῶς. συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ διὰ τῆς αἰσθήσεως ἱκανῶς, ὥς γε πρὸς ἀνθρωπίνην εἰπεῖν πίστιν· ἐν ὅπαντι γὰρ τῷ παρεληλυθότι χρόνῳ κατὰ τὴν παραδεδομένην ἀλλήλοις μνήμην οὐθὲν φαίνεται μεταβεβληκὸς οὕτε καθʼ ὅλον τὸν ἔσχατον οὐρανὸν οὕτε κατὰ μόριον αὐτοῦ τῶν οἰκείων οὐθέν, ἔοωιε δὲ καὶ τοὔνομα παρὰ τῶν ἀρχαίων διαδεδόσθαι μέχρι καὶ τοῦ νῦν χρόνου, τοὕτον τὸν τρόπον ὑπολαμβανόντων ὅνπερ καὶ ἡμεῖς λέγομεν· οὐ γὰρ ἅπαξ οὐδὲ δὶς ἀλλὰ πλεονάκις δεῖ νομίζειν τὰς αὐτὰς ἀφικνεῖσθαι δόξας εἰς ἡμᾶς. διόπερ ὡς ἑτέρου τινὸς ὄντος τοῷ πρώτου σώματος παρὰ γῆν καὶ πῦρ καὶ ἀέρα καὶ ὕδωρ, αἰθέρα προσωνόμασαν τὸν ἀνωτάτω τόπον, ἀπὸ τοῦ θεῖν ἀεὶ τὸν ἀiδιον χρόκον θέμενοι τὴν ἐπωνυμίαν αὐτῷ. Ἀναξαγόρας δὲ καταχρῆται τῷ ὀνόματι τούτῳ οὐ καλῶς· ὀνομάζει γὰρ αἰθέρα ἀντὶ πυρός.
Φανερὸν δʼ ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ διότι τὸν ἀριθμὸν ἀδύνατον εἶναι πλείω τὸν τῶν λεγομένων σωμάτων ἁπλῶν· τοῦ μὲν γὰρ ἁπλοῦ σώματος ἀνάγκη τὴν κίνησιν ἀπλῆν εἶναι, μόνας δὲ ταύεας εἶναί φαμεν ἁπίᾶς, τήν τε κύκλῳ καὶ τὴν ἐπʼ εὐθείας, καὶ ταύτης δύο μόρια, τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ μέσου, τὴν δʼ ἐπὶ τὸ μέσον.
270b304. Bölüm
Dairesel yer değiştirmeye zıt başka bir yer değiştirme olmadığına birçok yönden kanıt bulunabilir. Önce, doğruyu en çok dairesel çizgiye karşıt sayarız. Çünkü içbükey ile dışbükey yalnız birbirine değil, birleşip bir bütün oluşturduklarında doğruya da karşıt görünür. Dolayısıyla zıt bir hareket varsa, dairesel harekete en çok zıt olanın doğru üzerindeki hareket olması zorunludur.
4 Ὅει δʼ οὐκ ἔστι τῇ κύκλῳ φορᾷ ἐναντία ἄλλη φορά, πλεοναχόθεν ἄν τις λάβοι τὴν πίστιν, πρῶτον μὲν ὅτι τῇ περιφερεῖ τὴν εὐθεῖαν ἀντικεῖσθαι μάλιστα τίθεμεν. τὸ γὰρ κοῖλον καὶ τὸ κυρτὸν οὐ μόνον ἀλλήλοις ἀντικεῖσθαι δοκεῖ ἀλλὰ καὶ τῷ εὐθεῖ, συνδυαζόμενα καὶ λαβόντα σύνθεσινʼ
272aDoğru üzerindeki hareketler ise yerleri yüzünden birbirine karşıttır; çünkü yukarı ve aşağı hem yerin bir farkı hem de bir zıtlığıdır. Sonra biri doğru için geçerli olan akıl yürütmenin dairesel çizgi için de geçerli olduğunu düşünürse (yani A'dan B'ye yer değiştirmenin B'den A'ya yer değiştirmeye zıt olduğunu), aslında doğru üzerindeki hareketten söz ediyordur; çünkü doğru sınırlıdır, aynı noktalar arasında ise sonsuz sayıda dairesel çizgi olabilir. Tek bir yarım daire için de durum aynıdır, meselâ G'den D'ye ve D'den G'ye hareket; bu, çap üzerindeki hareketle aynıdır, çünkü iki nokta arasındaki uzaklığı hep doğru çizgiyle ölçeriz. Biri bir daire çizip bir yarım daire üzerindeki yer değiştirmeyi öbür yarım daire üzerindekine zıt sayarsa da durum aynıdır; meselâ bütün dairede H yarım dairesi üzerinde E'den Z'ye hareketi, Th yarım dairesi üzerinde Z'den E'ye harekete zıt sayarsa. Bunlar zıt olsa bile, bütün daire üzerindeki yer değiştirmeler bu yüzden birbirine zıt olmaz. Daire üzerinde A'dan B'ye yer değiştirme de A'dan G'ye yer değiştirmeye zıt değildir; çünkü hareket aynı noktadan aynı noktayadır, zıt yer değiştirme ise zıttan zıdda olan diye tarif edilmişti. Dairesel hareket dairesel harekete zıt olsaydı bile, biri boşuna olurdu; çünkü ikisi de aynı yere varır; zira dairesel yer değiştiren, nereden başlarsa başlasın, bütün zıt yerlere aynı şekilde varmak zorundadır. Yerin zıtlıkları ise yukarı ve aşağı, ön ve arka, sağ ve soldur; yer değiştirmenin zıtlıkları da yerlerin zıtlıklarına göredir. Bu iki hareket eşit olsaydı, onların hareketi olmazdı; biri ağır bassaydı, öbürü olmazdı. Dolayısıyla ikisi birden var olsaydı, cisimlerden biri kendi hareketini yapmadığı için boşuna olurdu; çünkü bağlanmayan ayakkabıya boşuna ayakkabı deriz. Oysa tanrı da tabiat da boşuna hiçbir şey yapmaz.
ὥστʼ εἴπερ ἐναντία τίς ἐστι, τὴν ἐπὶ τῆς εὐθείας μάλιστα ἀναγκαῖον ἐναντίαν εἶναι πρὸς τὴν κύκλῳ κίνησιν. αἱ δʼ ἐπὶ τῆς εὐθείας ἀλλήλαις ἀντίκεινται διὰ τοὺς τόπους· τὸ γὰρ ἄνω καὶ κάτω τόπου τέ ἐστι διαφορὰ καὶ ἐναντίωσις. ἐπείτ’ εἴ τις ὑπολαμβάνει τὸν αὐτὸν εἶναι λόγον ὅνπερ ὑτὶ τῆς εὐθείας, καὶ ἐπὶ τῆς περιφεροῦς (τὴν γὰρ ἀπὸ τοῦ Α πρὸς τὸ Β φορὰν ἐναντίαν εἶναι τῇ ἀπὸ τοῦ Β πρὸς τό Α), τὴν ἐπὶ τῆς εὐθείας λέγει· αὕτη γὰρ πεπέρανται, περιφερεῖς δʼ ἄπειροι ἂν εἶεν περὶ τὰ αὐτὰ σημεῖα. ὅμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἡμικυκλίου τοῦ ἑνός, οἷον ἀπὸ τοῦ Γ ἐπὶ τὸ Δ καὶ ἀπὸ τοῦ Δ ἐπὶ τὸ Γ· ἡ γὰρ αὐτὴ τῇ ἐπὶ τῆς διαμέτρον ἐστίν· ἀεὶ γὰρ ἕκαστον ἀπέχειν τὴν εὐθεῖαν τίθεμεν. ὁμοίως δὲ κἂν εἴ τις κύκλον ποιήσας τὴν ἐπὶ θατέρου μικυκλίου φορὰν ἐναντίαν θείη τῇ ἐπὶ θατέρου, οἷον ἐν τῷ ὅλῳ κύκλῳ τὴν ἀπὸ τοῦ Σ πρὸς τὸ E τοῦ H ἡμικυκλίου τῇ ἀπὸ τοῦ Ζ πρὸς τὸ E ἐν τῷ θ ἡμικυκλίῳ. εἰ δὲ καὶ αὗται ἐναντίαι, ἀλλʼ οὔτι γε αἱ ἐπὶ τοῦ ὅλου κύκλου φοραὶ ἀλλήλαις διὰ τοῦτο ἐναντίαι. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἡ ἁπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β κύκλῳ φορὰ ἐναντία τῇ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Γ· ἐκ ταὐτοῦ γὰρ εἰς ταὐτὸ ἡ κίνησις, ἡ δʼ ἐναντία διωρίσθη φορὰ ἐκ τοῦ ἐναντίου εἰς τὸ ἐναντίον. εἰ δὲ καὶ ἦν ἡ κύκλῳ τῇ κύκλῳ ἐναντία, μάτην ἄν ἦν ἢ ἑτέρα· ἐπὶ τὸ αὐτὸ γὰρ, ὅτι ἀνάγκη τὸ κύκλῳ φερόμενον ὑποθενοῦν ἀρξάμενον εἰς πάντας ὁμοίως ἀφικνεῖσθαι τούς ἐναντίους τόπους· εἰσὶ δὲ τόπου ἐναντιότητες τὸ ἄνω καὶ κάτω καὶ τὸ πρόσθιον καὶ ὀπίσθιον καὶ τὸ δεξιὸν καὶ. ἀριστερόν. αἱ δὲ τῆς φορὰς ἐναντιώσεις κατὰ τὰς τῶν τόπων εἰσὶν ἐναντιώσεις· εἰ μὲν ἄρʼ ἴσαι ἠσαν, οὐκ ἂν ἦν κίνησις αὐτῶν, εἰ δʼ ὁ ἑτέρα κίνησις ἐκράτει, ἑτέρα οὐκ ἂν ἦν· ὥστʼ εἰ ἀμφότερα ἦν, μάτην ἄν θάτερον ἦν σῶμα μὴ κινούμενον τὴν αὑτοῦ κίνησιν· μάτην γὰρ ὑπόδημα τοῦτο λέγομεν, οὖ μή ἐστιν ὑπόδεσις. ὁ δὲ θεὸς καὶ ἡ φύσις οὐδὲν μάτην ποιοῦσιν.
271b5. Bölüm
Bunlar açık olduğuna göre geri kalanları incelemeliyiz. Önce, eski filozofların çoğunun sandığı gibi sonsuz bir cisim var mıdır, yoksa bu imkânsız şeylerden biri midir? Çünkü durumun öyle ya da böyle olması, hakikati görmek bakımından küçük bir fark değil, büyük, hatta bütün farkı yaratır. Tabiatın bütünü hakkında görüş bildirenler arasındaki karşıtlıkların hemen hepsinin ilkesi bu olmuştur ve olabilir de; çünkü hakikatten başta küçük bir sapma, ilerledikçe on bin kat büyür. Meselâ biri en küçük bir büyüklük olduğunu söylerse böyle olur: Bu kişi en küçüğü ortaya atarak matematiğin en büyük ilkelerini sarsar. Bunun sebebi, ilkenin büyüklükten çok kuvvece büyük olmasıdır; bu yüzden başlangıçta küçük olan sonunda pek büyük olur. Sonsuz ise hem ilkenin kuvvesine hem de kemiyetteki en büyük kuvveye sahiptir; dolayısıyla sonsuz bir cisim olduğunu kabul etmenin şaşılacak bir fark doğurmasında tuhaf ya da akla aykırı hiçbir şey yoktur. Bu yüzden onun hakkında baştan alarak konuşmalıyız. Her cisim ya yalın ya bileşik olmak zorundadır; dolayısıyla sonsuz da ya yalın ya bileşiktir. Yalın cisimler sınırlıysa bileşiğin de sınırlı olması gerektiği ise açıktır; çünkü hem sayıca hem büyüklükçe sınırlı şeylerden bileşen, hem sayıca hem büyüklükçe sınırlıdır; zira bileştiği şeylerin toplamı kadardır. Geriye yalın cisimlerden birinin büyüklükçe sonsuz olup olamayacağını görmek kalıyor. Önce cisimlerin ilkini ele alalım, sonra geri kalanları da böyle inceleyelim. Dairesel yer değiştiren cismin bütünüyle sınırlı olması gerektiği şundan açıktır. Dairesel yer değiştiren cisim sonsuzsa, merkezden çıkan doğrular da sonsuz olacaktır. Sonsuz doğruların arasındaki açıklık da sonsuzdur; doğruların açıklığı derken, dışında doğrulara değen hiçbir büyüklük alınamayan alanı kastediyorum. Bu açıklığın sonsuz olması zorunludur, çünkü sınırlı doğruların açıklığı hep sınırlı olacaktır. Ayrıca verilenden hep daha büyüğü alınabildiğine göre —sayıya en büyüğü olmadığı için sonsuz dediğimiz gibi, açıklık için de aynı şey söylenir—, sonsuz baştan sona geçilemiyorsa ve cisim sonsuzsa açıklığın da sonsuz olması gerekiyorsa, cismin dairesel hareket etmesi mümkün olmaz.
5 'Aλλʼ ἐπεὶ δῆλον περὶ τούτων, περὶ τῶν λοιπῶν σκεπτέον, καὶ πρῶτον πότερον ἔστι τι σῶμα ἄπειρον, ὥσπερ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων ἄήθησαν, ἢ τοῦτʼ ἐστὶν ἕν τι τῶν ἀδυνάτων· τὸ γὰρ οὕτως ἢ ἐκείνως ἔχειν οὕ τι μικρὸν ἀλλʼ ὅλον διαφέρει καὶ πἂν πρὸς τήν τῆς ἀληθείας θεωρίαν. σχεδὸν γὰρ αὕτη πασῶν ἀρχὴ τῶν ἔναντιώσεων τοῖς ἀποφηναμένοις τι περὶ τῆς ὅλης φύσεως καὶ γέγονε καὶ γένοιτʼ ἄν, εἴπερ καὶ τὸ μικρὸν παραβῆναι τῆς ἀληθείας ἀφισταμένοις γίνεται πόρροω μυριοπλάσιον, οἷον εἴ τις ἐλάχιστον εἶναί τι φαίη μέγεθος· οὗτος γὰρ τοὐλάχιστον εἰσαγαγών τὰ μέγιστα κινεῖ τῶν μαθηματικῶν. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι ἡ ἀρχὴ δυνάμει μείζων ἢ μεγέθει, διόπερ τὸ ἐν ἀρχ μικρὸν ἐν τῇ τελευτῇ γίνεται παμμέγεθες. τὸ δʼ ἄπειρον καὶ ἀρχῆς ἔχει δύναμιν καὶ τοῦ ποσοῦ τὴν μεγίστην, ὥστʼ οὐδὲν ἄτοπον οὐδʼ ἄλογον τὸ θαυμαστὴν εἶναι τὴν διαφορὰν ἐκ τοῦ λαβεῖν ὡς ἔστι τι σῶμα ἄπειρον. διὸ περὶ αὐτοῦ λεκτέον ἐξ ἀρχῆς ἀναλαβοῦσιν. ἀνάγκη δὴ πᾶν σῶμα ἢ τῶν ἁπλῶν εἶναι ἢ τῶν συνθέτων, ὥστε καὶ τὸ ἄπειρον ἢ ἁπλοῦν εἶναι ἢ σύνθετον. ἀλλὰ μὴν καὶ ὅτι γε πεπερασμένων τῶν ἁπλῶν ἀνάγκη πεπερασμένον εἶναι τὸ σύνθετον, δῆλον· τὸ γὰρ ἐκ πεπερασμένων καὶ πλήθει καὶ μεγέθει συγκείμενον πεπέρανται καὶ επλήθει καὶ μεγέθει· τοσοῦτον γάρ ἐστιν ἐξ ὅσων ἐστὶ συγκείμενον. λοιπὸν τοίνυνἰδεῖν πότερον ἐνδέχεταί τι τῶν ἁπλῶν ἄπειρον εἶναι τὸ μέγεθος, ἤ τοῦτʼ ἀδύνατον. προχειρισάμενοι δὴ περὶ τοῦ πρώτου τῶν σωμάτων, οὕτω σκοπῶμεν καὶ περὶ τῶν λοιπῶν. ὅτι μὲν τοίνυν ἀνάγκη τὸ σῶμα τὸ κύκλῳ φερόμενον πεπεράνθαι πἄν, ἐκ τῶνδε δῆλον. εἰ γὰρ ἄπειρον τὸ κύκλῳ φερόμεσῶμα, νον ἄπειροι ἔσονται αἱ ἀπὸ τοῦ μέσου ἐκβαλλόμεναι. τῶν δʼ ἀπείρων τὸ διαάστημα ἄπειρον· διάστημα γὰρ λέγω τῶν γραμμῶν, οὖ μηδὲν ἔστιν ἔξω λαβεῖν μέγεθος ἁπτόμενον τῶν γραμμῶν. τοῦτʼ οὖν ἀνάγκη ἄπειρον εἶναι· τῶν γὰρ πεπερασμένων ἀεὶ ἔσται πεπερασμένον. ἐπεὶ δʼ ἕει ἔστι τοῦ
272a_2Oysa göğün dairesel olarak döndüğünü görüyoruz; dairesel hareketin bir cisme ait olduğunu da akıl yürütmeyle belirlemiştik. Ayrıca sınırlı bir zamandan sınırlı bir parça çıkarılırsa, geri kalanın da sınırlı olması ve bir başlangıcının olması gerekir. Yürüyüşün zamanının başlangıcı varsa, hareketin de, dolayısıyla yürünen büyüklüğün de başlangıcı vardır. Öbür durumlarda da böyledir. Şimdi AGE, E yönünde tek tarafa doğru sonsuz bir çizgi olsun; BB ise her iki yana doğru sonsuz bir çizgi olsun. AGE, G merkezinin çevresinde bir daire çizerse, dairesel yer değiştirirken BB'yi sınırlı bir zaman boyunca kesecektir; çünkü göğün dairesel yer değiştirdiği bütün zaman sınırlıdır. Öyleyse ondan çıkarılan zaman, yani kesen çizginin yer değiştirdiği zaman da sınırlıdır. Demek ki AGE'nin BB'yi ilk kez kestiği bir başlangıç anı olacaktır. Ama bu imkânsızdır. Öyleyse sonsuz olan dairesel dönemez; dolayısıyla kosmos da sonsuz olsaydı dönemezdi.
Sonsuzun hareket edemeyeceği şundan da açıktır. A çizgisi B çizgisinin yanından yer değiştirsin; ikisi de sınırlı olsun. A'nın B'den ayrılması ile B'nin A'dan ayrılması aynı anda olmalıdır; çünkü biri öbürünü ne kadar aşıyorsa, öbürü de onu o kadar aşar. İkisi de zıt yönlere hareket ederse daha çabuk ayrılırlar; biri duranın yanından geçerse, geçenin hızı aynı kalmak şartıyla, daha yavaş ayrılırlar. Ama şu açıktır: Sonsuz çizginin yanından sınırlı bir zamanda geçmek imkânsızdır; demek ki sonsuz bir zamanda geçilir; bu, daha önce hareket üzerine konuşmalarımızda gösterilmişti. Sınırlının sonsuzun yanından ya da sonsuzun sınırlının yanından geçmesi arasında hiçbir fark yoktur; çünkü biri öbürünün yanından geçerken öbürü de onun yanından geçmiş olur, ister hareket etsin ister hareketsiz kalsın; yalnız ikisi birden hareket ederse daha çabuk ayrılırlar. Gerçi bazen hareket edenin duranın yanından, karşı yönde hareket edenin yanından geçtiğinden daha çabuk geçmesine hiçbir şey engel değildir: Karşı yönde hareket eden ikisi de yavaş, duranın yanından geçen ise onlardan çok daha hızlı yer değiştiriyorsa. Dolayısıyla duranın yanından geçmesi akıl yürütmeye engel değildir; çünkü hareket eden A'nın hareket eden B'nin yanından daha yavaş geçmesi mümkündür. O hâlde hareket eden sınırlının ayrılması için geçen zaman sonsuzsa, sonsuzun sınırlının yanından geçtiği zamanın da sonsuz olması gerekir. Demek ki sonsuzun hareket etmesi hiç mümkün değildir; çünkü en küçük bir hareket bile etse sonsuz bir zaman gerekir. Oysa gök sınırlı bir zamanda bütünüyle dolaşıp döner; böylece içindeki bütün çizgiyi, meselâ sınırlı AB'yi dolaşır. Öyleyse dairesel hareket eden şeyin sonsuz olması imkânsızdır.
Ayrıca sınırı olan bir çizgi sonsuz olamaz, olsa olsa uzunluk yönünde sonsuz olabilir; sınırı olan bir yüzey de sınırlı olduğu yönde sonsuz olamaz. Her yanından belirlenmiş bir şey ise, meselâ bir kare, bir daire ya da bir küre, hiçbir şekilde sonsuz olamaz; tıpkı bir ayak uzunluğundaki bir çizginin sonsuz olamayacağı gibi. O hâlde ne küre ne kare ne de daire sonsuz olabiliyorsa, daire olmadan dairesel yer değiştirme de olamıyorsa, aynı şekilde sonsuz bir daire olmadan sonsuz bir dairesel yer değiştirme de olamıyorsa, daire sonsuz olmadığına göre sonsuz bir cisim dairesel hareket edemez. Ayrıca T merkez, AB sonsuz bir doğru, E ona dik ve sonsuz bir doğru, GD de hareket eden doğru olsun. Bu doğru E'den hiçbir zaman ayrılmayacak, hep GE gibi bir konumda olacaktır; çünkü onu Z'de keser. Demek ki sonsuz doğru dairesel olarak dolaşamaz.
Ayrıca gök sonsuzsa ve dairesel hareket ediyorsa, sınırlı bir zamanda sonsuzu kat etmiş olacaktır. Duran gök sonsuz olsun, onun içinde hareket eden de ona eşit olsun. O hâlde sonsuz olan gök dairesel dolaşmışsa, sınırlı bir zamanda kendine eşit olan sonsuzu kat etmiştir. Ama bu imkânsızdı. Bunu tersinden de söyleyebiliriz: Döndüğü zaman sınırlıysa, kat ettiği büyüklüğün de sınırlı olması gerekir; oysa kendine eşit olanı kat etmiştir; öyleyse kendisi de sınırlıdır. Böylece dairesel hareket edenin sonsuz ve sınırsız olmadığı, bir sınırının olduğu açıktır.
δοθέντος μεῖζον λαβεῖν, ὥστε καθάπερ ἀριθμὸν λέγομεν ἄπειρον, ὅτι μέγιστος οὐκ ἔστιν, ὁ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ διαστήματος, εἰ οὖν τὸ μὲν ἄπειρον μὴ ἔστι διελθεῖν, ἀπείρου δʼ ὄντος ἀνάγκη ἄπειρον τὸ διάστημα εἶναι, οὐκ ἄν ἐνδέχοιτο κινηθῆναι κύκλῳ· τὸν δʼ οὐρανὸν ὁρῶμεν κύκλῳ στρεφόμενον, καὶ τῷ λόγῳ δὲ διωρίσαμεν ὅτι ἐστί τινος ἡ κύκλῳ κίνησις. ἔτι ἀπὸ πεπερασμένου χρόνου ἐἀν ἀφέλῃς πεπερασμένον, ἀνάγκη καὶ τὸν λοιπὸν εἶναι πεπερασμένον καὶ ἔχειν ἀρχήν. εἰ δʼ ὁ χρόνος ὁ τῆς βαδίσεως ἔχει ἀρχήν, ἔστιν ἀρχὴ καὶ τῆς κινήσεως, ὥστε καὶ τοῦ μεγέθους ὃ βεβάδωιεν. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ἔστω δή γραμμὴ ἄπειρος, ἐφʼ ᾖ ΑΓΕ, ἐπὶ θάτερα, ἧ τὸ E· ἡ δʼ ἐφʼ ἧ τὰ ΒΒ, ἐπʼ ἀμφότερα ἄπειρος. εἰ δὴ γράψει κύκλον ἡ τὸ ΑΓE ἀπὸ τοῦ Γ’ κέντρου, τέμνουσά ποτε οἰσθήσεται κύκλῳ τὴν ΒΒ ἡ τὸ ΑΓΕ πεπερασμένον χρόνον· ὁ γὰρ πᾶς χρόνος ἐν ὅσῳ κύκλῳ ἠνέχθη ὁ οὐρανός, πεπερασμένος. καὶ ὁ ἀφῃρημένος ἄρα, ὃν ἡ τέμνουσα ἐφέρετο. ἔσται ἄρα τις ἀρχὴ ἡ πρῶτον ἡ τὰ E τὴν τὰ ΒΒ ἔτεμεν. ἀλλʼ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἔστι κύκλῳ στραφῆναι τὸ ἄπειρον. ὥστʼ οὐδὲ τὸν κόσμον, εἰ ἦν ἄπειρος. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε φανερόν, ὅτι τὸ ἄπειρον ἀδύνατον κινηθῆναι. ἔστω γὰρ ἡ τὸ Α φερομένη παρὰ τὴν Β, πεπερασμένη παρὰ πεπερασμένην. ἀνάγκη δὴ ἄμα τήν τε Α τῆς Β ἀπολελύσθαι καὶ τὴν Β τῆς Α· ὅσον γὰρ ἡ ἑτέρα ἐπιβάλλει τῆς ἑτέρας, καὶ ἡ ἑτέρα ἐκείνης τοσοῦτον. εἰ μὲν οὖν ἄμφω κινοῖντο είς τούναντίον, θᾶττονἂνἀπολύοιντο, εἰ δὲ παρὰ μένουσπν παραφέροιτο, βραδύτερον, τῷ αὐτῷ τάχει κινουμένου τοῷ παραφερομένου. ἀλλʼ ἐκεῖνό γε φανερόν, ὅτι ἀδύνατον τὴν ἄπειρον διελθεῖν ἐν πεπερασμένῳ χρόνφ. ἐν ἀπείρῳ ἄρα· δέδεικται γὰρ τοὕτο πρότερον ἐν τοῖς περὶ κιἐπεὶ] νήσεως. διαφέρει δέ γε οὐθὲν ἢ τὴν πεπερασμένην φέρεσθαι παρὰ τὴν ἄπειρον ἢ τὴν ἄπειρον παρʼ ἐκείνην· ὅταν γὰρ ἐκείνη παρʼ ἐκείνην, κἀκείνη παρʼ ἐκείνην, ὁμοίως κινουμένη 272b καὶ ἀκίνητος· πλὴν θἄττον, ἐἀν κινῶνται ἀμφότεραι, ἀπολυθήσονται. καίτοι ἐνίοτʼ οὐθὲν κωλύει τὴν κινουμένην παρʼ ἠρεμοῦσαν θᾶττον παρελθεῖν ἢ ἀντικινουμένην, ἐάν τις ποιήση τὰς μὲν ἀντικινουμένας ἀμφοτέρας φερομένας βραδέως, τὴν δὲ παρὰ τὴν ἠρεμοῦσαν πολλῷ ἐκείνων θᾶττον φερομένην. οὐδὲν οὖν πρὸς τὸν λόγον ἐμπόδιον ὅτι παρʼ ήρεμοῦσαν, ἐπείπερ κινουμένην ἐνδέχεται τὴν Α παρὰ κινουμένην τὴν Β βραόύτερον παρελθεῖν. εἰ οὖν ἄπειρος ὁ χρόνος ὃν ἡ πεπερασμένη ἀπολύεται κινουμένη, καὶ ἐν ᾧ ἡ ἄπειρος τὴν πεπερασμένην ἐκινήθη, ἀνάγκη ἄπειρον εἶναι. ἀδύνατον ἄρα τὸ ἄπειρον κινεῖσθαι ὅλως· ἐὰν γὰρ καὶ τοὐλάχιστον κινηθῇ, ἀνάγκη ἄπειρον γενέσθαι χρόνον. ἀλλὰ μὴν ὅ γ’ οὐρανὸς περιέρχεται καὶ στρέφεται ὅλως κύκλῳ ἐν πεπερασμένφ χρόνῳ, ὥστε περίεισιν ἄπασαν τὴν ἐντός, οἶον τὴν ἈΒ πεπερασμένην. ἀδύνατον ἄρα ἄπειρον εἶναι τὸ κύκλῳ. ἔτι ὥσπερ γραμμὴν ἦς πέρας ἐστὶν ἀδύνατον εἶναι ἄπειρον, ἀλλʼ εἴπερ, ἐπὶ μῆκος, καὶ ἐπίπεδον ὡσαύτως ἦ πέρας οὐκ ἐνδέχεται· ὅταν δʼ ὁρισθῇί οὐθαμῇί οἷον τετράγωνον νον ἄπειρον ἢ κύκλον ἢ σφαῖραν, ὥσπερ οὐδὲ ποδιαίαν ἄπειεἰ οὖν μήτε σφαῖρα μήτε τετράγωνον μήτε κύκλος ἐστὶν ἄπειρος, μὴ ὄντος δὲ κύκλου οὐδʼ ἔν ἡ κύκλῳ εἴη φορά, ὁμοίως δὲ μηδʼ ἀπείρου ὄντος οὐκ ἂν εἴη ἄπειρος, εἰ μηδʼ ὁ κύκλος ἄπειρός ἐστιν, οὐκ ἄν κινοῖτο κυκλικῶς ἄπειρον σῶμα. ἔτι εἰ τὸ T κέντρον, ἡ δὲ τὸ ΑΒ ἄπειρος καὶ ἡ τὸ E πρὸς ὀρθὴν ἄπειρος καὶ ἡ τὸ ΓΔ κινουμένη, οὐδέποτʼ ἀπολυθήσεται τῆς Ε, ἀλλʼ ἀεὶ ἵξει ὥσπερ ἡ ΓE· τέμνει γὰρ ᾖ τὸ Ζ. οὐκ ἄρα περίιισι κύκλῳ ἡ ἄπειρος. ἔτι εἴπερ ἄπειρος ὁ οὐρανός, κινεῖται δὲ κύκλῳ, ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ ἄπειρον ἔσται διεληλυθώς. ἔστω γὰρ ὁ μὲν μένων οὐρανὸς ἄπειρος, ὁ δʼ ἐντούτῳ κινούμενος ἴσος.ὥστʼ εἴπερ περιελήλυθε κύκλῳ ἄπειρος ὤν, ἄπειρον τὸ ἴσον αὑτῷ διελήλυθεν ἐν πεπερασμένῳ 273a χρόνῳ. ἀλλά τοῦτʼ ἦν ἀδύνατον. ἔστι δὲ καὶ ἀντεστραμμένως εἰπεῖν, ὅτι εἰ πεπερασμένος ὁ χρόνος ἐν ᾧ περιεστράφη, καὶ τὸ μέγεθος ὃ διελήλυθεν ἀνάγκη εἶναι πεπερασμένον· ἴσον δʼ αὐτῷ διελήλυθεν· πεπέρανται ἄρα καὶ αὐτός. ὅτι μὲν οὖν τὸ κύκλῳ κινούμενον οὐκ ἔστιν ἀτελεύτητον οὐδʼ ἄπειρον, ἀλλʼ ἔχει τέλος, φανερόν.
272a56. Bölüm
Merkeze doğru ya da merkezden uzağa yer değiştiren şey de sonsuz olmayacaktır. Çünkü yukarı ve aşağı yer değiştirmeler zıttır, zıt yer değiştirmeler de zıt yerlere doğrudur. Zıtlardan biri belirliyse öbürü de belirli olacaktır. Merkez belirlidir; çünkü aşağı çöken şey nereden yer değiştirirse değiştirsin merkezden öteye gidemez. Merkez belirli olduğuna göre yukarıdaki yerin de belirli olması gerekir. Yerler belirli ve sınırlıysa cisimler de sınırlı olacaktır. Ayrıca yukarı ve aşağı belirliyse aradakinin de belirli olması gerekir. Belirli olmasaydı hareket sonsuz olurdu; bunun imkânsız olduğu ise daha önce gösterildi. O hâlde ara bölge belirlidir; dolayısıyla onda bulunan ya da bulunabilecek cisim de belirlidir. Yukarı ve aşağı yer değiştiren cisimler ise bu bölgede bulunabilir; çünkü tabiatları gereği biri merkezden uzağa, öbürü merkeze doğru hareket eder. Bunlardan sonsuz bir cismin olamayacağı açıktır. Buna ek olarak, sonsuz ağırlık yoksa bu cisimlerin hiçbiri sonsuz olamaz; çünkü sonsuz cismin ağırlığının da sonsuz olması gerekir. Aynı akıl yürütme hafif için de geçerlidir: Sonsuz ağırlık varsa, üste çıkan şey sonsuz olduğunda sonsuz hafiflik de vardır. Bu şundan açıktır. Ağırlık sınırlı olsun; AB sonsuz cisim, G de onun ağırlığı olsun. Sonsuzdan BD diye sınırlı bir büyüklük çıkarılsın, bunun ağırlığı da E olsun. E, G'den küçük olacaktır; çünkü daha küçük olanın ağırlığı daha küçüktür. Küçük ağırlık büyüğü istenen sayıda ölçsün; ağırlıklardan küçüğün büyüğe oranı ne ise, BD'nin BZ'ye oranı da o olsun; çünkü sonsuzdan istenen kadar parça çıkarmak mümkündür. Büyüklükler ağırlıklarla orantılıysa ve küçük ağırlık küçük büyüklüğe aitse, büyük ağırlık da büyük büyüklüğe ait olur. Öyleyse sınırlının ve sonsuzun ağırlığı eşit olacaktır. Ayrıca büyük cismin ağırlığı daha büyükse, HB'nin ağırlığı ZB'ninkinden büyük olacaktır; dolayısıyla sınırlının ağırlığı sonsuzunkinden büyük olacaktır. Eşit olmayan büyüklüklerin ağırlığı da aynı olacaktır; çünkü sonsuz, sınırlıya eşit değildir. Ağırlıkların ölçüdeş olup olmaması da bir şey değiştirmez; ölçüdeş olmasalar da akıl yürütme aynı olacaktır. Meselâ E, G ağırlığını üç kez ölçüp ondan fazla geliyorsa, üç tane BD büyüklüğü bütün olarak alınınca ağırlıkları G'den büyük olacaktır; dolayısıyla aynı imkânsızlık çıkar. Ayrıca ölçüdeş ağırlıklar almak da mümkündür; çünkü ağırlıktan ya da büyüklükten başlamak arasında fark yoktur. Meselâ G ile ölçüdeş bir E ağırlığı alınır, sonsuzdan E ağırlığına sahip bir parça, meselâ BD çıkarılır; sonra ağırlık ağırlığa nasıl oranlanıyorsa, BD de başka bir büyüklüğe, meselâ BZ'ye öyle oranlanır; çünkü büyüklük sonsuz olduğundan ondan istenen kadar parça çıkarılabilir. Bunlar böyle alınınca hem büyüklükler hem ağırlıklar birbirleriyle ölçüdeş olacaktır. Büyüklüğün her yerinde aynı ağırlıkta olup olmaması da ispat için hiçbir şey değiştirmez; çünkü sonsuzdan istenen kadar çıkararak ya da ekleyerek BD ile eşit ağırlıkta cisimler almak her zaman mümkün olacaktır. Söylenenlerden açıktır ki sonsuz cismin ağırlığı sınırlı olmayacaktır; demek ki sonsuzdur. Bu imkânsızsa, sonsuz bir cismin var olması da imkânsızdır. Sonsuz ağırlığın imkânsız olduğu ise şundan açıktır. Şu kadar ağırlık şu kadar mesafeyi şu kadar zamanda hareket ederse, bundan büyük bir ağırlık aynı mesafeyi daha kısa zamanda hareket eder; ağırlıklar arasındaki oran neyse, zamanlar arasında da tersine o oran olacaktır; meselâ yarım ağırlık bu zamanda kat ediyorsa, iki katı onun yarısında kat eder.
6 Αλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἐπὶ τὸ μέσον οὐδὲ τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου φερόμενον ἄπειρον ἔσται· ἐναντίαι γὰρ αἱ φοραὶ ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω, αἱ δʼ ἐναντίαι εἰς ἐναντίους τόπους. τῶν δʼ ἐναντίων εἰ θάτερον ὥρισται, καὶ θάτερον ὡρισμένον ἔσται. τὸ δὲ μέσον ὥρισται· εἰ γὰρ ὁποθενοῦν φέροιτο κάτω τὸ ὑφιστάμενον, οὖκ ἐνδέχεται πορροώτερον ἐλθεῖν τοῦ μέσου. ὡρισμένου οὖν τοῦ μέσου καὶ τὸν ἄνω τόπον ἀνάγκη ὡρίσθαι. εἰ δʼ οἱ τόποι ὡρισμένοι καὶ πεπερασμένοι, καὶ τὰ σώματα ἔσται πεπερασμένα. ἔτι εἰ τὸ ἄνω καὶ κάτω ὥρισται, καὶ τὸ μεταξύ ἀνάγκη ὡρίσθαι. εἰ γὰρ μὴ ὥρισται, ἄπειρος ἂν εἴη κίνησις· τοῦτο δʼ ὅτι ἀδύνατον, δέδεικται πρότερον. ὥρισται ἄρα τὸ μέσον, ὥστε καὶ τὸ ἐν τούτῳ σῶμα ἢ ὂν ἢ γενέσθαι δυνατόν. ἀλλὰ μὴν τὸ ἄνω καὶ κάτω φερόμενον σῶμα δύναται ἐν τούτῳ γενέσθαι· πέφυκε γὰρ τὸ μὲν ἀπὸ τοῷ μέσου κινεῖσθαι, τὸ δʼ ἐπὶ τὸ μέσον. ἔκ τε δὴ τούτων φανερὸν ὅτι οὐκ ἐνδέχεται σῶμα εἶναι ἄπειρον, καὶ πρὸς τούτοις εἰ βάρος μή ἐστινἄπειρον, οὐδʼ ἂντούτων τῶν σωμάτωνοὐθὲν εἴη ἄπείρον· ἀνάγκη γὰρ τοῦ ἀπείρου σώματος ἄπειρον εἶναι καὶ τὸ βάρος. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος ἐστὶ καὶ ἐπὶ τοῦ κούφου· εἰ γάρ ἐστιν ἄπειρος βαρύτης, ἔστι καὶ κουφότης, ἂν ἄπειρον ἢ τὸ ἐπιπολάζον. δῆλον δʼ ἐκ τῶνδε. ἔστω γὰρ πεπερασμένον, καὶ εἰλήφθω τὸ μὲν ἄπειρον σῶμα ἐφʼ ᾧ τὸ AB, τὸ δὲ βάρος αὐτοῷ ἐφʼ ᾧ τὸ Γ. ἀφῃρήσθω οὖν ἀπὸ τοῦ ἀπείρου πεπερασμένον μέγεθος ἐφʼ ᾧ τὸ BΔ· καὶ τὸ βάρος αὐτοῦ ἔστω ἔφʼ ᾧ τὸ E. τὸ δὴ E τοῦ Γ ἔλαττον ἔσται· τὸ γὰρ τοῦ ἐλάττονος βάρος ἔλαττον. καταμετρείτω δὴ τὸ ἔλαττον ὑποσακισοῶν, καὶ ὡς τὸ βάρος τοὔλαττον πρὸς τὸ μεῖζον, τὸ BΔ πρὸς 273b τὸ ΒΖ γεγενήσθω· ἐνδέχεται γὰρ ἀφελεῖν τοῦ ἀπείρου ὑποσονοῦν. εἰ τοίνυν ἀνάλογον τὰ μεγέθη τοῖς βάρεσι, τὸ δʼ ἕλαττον βάρος τοῦ ἐλάττονός ἐστι μεγέθους, καὶ τὸ μεῖζον ἂν εἴη τοῦ μείζονος. ἴσον ἄρα ἔσται τὸ τοῦ πεπερασμένου καὶ τὸ τοῦ ἀπείρου βάρος. ἔτι εἰ τοῦ μείζονος σώματος μεῖζον τὸ βάρος, τὸ τοῷ ΗΒ μεῖζον ἔσται βάρος ἢ τὸ τοῦ ΖΒ, ὥστε τὸ τοῦ πεπερασμένου βάρος μεῖζον ἢ τὸ τοῦ ἀπείρου. καὶ τῶν ἀνίσων δὲ μεγεθῶν ταὐτὸν βάρος ἔσται· ἄνισον γὰρ τῷ πεπερασμένῳ τὸ ἄπειρον. οὐθὲν δὲ διαφέρει τὰ βάρη σύμμετρα εἶναι ἢ ἀσύμμετραʼ καὶ γὰρ ἀσυμμέτρων ὄντων ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος, οἷον εἰ τὸ E τρίτον ὑπερβάλλει μετροῦν τὸ Γ βάρος· τῶν γὰρ ΒΔ μεγεθῶν τριῶν ὅλων ληφθέντων μεῖζον ἔσται τὸ βάρος ἢ τὸ ἐφʼ ᾦ Γ. ὥστε τὸ αὐτὸ ἔσται ἀδύνατον. ἔτι δὲ καὶ ἐγχοωρεῖ σύμμετρα λαβεῖν· οὐδὲν γὰρ διαφέρει ἄρχεσθαι ἀπὸ τοῦ βάρους ἢ ἀπὸ τοῦ μεγέθους, σἵον ἂν ληφθῇ σύμμετρον βάρος τῷ Γ τὸ ἐφʼ ᾧ τὸ Ε, καὶ ἀπὸ τοῦ ἀπείρου ἀφαιρεθῇ τὸ ἔχον τὸ ἐφʼ ᾧ τὸ E βάρος,οίον τὸ ΒΔ, εἶτα ὡς τὸ βάρος πρὸς τὸ βάρος, τὸ ΒΔ πρὸς ἄλλο γένηται μέγεθος, οἷον, πρὸς τὸ ΒΖ· ἐνδέχεται γὰρ ἀπείρου ὄντος τοῦ μεγέθους ὑποσονοῶν ἀφαιρεθῆναι· τούτων γὰρ ληφθέντων σύμμετρα ἔσται καὶ τὰ μεγέθη καὶ τὰ βάρη ἀλλήλοις. οὐδὲ δὴ τὸ μέγεθος ὁμοιοβαρὲς εἶναι ἢ ἀνομοιοβαρὲς οὐδὲν διοίσει πρὸς τὴν ἀπόδειξιν· ἀεὶ γὰρ ἔσται λαβεῖν· ἰσοβαρῆ σώματα τῷ ΒΔ, ἀπὸ τοῦ ἀπείρου ὑποσαοῶν ἢ ἀφαιροῦντας ἤ προστιθέντας. ὥστεδῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτιούκ ἔσται τοῦ ἀπείρου σοώματος πεπερασμένον τὸ βάρος. ἄπειρον ἄρα. εἰ τοίνυν τοῦτʼ ἀδύνατον, καὶ τὸ ἄπειρόν τι εἶναι σῶμα ὀδύνατον. ἀλλὰ μὴν ὅτι ἄπειρον εἶναι βάρος ἀδύνατον, ἐκ τῶνδε φανερόν. εἰ γὰρ τὸ τοσονδὶ βάρος τὴν τοσήνδε ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ κινεῖται, τὸ τοσούτον καὶ ἔτι ἐν ἐλάττονι, καὶ τὴν ἀναλογίαν ἦν τὰ βάρη ἔχει, οἱ χρόνοι ἀνάπαλιν
274aAyrıca sınırlı ağırlık her sınırlı mesafeyi sınırlı bir zamanda kat eder. Bundan şu çıkar: Sonsuz bir ağırlık varsa, sınırlı ağırlık kadar olduğu ölçüde hareket etmesi, ama aynı zamanda hareket etmemesi gerekir. Çünkü ağırlıkların birbirini aşma oranına göre hareket etmesi, ama tersine, yani büyüğün daha kısa zamanda hareket etmesi gerekir. Oysa sonsuzun sınırlıya hiçbir oranı yoktur; daha kısa zamanın daha uzun sınırlı zamana ise oranı vardır. Sonsuz hep daha kısa bir zamanda hareket etmelidir, en kısa zaman ise yoktur. Olsaydı bile bir işe yaramazdı; çünkü sonsuzun daha büyük başka bir ağırlığa oranı neyse, aynı oranda başka bir sınırlı ağırlık alınırdı; böylece sonsuz, sınırlıyla eşit zamanda eşit mesafeyi hareket ederdi. Ama bu imkânsızdır. Ayrıca sonsuz, sınırlı olmak şartıyla ne kadar zamanda hareket ederse etsin, aynı zamanda başka bir sınırlı ağırlığın da belli bir sınırlı mesafeyi hareket etmesi zorunludur. Demek ki sonsuz ağırlık imkânsızdır; sonsuz hafiflik de aynı şekilde. Dolayısıyla sonsuz ağırlığı ya da hafifliği olan cisimler de imkânsızdır.
Sonsuz bir cismin olmadığı, meseleyi bu şekilde tek tek inceleyenler için açıktır; küllî olarak inceleyenler için de açıktır: yalnız ilkeler üzerine konuşmalarımızda söylediğimiz argümanlarla değil (orada da sonsuzun nasıl var olduğu ve nasıl var olmadığı daha önce küllî olarak belirlenmişti), şimdi başka bir yoldan da. Bundan sonra şunu incelemeliyiz: Evrenin cismi sonsuz olmasa bile, birden fazla gök olacak kadar büyük olabilir mi? Çünkü biri belki şu güçlüğü ortaya atabilir: Bizim çevremizdeki kosmos nasıl oluşmuşsa, başka kosmosların da, birden fazla ama sonsuz sayıda olmamak üzere, var olmasına hiçbir şey engel değildir. Ama önce sonsuz hakkında küllî olarak konuşalım.
ἕξουσιν, οἷον εἰ τὸ ἥμισυ βάρος ἐν τῷδε, τὸ διοπλάσιον ἐν ἡμίσει τούτου. ἔτι τὸ πεπερασμένον βάρος ἅπασαν πεπερασμένην δίεισιν ἔν τινι χρόνῳ πεπερασμένῳ. ἀνάγκη ἄρα ἐκ τούτου, εἴ τι ἔστιν ἄπειμρον βάρος, κινεῖσθαι μὲν ἡ τοσόνδε ὅσον τὸ πεπερασμένον, καὶ ἔτι μὴ κινεῖσθαι δέ, ᾖ ἀνάλογον μὲν δεῖ κατὰ τὰς ὑπεροχὰς κινεῖσθαι, ἐναντίως δὲ τὸ μεῖζον ἐν τῷ ἐλάττονι. λόγος δʼ ούθείς ἐστι τοῦ ἀπείρου πρὸς τὸ πεπερασμένον, τοῦ δʼ ἐλάττονος χρόνου πρὸς τὸν μείζω πεπερασμένον· ἀλλʼ ἀεὶ ἐν ἐλάττονι. ἐλάχιστος δʼ οὐκ ἔστιν. οὐδʼ εἰ ἦν, ὄφελος ἄν ἦν· ἄλλο γάρ ἄν τι πεπερασμένον ἐλήφθη ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ, ἐν ᾧ τὸ ἄπειρον πρὸς ἕτερον μεῖζον, ὥστʼ ἐν ἴσῳ χρόνῳ τὴν ἴσην ἂν ἐκινεῖτο τὸ ἄπειρον τῷ πεπερασμένῳ. ἀλλʼ ἀδύνατον. ἀλλὰ μὴν ἀνάγκη γε, εἴπερ ἐν ὁπηλικῳοὕν χρόνῳ πεπερασμένῳ δὲ κινεῖται τὸ ἄπειρον, καὶ ἄλλο ἐν τῷ αὐτῷ τούτῳ πεπερασμένον βάρος κι νεῖσθαί τινα πεπερασμένην. ἀδύνατον ἄρα ἄπειρον εἶναι βάρος, ὁμοίως δὲ καὶ κουφότητα. καὶ σώματα ἄρʼ ἄπειρον βάρος ἔχοντα καὶ κουφότητα ἀδύνατον. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἄπειρον σῶμα, δῆλον διά τε τῶν κατὰ μέρος θεωροῦσι τοτον τὸν τρόπον, καὶ καθόλου σκοπουμένοις μὴ μόνον κατὰ τούς λόγους τούς ἐν τοῖς περὶ τὰς ἀρχὰς εἰρημένοις ἡμῖν (διωρίσθη γὰρ κἀκεῖ καθόλου πρότερον περὶ ἀπείρου πῶς ἔστι καὶ πῶς οὐκ ἔστιν) ἀλλὰ καὶ νῦν ἄλλον τρόπον. μετὰ δὲ ταῦτʼ ἐπισκεπτέον κἂν εἰ μὴ ἄπειρον μὲν τὸ σῶμα τὸ πᾶν, οὐ μὴν ἀλλά τοσοῦτόν γε ὥστʼ εἶναι πλείους οὐρανούς· τάχα γὰρ ἄν τις τοῦτʼ ἀπορήσειεν, ὅτι καθάπερ ὁ περὶ ἡμᾶς κόσμος συνέστηκεν, οὐδὲν κωλύει καὶ ἑτέρους εἶναι πλείους μὲν ἑνός, μὴ μέντοι γε ἀπείρους. πρῶτον δʼ εἴπωμεν καθόλου περὶ τοῦ ἀπείρου.
274a257. Bölüm
Her cismin ya sonsuz ya da sınırlı olması zorunludur. Sonsuzsa, ya bütünüyle farklı parçalardan oluşur ya da bütünüyle aynı parçalardan; farklı parçalardan oluşuyorsa da bunlar ya sınırlı ya da sonsuz sayıda eidos taşır. Sonsuz sayıda eidostan oluşamayacağı, ilk varsayımlarımızı korumamıza izin verilirse açıktır. Çünkü ilk hareketler sınırlı sayıda olduğuna göre yalın cisimlerin idea'larının da sınırlı sayıda olması gerekir. Yalın cismin hareketi yalındır, yalın hareketler ise sınırlı sayıdadır; her tabiî cismin de daima bir hareketi olmalıdır. Öte yandan sonsuz, sınırlı sayıda cisimden oluşacaksa, parçaların her birinin, meselâ suyun ya da ateşin, sonsuz olması gerekir. Ama bu imkânsızdır; çünkü ne ağırlığın ne de hafifliğin sonsuz olabileceği gösterildi. Ayrıca bunların yerlerinin de büyüklükçe sonsuz olması, dolayısıyla hepsinin hareketlerinin de sonsuz olması gerekirdi. Bu ise ilk varsayımları doğru kabul edersek, yani aşağı yer değiştirenin sonsuza kadar yer değiştiremeyeceğini, aynı gerekçeyle yukarı yer değiştirenin de değiştiremeyeceğini kabul edersek, imkânsızdır. Çünkü olması mümkün olmayan şeyin olmakta olması da imkânsızdır; keyfiyet, kemiyet ve yer bakımından da durum aynıdır. Yani bir şeyin beyaz olması, bir arşın boyunda olması ya da Mısır'da olması imkânsızsa, bunlardan birinin olmakta olması da imkânsızdır. Öyleyse yer değiştiren hiçbir şeyin varamayacağı yere doğru yer değiştirmek de imkânsızdır. Ayrıca ateş dağınık bir hâlde bulunsa bile, bütün parçalarından oluşan ateş yine de sonsuz olabilirdi. Ama cisim her yönde boyutu olan şeydi; öyleyse birbirine benzemeyen birden çok cisim nasıl olur da her biri sonsuz olabilir? Çünkü her birinin her yönde sonsuz olması gerekir. Sonsuzun bütünüyle aynı parçalardan oluşması da mümkün değildir. Önce, bu hareketlerden başka bir hareket yoktur; dolayısıyla sonsuz bunlardan birine sahip olacaktır; öyleyse ya sonsuz ağırlık ya da sonsuz hafiflik olduğu sonucu çıkacaktır. Dairesel yer değiştiren cismin sonsuz olması da mümkün değildir; çünkü sonsuzun dairesel yer değiştirmesi imkânsızdır. Bunu söylemekle göğün sonsuz olduğunu söylemek arasında fark yoktur, bunun mümkün olmadığı ise gösterildi. Ayrıca sonsuzun genel olarak hareket etmesi de mümkün değildir. Çünkü ya tabiatı gereği ya da zorla hareket edecektir. Zorla hareket ediyorsa onun tabiî bir hareketi de vardır, dolayısıyla doğru yer değiştireceği kendine has başka bir yer de vardır. Bu ise imkânsızdır.
Sonsuzun genel olarak sınırlı tarafından hiçbir etkiye uğrayamayacağı ve sınırlıyı etkileyemeyeceği şundan açıktır. A sonsuz, B sınırlı, G de bir şeyin hareket ettirdiği ya da hareket ettirildiği zaman olsun. A, G zamanında B tarafından ısıtıldıysa, itildiyse, başka bir etkiye uğradıysa ya da herhangi bir şekilde hareket ettirildiyse, D B'den küçük olsun ve küçük olan eşit zamanda daha az şeyi hareket ettirsin; D'nin başkalaştırdığı şey de E olsun. D'nin B'ye oranı ne ise, E'nin sınırlı bir şeye oranı da o olacaktır. Eşit olan eşit zamanda eşit miktarı başkalaştırsın; küçük olan eşit zamanda daha azını, büyük olan daha fazlasını, ama büyüğün küçüğe oranı ölçüsünde daha fazlasını. O hâlde sonsuz, hiçbir sınırlı tarafından hiçbir zamanda hareket ettirilemeyecektir; çünkü eşit zamanda daha küçük bir şey tarafından daha küçük bir şey hareket ettirilecek, buna orantılı olan da sınırlı olacaktır; zira sonsuzun sınırlıya hiçbir oranı yoktur. Sonsuz da sınırlıyı hiçbir zamanda hareket ettiremeyecektir. A sonsuz, B sınırlı, G de zaman olsun. O zaman D, G zamanında B'den daha küçük bir şeyi, meselâ Z'yi hareket ettirecektir. BZ bütününün Z'ye oranı ne ise, E'nin D'ye oranı da o olsun. O hâlde E, BZ'yi G zamanında hareket ettirecektir. Böylece sınırlı ile sonsuz eşit zamanda başkalaştıracaktır. Ama bu imkânsızdır; çünkü büyüğün daha kısa zamanda başkalaştırdığı varsayılmıştı. Hangi zaman alınırsa alınsın sonuç aynı olacaktır; dolayısıyla sonsuzun hareket ettireceği hiçbir zaman olmayacaktır. Sonsuz bir zamanda ise hareket ettirmek de hareket ettirilmek de olamaz; çünkü sonsuz zamanın sınırı yoktur, etkileme ve etkilenmenin ise vardır. Sonsuzun sonsuz tarafından bir etkiye uğraması da mümkün değildir. A da B de sonsuz olsun; B'nin A tarafından etkilendiği zaman da GD olsun. B'nin bütünü bu etkiye uğradığına göre, B'nin bir parçası olan E aynı etkiye eşit zamanda uğramaz; çünkü daha küçük olanın daha kısa zamanda hareket ettirildiğini varsayalım. E, A tarafından D zamanında hareket ettirilmiş olsun. D'nin GD'ye oranı ne ise, E'nin de B'nin sınırlı bir parçasına oranı o olsun. O hâlde bu parçanın A tarafından GD zamanında hareket ettirilmesi gerekir; çünkü aynı şey tarafından daha büyük ve daha küçük şeylerin, zamanın oranlı bölümlerine göre daha uzun ve daha kısa zamanda etkilendiğini varsayalım.
7 Ἀνάγκη δὴ σῶμα πᾶν ἤτοι ἄπειρον εἶναι ἢ πεπερασμένον, καὶ εἰ ἄπειρον, ἤτοι ἀνομοιομερὲς ἅπαν ἢ ὁμοιομερές, κἂν εἰ ἀνομοιομερές, ἤτοι ἐκ πεπερασμένων εἰδῶν ἢ ἐξ ἀπείρων. ὅτι μὲν τοίνυν οὐχ οἷόν τε ἐξ ἀπείρων, φανερόν, εἴ τις ἡμῖν ἐάσει μένειν τὰς πρώτας ὑποθέσεις· πεπερασμένων γὰρ τῶν πρώτων κινήσεων οὐσῶν ἀνάγκη καὶ 274b τὰς ἰδέας τῶν ἁπλῶν σωμάτων εἶναι πεπερασμένας. ἁπλῆ μὲν γὰρ ἡ τοῦ ἁπλοῦ σώματος κίνησις, αἱ δʼ ἀπίαι πεπερασμέναι κινήσεις εἰσίν· ἀνάγκη δὲ ἀεὶ κίνησιν ἔχειν σῶμα πἄν φυσικόν. ἀλλὰ μὴν εἴπερ γε ἐκ πεπερασμένων ἔσται τὸ ἄπειρον, ἀνάγκη καὶ τῶν μορίων ἕκαστον εἶναι ἄπειρον, λέγω δʼ οἷον τὸ ὅδωρ ἢ τὸ πῦρ. ἀλλʼ ἀδύνατον· δέδεικται γὰρ ὅτι οὕτε βάρος οὔτε κουφότης ἐστὶν ἄπειρος. ἔτι ἀναγκαῖον ἀπείρους τῷ μεγέθει εἶναι καὶ τούς τόπους αὐτῶν, ὥστε καὶ τὰς κινήσεις ἀπείρους εἶναι πάντων. τοῦτο δʼ ἐδύνατον, εἰ θήσομεν ἀληθεῖς εἶναι τὰς πρώτας ὑποθέσεις καὶ μήτε τὸ κάτω φερόμενον εἰς ἄπειρον ἐνδέχεσθαι φέρεσθαι μήτε τὸ ἄνω κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον. ἀδύνατον γὰρ γίνεσθαι ἂ μὴ ἐνδέχεται γενέσθαι, ὁμοίως ἐπὶ τοῦ τοιόνδε καὶ τοσόνδε καὶ τοῦ ποῦ. λέγω δʼ , εἰ ἀδύνατον γενέσθαι λευκὸν ἢ πηχυαῖον ἢ ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ γίνεσθαί τι τούτων ἀδύνατον. ἀδύνατον ἄρα καὶ φέρεσθαι ἐκεῖ οὗ μηθὲν δυνατὸν ἀφικέσθαι φερόμενον. ἔτι εἰ καὶ διεσπασμένον ἐστίν, οὐδὲν ἧττον ἐνδέχοιτʼ ἂν τὸ ἐξ ἀπάντων πῦρ ἄπειρον εἶναι. ἀλλὰ σῶμα ἦν τὸ πάντη διάστασιν ἔχον· ὥστε πῶς οἷόν τε πλείω μὲν ἀνόμοια, ἕκαστον δʼ αὐτῶν ἄπειρον εἶναι; πάντῃ γὰρ ἕκαστον δεῖ ἄπειρον εἶναι. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ πᾶν ὁμοιομερὲς ἐνδέχεται τὸ ἄπειρον εἶναι. πρῶτον μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν ἄλλη παρὰ ταύτας κίνησις. ἕξει οὖν μίαν τούτων. εἰ δὲ τοῦτο, συμβήσεται ἢ βάρος ἄπειρον ἢ κουφότητα εἶναι ἄπειρον. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ οἷόν τε τὸ κύκλῳ σῶμα φερόμενον ἄπειρον. ἀδύνατον γὰρ τὸ ἄπειρον φέρεσθαι κύκλῳʼ οὐθὲν γὰρ διαφέρει τοῦτολέγειν ἢ τὸ τὸν οὐρανὸν φάναι ἄπειρονεἶναι,τοῦτο δὲ δέδεικται ὅτι οὐ δυνατόν. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ὅλως γε τὸ ἄπειρον ἐνδέχεται κινεῖσθαι. ἢ γὰρ κατὰ φύσιν κινηθήσεται ἢ βίᾳʼ καὶ εἰ βίᾳ, ἔστιν αὐτῷ καὶ ἡ κατὰ φύσιν, ὥστε καὶ τόπος ἄλλος ἴδιος εἰς ὃν οἰσθήσεται. τοῦτο δʼ αδύνατον. Ὅτι δʼ ὅλως ἀδύνατον ἄπειρον ὑπὸ πεπερασμένου παθεῖν τι ἢ ποιῆσαι τὸ πεπερασμένον, ἐκ τῶνδε φανερόν. ἔστω 275a γὰρ ἄπειρον ἐφʼ οὖ Α, πεπερασμένον ἐφʼ οὖ Β, χρόνος ἐν ᾧ ἐκίνησέ τι ἢ ἐκινήθη Γ. εἰ δὴ ὑπὸ τοῦ Β τὸ Α ἐθερμάνθη ἢ ὥσθη ἢ ἄλλο τι ἔπαθεν ἢ καὶ ὁτιοῦν ἐκινήθη ἐν τῷ χρόνῳ ἐφʼ οὖ Γ, ἔστω τὸ Δ τοῦ Β ἔλαττον, καὶ τὸ ἔλαττον ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ ἔλαττον κινείτω· ἔστω δὲ τὸ ἐφʼ ᾧ E ὑπὸ τοῦ Δ ἠλλοιωμένον. ὃ δή ἐστι τὸ Δ πρὸς τὸ Β, τὸ E ἔσται πρὸς πεπερασμένον τι. ἔστω δὴ τὸ μὲν ἴσον ἐν.ἴσῳ χρόνῳ ἴσον ἀλλοιοῦν, τὸ δʼ ἔλαττον ἐν τῷ ἴσῳ ἔλαττον, τὸ δὲ μεῖζον μεῖζον, τοσοῦτον δὲ ὅσον ἀνάλογον ἔσται ὅπερ τὸ μεῖζον πρὸς τὸ ἔλαττον. οὐκ ἄρα τὸ ἄπειρον ὑπʼ οὐδενὸς πεπερασμένου κινήσεται ἐν οὐθενὶ χρόνῳ· ἔλαττον γὰρ ἄλλο ἐν τῷ ἴσῳ ὑπὸ ἐλάττονος κινηθήσεται, πρὸς ὃ τὸ ἀνάλογον πεπερασμένον ἔσται· τὸ γὰρ ἄπειρον πρὸς τὸ πεπερασμένον ἐν οὐθενὶ λόγῳ ἐστίν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἄπειρον ἐν οὐθενὶ χρόνῳ κινήσει τὸ πεπερασμένον. ἔστω γὰρ ἐφʼ ᾧ τὸ Α ἄπειρον, καὶ τὸ Β πεπερασμένον, χρόνος ἐν ᾧ τὸ Γ. οὐκοῦν τὸ Δ ἐν τῷ Γ ἔλαττον τοῦ Β κινήσει· ἔστω τὸ Ζ. ὃ δή ἐστι τὸ ΒΖ ὅλον πρὸς τὸ Ζ, τὸ E ἔχον τὸν λόγον τοῦτον ἔστω πρὸς τὸ Δ. κινήσει ἄρα τὸ E τὸ ΒΖ ἐν τῷ Γ. τὸ πεπερασμένον τοίνυν καὶ τὸ ἄπειρον ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀλλοιώσει. ἀλλʼ ἀδύνατον· ἐν ἐλάττονι γὰρ τὸ μεῖζον ὑπέκειτο. ἀλλʼ ἀεὶ ὁ ληφθεὶς χρόνος ταὐτὸ ποιήσει, ὥστʼ οὐκ ἔσται χρόνος οὐθεὶς ἐν ᾧ κινήσει. ἀλλά μὴν ἐν ἀπείρῳ γε οὐκ ἔστι κινῆσαι ούδὲ κινηθῆναι· πέρας γὰρ οὐκἔχει, ἢ δὲ ποίησις καὶ τὸ πάθος ἔχει. οὐδʼ ἄπειρον δὴ ὑπʼ ἀπείρου ἐνδέχεται οὐθὲν παθεῖν. ἔστω γὰρ τὸ ἄπειρον καὶ τὸ Β, χρόνος δʼ ἐν ᾦ ἔπαθε τὸ Β ὑπὸ τοῦ Ἀ,ἐῳʼ ᾧ ΓΔ. τὸ δὴ ἐφʼ ᾧ τὸ E τοῦ ἀπείρου μέρος, ἐπεὶ ὅλον πέπονθε τὸ Β, οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ τὸ αὐτό· ὑποκείσθω γὰρ ἐν ἐλάττονι κινεῖσθαι τὸ ἔλαττον χρόνῳ. ἔστω τὸ Σ κεκινημένον ὑπὸ τοῦ Α ἐν τῷ Δ. ὃ δὴ τὸ Δ πρὸς τὸ σ, τὸ E ἐστὶ πρός τι τοῦ Β πεπερασμένον. τοῦ τοίνυν ἀνάγκη ὑπὸ τοῦ Ακινηθῆναι ἐν τῷΔχρόνῳ· ὑπὸ γὰρ τοῦ αὐτοῦ ὑποκείσθω ἐν τῷ πλείονι καὶ ἐλάττονι χρόνῳ τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον πάσχειν, ὅσα ἀνάλογον
275bDemek ki sonsuzun sonsuz tarafından sınırlı hiçbir zamanda hareket ettirilmesi mümkün değildir; öyleyse sonsuz bir zamanda hareket ettirilir. Ama sonsuz zamanın sonu yoktur, hareket ettirilmiş olanın ise vardır. O hâlde her duyulur cismin etkileme ya da etkilenme kuvvesi ya da ikisi birden varsa, sonsuz bir duyulur cismin olması imkânsızdır. Yerde bulunan bütün cisimler de duyulurdur. Öyleyse göğün dışında hiçbir sonsuz cisim yoktur. Belli bir yere kadar uzanan bir cisim de yoktur. Öyleyse göğün dışında hiçbir cisim yoktur. Çünkü düşünülür bir şeyse bir yerde olacaktır, zira "dışarıda" ve "içeride" yeri gösterir; dolayısıyla duyulur olacaktır. Bir yerde olmayan hiçbir şey ise duyulur değildir.
Meseleye daha mantıkî biçimde şöyle de yaklaşılabilir. Aynı parçalardan oluşan sonsuz dairesel hareket edemez; çünkü sonsuzun merkezi yoktur, dairesel hareket eden ise merkezin çevresinde hareket eder. Sonsuz doğrusal da yer değiştiremez; çünkü tabiatı gereği yer değiştireceği aynı büyüklükte sonsuz başka bir yerin, tabiatına aykırı yer değiştireceği aynı büyüklükte başka bir yerin daha olması gerekecektir. Ayrıca ister tabiatı gereği doğrusal bir hareketi olsun ister zorla hareket ettirilsin, her iki durumda da onu hareket ettiren gücün sonsuz olması gerekecektir; çünkü sonsuz güç sonsuz bir şeyin gücüdür, sonsuzun gücü de sonsuzdur; dolayısıyla hareket ettiren de sonsuz olacaktır (hareket üzerine konuşmalarımızda, sınırlı şeylerden hiçbirinin sonsuz kuvveye, sonsuzlardan hiçbirinin de sınırlı kuvveye sahip olmadığı gösterilmiştir). O hâlde hem tabiî hem tabiata aykırı hareket mümkünse, iki sonsuz olacaktır: böyle hareket ettiren ve hareket ettirilen. Ayrıca sonsuzu hareket ettiren nedir? Kendi kendini hareket ettiriyorsa canlı olacaktır; peki sonsuz bir canlı nasıl olabilir? Hareket ettiren başka bir şeyse, biçimleri ve kuvveleri farklı iki sonsuz olacaktır: hareket ettiren ve hareket ettirilen. Evren sürekli değil de, Demokritos ile Leukippos'un dediği gibi, boşlukla birbirinden ayrılmış parçalardan oluşuyorsa, bunların hepsinin hareketinin tek olması zorunludur. Çünkü bunlar şekilleriyle birbirlerinden ayrılırlar, ama tabiatlarının bir olduğunu söylerler; sanki her biri ayrı ayrı birer altın parçasıymış gibi.
χρόνῳ διήρηται. ἐν ούδενὶ ἄρα χρόνῳ δυνατὸν πεπερασμένῳ ἄπειρον ὑπʼ ἀπείρου κινηθῆναι· ἐν ἀπείρῳ ἄρα. ἀλλʼ ὁ μὲν ἄπειρος χρόνος οὐκ ἔχει τέλος, τὸ δὲ κεκινημένον ἔχει. εἰ τοίνυν πᾶν σῶμα αἰσθητὸν ἔχει δύναμιν ποιητικὴν ἢ παθητικὴν ἢ ἄμφω, ἀδύνατον σῶμα ἄπειρον αἰσθητὸν εἶναι. ἀλλὰ μὴν καὶ ὅσα γε σώματα ἐν τόπῳ, πάντα αἰσθητά. οὐκ ἔστιν ἄρα σῶμα ἄπειρον ἔξω τοῦ οὐρανοῦ οὐθέν. ἀλλὰ μὴν ούδὲ μέχρι τινός. οὐθὲν ἄρα ὅλως σῶμα ἔξω τοῦ οὐρανοῦ. εἰ μὲν γὰρ νοητόν, ἔσται ἐν τόπῳʼ τὸ γὰρ ἔξω καὶ ἔσω τόπον σημαίνει. ὥστʼ ἔσται αἰσθητὸν. αἰσθητὸν δʼ οὐθὲν μὴ ἐν τόπῳ. άογιιώτερον δʼ ἔστιν ἐπιχειρεῖν καὶ ὧδε, οὔτε γὰρ κύκλῳ οἷόν τε κινεῖσθαι τὸ ἄπειρον ὁμοιομερὲς ὄν· μέσον μὲν γὰρ τοῦ ἀπείρου οὐκ ἔστι, τὸ δὲ κύκλῳ περὶ τὸ μέσον κινεῖται. ἀλλά μὴν οὐδʼ ἐπʼ εὐθείας οἷόν τε φέρεσθαι τὸ ἄπείρον· δεήσει γὰρ ἕτερον εἶναι τοσοῦτον τόπον ἄπειρον εἰς ὁν-οίσθήσεται κατὰ φύσιν, καὶ ἄλλον τοσοῦτον εἰς ὃν παρὰ φύσιν. ἔτι εἴτε φύσει ἔχει κίνησιν τοῦ εἰς εὐθὸ εἴτε βίᾳ κινεῖται, ἀμφοτέρως δεήσει ἄπειρον εἶναι τὴν κινοῦσαν ἰσχύν· ἥ τε γὰρ ἄπειρος ἀπείρου καὶ τοῦ ἀπείρου ἄπειρος ἡ ἰσχύς· ὥςτ ἔσται καὶ τὸ κινοῦν ἄπειρον (λόγος δʼ ἐν τοῖς περὶ κινήσεως ὅτι οὐθὲν ἔχει ἄπειρον δύναμιν τῶν πεπερασμένων, ουδὲ τῶν ἀπείρων πεπερασμένην). εἰ οὖν τὸ κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν ἐνδέχεται κινηθῆναι, ἔσται δύο ἄπειρα, τό τε κινοῦν οὕτω καὶ τὸ κινούμενον. ἔτι τὸ κινοῦν τὸ ἄπειρον τί ἐστιν; εἰ μὲν γὰρ αὐτὸ ἑαυτό, ἔμψφον ἔσται. τοῦτο δὲ πῶς δυνατὸν ἄπειρον εἶναι ζῷον; εἰ δʼ ἄλλο τι τὸ κινοῦν, δύο ἔσται ἄπειρα, τὸ τεκινοῦνκαὶ τὸ κινούμενον, διαφέροντα τὴνμορφὴν καὶ τὴν δύναμιν. εἰ δὲ μὴ συνεχὲς τὸ πᾶν, ἀλλʼ ὥσπερ λέγει σημόκριτος καὶ Λεύκιππος, διαωρισμένα τῷ κενῷ, μίαν ἀναγκαῖον εἶναι πάντων τὴν κίνησιν. διώρισται μὲν γὰρ τοῖς σχήμασιν· τὴν δὲ φύσιν εἶναί φασιν αὐτῶν μίαν, ὥσπερ
276aBunların, söylediğimiz gibi, aynı hareketi yapması zorunludur; çünkü bir toprak parçası nereye yer değiştiriyorsa bütün toprak da oraya yer değiştirir; bütün ateş ile bir kıvılcım da aynı yere. Dolayısıyla hepsinin ağırlığı varsa cisimlerin hiçbiri mutlak olarak hafif olmayacaktır; hepsinin hafifliği varsa da hiçbiri ağır olmayacaktır. Ayrıca ağırlıkları ya da hafiflikleri varsa, evrenin ya bir en dış ucu ya da bir merkezi olacaktır. Evren sonsuzsa bu imkânsızdır. Genel olarak, merkezi ve ucu, yukarısı ve aşağısı olmayan yerde cisimlerin yer değiştireceği hiçbir yer olmayacaktır; bu olmayınca hareket de olmayacaktır. Çünkü hareket ya tabiî ya tabiata aykırı olmalıdır; bunlar da kendine has ve yabancı yerlerle belirlenir. Ayrıca bir şeyin tabiata aykırı olarak durduğu ya da yer değiştirdiği yer, başka bir şeyin tabiî yeri olmalıdır (bu, istikradan anlaşılır). O hâlde her şeyin ağırlığı ya da hafifliği olamaz; bazılarının olması, bazılarının olmaması gerekir. Böylece evrenin cisminin sonsuz olmadığı bunlardan açıktır.
ἂν εἰ χρυσὸς ἕκαστον εἴη κεχοωρισμένος. τούτων δέ, καθάπερ λέγομεν, ἀναγκαῖον εἶναι τὴν αὐτὴν κίνησιν· ὅπου γὰρ μία βῶλος, καὶ ἡ σύμπασα γῆ φέρεται, καὶ τό τε πᾶν πῦρ καὶ σπινθὴρ εἰς τὸν αὐτὸν τόπον. ὥστʼ οὔτε κοῦφον ἁπλῶς οὐθὲν ἔσται τῶν σωμάτων, εἰ πάντʼ ἔχει βάρος· εἷ δὲ κουφότητα, βαρύ οὐδέν. ἔτι εἰ βάρος ἔχει ἢ κουφότητα, ἔσται ἢ ἔσχατόν τι τοῦ παντὸς ἢ μέσον. τοῦτο δʼ ἀδύνατον ἀπείρου γʼ ὄντος. ὅλως δʼ, οὗ μή ἐστι μέσον μηδʼ ἔσχατον, μηδὲ τὸ μὲν ἄνω το δὲ κάτω, τόπος οὐθεὶς ἔσται τοῖς σώμασι τῆς φορᾶς. τούτου δὲ μή ὄντος κίνησις οὐκ ἔσται· ἀνάγκη γὰρ κινεῖσθαι ἤτοι κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν, ταῦτα δʼ ὥρισται τοῖς τόποις τοῖς οἰκείοις καὶ τοῖς ἀλλοτρίοις. ἔτι οὖ παρὰ φύσιν τι μένει ἢ φέρεται, ἀνάγκη τινὸς ἄλλου εἷναι τοῦτον τὸν τόπον κατά φύσιν (τοῦτο δὲ πιστὸν ἐκ τῆς ἐπαγαωγῆς)· ἀνάγκη δὴ μὴ πάντα ἢ βάρος ἔχειν ἢ κουφότητα, ἀλλά τὰ μὲν τὰ δʼ οὔ. ὅτι μὲν τοίνυν οὐκ ἔστι τὸ σῶμα τοῦ παντὸς ἄπειρον, ἐκ τούτων φανερόν.
276a158. Bölüm
Şimdi de neden birden çok gök olamayacağını söyleyelim. Çünkü biri, cisimlerden herhangi birinin bu kosmosun dışında bulunmasının imkânsızlığının küllî olarak gösterilmediğini, akıl yürütmenin yalnız belirsiz biçimde konumlanmış olanlar için söylendiğini düşünüyorsa, bunun incelenmesi gerektiğini söylemiştik. Her şey hem zorla hem tabiatı gereği durur ve hareket eder. Zorla olmadan durduğu yerde tabiatı gereği durur, oraya doğru da tabiatı gereği yer değiştirir; tabiatı gereği yer değiştirdiği yerde de tabiatı gereği durur. Zorla durduğu yere zorla yer değiştirir, zorla yer değiştirdiği yerde de zorla durur. Ayrıca bir yer değiştirme zorlaysa ona zıt olanı tabiîdir. O hâlde toprak öteki kosmostan buradaki merkeze zorla yer değiştirecekse, buradan oraya tabiatı gereği yer değiştirecektir; oradan gelen toprak burada zorla olmadan duruyorsa, buraya tabiatı gereği de yer değiştirecektir. Oysa tabiî hareket tektir. Ayrıca bütün kosmosların, tabiatları benzer olduğuna göre, aynı cisimlerden oluşması gerekir. Cisimlerin her birinin, yani ateşin, toprağın ve bunların arasındakilerin aynı kuvveye sahip olması da gerekir; çünkü oradakiler bizim yanımızdakilerle yalnız adları ortak olup aynı idea'ya göre söylenmiyorsa, evrene de ancak ad ortaklığıyla kosmos denebilir.
8 Διότι δʼ οὐδὲ πλείους οἷόν τʼ οὐρανούς εἶναι, λέγόμεν· τοῦτο γὰρ ἔφαμεν ἐπισκεπτέον, εἴ τις μὴ νομίζει καθόλου δεδεῖχθαι περὶ τῶν σωμάτων ὅτι ἀδύνατον ἐκτὸς εἶναι τοῦ κόσμου τοῦδε ὁτιοῦν αὐτῶν, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τῶν ἀορίστως κειμένων εἰρῆσθαι τόν λόγον. ἅπαντα γάρ καὶ μένει καὶ κινεῖται βίᾳ καὶ κατὰ φύσιν, καὶ κατὰ φύσιν μέν, ἐν ᾧ μένει μὴ βίᾳ, καὶ φέρεται, καὶ εἰς ὃν φέρεται, καὶ μένει, ἐν ᾧ δὲ βίᾳ, καὶ φέρεται βίᾳ, καὶ εἰς ὃν βίᾳ φέρεται, βίᾳ καὶ μένει. ἔτι εἰ βίᾳ ἥδε ἡ φορά, ἡ ἐναντία κατὰ φύσιν. ἐπὶ δὴ τὸ μέσον τὸ ἐνταῦθα εἰ βίᾳ οἰσθήσεται ἡ γῇ ἐκεῖθεν, ἐντεῦθεν οἰσθήσεται ἐκεῖ κατὰ φύσιν· καὶ εἰ μένει ἐνταῦθα ἡ ἐκεῖθεν μὴ βίᾳ, καὶ οἰσθήσεται κατὰ φύσιν δεῦρο. μία δʼ ἡ κατὰ φύσιν. ἔτι ἀνάγκη πάντας τοὺς κόσμους ἐχ τῶν αὐτῶν εἶναι σωμάτων, ὁμοίους γʼ ὄντας τὴν φύσιν. ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν σωμάτων ἕκαστον ἀναγκαῖον τὴν αὺτήν ἔχειν δύναμιν, οἷον λέγω πῦρ καὶ γῆν καὶ τὰ μεταξύ τούτων·
276a_2Öyleyse açıktır ki, nasıl bu kosmostaki ateş parçaları birbirinin aynıysa, her ateş de ateşle ve öbür cisimlerin her biri kendi türdeşiyle aynı eidostan ise, onlardan biri tabiatı gereği merkezden uzağa, öbürü merkeze doğru yer değiştirir. Bunun böyle olması gerektiği hareketlerle ilgili varsayımlardan açıktır: Hareketler sınırlı sayıdadır ve elementlerin her biri bu hareketlerden birine göre adlandırılır. Dolayısıyla hareketler aynıysa elementlerin de her yerde aynı olması gerekir. O hâlde başka bir kosmostaki toprak parçaları da tabiatları gereği bu merkeze, oradaki ateş de bu en dış uca doğru yer değiştirir. Ama bu imkânsızdır. Çünkü bu olursa toprağın kendi kosmosunda yukarı, ateşin de merkeze doğru yer değiştirmesi gerekir; aynı şekilde buradaki toprak da tabiatı gereği merkezden uzaklaşıp oradaki merkeze doğru yer değiştirecektir, çünkü kosmoslar birbirine göre böyle konumlanmıştır. Ya birden çok gökte yalın cisimlerin tabiatının aynı olduğunu kabul etmemeliyiz, ya da bunu söyleyenler merkezi ve en dış ucu tek kabul etmek zorundadır; bu böyle olunca da birden çok kosmos olması imkânsızdır. Yalın cisimlerin kendi yerlerinden az ya da çok uzaklaştıklarında tabiatlarının başka olacağını ileri sürmek ise akla aykırıdır; çünkü şu kadar ya da bu kadar uzakta olduğunu söylemenin ne farkı var? Uzaklık arttıkça oranca farklılaşırlar, ama eidosları aynı kalır. Onların bir hareketi olması da zorunludur, çünkü hareket ettikleri açıktır. Peki hepsinin, zıt hareketler dahil, zorla hareket ettiğini mi söyleyeceğiz? Ama tabiatı gereği hiç hareket etmeyen şeyin zorla hareket etmesi imkânsızdır. O hâlde bunların tabiî bir hareketi varsa, aynı türden olan tek tek şeylerin hareketinin sayıca tek bir yere, meselâ şu belli merkeze ve şu belli en dış uca doğru olması gerekir. Hareket, eidos bakımından aynı ama sayıca birden çok olan yerlere doğruysa —çünkü tek tek şeyler de sayıca çoktur ama her biri eidos bakımından farksızdır—, böyle bir yer parçalardan birine ait olup öbürüne ait olmamazlık edemez, hepsine aynı şekilde ait olur. Çünkü hepsi eidos bakımından birbirinden aynı ölçüde farksızdır, sayıca ise her biri her birinden başkadır.
εἰ γὰρ ὁμώνυμα ταῦτα καὶ μὴ κατὰ τὴν αὐτὴν ἰδέαν λέγονται τἀκεῖ τοῖς παρʼ ἡμῖν, καὶ τὸ πᾶν ὁμωνύμως ἂν λέγοιτο κόσμος. δῆλον τοίνυν ὅτι τὸ μὲν ἀπὸ τοῦ μέσου φέρεσθαι πέφυκε, τὸ δʼ ἐπὶ τὸ μέσον αὐτῶν, εἴπερ πἄν ὁμοειδὲς τὸ πῦρ τῷ πυρὶ καὶ τῶν ἄλλάων ἕκαστον, ὥσπερ καὶ τὰ ἐν τούτῳ μόρια τοῦ πυρός. ὅτι δʼ ἀνάγκη οὕτως ἔχειν, ἐκ τῶν περὶ τὰς κινήσεις ὑποθέσεωνφανερόν· αἵτε γὰρ κινήσεις πεπερασμέναι, ἕκαστόν τε τῶν στοιχείων λέγεται καθʼ ἑκάστην τῶν κινήσεων. ὥστʼ εἴπερ καὶ αἱ κινήσεις αἱ αὐταί, καὶ τὰ στοιχεῖα ἀνάγκη εἶναι πανταχοῦ ταὐτά. πέφυκεν ἄρα φέρεσθαι καὶ ἐπὶ τόδε τὸ μέσον τὰ ἐν ἄλλῳ κόσμῳ τῆς γῆς μόρια, καὶ πρὸς τόδε τὸ ἔσχατον τὸ ἐκεῖ πῦρ: ἀλλʼ ἀδύνατον· τούτου γὰρ συμβαίνοντος ἀνάγκη φέρεσθαι ἄνω μὲν τὴν γῆν ἐν τῷ οἰκείῳ κόσμῳ, τὸ δὲ πῦρ ἐπὶ τό μέσον, ὁμοίως δὲ κοὶ τὴν ἐντεῦθεν γῆν ἀπὸ τοῦ μέσου φέρεσθαι κατὰ φύσιν, πρὸς τὸ ἐκεῖ φερομένην μέσον διὰ τὸ τοὺς κόσμους δὴ] δὲ ex uno codice Βekker. 273b 5. ὁμοειδὲς cum Simpl. Torstrik, ὁμοιοειδὲς Bekker. οὕτω κεῖσθαι πρὸς ἀλλήλους. ἢ γὰρ οὐ θετέον τὴν αὐτὴν εἶναι φύσιν τῶν ἁπλῶν σωμάτων ἐν τοῖς πλείοσιν οὐρανοῖς, ἢ λέ. γοντας οὕτως τὸ μέσον ὲν ποιεῖν ἀνάγκη καὶ τὸ ἔσχατονʼ τούτου δʼ ὅντοςἀτόπουἀδύνατον εἶναι κόσμους πλείους ἑνός. τὸ δʼ ἀξιοῦν ἄλλην εἶναι φύσιν τῶν ἁπλῶν σωμάτων, ἄν ἀποσχῶσιν ἔλαττον ἢ πλεῖον τῶν οἰκείων τόπων, ἄλογον· τί γὰρ διαφέρει τοσονδὶ φάναι μῆκος ἀπέχειν ἢ τοσονδί; διοίσει γὰρ κατὰ λόγον, ὅσῳ πλεῖον μᾶλλον, τὸ δʼ εἶδος τὸ αὐτό. ἀλλὰ μὴν ἀνάγκη γʼ εἶναί τινα κίνησιν αὐτῶν· ὅτι μὲν γὰρ κινοῶνται, φανερόν. πότερον οὖν βίᾳ πάσας ἐροὔμεν κινεῖσθαι καὶ τὰς ἐναντίας; ἀλλʼ ὃ μὴ πέφυκεν ὅλως κινεῖσθαι, ἀδόνατον τοῦτο κινεῖσθαι βίᾳ. εἰ τοίνυν ἐστί τις κίνησις αὐτῶν κατὰ φύσιν, ἀνάγκη τῶν ὁμοειδῶν καὶ τῶν καθʼ ἕκαστον πρὸς ἕνα ἀριθμῷ τόπον ὑπάρχειν τὴν κίνησιν, οἷον πρὸς τόδε τι μέσονκαὶ πρὸς τόδε τι ἔσχατον. εἰ δὲ πρὸς εἴδει ταὐτά,
277aŞunu kastediyorum: Buradaki parçalar birbirleriyle hangi ilişkideyse başka bir kosmostaki parçalarla da aynı ilişkideyse, buradan alınan bir parçanın başka bir kosmostaki parçalara ilişkisi, aynı kosmostakilere ilişkisinden farklı değildir, tamamen aynıdır; çünkü eidos bakımından birbirlerinden hiç farkları yoktur. Dolayısıyla ya bu varsayımları değiştirmek ya da merkezin ve en dış ucun tek olduğunu kabul etmek gerekir. Bu böyleyse, aynı kanıtlar ve aynı zorunluluklar yüzünden göğün de bir ve tek olması, birden çok olmaması gerekir. Toprağın ve ateşin tabiatları gereği yer değiştirdikleri bir yerin bulunduğu başka şeylerden de açıktır. Genel olarak hareket eden şey bir şeyden bir şeye değişir; nereden ve nereye değiştiği de eidos bakımından farklıdır. Her değişim sınırlıdır; meselâ iyileşen hastalıktan sağlığa, büyüyen küçüklükten büyüklüğe değişir. Yer değiştiren de öyle, çünkü o da bir yerden bir yere olur. O hâlde tabiatı gereği nereden ve nereye yer değiştirdiği eidos bakımından farklı olmalıdır; tıpkı iyileşenin rastgele bir yöne ya da hareket ettirenin istediği yöne gitmemesi gibi. Öyleyse ateş de toprak da sonsuza doğru değil, karşıt yerlere doğru yer değiştirir. Yer bakımından yukarı aşağıya karşıttır; dolayısıyla bunlar yer değiştirmenin sınırları olacaktır. Dairesel hareketin de bir bakıma karşıt noktaları, yani çapın uçları vardır; bütün olarak ise ona zıt hiçbir şey yoktur. Dolayısıyla bu cisimler için de hareket bir bakıma karşıt ve sınırlı noktalara doğrudur. O hâlde bir son olması ve sonsuza doğru yer değiştirilmemesi gerekir. Sonsuza doğru yer değiştirmediklerinin bir kanıtı da şudur: Toprak merkeze ne kadar yakınsa o kadar hızlı yer değiştirir, ateş de yukarıya ne kadar yakınsa o kadar. Yer değiştirme sonsuz olsaydı hız da sonsuz olurdu; hız sonsuz olsaydı ağırlık ve hafiflik de sonsuz olurdu. Çünkü daha aşağıda olan nasıl ağırlığı sayesinde başkasından daha hızlı olurdu ise, ağırlığın artışı sonsuz olsaydı hızın artışı da sonsuz olurdu. Ayrıca bunlardan biri yukarı, öbürü aşağı başka bir şey tarafından yer değiştirmez; bazılarının dediği gibi sıkıştırılıp dışarı itilme yoluyla, zorla da değil. Öyle olsaydı daha çok ateş yukarı, daha çok toprak aşağı daha yavaş hareket ederdi; oysa durum tam tersidir: Daha çok ateş de daha çok toprak da kendi yerine hep daha hızlı yer değiştirir. Zorla ve dışarı itilme yoluyla yer değiştirselerdi sona yaklaştıkça daha hızlı da yer değiştirmezlerdi; çünkü her şey kendisini zorlayandan uzaklaştıkça daha yavaş yer değiştirir; zorla uzaklaştığı yere de zorla olmadan yer değiştirir. Dolayısıyla bunları inceleyenler, söylenenler hakkında yeterli kanıt edinebilir. Bu, ilk felsefenin argümanlarıyla da gösterilebilirdi, dairesel hareketten hareketle de; bu hareketin hem burada hem öbür kosmoslarda aynı şekilde ezelî olması gerekir. Meseleyi şöyle inceleyenler için de göğün tek olması gerektiği açık hâle gelebilir. Cisimsel elementler üç olduğuna göre elementlerin yerleri de üç olacaktır: biri merkezin çevresindeki, dibe çöken cismin yeri; biri dairesel yer değiştirenin yeri, ki en dıştadır; üçüncüsü de bunların arasındaki, ara cismin yeri. Üste çıkanın bu arada olması gerekir; çünkü burada değilse dışarıda olacaktır. Ama dışarıda olması imkânsızdır; çünkü öteki cisim ağırlıksızdır, bunun ise ağırlığı vardır; ağırlığı olan cismin yeri daha aşağıdadır, çünkü merkezin yakınındaki yer ağır olanın yeridir. Tabiata aykırı olarak da orada olamaz; çünkü o yer başka bir şeyin tabiî yeri olacaktır, oysa başka bir cisim yoktu. Öyleyse arada olması zorunludur. Bu ara bölgenin kendi içindeki farkların neler olduğunu daha sonra söyleyeceğiz. Cisimsel elementlerin ne tür ve kaç tane olduğu, her birinin yerinin neresi olduğu, ayrıca genel olarak yerlerin sayısının kaç olduğu söylenenlerden bize açık oldu.
πλείω δέ, διότι καὶ τὰ καθʼ ἕκαστα πλείω μέν, εἴδει δʼ ὅκαστον ἀδιάφορον, οὐ τῷ μὲντῷ δʼ οὐ τοιοῦτον ἔσται τῶν μορίων, ἀλλʼ ὁμοίως πᾶσιν· ὁμοίως γὰρ ἅπαντα κατʼ εἶδος ἀδιάφορα ἀλλήλων, ἀριθμῷ δʼ ἕτερον ὁτιοῦν ὁτουοῦν. λέγω δὲ τοῦτο, ὅτι εἰ τὰ ἐνταῦθα μόρια πρὸς ἄλληλα καὶ τά ἐν ἑτέρῳ κόσμῳ ὁμοίως ἔχει, καὶ τὸ ληφθὲν ἐντεῦθεν οὐδὲν διαφερόντως πρὸς τῶν ἐν ἄλλῳ τινὶ κόσμῳ μορίων καὶ πρὸς τῶν ἐν τῷ αὐτῷ, ἀλλʼ ὡσαύτως· διαφέρουσι γὰρ οὐθὲν εἴδει ἀλλήλων. ὥστʼ ἀναγκαῖον ἢ κινεῖν ταύτας τὰς ὑποθέσεις, ἢ τὸ μέσον ἓν εἶναι καὶ τὸ ἔσχατον. τούτου δʼ ὄντος ἀνάγκη καὶ τὸν οὐρανὸν ἕναμόνον εἶναι καὶ μὴ πλείους, τοῖς αὐτοῖς τεκμηρίοις τούτοις καὶ ταῖς αὐταῖς ἀνάγκαις. ὅτι δʼ ἔστι τι οὖ πέφυκεν ἡ γῆ φέρεσθαι καὶ τὸ πῦρ, δῇλον καὶ ἐκ τῶν ἄλλων. ὅλως γὰρ τὸ κινούμενον ἔκ τινος εἴς τι μεταβάλλει, καὶ ταῦτα ἐξ οὗ καὶ εἰς ὃ εἴδει διαφέρει. πᾶσα δὲ πεπερασμένη μεταβολή, οἷον τὸ ὑγιαζόμενον ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν καὶ τὸ αὐξανόμενον ἐκ μικρότητος εἰς μέγεθος. καὶ τὸ φερόμενον ἄρα· καὶ γὰρ τοῦτο γίνεταί ποθεν ποῖ. δεῖ ἄρα εἴδει διαφέρειν ἐξ οὗ καὶ εἰς ὁ πέφυκε φέρεσθαι, ὥσπερ τὸ ὑγιαζόμενον, οὐχ οὗ ἔτυχεν, οὐδʼ οὗ βούλεται ὁ κινῶν. καὶ τὸ πῦρ ἄρα καὶ ἡ γῆ οὐκ εἰς ἄπειρον φέρονται, ἀλλʼ εἰς ἀντικείμενα. ἀντίκειται δὲ κατὰ τόπον τό ἄνω τῷ κάτω, ὥστε ταῦτα ἔσται πέρατα τῆς φορὰς, ἐπεὶ καὶ ἡ κύκλῳ ἔχει πως ἀντικείμενα τὰ κατὰ διάμετρον· τῇ δʼ ὅλη οὐκ ἔστιν ἐναντίον οὐδέν. ὥστε καὶ τούτοις τρόπον τινὰ ἡ κίνησις εἰς τὰ ἀντικείμενα καὶ πεπερασμένα. ἀνάγκη ἄρα εἶναί τι τέλος καὶ μὴ εἰς ἄπειρον φέρεσθαι. τεκμήριον δὲ τοῦ μὴ εἰς ἄπειρον· φέρεσθαι καὶ τὸ τὴν γῆν μέν, ὅσῳ ἂν ἐγγυτέρω ᾖ τοῦ μέσου, θᾶττον φέρεσθαι, τὸ δὲ πῦρ, ὅσῳ ἂν τοῦ ἄνω. εἰ δʼ ἄπειρον ἦν, ἄπειρος ἂν ἦν καὶ ἡ ταχυτὴς, εἰ δʼ ἡ ταχυτής, καὶ τὸ βάρος καὶ ἡ κουφότης· ὡς γὰρ τὸ κατωτέρω ταχυτῆτι ἑτέρου τῷ βαρεῖ ἂν ἦν ταχύ, οὕτως εἰ ἄπειρος ἦν ἡ τούτου ἐπίδοσις, καὶ ἡ τῆς ταχυτῆτος ἐπίδοσις ἄπειρος ἂν ἦν. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ὑπ᾿ ἄλλου φέρεται αὐτῶν τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω· οὐδὲ βίᾳ, 277 b ὥσπερ τινές φασι τῇ ἐκθλίψει. βραδύτερον γὰρ ἂν ἐκινεῖτο τὸ πλεῖον πῦρ ἄνω καὶ ἡ πλείων γῆ κάτω· νῦν δὲ τοὐναντίον ἀεὶ τὸ πλεῖον πῦρ θᾶττον φέρεται καὶ πλείων γῆ εἰς τὸν αὑτῆς τόπον. οὐδὲ θᾶττον ἂν πρὸς τῷ τέλει ἐφέρετο, εἰ τῇ βίᾳ καὶ τῇ ἐκθλίψει· πάντα γὰρ τοῦ βιαζομένου πορρωτέρω γιγνόμενα βραδύτερον φέρεται, καὶ ὅθεν βίᾳ, ἐκεῖ φέρεται οὐ βίᾳ. ὥστʼ ἐκ τούτωνθεωροῦσιν ἔστι λαβεῖν τὴν πίστιν περὶ τῶν λεγομένων ἱκανῶς. ἔτι δὲ καὶ διὰ τῶν ἐκ τῆς πρώτης φιλοσοφίας λόγων δειχθείη ἄν, καὶ ἐκ τῆς κύκλῳ κινήσεως ἣν ἀναγκαῖον ἀΐδιον ὁμοίως ἐνταῦθά τʼ εἶναι· καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις κόσμοις. δῆλον δὲ κἂν ὧδε γένοιτο σκοπουμένοις ὅτι ἀνάγκη ἕνα εἶναι τὸν οὐρανόν. τριῶν γὰρ ὄντων τῶν σωματικῶν στοιχείων, τρεῖς ἔσονται καὶ οἱ τόποι εἰ δʼ ἡ ταχυτής om. Bekker errore typogr. 276 b 6. βιαζομένου] βιασαμένου al. 9. τῶν λεγομένων] ὧν λέγομεν al. τῶν στοιχείων, εἷς μὲν ὁ τοῦ ὑφισταμένου σώματος ὁ περὶ τὸ μέσον, ἄλλος δὲ ὁ τοῦ κύκλῳ φερομένου, ὅσπερ ἐστὶν ἔσχατος, τρίτος δʼ ὁ μεταξὺ τούτων ὁ τοῦ μέσου σώματος. ἀνάγκη γὰρ ἐν τούτῳ εἶναι τὸ ἐπιπολάζον· εἰ γὰρ μὴ ἐν τούτῳ, ἔξω ἔσται. ἀλλʼ ἀδύνατον ἔξω· τὸ μὲν γὰρ ἀβαρὲς τὸ δʼ ἔχον βάρος, κατωτέρω δὲ ὁ τοῦ βάρος ἔχοντος σώματος τόπος, εἴπερ ὁ πρὸς τῷ μέσῳ τοῦ βαρέος. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ παρὰ φύσιν· ἄλλῳ γὰρ ἔσται κατὰ φύσιν, ἄλλο δʼ οὐκ ἦν. ἀνάγκη ἄρα ἐν τῷ μεταξὺ εἶναι. τούτου δʼ αὐτοῦ τίνες εἰσὶ διαφοραί, ὕστερον ἐροῦμεν. περὶ μὲν οὖν τῶν σωματικῶν στοιχείων, ποῖά τʼ ἐστὶ καὶ πόσα, καὶ τίς ἑκάστου τόπος, ἔτι δʼ ὅλως πόσοι τὸ πλῆθος οἱ τόποι, δῆλον ἡμῖν ἐκ τῶν εἰρημένων.
277a259. Bölüm
Şimdi de göğün yalnız bir tane olmadığını, birden çok göğün oluşmasının da imkânsız olduğunu, ayrıca yok olmaz ve oluşmamış olduğu için ezelî olduğunu söyleyelim; ama önce onun hakkındaki güçlükleri tartışalım. Meseleyi şöyle inceleyenlere, onun bir ve tek olmasının imkânsız olduğu görünebilir. Tabiat gereği de tekhnē yoluyla da bir araya gelmiş ve oluşmuş bütün şeylerde, biçimin kendi başına ele alınışı ile maddeyle karışmış hâli başka başkadır: Meselâ kürenin eidosu ile altın küre ya da tunç küre başkadır; aynı şekilde dairenin biçimi ile tunç ya da tahta daire başkadır.
9 Ὅτι δʼ οὐ μόνον εἷς ἐστὶν οὐρανός, ἀλλὰ καὶ ἀδύνατον γενέσθαι πλείους, ἔτι δʼ ὡς ἀΐδιος ἄφθαρτος ὢν καὶ ἀγένητος, λέγωμεν, πρῶτον διαπορήσαντες περὶ αὐτοῦ. δόξειε γὰρ ἂν ὡδὶ σκοπουμένοις ἀδύνατον ἕνα καὶ μόνον εἶναι αὐτόν· ἐν ἅπασι γὰρ καὶ τοῖς φύσει καὶ τοῖς ἀπὸ τέχνης συνεστῶσι καὶ γεγενημένοις ἕτερόν ἐστιν αὐτὴ καθʼ αὑτὴν ἡ μορφὴ καὶ μεμιγμένη μετὰ τῆς ὕλης, οἷον τῆς σφαίρας ἕτερον τὸ εἶδος
278aÇünkü küre için ya da daire için olmanın ne olduğunu söylerken tarifte altından ya da tunçtan söz etmeyiz, bunlar ousia'ya ait olmadığı için; ama tunç ya da altın küreden söz ediyorsak ederiz; cüzî olanın dışında başka bir şey düşünemesek ya da kavrayamasak bile. Çünkü bazen bunun olmasına hiçbir şey engel değildir; meselâ yalnız tek bir daire bulunsa. Yine de daire olmak ile bu daire olmak başka şeyler olacaktır; biri eidos, öbürü maddedeki eidos ve cüzîlerden biridir. Gök duyulur olduğuna göre cüzîlerden biri olmalıdır; çünkü her duyulur şey maddededir. Cüzîlerden biriyse, bu gök olmak ile mutlak olarak gök olmak başka şeyler olacaktır. O hâlde bu gök ile mutlak olarak gök başkadır; biri eidos ve biçim olarak, öbürü maddeyle karışmış olarak. Bir biçimi ve eidosu olan şeylerin ise cüzîleri ya birden çoktur ya da birden çok olabilir. İster bazılarının dediği gibi eidoslar var olsun, ister bu türden hiçbir şey ayrı olmasın, bu sonuç yine çıkar; çünkü ousia'sı maddede olan bütün şeylerde aynı eidostan olanların birden çok, hatta sonsuz sayıda olduğunu görürüz. Dolayısıyla ya birden çok gök vardır ya da olabilir. Bunlardan hareketle biri birden çok gök olduğunu ya da olabileceğini düşünebilir; ama bunlardan neyin doğru, neyin yanlış söylendiğini yeniden incelemeliyiz. Biçimin maddesiz tarifinin ve maddedeki tarifinin başka olduğunu söylemek doğrudur, bu doğru kabul edilsin. Ama bundan dolayı birden çok kosmos olması zorunlu değildir; birden çok kosmosun oluşması da mümkün değildir, eğer bu kosmos bütün maddeden oluşmuşsa, ki öyledir. Söylediğimiz şey şöyle belki daha açık olur. Kemerli burunluluk burunda ya da etteki bir eğrilikse ve kemerli burunluluğun maddesi etse, bütün etlerden tek bir et meydana gelse ve kemerli burunluluk ona ait olsa, başka hiçbir şey kemerli burunlu olmaz, olamaz da. Aynı şekilde insanın maddesi et ve kemiklerse, bütün etten ve bütün kemiklerden, çözülmeleri imkânsız olmak üzere bir insan meydana gelse, başka bir insan olamazdı. Başka şeyler için de durum aynıdır; genel olarak ousia'sı dayanak olan bir maddede bulunan şeylerden hiçbiri madde bulunmadan oluşamaz. Gök cüzîlerdendir ve maddeden oluşanlardandır; ama maddenin bir parçasından değil de bütününden oluşmuşsa, gök olmak ile bu gök olmak başka olsa da, başka bir gök olmaz, birden çok gök de oluşamaz; çünkü bu gök bütün maddeyi kuşatmıştır. Geriye onun bütün tabiî ve duyulur cisimden oluştuğunu göstermek kalıyor. Önce göğe ne dediğimizi ve kaç anlamda dediğimizi söyleyelim ki aradığımız şey bize daha açık olsun. Bir anlamda evrenin en dıştaki dönüşünün ousia'sına ya da evrenin en dıştaki dönüşünde bulunan tabiî cisme gök deriz; çünkü en dıştakine ve en yukarıdakine, bütün ilahî olanın yerleştiğini söylediğimiz yere en çok gök demeye alışkınız. Başka bir anlamda, evrenin en dıştaki dönüşüne bitişik olan ve ay, güneş ve bazı yıldızların içinde bulunduğu cisme gök deriz; çünkü bunların da gökte olduğunu söyleriz. Bir anlamda da en dıştaki dönüşün kuşattığı cisme gök deriz; çünkü bütüne ve evrene gök demeye alışkınız. Gök üç anlamda söylendiğine göre, en dıştaki dönüşün kuşattığı bütünün bütün tabiî ve duyulur cisimden oluşması zorunludur; çünkü göğün dışında hiçbir cisim yoktur, oluşamaz da. Çünkü en dıştaki dönüşün dışında tabiî bir cisim varsa, bunun ya yalın ya bileşik cisimlerden biri olması, ayrıca orada ya tabiatı gereği ya tabiatına aykırı olarak bulunması gerekir. Yalın cisimlerden hiçbiri olamaz. Çünkü dairesel yer değiştirenin kendi yerini değiştiremeyeceği gösterildi. Merkezden uzaklaşan da, dibe çöken de orada olamaz. Tabiatları gereği orada olamazlar (çünkü kendilerine has yerleri başkadır); tabiata aykırı olarak oradaysalar, dışarıdaki yer başka bir cisme tabiî olacaktır; çünkü birine aykırı olan yerin başka birine tabiî olması gerekir. Ama bunların dışında başka bir cisim yoktu. Demek ki yalın cisimlerden hiçbirinin göğün dışında bulunması mümkün olmayacaktır.
καὶ ἡ χρυσῇ καὶ ἡ χαλκῆ σφαῖρα, καὶ πάλιν τοῦ κύκλου ἑτέρα ἡ μορφὴ καὶ ὁ χαλκοῦς καὶ ὁ ξύλινος κύκλος· τὸ γάρ τί ἦν εἶναι λέγοντες σφαίρᾳ ἢ κύκλῳ οὐκ ἐροῦμεν ἐν τῷ λόγῳ χρυσὸν ἢ χαλκόν, ὡς οὐκ ὄντα ταῦτα τῆς οὐσίας· ἐὰν δὲ τὴν χαλκῆν ἢ χρυσῆν, ἐροῦμεν, καὶ ἐὰν μὴ δυνώμεθα νοῆσαι μηδὲ λαβεῖν ἄλλο τι παρὰ τὸ καθʼ ἕκαστον. ἐνίοτε γὰρ οὐθὲν κωλύει τοῦτο συμβαίνειν, οἷον εἰ μόνος εἷς ληφθείη κύκλος· οὐθὲν γὰρ ἧττον ἄλλο ἔσται τὸ κύκλῳ εἶναι καὶ τῷδε τῷ κύκλῳ, καὶ τὸ μὲν εἶδος, τὸ δʼ εἶδος ἐν τῇ ὕλῃ καὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστον. ἐπεὶ οὖν ἐστὶν ὁ οὐρανὸς αἰσθητός, τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἂν εἴη· τὸ γὰρ αἰσθητὸν ἅπαν ἐν τῇ ὕλῃ ὑπῆρχεν. εἰ δὲ τῶν καθʼ ἕκαστον, ἕτερον ἂν εἴη τῷδε τῷ οὐρανῷ εἶναι καὶ οὐρανῷ ἀπλῶς. ἕτερον ἄρα ὅδε ὁ οὐρανὸς καὶ οὐρανὸς ἁπλῶς, καὶ τὸ μὲν ὡς εἶδος καὶ μορφὴ τὸ δʼ ὡς τῇ ὕλῃ μεμιγμένον. ὧν δʼ ἐστὶ μορφή τις καὶ εἶδος, ἤτοι ἔστιν ἢ ἐνδέχεται πλείω γενέσθαι τὰ καθʼ ἕκαστα. εἴτε γὰρ ἔστιν εἴδη, καθάπερ φασί τινες, ἀνάγκη τοῦτοσυμβαίνειν, εἴτε καὶ μὴ χωριστὸν μηθὲν τῶν τοιούτων, οὐθὲν ἦττον· ἐπὶ πάντων γὰρ οὕτως ὁρὼμεν, ὅσων ἡ οὐσία ἐν ὕλῃ ἐστίν, πλείω καὶ ἄπειρα ὄντα τὰ ὁμοιοειδῆ. ὥστε ἤτοι εἰσὶ πλείους οἱ οὐρανοὶ ἢ ἐνδέχεται πλείους εἶναι. ἐκ μὲν οὖν τούτων ὑπολάβοι τις ἂν καὶ εἶναι καὶ ἐνδέχεσθαι πλείους εἶναι οὐρανούς· σκεπτέον δὲ πάλιν τί τούτων λέγεται καλῶς καὶ τί οὐ καλῶς. τὸ μὲν οὖν ἕτερον εἶναι τὸν λόγον τὸν ἄνευ τῆς ὕλης καὶ τὸν ἐν τῇ ὕλη τῆς μορφῆς καλῶς τε λέγεται, καὶ ἔστω τοῦτʼ ἀληθές. ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον οὐδεμία ἀνάγκη διὰ τοῦτο πλείους εἶναι κόσμους, οὐδʼ ἐνδέχεται γενέσθαι πλείους, εἴπερ οὗτος ἐξ ἀπάσης ἐστὶ τῆς ὕλης, ὥσπερ ἔστιν. ὡδὶ δὲ μᾶλλον ἴσως τὸ λεγόμενον ἔσται δῆλον. εἰ γάρ ἐστιν ἡ γρυπότης καμπυλότης ἐν ῥινὶ ἢ σαρκί, καὶ ἔστιν ὕλη τῇ γρυπότητι ἡ σάρξ, εἰ ἐξ ἀπασῶν τῶν σαρκῶν μία γένοιτο σὰρξ καὶ ὑπάρξειεν ταύτῃ τὸ γρυπόν, οὐθὲν ἂν ἄλλ᾿ οὔτ᾿ εἴη γρυπὸν οὔτ᾿ ἐνδέχοιτο γενέσθαι. ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τῷ ἀνθρώπῳ ἐστὶν ὕλη σάρκες καὶ ὀστᾶ, εἰ ἐκ πάσης τῆς σαρκὸς καὶ πάντων τῶν ὀστῶν ἄνθρωπος γένοιτο ἀδυνάτων ὄντων διαλυθῆναι, οὐκ ἂν ἐνδέχοιτο εἶναι ἄλλον ἄνθρωπον. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ὅλως γὰρ ὅσων ἐστὶν ἡ οὐσία ἐν ὑποκειμένῃ τινὶ ὕλῃ, τούτων οὐδὲν ἐνδέχεται γίγνεσθαι μὴ ὑπαρχούσης ὕλης. ὁ δʼ οὐρανὸς ἔστι μὲν τῶν καθʼ ἕκαστα καὶ τῶν ἐκ τῆς ὕλης· ἀλλʼ εἰ μὴ ἐκ μορίου αὐτῆς συνέστηκεν ἀλλʼ ἐξ ἀπάσης, τὸ μὲν εἶναι αὐτῷ οὐρανῷ καὶ τῷδε τῷ οὐρανῷ ἕτερόν ἐστιν, οὐ μέντοι οὕτʼ ἂν εἴη ἄλλος οὔτ᾿ ἂν ἐνδέχοιτο γενέσθαι πλείους διὰ τὸ πᾶσαν τὴν ὕλην περιειληφέναι τοῦτον. λείπεται ἄρα τοῦτο δεῖξαι, ὅτι ἐξ ἅπαντος τοῦ φυσικοῦ καὶ αἰσθητοῦ συνέστηκε σώματος. εἴπωμεν δὲ πρῶτον τί λέγομεν εἶναι τὸν οὐρανὸν καὶ ποσαχῶς, ἵνα μᾶλλον ἡμῖν δῆλον γένηται τὸ ζητούμενον. ἕνα μὲν οὖν τρόπον οὐρανὸν λέγομεν τὴν οὐσίαν τὴν τῆς ἐσχάτης τοῦ παντὸς περιφορᾶς, ἢ σῶμα φυσικὸν τὸ ἐν τῇ ἐσχάτῃ περιφορᾷ τοῦ παντός· εἰώθαμεν γὰρ τὸ ἔσχατον καὶ τὸ ἄνω μάλιστα καλεῖν οὐρανόν, ἐν ᾧ καὶ τὸ θεῖον πᾶν ἱδρῦσθαί φαμεν, ἄλλον δʼ αὖ τρόπον τὸ συνέχες σῶμα τῇ ἐσχάτῃ περιφορᾷ τοῦ παντός, ἐν ᾧ σελήνη καὶ ἥλιος καὶ ἔνια τῶν ἄστρων· καὶ γὰρ ταῦτα ἐν τῷ οὐρανῷ εἶναί φαμεν. ἔτι δʼ ἄλλως λέγομεν οὐρανὸν τὸ περιεχόμενον σῶμα ὑπὸ τῆς ἐσχάτης περιφορὰς· τὸ γὰρ ὅλον καὶ τὸ πᾶν εἰώθαμεν λέγειν οὐρανόν. τριχῶς δὴ λέγομένου τοῦ οὐρανοῦ, τὸ ὅλον τὸ ὑπὸ τῆς ἐσχάτης περιεχόμενον περιφορὰς ἐξ ἅπαντος ἀνάγκη συνεστάναι τοῦ φυσικοῦ καὶ αἰσθητοῦ σώματος διὰ τὸ μήτʼ εἶναι μηδὲν ἔξω σῶμα τοῦ οὐρανοῦ μήτʼ ἐνδέχεσθαι γενέσθαι. εἰ γὰρ ἔστιν ἔξω τῆς ἐσχάτης περιφορὰς σῶμα φυσικόν, ἀνάγκη αὐτὸ ἤτοι τῶν ἁπλῶν εἶναι σωμάτων ἢ τῶν συνθέτων, καὶ ἢ κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν ἔχειν. τῶν μὲν οὖν ἁπλῶν οὐθὲν ἂν εἴη. τὸ γὰρ κύκλῳ φερόμενον δέδεικται ὅτι οὐκ ἐνδέχεται μεταλλάξαι τὸν αὑτοῦ τόπον. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου δυνατόν, οὐδὲ τὸ ὑφιστάμενον. κατὰ φύσιν μὲν γὰρ οὐκ ἂν εἴησαν (ἄλλοι γὰρ αὐτῶν οἰκεῖοι τόποι), παρὰ φύσιν δʼ εἴπερ εἰσίν, ἄλλῳ τινὶ ἔσται κατὰ φύσιν ὁ ἔξω τόπος· τὸν γὰρ τούτῳ παρὰ φύσιν ἀναγκαῖον ἄλλῳ εἶναι κατὰ φύσιν. ἀλλʼ οὐκ ἦν ἄλλο σῶμα παρὰ ταῦτα. οὐκ ἄῤ ἔσται δυνατὸν οὐθὲν τῶν ἁπλῶν ἔξω εἶναι τοῦ
279aYalın cisimlerden hiçbiri dışarıda değilse karışık cisimlerden de hiçbiri dışarıda değildir; çünkü karışık olan varsa yalın olanların da var olması gerekir. Dışarıda bir cismin oluşması da mümkün değildir; çünkü ya tabiatı gereği ya tabiata aykırı olarak orada bulunacak, ya yalın ya karışık olacaktır; böylece aynı akıl yürütme yeniden gelir; zira bir şeyin var olup olmadığını incelemekle oluşmasının mümkün olup olmadığını incelemek arasında fark yoktur. Söylenenlerden açıktır ki dışarıda hiçbir cisim kütlesi ne vardır ne de oluşabilir. O hâlde bütün kosmos kendine has maddenin tamamından oluşmuştur; çünkü onun maddesi tabiî ve duyulur cisimdi. Dolayısıyla ne şimdi birden çok gök vardır, ne geçmişte oldu, ne de olabilir; bu gök bir, tek ve tamdır.
Aynı zamanda açıktır ki göğün dışında ne yer ne boşluk ne de zaman vardır. Çünkü her yerde bir cismin bulunması mümkündür; boşluk ise, derler, içinde cisim bulunmayan ama bulunabilecek olan şeydir; zaman da hareketin sayısıdır, hareket ise tabiî cisim olmadan yoktur. Göğün dışında ise bir cismin ne bulunduğu ne de oluşabileceği gösterildi. Öyleyse dışarıda ne yer ne boşluk ne de zaman olduğu açıktır. Bu yüzden oradakiler ne bir yerde bulunurlar ne de zaman onları yaşlandırır; en dıştaki yer değiştirmenin ötesine yerleşmiş olanlardan hiçbiri hiçbir değişim geçirmez; başkalaşmadan ve etkilenmeden, en iyi ve kendi kendine en çok yeten hayatı sürerek bütün aiōn boyunca var olurlar. Bu ad eskiler tarafından ilahî bir sezgiyle konmuştur. Çünkü her bir şeyin hayatının zamanını kuşatan ve dışında tabiat gereği hiçbir şey bulunmayan sona, o şeyin aiōn'u, yani ömrü denmiştir. Aynı gerekçeyle bütün göğün sonu, yani bütün zamanı ve sonsuzluğu kuşatan son da aiōn'dur; adını "daima var olmak"tan (aei einai) almıştır; ölümsüz ve ilahîdir. Öbür şeylerin var olması ve yaşaması da, kiminin daha belirgin, kiminin daha belirsiz biçimde, ona bağlıdır. Nitekim genel okura yönelik felsefi yazılarda ilahî şeyler hakkında akıl yürütmeler sık sık şunu ortaya koyar: İlahî olan, yani ilk ve en yüce olan her şey değişmez olmalıdır. Bunun böyle olması söylediklerimizi doğrular. Çünkü onu hareket ettirecek ondan daha güçlü başka bir şey yoktur (öyle bir şey olsaydı o daha ilahî olurdu); onda kötü bir şey de yoktur, kendine ait güzelliklerin hiçbirinden de yoksun değildir.
οὐρανοῦ σῶμα. εἰ δὲ μὴ τῶν ἁπλῶν, οὐδὲ τῶν μικτῶν· ἀνάγκη γὰρ εἶναι καὶ τά ἀπλᾶ τοῦ μικτοῦ ὄντος. ἀλλά μὴν οὐδὲ γενέσθαι δυνατόν· ἤτοι γὰρ κατὰ φύσιν ἔσται ἢ παρὰ φύσιν, καὶ ἢ ἀπλοῦν ἢ μικτόν, ὥστε πάλιν ὁ αὐτὸς ἥξει λόγος· οὐδὲν γὰρ διαφέρει σκοπεῖν εἰ ἔστιν ἢ εἰ γενέσθαι δυνατόν. φανερὸν τοίνυν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὔτ᾿ ἔστιν ἔξω οὔτʼ ἐγχωρεῖ γενέσθαι σώματος ὄγκον οὐθενός· ἐξ ἀπάσης ἄῤ ἐστι τῆς οἰκείας ὕλης ὁ πᾶς κόσμος· ὕλη γὰρ ἦν αὐτῷ τὸ φυσικὸν σῶμα καὶ αἰσθητόν. ὥστʼ οὔτε νῦν εἰσὶ πλείους οὐρανοὶ οὔτʼ ἐγένοντο, οὔτʼ ἐνδέχεται γενέσθαι πλείους· ἀλλʼ εἷς καὶ μόνος καὶ τέλειος οὗτος οὐρανός ἐστιν. ἅμα δὲ δῆλον ὅτι οὐδὲ τόπος οὐδὲ κενὸν οὐδὲ χρόνος ἐστὶν ἔξω τοῦ οὐρανοῦ· ἐν ἅπαντι γὰρ τόπῳ δυνατὸν ὑπάρξαι σῶμα· κενὸν δʼ εἶναί φασιν ἐν ᾧ μὴ ἐνυπάρχει σῶμα, δυνατὸν δʼ ἐστὶ γενέσθαι· χρόνος δὲ ἀριθμὸς κινήσεως· κίνησις δʼ ἄνευ φυσικοῦ σώματος οὐκ ἔστιν. ἔξω δὲ τοῦ οὐρανοῦ δέδεικται ὅτι οὔτ᾿ ἔστιν οὔτ᾿ ἐνδέχεται γενέσθαι σῶμα. φανερὸν ἄρα ὅτι οὔτε τόπος οὔτε κενὸν οὔτε χρόνος ἐστὶν ἔξωθεν· διόπερ οὔτʼ ἐν τόπῳ τἀκεῖ πέφυκεν, οὔτε χρόνος αὐτὰ ποιεῖ γηράσκειν, οὐδʼ ἐστίν οὐδενὸς οὐδεμία μεταβολὴ τῶν ὑπὲρ τὴν ἐξωτάτω τεταγμένων φοράν, ἀλλʼ ἀναλλοίωτα καὶ ἀπαθῆ τὴν ἀρίστην ἔχοντα ζωὴν καὶ αὐταρκεστάτην διατελεῖ τὸν ἅπαντα αἰῶκα. καὶ γὰρ τοῦτο τοὔνομα θείως ἔφθεγκται παρὰ τῶν ἀρχαίων. τὸ γὰρ τέλος τὸ περιέχον τὸν τῆς ἑκάστου ζωῆς χρόνον, οὗ μηθὲν ἔξω κατὰ φύσιν, αἰὼν ἑκάστου κέκληται. κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον καὶ τὸ τοῦ παντὸς οὐρανοῦ τέλος καὶ τὸ τὸν πάντα χρόνον καὶ τὴν ἀπειρίαν περιέχον τέλος αἰών ἐστιν, ἀπὸ τοῦ ἀεὶ εἶναι εἰληφὼς τὴν ἐπωνυμίαν, ἀθάνατος καὶ θεῖος. ὅθεν καὶ τοῖς ἄλλοις ἐξήρτηται, τοῖς μὲν ἀκριβέστερον τοῖς δʼ ἀμαυρῶς, τὸ εἶναί τε καὶ ζῆν. καὶ γὰρ καθάπερ ἐν τοῖς ἐγκυκλίοις φιλοσοφήμασι περὶ τὰ θεῖα πολλάκις προφαίνεται τοῖς λόγοις ὅτι τὸ θεῖον ἀμετάβλητον ἀναγκαῖον εἶναι πᾶν τὸ πρῶτον καὶ ἀκρότατον· ὃ οὕτως ἔχον μαρτυρεῖ τοῖς εἰρημένοις. οὔτε γὰρ ἄλλο κρεῖττόν ἐστιν ὅ τι κινήσει (ἐκεῖνο γὰρ ἂν εἴη θειότερον) οὔτʼ ἔχει φαῦλον οὐδέν, οὔτʼ ἐνδεὲς τῶν αὑτοῦ καλῶν οὐδενός ἐστιν.
279bBöylece onun durmaksızın hareket etmesi de makuldür; çünkü her şey kendine has yerine varınca hareketi durur; dairesel hareket eden cismin ise başladığı yer ile bitirdiği yer aynıdır.
καὶ ἄπαυστον δὴ κίνησιν κινεῖται εὐλόγως· πάντα γὰρ παύεται κινούμενα ὅταν ἔλθῃ εἰς τὸν οἰκεῖον τόπον. τοῦ δὲ κύκλῳ σώματος ὁ αὐτὸς τόπος ὅθεν ἤρξατο καὶ εἰς ὸν τελευτᾷ.
279b_210. Bölüm
Bunlar belirlendikten sonra, göğün oluşmamış mı yoksa oluşmuş mu, yok olmaz mı yoksa yok olabilir mi olduğunu söyleyelim; önce başkalarının görüşlerini gözden geçirelim. Çünkü zıt görüşlerin ispatları, onların zıtları hakkındaki aporialardır. Ayrıca birbiriyle çekişen argümanların gerekçelerini önceden dinlemiş olanlar için söyleyeceklerimiz daha inandırıcı olacaktır; böylece onları gıyaplarında mahkûm ediyormuş gibi görünmekten de uzak dururuz. Çünkü hakikati gereği gibi yargılayacak olanların hasım değil hakem olması gerekir. Herkes göğün oluşmuş olduğunu söyler; ama bazıları oluşmuş olmakla birlikte ezelî olduğunu, bazıları bir araya gelmiş öbür şeyler gibi yok olabileceğini, bazıları da sırayla bir öyle bir böyle olup yok olduğunu ve bunun hep böyle sürüp gittiğini söyler; Akragaslı Empedokles ve Efesli Herakleitos gibi. Oluşmuş olduğu hâlde ezelî olduğunu söylemek imkânsız şeylerdendir. Çünkü yalnızca birçok şeyde ya da bütün şeylerde gördüklerimizi makul olarak kabul etmeliyiz; bu konuda ise tersi olur: Oluşan her şeyin yok olduğu görülür. Ayrıca belli bir durumda olmasının başlangıcı olmayan, yani daha önceki bütün aiōn boyunca başka türlü olması imkânsız olan şeyin değişmesi de imkânsızdır. Çünkü bir sebep olacaktır ki, bu daha önce var olsaydı, başka türlü olması imkânsız olanın başka türlü olması mümkün olurdu. Kosmos daha önce başka türlü olan şeylerden bir araya geldiyse, bunlar hep öyle olup başka türlü olamıyorsa kosmos oluşmazdı. Oluştuysa, açıktır ki o şeylerin de başka türlü olabilmesi ve hep öyle kalmaması gerekir; dolayısıyla bir araya gelmiş olanlar çözülecek, çözülmüş olanlar da daha önce bir araya gelmiş olacaktır; bu da sonsuz kez ya böyle olmuştur ya da olabilirdi. Öyleyse kosmos yok olmaz olamaz; ister bir zaman başka türlü olmuş olsun, ister yalnız başka türlü olabilsin.
Göğün oluşmuş olup yok olmaz olduğunu söyleyenlerin bazılarının kendilerine yardım olarak getirmeye çalıştıkları savunma da doğru değildir. Oluş hakkında kendilerinin de geometri şekillerini çizenler gibi konuştuklarını söylerler: Göğün bir zaman oluştuğu için değil, öğretmek için, şekli oluşurken görenler gibi daha iyi anlaşılsın diye. Ama söylediğimiz gibi, bu aynı şey değildir. Şekillerin çiziminde her şey yerine konunca aynı şey aynı anda ortaya çıkar; onların savunmalarında ise aynı şey aynı anda olmaz, olması da imkânsızdır. Çünkü öncesi ve sonrası diye alınan şeyler birbirine aykırıdır: Düzenli olanın düzensizden oluştuğunu söylerler; oysa aynı şeyin aynı anda hem düzensiz hem düzenli olması imkânsızdır; bunları ayıran bir oluş ve bir zaman olmalıdır. Geometri şekillerinde ise hiçbir şey zamanla ayrılmış değildir. Böylece göğün aynı anda hem ezelî hem oluşmuş olmasının imkânsız olduğu açıktır.
Onu sırayla bir araya getirip çözmek ise onu ezelî ama biçim değiştiren bir şey olarak kurmaktan başka bir şey değildir; tıpkı biri çocuktan adam, adamdan çocuk olan birinin bazen yok olduğunu bazen var olduğunu düşünse olacağı gibi. Çünkü açıktır ki elementler birbirleriyle birleştiğinde rastgele bir düzen ve oluşum değil, hep aynısı meydana gelir; hele bu görüşü ileri sürenlere göre, ki onlar her iki durumun sebebi olarak birer zıt gösterirler. Dolayısıyla bütün cisim sürekli olup bir öyle bir böyle düzenleniyor ve tertipleniyorsa ve bütünün oluşumu kosmos ve gökse, oluşan ve yok olan kosmos değil, onun durumları olur. Bütünüyle oluşmuş olanın yok olup geri dönmemesi ise, tek bir kosmos varsa imkânsızdır; çünkü oluşmadan önce ondan önceki oluşum hep vardı; oluşmamış olan bu oluşumun da değişemeyeceğini söylüyoruz. Sonsuz sayıda kosmos varsa bu daha mümkündür. Ama bunun da imkânsız mı yoksa mümkün mü olduğu ileride açık olacaktır. Çünkü bazılarına göre oluşmamış bir şeyin yok olması da, oluşmuş bir şeyin hep yok olmaz kalması da mümkündür; Timaios'ta olduğu gibi. Orada göğün oluştuğunu, ama bütün zaman boyunca var olacağını söyler. Bunlara karşı şimdiye kadar yalnız gök hakkında tabiat açısından konuşuldu; meseleyi her şey için küllî olarak inceleyenler için bu konu da açık hâle gelecektir.
10 Τούτων δὲ διωρισμένων λέγωμεν μετὰ ταῦτα πότερον ἀγένητος ἢ γενητὸς καὶ ἄφθαρτος ἢ φθαρτός, διεξελθόντες πρότερον τὰς τῶν ἄλλων ὑπολήψεις· αἱ γὰρ τῦν ἐναντίων ἀποδείξεις ἀπορίαι περὶ τῶν ἐναντίων εἰσίν. ἅμα δὲ καὶ μᾶλλον ἂν εἴη πιστὰ τὰ μέλλοντα λεχθήσεσθαι προακηκοόσι τὰ τῶν ἀμφισβητούντων λόγων δικαιώματα. τὸ γὰρ ἐρήμην καταδικάζεσθαι δοκεῖν ἧττον ἂν ?? μῖν ὑπάρχοι· καὶ γὰρ δεῖ διαιτητὰς ἀλλʼ οὐκ ἀντιδίκους εἶναι τοὺς μέλλοντας τἀληθὲς κρίνειν ἱκανῶς. γενόμενον μὲν οὖν ἅπαντες εἶναί φασιν, ἀλλά γενόμενον οἱ μὲν ἀΐδιον, οἱ δὲ φθαρτὸν ὥσπερ ὁτιοῦν ἄλλο τῶν συνισταμένων, οἱ δʼ ἐναλλάξ ὁτὲ μὲν οὕτως ὁτὲ δὲ ἄλλως ἔχειν φθειρόμενον, καὶ τοῦτο ἀεὶ διατελεῖν οὕτως, ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς ὁ Ἀκραγαντῖνος καὶ Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος. τὸ μὲν οὖν γενέσθαι μὲν ἀΐδιον δʼ ὅμως εἶναι φάναι τῶν ἀδυνάτων. μόνα γὰρ ταῦτα θετέον εὐλόγως ὅσα ἐπὶ πολλῶν ἢ πάντων ὁρῶμεν ὑπάρχοντα, περὶ δὲ τούτου συμβαίνει τοὐναντίον· ἅπαντα γὰρ τὰ γινόμενα καὶ φθειρόμενα φαίνεται. ἔτι δὲ τὸ μὴ ἔχον ἀρχὴν τοῦ ὡδὶ ἔχειν, ἀλλ᾿ ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν πρότερον τὸν ἅπαντα αἰῶνα ἀδύνατον καὶ μεταβάλλειν· ἔσται γάρ τι αἴτιον, ὃ εἰ ὑπῆρχε πρότερον, δυνατὸν ἂν ἦν ἄλλως ἔχειν τὸ ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν. εἰ δὲ πρότερον ἐξ ἄλλως ἐχόντων συνέστη ὁ κόσμος, εἰ μὲν ἀεὶ οὕτως ἐχόντων καὶ ἀδυνάτων ἄλλως ἔχειν, οὐκ ἂν ἐγένετο. εἰ δὲ γέγονεν, ἀνάγκη δηλονότι κἀκεῖνα δυνατὰ εἶναι ἄλλως ἔχειν καὶ μή ἀεὶ οὕτως ἔχειν, ὥστε καὶ συνεστῶτα διαλυθήσεται καὶ διαλελυμένα συνέστη ἔμπροσθεν, καὶ τοῦτʼ ἀπειράκις ἢ οὕτως εἶχεν ἢ δυνατὸν ἦν. εἰ δὲ τοῦτʼ, οὐκ ἂν εἴη ἄφθαρτος, οὔτʼ εἰ ἄλλως εἶχέ ποτε οὔτʼ εἰ δυνατὸν ἄλλως ἔχειν. ἣν δέ τινες βοήθειαν ἐπιχειροῦσι φέρειν ἑαυτοῖς τῶν λεγόντων ἄφθαρτον μὲν εἶναι γενόμενον δέ, οὐκ ἔστιν ἀληθής· ὁμοίως γάρ φασι τοῖς τὰ διαγράμματα γράφουσι καὶ σφᾶς εἰρηκέναι περὶ τῆς γενέσεως, οὐχ ὡς γενομένου ποτέ, ἀλλὰ διδασκαλίας χάριν ὡς μᾶλλον γνωριζόντων, ὥσπερ τὸ διάγραμμα γιγνόμενον θεασαμένους. τοῦτο δʼ ἐστίν, ὥσπερ λέγομεν, οὐ τὸ αὐτό·· ἐν μὲν γὰρ τῇ ποιήσει τῶν διαγραμμάτων πάντων τεθέντων εἶναι ἅμα τὸ αὐτὸ συμβαίνει, ἐν δὲ ταῖς τούτων ἀποδείξεσιν οὐ ταὐτόν. ἀλλʼ ἀδύνατον· τὰ γὰρ λαμβανόμενα πρότερον καὶ ὕστερον ὑπεναντία ἐστίν· ἐξ ἀτάκτων γὰρ τεταγμένα γενέσθαι φασίν, ἅμα δὲ τὸ αὐτὸ ἄτακτον εἶναι καὶ τεταγμένον ἀδύνατον, ἀλλʼ ἀνάγκη γένεσιν εἶναι τὴν χωρίζουσαν καὶ χρόνον· ἐν δὲ τοῖς διαγράμμασιν οὐδὲν τῷ χρόνῳ κεχώρισται. ὅτι μὲν οὖν ἀδύνατον αὐτὸν ἅμʼ ἀΐδιον εἶναι καὶ γενέσθαι, φανερόν. τὸ δʼ ἐναλλὰξ συνιστάναι καὶ διαλύειν οὐδὲν ἀλλοιότερον ποιεῖν ἐστὶν ἢ τὸ κατασκευάζειν αὐτὸν ἀΐδιον μὲν ἀλλὰ μεταβάλλοντα τὴν μορφήν, ὥσπερ εἴ τις ἐκ παιδὸς ἄνδρα γινόμενον καὶ ἐξ ἀνδρὸς παῖδα ὁτὲ μὲν φθείρεσθαι τὲ δʼ εἶναι οἴοιτο· δῆλον γὰρ ὅτι καὶ εἰς ἄλληλα τῶν στοιχείων συνιόντων οὐχ ἡ τυχοῦσα τάξις γίγνεται καὶ σύστασις, ἀλλʼ ἡ αὐτή, ἄλλως τε καὶ κατὰ τοὺς τοῦτον τὸν λόγον εἰρηκότας, οἱ τῆς διαθέσεως ἑκατέρας αἰτιῶνται τὸ ἐναντίον. ὥστʼ εἰ τὸ ὅλον σῶμα συνεχὲς ὂν ὁτὲ μὲν οὕτως ὁτὲ δʼ ἐκείνως διατίθεται καὶ διακεκόσμηται, ἡ δὲ τοῦ ὅλου σύστασίς ἐστι κόσμος καὶ οὐρανός, οὐκ ἂν ὁ κόσμος γίγνοιτο καὶ φθείροιτο, ἀλλʼ αἱ διαθέσεις αὐτοῦ. τὸ δʼ ὅλως γενόμενον φθαρῆναι καὶ μὴ ἀνακάμπτειν ὄντος μὲν ἑνὸς ἀδύνατόν ἐστιν· πρὶν γὰρ γενέσθαὶ ἀεὶ ὑπῆρχεν ἡ πρὸ αὐτοῦ σύστασις, ἣν μὴ γενομένην οὗχ οἷόν τʼ εἶναί φαμεν μεταβάλλειν· ἀπείρων δʼ ὄντων ἐνδέχεται μᾶλλον. ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο πότερον ἀδύνατον ἢ δυνατόν, ἔσται δῆλον ἐκ τῶν ὕστερον· εἰσὶ γάρ τινες οἷς ἐνδέχεσθαι δοκεῖ καὶ ἀγένητόν τι ὂν φθαρῆναι κμὶ γενόμενον ἄφθαρτον διατελεῖν, ὥσπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ. ἐκεῖ γάρ φησι τὸν οὐρανὸν γενέσθαι μέν, οὐ μὴν ἀλλʼ ἔσεσθαί γε τὸν ἀεὶ χρόνον. πρὸς οὓς φυσικῶς μὲν περὶ τοῦ οὐρανοῦ μόνον εἴρηται, καθόλου δὲ περὶ ἅπαντος σκεψαμένοις ἔσται καὶ περὶ τούτου δῆλον.
280b11. Bölüm
Önce "oluşmamış", "oluşmuş", "yok olabilir" ve "yok olmaz" derken ne kastettiğimizi ayırmalıyız. Çünkü bunlar çok anlamda söylendiğine göre, bu fark akıl yürütme bakımından önemsiz olsa bile, çok anlama ayrılan bir şeyi ayrılmamış gibi kullanan kişinin düşüncesi belirsiz kalmak zorundadır; zira söylenenin hangi anlamda geçerli olduğu belirsizdir. Oluşmamış bir anlamda, bir şey daha önce yokken şimdi varsa ve bu bir oluş ve değişim olmadan olmuşsa söylenir; bazılarının dokunmak ve hareket etmek hakkında söylediği gibi: Dokunan ve hareket eden şeyin bunlara oluş yoluyla gelmediğini söylerler. Bir anlamda da oluşabilecek ya da oluşmuş olabilecek bir şey yoksa ona oluşmamış denir; çünkü bu da oluşabilir olduğu için aynı şekilde oluşmamıştır. Bir anlamda da bir şeyin bir zaman var olup bir zaman var olmayacak şekilde oluşması tamamen imkânsızsa ona oluşmamış denir. İmkânsız da iki anlamda söylenir: ya olabileceğini söylemenin doğru olmaması anlamında ya da kolayca, çabucak ya da iyi bir şekilde olamaması anlamında. Aynı şekilde oluşmuş da bir anlamda, daha önce yokken sonradan var olan şey için söylenir; ister bir oluşla ister oluş olmadan, bir zaman yokken sonra var olsun. Bir anlamda mümkün olan için söylenir; mümkün ister doğruluğa göre ister kolaylığa göre belirlenmiş olsun. Bir anlamda da oluşu yokluktan varlığa olan şey için söylenir; ister artık var olsun ama oluş yoluyla var olsun, ister henüz var olmayıp var olabilecek olsun. Yok olabilir ve yok olmaz için de durum aynıdır. Daha önce var olan bir şey sonradan yoksa ya da var olmayabilirse ona yok olabilir deriz; ister bir zaman yok olmuş ve değişmiş olsun ister olmasın. Bazen yok oluş yoluyla var olmayabilecek olana da yok olabilir deriz; başka bir anlamda da kolayca yok olana, ki ona çabuk bozulan denebilir. Yok olmaz için de aynı şey söylenir. Bu ya yok oluş olmadan bir zaman var olup bir zaman var olmayan şeydir; meselâ temaslar böyledir, çünkü daha önce var iken yok olmadan sonradan var olmazlar. Ya da var olan ama var olmayabilecek olan, ya da bir zaman var olmayacak ama şimdi var olan şeydir: Sen varsın, temas da şimdi var; ama yine de bunlar yok olabilir, çünkü senin var olduğunu ya da bunların birbirine dokunduğunu söylemenin doğru olmayacağı bir zaman gelecektir. En asıl anlamda yok olmaz ise, var olan ama şimdi var olup sonra var olmayacak ya da var olmayabilecek şekilde yok olması imkânsız olan şeydir; ya da henüz yok olmamış olup sonra var olmaması mümkün olmayan şeydir. Kolayca yok olmayana da yok olmaz denir.
Bunlar böyleyse, mümkün ve imkânsız derken ne kastettiğimizi incelemeliyiz. Çünkü en asıl anlamda yok olmaz denen şeye, yok olamayacağı, bir zaman var olup bir zaman var olmayamayacağı için böyle denir; oluşmamış da imkânsız olana, yani daha önce yokken sonra var olacak şekilde oluşamayan şeye denir; meselâ ölçüdeş bir köşegen. Bir şey yüz stadion hareket edebiliyor ya da bir ağırlığı kaldırabiliyorsa, bunu hep en çoğa göre söyleriz; meselâ yüz talant kaldırabilir ya da yüz stadion yürüyebilir deriz (gerçi bu kişi, aşırı olanı yapabiliyorsa onun içindeki parçaları da yapabilir); çünkü kuvveyi gayesine ve en üst sınırına göre belirlemek gerekir. Belli bir üst sınıra kadar yapabilen şeyin onun içindekileri de yapabilmesi zorunludur; meselâ yüz talant kaldırabilen iki talant da kaldırabilir, yüz stadion yürüyebilen iki stadion da yürüyebilir. Kuvve ise üst sınırın kuvvesidir. Üst sınır olarak söylenen şu kadarını yapmak bir şey için imkânsızsa, daha fazlası da imkânsızdır; meselâ bin stadion yürüyemeyen, açıktır ki bin bir stadion da yürüyemez. Bu bizi rahatsız etmesin; çünkü asıl anlamda mümkün olan, üst sınırda söylenen sona göre belirlenmiş olsun. Belki biri söylenenin zorunlu olmadığını öne sürebilir; çünkü bir stadionluk mesafeyi gören, içindeki büyüklükleri de görmez; tersine, bir noktayı görebilen ya da küçük bir sesi duyabilen daha büyüklerin de hissine sahip olur. Ama bu akıl yürütme bakımından fark etmez; çünkü üst sınır ister kuvvede ister nesnede belirlenmiş olsun. Söylenen açıktır: Görmede üstün olan daha küçüğü görendir, hızda üstün olan ise daha fazlasını kat edendir.
11 Πρῶτον δὲ διαιρετέον πῶς ἀγένητα καὶ γενητά φαμεν καὶ φθαρτὰ καὶ ἄφθαρτα· πολλαχῶς γὰρ λεγομένων, κἂν μηδὲν διαφέρῃ πρὸς τὸν λόγον, ἀνάγκη τὴν διάνοιαν ἀορίστως ἔχειν, ἄν τις τῷ διαιρουμένῳ πολλαχῶς ὡς ἀδιαιρέτῳ χρῆται· ἄδηλον γὰρ κατὰ ποίαν φύσιν αὐτῷ συμβαίνει τὸ λεχθέν. λέγεται δʼ ἀγένητον ἕνα μὲν τρόπον ἐὰν ᾖ τι νῦν πρότερον μὴ ὂν ἄνευ γενέσεως καὶ μεταβολῆς, καθάπερ ἔνιοι τὸ ἅπτεσθαι καὶ τὸ κινεῖσθαι λέγουσιν· οὐ γὰρ εἶναι γίνεσθαί φασιν ἁπτόμενον, οὐδὲ κινούμενον. ἕνα δʼ εἴ τι ἐνδεχόμενον γίνεσθαι ἢ γενέσθαι μή ἐστιν· ὁμοίως γὰρ καὶ τοῦτο ἀγένητον, ὅτι ἐνδέχεται γενέσθαι. ἕνα δʼ εἴ τι ὅλως ἀδύνατον γενέσθαι, ὥσθʼ ὁτὲ μὲν εἶναι ὁτὲ δὲ μή. τὸ δʼ ἀδύνατον λέγεται διχῶς. ἢ γὰρ τῷ μὴ ἀληθὲς εἶναι εἰπεῖν ὅτι γένοιτʼ ἄν, ἢ τῷ μὴ ῥᾳδίως μηδὲ ταχὺ ἢ καλῶς. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ γενητὸν ἕνα μὲν εἰ μὴ ὂν πρότερον ὕστερον ἔστιν, εἴτε γενόμενον εἴτʼ ἄνευ τοῦ γίνεσθαι, ὁτὲ μὲν μὴ ὄν, πάλιν δʼ ὄν· ἕνα δʼ εἰ δυνατόν, εἴτε τῷ ἀληθεῖ διορισθέντος τοῦ δυνατοῦ εἴτε τῷ ῥᾳδίως· ἕνα δ᾿ ἐὰν ἡ γένεσις αὐτοῦ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ ὄν, εἴτʼ ἤδη ὄντος, διὰ τοῦ γίνεσθαι δʼ ὄντος, εἴτε καὶ μήπω ὄντος, ἀλλ᾿ ἐνδεχομένου. καὶ φθαρτὸν δὲ καὶ ἄφθαρτον ὡσαύτως· εἴτε γὰρ πρότερόν τι ὂν ὕστερον ἢ μή ἐστιν ἢ ἐνδέχεται με` εἶναι, φθαρτὸν εἶναί φαμεν, εἴτε φθειρόμενόν ποτε καὶ μεταβάλλον, εἴτε μή. ἔστι δʼ ὅτε καὶ τὸ διὰ τοῦ φθείρεσθαι ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι φθαρτὸν εἶναί φαμεν, καὶ ἔτι ἄλλως τὸ ῥᾳδίως φθειρόμενον, ὃ εἴποι ἄν τις εὔφθαρτον. καὶ περὶ τοῦ ἀφθάρτου ὁ αὐτὸς λόγος· ἢ γὰρ τὸ ἄνευ φθορᾶς ὁτὲ μὲν ὂν ὁτὲ δὲ μὴ ὄν, οἷον τὰς ἁφάς, ὅτι ἄνευ τοῦ φθείρεσθαι πρότερον οὖσαι ὕστερον οὐκ εἰσίν, ἢ τὸ ὂν μὲν δυνατὸν δὲ μὴ εἶναι, ἢ οὐκ ἐσόμενόν ποτε, νῦν δʼ ὄν· σὺ γὰρ εἶ, καὶ ἡ ἁφὴ νῦν· ἀλλʼ ὅμως φθαρτόν, ὅτι ἔσται ποτὲ ὅτε οὐκ ἀληθές σε εἰπεῖν ὅτι εἶ, οὐδὲ ταῦτα ἅπτεσθαι. τὸ δὲ μάλιστα κυρίως, τὸ ὂν μέν, ἀδύνατον δὲ φθαρῆναι οὕτως ὥστε νῦν ὂν ὕστερον μὴ εἶναι ἢ ἐνδέχεσθαι μὴ εἶναι, ἢ καὶ τὸ μήπω ἐφθαρμένον, οὐκ ἐνδεχόμενον δʼ ὕστερον μὴ εἶναι. λέγεται δʼ ἄφθαρτον καὶ τὸ μὴ ῥᾳδίως φθειρόμενον. εἰ δὴ ταῦθʼ οὕτως ἔχει, σκεπτέον πῶς λέγομεν τὸ δυνατὸν καὶ ἀδύνατον· τό τε γὰρ κυριώτατα λεγόμενον ἄφθαρτον τῷ μὴ δύνασθαι φθαρῆναι ἄν, μηδʼ ὁτὲ μὲν εἶναι ὁτὲ δὲ μή· λέγεται δὲ καὶ τὸ ἀγένητον τὸ ἀδύνατον, καὶ τὸ μὴ δυνάμενον γενέσθαι οὕτως ὥστε πρότερον μὲν μὴ εἶναι ὕστερον δὲ εἶναι, οἷον τὴν διάμετρον σύμμετρον. εἰ δὴ τι δύναται κινηθῆναι στάδια ἑκατὸν ἢ ἆραι βάρος, ἀεὶ πρὸς τὸ πλεῖστον λέγομεν, οἷον τάλαντα ἆραι ἑκατὸν ἂ στάδια βαδίσαι ἑκατόν (καίτοι καὶ τὰ μόρια δύναται τὰ ἐντός, εἴπερ καὶ τὴν ὑπεροχήν), ὡς δέον ὁρίζεσθαι πρὸς τὸ τέλος καὶ τὴν ὑπεροχὴν τὴν δύναμιν. ἀνάγκη μὲν οὖν τὸ δυνατὸν καθʼ ὑπεροχὴν τοσαδὶ καὶ τὰ ἐντὸς δύνασθαι, οἷον εἰ τάλαντα ἑκατὸν ἆραι, καὶ δύο, κἀν εἰ στάδια ἑκατόν, καὶ δύο δύνασθαι βαδίσαι. ἡ δὲ δύναμις τῆς ὑπεροχῆς ἐστίν· κἂν εἴ τι ἀδύνατον τοσονδὶ καθʼ ὑπερβαλὴν εἰπόντων, καὶ τὰ πλείω ἀδύνατον, οἷον ὁ χίλια βαδίσαι στάδια μὴ δυνάμενος δῆλον ὅτι καὶ χίλια καὶ ἕν. μηδὲν δʼ ἡμᾶς παρενοχλείτω· διωρίσθω γὰρ κατὰ τῆς ὑπεροχῆς τὸ τέλος λεγόμενον τὸ κυρίως δυνατόν. τάχα γὰρ ἐνσταίη τις ἂν ὡς οὐκ ἀνάγκη τὸ λεχθέν· ὁ γὰρ ὁρῶν στάδιον οὐ καὶ τὰ ἐντὸς ὄψεται μεγέθη, ἀλλά τοὐναντίον μᾶλλον ὁ δυνάμενος ἰδεῖν στιγμὴν ἢ ἀκοῦσαι μικροῦ ψόφου καὶ τῶν μειζόνων ἕξει αἴσθησιν. ἀλλʼ οὐδὲν διαφέρεὶ πρὸς τὸν λόγον· διωρίσθω γὰρ ἤτοι ἐπὶ τῆς δυνάμεως ἢ ἐπὶ τοῦ πράγματος ἡ ὑπερβολή. τὸ γὰρ λεγόμενον δῆλον· ἡ μὲν γὰρ ὄψις ἡ τοῦ ἐλάττονος ὑπερέχει, ἡ δὲ ταχυτὴς ἡ τοῦ πλείονος.
280b2512. Bölüm
Bunlar belirlendikten sonra sırada olanı söylemeliyiz. Bazı şeyler hem var olabiliyor hem var olmayabiliyorsa, hem var olmanın hem var olmamanın belli bir en uzun zamanla sınırlanmış olması gerekir; yani şeyin herhangi bir kategoriye göre, meselâ insan, beyaz ya da üç arşın boyunda ya da bunlar gibi başka bir şey olarak var olabileceği ve var olmayabileceği zamanı kastediyorum. Çünkü bu zaman belli bir miktarda olmayıp öne konan her zamandan hep daha uzun olacak ve ondan daha kısa olduğu bir zaman olmayacaksa, aynı şey sonsuz bir zaman boyunca var olabilecek, başka bir sonsuz zaman boyunca da var olmayabilecektir.
12 Διωρισμένων δὲ τούτων λεκτέον τὸ ἐφεξῆς. εἰ δή ἐστιν ἔνια δυνατὰ καὶ εἶναι καὶ μή, ἀνάγκη χρόνον τινὰ ὡρίσθαι τὸν πλεῖστον καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ μή, λέγω δʼ ὃν δυνατὸν τὸ πρᾶγμα εἶναι καὶ ὃν δυνατὸν μὴ εἶναι καθʼ ὁποιανοῦν κατηγορίαν, οἷον ἄνθρωπον ἢ λευκὸν ἢ τρίπηχυ ἢ ἄλλ᾿ ὁτιοῦν τῶν τοιούτων. εἰ γὰρ μὴ ἔσται ποσός τις, ἀλλ᾿ ἀεὶ πλείων τοῦ προτεθέντος καὶ οὐκ ἔστιν οὗ ἐλάττων, ἄπειρον
281bAma bu imkânsızdır. Başlangıç şu olsun: İmkânsız ile yanlış aynı şeyi göstermez. İmkânsız ve mümkün, yanlış ve doğru, bazen bir varsayıma bağlıdır (meselâ şunlar kabul edilirse üçgenin açılarının toplamının iki dik açı olması imkânsızdır, şunlar kabul edilirse köşegen ölçüdeştir); bazen de mutlak olarak mümkün, imkânsız, yanlış ve doğru olan şeyler vardır. Bir şeyin mutlak olarak yanlış olması ile mutlak olarak imkânsız olması aynı şey değildir. Ayakta durmayan sana ayakta duruyor demek yanlıştır ama imkânsız değildir. Aynı şekilde kithara çalıp şarkı söylemeyen birine şarkı söylüyor demek yanlıştır ama imkânsız değildir. Oysa aynı anda hem ayakta durmak hem oturmak ya da köşegenin ölçüdeş olması yalnız yanlış değil, imkânsızdır da. Demek ki yanlış bir şey varsaymak ile imkânsız bir şey varsaymak aynı değildir; imkânsızdan ise imkânsız sonuç çıkar. Bir kişi aynı anda hem oturma hem ayakta durma kuvvesine sahiptir, çünkü birine sahip olduğunda öbürüne de sahiptir; ama aynı anda oturacak ve ayakta duracak şekilde değil, başka başka zamanlarda. Oysa bir şey sonsuz bir zaman boyunca birden çok şeyin kuvvesine sahipse, bunlar başka başka zamanda değildir, aynı anda olur. Dolayısıyla sonsuz zaman boyunca var olan bir şey yok olabiliyorsa, var olmama kuvvesine sahip olur. Sonsuz zaman boyunca var olduğuna göre, yapabildiği şey de gerçekleşmiş olsun: O hâlde aynı anda fiilen hem var olacak hem var olmayacaktır. Varsayılan şey yanlış olduğu için sonuç da yanlış olabilirdi; ama varsayım imkânsız olmasaydı sonuç da imkânsız olmazdı. Demek ki daima var olan her şey mutlak olarak yok olmazdır.
Aynı şekilde oluşmamıştır da. Çünkü oluşmuşsa, bir süre var olmaması mümkün olacaktır. Yok olabilir, daha önce var olup şimdi var olmayan ya da sonra bir zaman var olmayabilecek olandır; oluşmuş ise daha önce var olmamış olabilecek olandır. Ama daima var olan için, var olmamasının mümkün olduğu ne sonsuz ne de sınırlı bir zaman vardır; çünkü sonsuz zaman boyunca var olabildiğine göre sınırlı zaman boyunca da var olabilir. Demek ki bir ve aynı şeyin daima hem var olabilmesi hem var olmayabilmesi mümkün değildir. Bunun çelişiği, yani "daima var olmamak" da mümkün değildir. Demek ki bir şeyin daima var olup yok olabilir olması imkânsızdır. Aynı şekilde oluşmuş olması da imkânsızdır. Çünkü iki terimden sonraki öncesiz bulunamıyorsa ve önceki bulunamıyorsa, sonraki de bulunamaz. Dolayısıyla daima var olanın bir zaman var olmaması mümkün değilse, oluşmuş olması da imkânsızdır.
"Daima var olabilen"in çelişiği "daima var olamayan", "daima var olmayabilen" ise onun zıddı, onun çelişiği de "daima var olmayamayan" olduğuna göre, ikisinin çelişiklerinin aynı şeye ait olması ve daima var olan ile daima var olmayan arasında bir ortanın, yani hem var olabilen hem var olmayabilenin bulunması gerekir; çünkü her birinin çelişiği, o şey daima öyle değilse, bir zaman ona ait olacaktır. Dolayısıyla daima var olmayan olmayan şey bir zaman var olacak, bir zaman var olmayacaktır; daima var olamayan şey de açıktır ki bir zaman var olacak, dolayısıyla bir zaman var olmayacaktır. Demek ki aynı şey hem var olabilecek hem var olmayabilecek; bu da ikisinin ortası olacaktır. Küllî akıl yürütme şudur: A ile B hiçbir şeye birlikte ait olamasın; her şeye ise ya A ya G, ya B ya D ait olsun. O hâlde ne A'nın ne de B'nin ait olduğu her şeye G ile D'nin ait olması gerekir. E, A ile B arasındaki orta olsun; çünkü zıtlardan hiçbiri olmayan, onların ortasıdır. Buna hem G'nin hem D'nin ait olması gerekir; çünkü her şeye ya A ya G aittir, dolayısıyla E'ye de; A imkânsız olduğuna göre G ait olacaktır. Aynı akıl yürütme D için de geçerlidir. Demek ki daima var olan ne oluşmuştur ne de yok olabilir; daima var olmayan da öyle. Şu da açıktır: Bir şey oluşmuş ya da yok olabilir ise ezelî değildir. Çünkü aynı anda hem daima var olabilen hem daima var olamayan olacaktır; bunun imkânsız olduğu ise daha önce gösterildi.
Peki bir şey oluşmamış olup varsa, onun ezelî olması zorunlu mudur? Yok olmaz olup varsa da öyle mi? Oluşmamış ve yok olmaz derken bunların asıl anlamlarını kastediyorum: Oluşmamış, şimdi var olan ve daha önce var olmadığını söylemenin doğru olmadığı şeydir; yok olmaz da şimdi var olan ve sonra var olmayacağını söylemenin doğru olmayacağı şeydir. Şöyle cevap verilebilir: Bunlar birbirini gerektiriyorsa, yani oluşmamış olan yok olmaz, yok olmaz olan da oluşmamışsa, ezelî olanın da ikisinin de sonucu olması gerekir: Oluşmamışsa ezelîdir, yok olmazsa ezelîdir.
ἔσται χρόνον τὸ αὐτὸ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἄλλον ἄπειρον. ἀλλά τοῦτʼ ἀδύνατον. ἀρχὴ δʼ ἔστω ἐντεῦθεν· τὸ γὰρ ἀδύνατον καὶ τὸ ψεῦδος οὐ ταὐτὸ σημαίνει. ἔστι δὲ τὸ ἀδύνατον καὶ τὸ δυνατὸν καὶ τὸ ψεῦδος καὶ τὸ ἀληθὲς τὸ μὲν ἐξ ὑποθέσεως (λέγω δ᾿, οἷον καὶ τὸ τρίγωνον ἀδύνατον δύο ὀρθὰς ἔχειν, εἰ τάδε, καὶ ἡ διάμετρος σύμμετρος, εἰ τάδε), ἔστι δʼ ἀπλῶς καὶ δυνατὰ καὶ ἀδύνατα καὶ ψευδῆ καὶ ἀληθῇ. οὐ δὴ ταὐτόν ἐστι ψεῦδός τέ τι εἶναι ἀπλῶς καὶ ἀδύνατον ἁπλῶς. τὸ γάρ σε μὴ ἑστῶτα φάναι ἑστάναι ψεῦδος μέν, οὐκ ἀδύνατον δέ. ὁμοίως δὲ τὸν κιθαρίζοντα μὲν μὴ ᾄδοντα δὲ ᾄδειν φάναι ψεῦδος, ἀλλʼ οὐκ ἀδύνατον. τὸ δʼ ἅμα ἑστάναι καὶ καθῆσθαι, καὶ τὴν διάμετρον σύμμετρον εἶναι, οὐ μόνον ψεῦδος ἀλλὰ καὶ ἀδύνατον, οὐ δὴ ταὐτόν ἐστιν ὑποθέσθαι ψεῦδος καὶ ἀδύνατον. συμβαίνει δʼ ἀδύνατον ἐξ ἀδυνάτου. τοῦ μὲν οὖν καθῆσθαι καὶ ἑστάναι ἅμα ἔχει τὴν δύναμιν, ὅτι ὅτε ἔχει ἐκείνην, καὶ τὴν ἑτέραν· ἀλλʼ οὐχ ὥστε ἅμα καθῆσθαι καὶ ἑστάναι, ἀλλ᾿ ἐν ἄλλῳ χρόνῳ. εἰ δή τι ἄπειρον χρόνον ἔχει πλειόνων δύναμιν, οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῳ χρόνῳ, ἀλλὰ τοῦθʼ ἅμα. ὥστʼ εἴ τι ἄπειρον χρόνον ὂν φθαρτόν ἐστι, δύναμιν ἔχοι ἄν τοῦ μὴ εἶναι. εἰ δὴ ἄπειρον χρόνον ἐστίν, ἔσται ὑπάρχον ὁ δύναται. ἅμα ἄῤ ἔσται τε καὶ οὐκ ἔσται κατʼ ἐνέργειαν. ψεῦδος μὲν οὖν συμβαίνοι ἄν, ὅτι ψεῦδος ἐτέθη. ἀλλʼ εἰ μὴ ἀδύνατον ἦν, οὐκ ἂν καὶ ἀδύνατον ἦν τὸ συμβαῖνον. ἅπαν ἄρα τὸ ἀεὶ ὂν ἀπλῶς ἄφθαρτον. ὁμοίως δὲ καὶ ἀγένητον· εἰ γὰρ γενητόν, ἔσται δυνατὸν χρόνον τινὰ μὴ εἶναι. φθαρτὸν μὲν γάρ ἐστι τὸ πρότερον μὲν ὄν, νῦν δὲ μὴ ὂν ἢ ἐνδεχόμενόν ποτε ὕστερον μὴ εἶναι· γενητὸν δὲ ὃ ἐνδέχεται πρότερον μὴ εἶναι, ἀλλʼ οὐκ ἔστιν ἐν ᾧ χρόνῳ δυνατὸν τὸ ἀεὶ ὄν. ὥστε μὴ εἶναι οὔτʼ ἄπειρον οὔτε πεπερασμένον· καὶ γὰρ τὸν πεπερασμένον χρόνον δύναται εἶναι, εἴπερ καὶ τὸν ἄπειρον. οὐκ ἄρα ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ἀεί τε δύνασθαι εἶναι καὶ μὴ εἶναι. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὴν ἀπόφασιν, οἷον λέγω μὴ ἀεὶ εἶναι. ἀδύνατον ἄρα καὶ ἀεὶ μέν τι εἶναι, φθαρτὸν δʼ εἶναι. ὁμοίως δʼ οὐδὲ γενητόν. δυοῖν γὰρ ὅροιν εἰ ἀδύνατον τὸ ὕστερον ἄνευ τοῦ προτέρου ὑπάρξαι, ἐκεῖνο δʼ ἀδύνατον ὑπάρξαι, καὶ τὸ ὕστερον. ὥστʼ εἰ τὸ ἀεὶ ὂν μὴ ἐνδέχεταί ποτε μὴ εἶναι, ἀδύνατον καὶ γενητὸν εἶναι. ἐπεὶ δʼ ἡ ἀπόφασις τοῦ μὲν ἀεὶ δυναμένου εἶναι τὸ μὴ ἀεὶ δυνάμενον εἶναι, τὸ δʼ ἀεὶ δυνάμενον μὴ εἶναι ἐναντίον, οὗ ἀπόφασις τὸ μὴ ἀεὶ δυνάμενον μὴ εἶναι, ἀνάγκη τὰς ἀποφάσεις ἀμφοῖν τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν, καὶ εἶναι μέσον τοῦ ἀεὶ ὄντος καὶ τοῦ ἀεὶ μὴ ὄντος τὸ δυνάμενον εἶναι καὶ μὴ εἶναι· ἡ γὰρ ἑκατέρου ἀπόφασίς ποτε ὑπάρξει, εἰ μὴ εἴη ἀεί. ὥστε καὶ τὸ μὴ ἀεὶ μὴ ὂν ἔσται ποτὲ καὶ οὐκ ἔσται, καὶ τὸ μὴ ἀεὶ δυνάμενον εἶναι δηλονότι, ἀλλά ποτε ὄν· ὥστε καὶ μὴ εἶναι. τὸ αὐτὸ ἄῤ ἔσται δυνατὸν εἶναι καὶ μή, καὶ τοῦτʼ ἔστιν ἀμφοῖν μέσον. λόγος δὲ καθόλου ὅδε. ἔστω γὰρ τὸ Α καὶ τὸ Β μηδενὶ τῷ αὐτῷ δυνάμενα ὑπάρχειν, ἅπαντι δὲ τὸ Α τὸ Γ καὶ τὸ Β ἢ τὸ Δ. ἀνάγκη δὴ μήτε τὸ Α ὑπάρχει μήτε τὸ Β, παντὶ ὑπάρχειν τὰ ΓΔ. ἔστω δὴ τὸ Ε τὸ μεταξὺ τῶν ΑΒ· ἐναντίων γὰρ τὸ μηθέτερον μέσον. τούτῳ δὴ ἀνάγκη ἄμφω ὑπάρχειν τό τε Γ καὶ τὸ Δ. παντὶ γὰρ ἢ τὸ Α ἢ τὸ Γ, ὥστε καὶ τῷ Ε· ἐπεὶ οὖν τὸ Α ἀδύνατον, τὸ Γ ὑπάρξει. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ Δ. οὔτε δὴ τὸ ἀεὶ ὂν γενητὸν οὐδὲ φθαρτόν, οὔτε τὸ ἀεὶ μὴ ὄν. δῆλον δʼ ὅτι καὶ εἰ γενητὸν ἢ φθαρτόν, οὐκ ἀΐδιον. ἅμα γὰρ ἔσται δυνάμενον ἀεὶ εἶναι καὶ δυνάμενον μὴ ἀεί εἶναι· τοῦτο δʼ ὅτι ἀδύνατον, δέδεικται πρότερον. ἆῤ οὖν εἰ καὶ ἀγένητον, ὂν δέ, τοῦτʼ ἀνάγκη ἀΐδιον εἶναι; ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἄφθαρτον, ὂν δέ. λέγω δὲ τὸ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον τὰ κυρίως λεγόμενα, ἀγένητον μὲν ὃ ἔστι νῦν, καὶ πρότερον οὐκ ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν τὸ μὴ εἶναι, ἄφθαρτον δὲ ὃ νῦν ὃν ὕστερον μὴ ἀληθὲς ἔσται εἰπεῖν μὴ εἶναι. ἢ εἰ μὲν ταῦτα ἀλλήλοις ἀκολουθεῖ καὶ τό τε ἀγένητον ἄφθαρτον καὶ τὸ ἄφθαρτον ἀγένητον, ἀνάγκη καὶ τὸ ἀΐδιον ἑκατέρῳ ἀκολουθεῖν, καὶ εἴτε ἀγένητον,
282bBu, tariflerinden de açıktır. Çünkü bir şey yok olabilirse oluşmuş olması zorunludur: Ya oluşmamıştır ya oluşmuştur; oluşmamışsa yok olmaz olduğu varsayılmıştır. Oluşmuşsa da yok olabilir olması zorunludur: Ya yok olabilir ya yok olmazdır; yok olmazsa oluşmamış olduğu varsayılmıştı. Yok olmaz ile oluşmamış birbirini gerektirmiyorsa, ne oluşmamışın ne de yok olmazın ezelî olması zorunludur. Birbirlerini gerektirmeleri gerektiği şundan açıktır. Oluşmuş ile yok olabilir birbirini gerektirir. Bu da daha önce söylenenlerden açıktır: Daima var olan ile daima var olmayan arasında, bunlardan hiçbirinin sonucu olmayan bir orta vardır; bu da oluşmuş ve yok olabilir olandır. Çünkü her ikisi de belirli bir zaman boyunca hem var olabilir hem var olmayabilir; her ikisi derken, belli bir süre var olabildiğini ve belli bir süre var olmayabildiğini kastediyorum. O hâlde bir şey oluşmuş ya da yok olabilirse, bunun orta olması gerekir. A daima var olan, B daima var olmayan, G oluşmuş, D yok olabilir olsun. G'nin A ile B arasında olması gerekir. Çünkü A ile B için, iki sınırdan hiçbirine doğru, A'nın var olmadığı ya da B'nin var olduğu bir zaman yoktur; oluşmuş olanın ise ya fiilen ya kuvvece var olması gerekir, A ile B ise ikisi de değildir. O hâlde G belli ve belirli bir süre var olacak, sonra yine var olmayacaktır. Yok olabilir olan D için de durum aynıdır. Öyleyse her biri hem oluşmuş hem yok olabilirdir. Demek ki oluşmuş ile yok olabilir birbirini gerektirir. Şimdi E oluşmamış, Z oluşmuş, H yok olmaz, Th yok olabilir olsun. Z ile Th'nin birbirini gerektirdiği gösterildi. Terimler bunlar gibi düzenlendiğinde, yani Z ile Th birbirini gerektirdiğinde, E ile Z hiçbir şeye birlikte ait olmayıp her şeye birinden biri ait olduğunda, H ile Th için de durum aynı olduğunda, E ile H'nin de birbirini gerektirmesi zorunludur. Diyelim ki H'ye E eşlik etmiyor. O hâlde ona Z eşlik edecektir, çünkü her şeye ya E ya Z aittir. Ama Z'nin ait olduğu şeye Th de aittir. Demek ki H'ye Th eşlik edecektir. Ama bunun imkânsız olduğu varsayılmıştı. Aynı akıl yürütme E'ye H'nin eşlik ettiğini de gösterir. Oluşmamış olan E'nin oluşmuş olan Z'ye ilişkisi, yok olmaz olan H'nin yok olabilir olan Th'ye ilişkisi gibidir.
Bir kez birine oluş, ötekine yok oluş ait olduğu hâlde, oluşmuş bir şeyin yok olmaz olmasına ve oluşmamış bir şeyin yok olmasına hiçbir şeyin engel olmadığını söylemek, kabul edilmiş şeylerden birini ortadan kaldırmaktır. Çünkü her şey ya sonsuz ya da belli ve belirli bir zaman boyunca etkileyebilir ya da etkilenebilir, var olabilir ya da var olmayabilir; sonsuz zaman da bu sayıya girer, çünkü sonsuz zaman, ondan daha fazlası olmadığı için bir bakıma sınırlanmıştır. Bir yönden sonsuz olan ise ne sonsuzdur ne de belirlidir. Ayrıca daima var olan şey neden şu noktada değil de daha önce yok oldu, ya da sonsuzca var olmayan şey neden şu noktada oluştu? Hiçbir nokta ötekinden daha uygun değilse ve noktalar sonsuz sayıdaysa, açıktır ki oluşmuş ya da yok olabilir bir şey sonsuz bir zaman boyunca var olmuştur. Demek ki sonsuz bir zaman boyunca var olmayabilir; çünkü aynı anda hem var olmama hem var olma kuvvesine sahip olacaktır: yok olabilirse önceki zamanda, oluşmuşsa sonraki zamanda. Dolayısıyla yapabildikleri şeylerin gerçekleştiğini kabul edersek, karşıtlar aynı anda gerçekleşmiş olur. Ayrıca bu her noktada aynı şekilde geçerli olacağından, sonsuz zaman boyunca hem var olmama hem var olma kuvvesine sahip olacaktır; ama bunun imkânsız olduğu gösterildi. Ayrıca kuvve fiilden önce geliyorsa, oluşmamış ve var olmayan olduğu bütün sonsuz zaman boyunca kuvve de oluşabilir bir şeyin kuvvesi olarak bulunacaktır. Demek ki aynı anda hem yoktu hem de var olma kuvvesine, hem o zaman hem sonra var olma kuvvesine sahipti; demek ki sonsuz zaman boyunca.
Yok olabilir olan bir şeyin hiçbir zaman yok olmamasının imkânsız olduğu başka bir yoldan da açıktır. Çünkü öyle olsaydı daima aynı anda hem yok olabilir hem de fiilen yok olmaz olurdu; dolayısıyla aynı anda hem daima var olabilen hem daima var olamayan olurdu. Demek ki yok olabilir olan bir zaman yok olur; oluşmuş olan da oluşmuştur, çünkü oluşmuş olması mümkündür, dolayısıyla daima var olmayabilir. Şöyle de görülebilir: Bir zaman oluşmuş bir şeyin hep yok olmaz kalması ya da oluşmamış ve hep var olmuş bir şeyin yok olması imkânsızdır. Çünkü kendiliğinden olan hiçbir şey ne yok olmaz ne de oluşmamış olabilir. Kendiliğinden olan da talihten olan da, daima ya da çoğunlukla var olan ya da olan şeylerin dışında kalandır; sonsuz zaman boyunca var olan ise ya mutlak olarak ya da belli bir zamandan itibaren daima ya da çoğunlukla var olur.
ἀΐδιον, εἴτε ἄφθαρτον, ἀΐδιον. δῆλον δὲ καὶ ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ αὐτῶν· καὶ γὰρ ἀνάγκη, εἰ φθαρτόν, γενητόν. ἢ γὰρ ἀγένητον ἢ γενητόν· εἰ δὲ ἀγένητον, ἄφθαρτον ὑπόκειται. καὶ εἰ γενητὸν δή, φθαρτὸν ἀνάγκη· ἢ γὰρ φθαρτὸν ἢ ἄφθαρτον· ἀλλʼ εἰ ἄφθαρτον, ἀγένητον ὑπέκειτο. εἰ δὲ μὴ ἀκολουθοῦσιν ἀλλήλοις τὸ ἄφθαρτον καὶ τὸ ἀγένητον, οὐκ ἀνάγκη οὔτε τὸ ἀγένητον οὔτε τὸ ἄφθαρτον ἀΐδιον εἶναι. ὅτι δʼ ἀνάγκη ἀκολουθεῖν, ἐκ τῶνδε φανερόν. τὸ γὰρ γενητὸν καὶ τὸ φθαρτὸν ἀκολουθοῦσιν ἀλλήλοις. δῆλον δὲ καὶ τοῦτο ἐκ τῶν πρότερον· τοῦ γὰρ ἀεὶ ὄντος καὶ τοῦ ἀεὶ μὴ ὄντος ἐστὶ μεταξὺ ᾧ μηδέτερον ἀκολουθεῖ, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ γενητὸν καὶ φθαρτόν. δυνατὸν γὰρ καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι ὡρισμένον χρόνον ἑκάτερον· λέγω δʼ ἑκάτερον καὶ εἶναι ποσόν τινα χρόνον καὶ μὴ εἶναι. εἰ τοίνυν ἐστί τι γενητὸν ἢ φθαρτόν, ἀνάγκη τοῦτο μεταξύ εἶναι. ἔστω γὰρ τὸ Α τὸ ἀεὶ ὄν, τὸ δὲ Β τὸ ἀεὶ μὴ ὄν, τὸ δὲ Γ γενητόν, τὸ δὲ Δ φθαρτόν. ἀνάγκη δὴ τὸ Γ μεταξύ εἶναι τοῦ Α καὶ τοῦ Β. τῶν μὲν γὰρ οὐκ ἔστι χρόνος ἐπʼ οὐδέτερον τὸ πέρας ἐν ᾧ ἢ τὸ Α οὐκ ἦν ἢ τὸ Β ἦν· τῷ δὲ γενητῷ ἀνάγκη ἢ ἐνεργείᾳ εἶναι δυνάμει, τοῖς δὲ ΑΒ οὐδετέρως. ποσὸν ἄρα τινὰ καὶ ὡρισμένον χρόνον καὶ ἔσται καὶ πάλιν οὐκ ἔσται τὸ Γ. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ Δ φθαρτοῦ. γενητὸν ἄρα καὶ φθαρτὸν ἑκάτερον. ἀκολουθοῦσιν ἄρα ἀλλήλοις τὸ γενητὸν καὶ τὸ φθαρτόν. ἔστω δὴ τὸ ἐφʼ ᾧ Ε ἀγένητον, τὸ δʼ ἐφʼ ᾧ Ζ γενητόν, τὸ δʼ ἐφʼ ᾧ Η ἄφθαρτον, τὸ δʼ ἐφʼ ᾧ Θ φθαρτόν. τὰ δὴ ΖΘ δέδεικται ὅτι ἀκολουθεῖ ἀλλήλοις. ὅταν δʼ ᾖ οὕτω κείμενα ὡς ταῦτα, οἷον τὸ μὲν Ζ καὶ τὸ Θ ἀκολουθοῦντα, τὸ δὲ Ε καὶ τὸ Ζ μηθενὶ τῷ αὐτῷ, ἅπαντι δὲ θάτερον, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ΗΘ, ἀνάγκη καὶ τὰ ΕΗ ἀκολουθεῖν ἀλλήλοις. ἔστω γὰρ τῷ Η τὸ Ε μὴ ἀκολουθοῦν. τὸ ἄρα Ζ ἀκολουθήσει· παντὶ γὰρ τὸ Ε ἢ τὸ Ζ. ἀλλὰ μὴν ᾧ τὸ Ζ, καὶ τὸ Θ. τῷ ἄρα Η τὸ Θ ἀκολουθήσει. ἀλλʼ ὑπέκειτο ἀδύνατον εἶναι. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ὅτι τὸ Η τῷ Ε. ἀλλὰ μὴν οὕτως ἔχει τὸ ἀγένητον, ἐφʼ ᾧ Ε, πρὸς τὸ γενητόν, ἐφʼ ᾧ Ζ, καὶ τὸ ἄφθαρτον, ἐφ᾿ ᾧ Η, πρὸς τὸ φθαρτόν, ἐφʼ ᾧ Θ. τὸ δὴ φάναι μηδὲν κωλύειν γινόμενόν τι ἄφθαρτον εἶναι καὶ ἀγένητον ὂν φθαρῆναι, ἅπαξ ὑπαρχούσης τῷ μὲν τῆς γενέσεως τῷ δὲ τῆς φθορὰς, ἀναιρεῖν ἐστὶ τῶν δεδομένων τι. ἢ γὰρ ἄπειρον ἢ ποσόν τινα ὡρισμένον χρόνον δύναται ἅπαντα ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν, ἢ εἶναι ἢ μὴ εἶναι, καὶ τὸν ἄπειρον διὰ τοῦτο, ὅτι ὥρισταί πως ὁ ἄπειρος χρόνος, οὗ οὐκ ἔστι πλείων. τὸ δὲ πῇ ἄπειρον οὔτ᾿ ἄπειρον οὔθ᾿ ὡρισμένονἔτι τί μᾶλλον ἐπὶ τῷδε τῷ σημείῳ ἀεὶ ὂν πρότερον ἐφθάρη ἢ μὴ ὂν ἄπειρον ἐγένετο; εἰ γὰρ μηθὲν μᾶλλον, ἄπειρα δὲ τὰ σημεῖα, δῆλον ὅτι ἄπειρον χρόνον ἦν τι γενητὸν καὶ φθαρτόν. δύναται ἄρα μὴ εἶναι ἄπειρον χρόνον· ἅμα γὰρ ἕξει δύναμιν τοῦ μὴ εἶναι καὶ εἶναι, τὸ μὲν πρότερον, εἰ φθαρτόν, τὸ δʼ ὕστερον, εἰ γενητόν. ὥστʼ ἐὰν ὑπάρχειν θῶμεν ἃ δύνανται, τὰ ἀντικείμενα ἅμα ὑπάρξει. ἔτι δὲ καὶ τοῦθʼ ὁμοίως ἐν ἅπαντι σημείῳ ὑπάρξει, ὥστʼ ἄπειρον χρόνον τοῦ μὴ εἶναι καὶ τοῦ εἶναι ἕξει δύναμιν· ἀλλὰ δέδεικται ὅτι, ἀδύνατον τοῦτο. ἔτι εἰ πρότερον ἡ δύναμις ὑπάρχει τῆς ἐνεργείας, ἅπανθ᾿ ὑπάρξει τὸν χρόνον, καὶ ὃν ἀγένητον ἦν καὶ μὴ ὂν, τὸν ἄπειρον χρόνον γίγνεσθαι δυνάμενον. ἅμα δὴ οὐκ ἦν καὶ τοῦ εἶναι δύναμιν εἶχε, καὶ τοῦ τότε εἶναι καὶ ὕστερον ἄπειρον ἄρα χρόνον. φανερὸν δὲ καὶ ἄλλως ὅτι ἀδύνατον φθαρτὸν ὂν μὴ φθαρῆναί ποτε. ἀεὶ γὰρ ἔσται ἅμα καὶ φθαρτὸν καὶ ἄφθαρτον ἐντελεχείᾳ, ὥστε ἅμα ἔσται δυνατὸν ἀεἱ τε εἶναι καὶ μὴ ἀεί. φθείρεται ἄρα ποτὲ τὸ φθαρτόν, καὶ εἰ γενητόν, γέγονεν· δυνατὸν γὰρ γεγονέναι, καὶ μὴ ἀεὶ ἄρα εἶναι. ἔστι δὲ καὶ ὧδε θεωρῆσαι ὅτι ἀδύνατον ἢ γενόμενόν ποτε ἄφθαρτόν τι διατελεῖν, ἢ ἀγένητον ὂν καὶ ἀεὶ πρότερον ὂν φθαρῆναι. οὐδὲν γὰρ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου οὔτ᾿ ἄφθαρτον οὔτʼ ἀγένητον οἷόν τʼ εἶναι. τὸ μὲν γὰρ αὐτόματόν ἐστι καὶ τὸ ἀπὸ τύχης παρὰ τὸ ἀεὶ καὶ τὸ ὡς ἐπὶ
283bO hâlde bu tür şeylerin tabiatça bir zaman var olup bir zaman var olmaması gerekir. Böyle şeylerde çelişik olanların kuvvesi aynıdır; var olmanın ve var olmamanın sebebi de maddedir. Dolayısıyla karşıtların aynı anda fiilen var olması gerekir. Oysa şimdi bir şeyin geçen yıl var olduğunu söylemek doğru değildir, geçen yıl da şimdi var olduğunu söylemek doğru değildi. Demek ki bir zaman var olmamış bir şeyin sonradan ezelî olması imkânsızdır; çünkü sonradan da var olmama kuvvesine sahip olacaktır. Ama var olduğu zamanda var olmama kuvvesine değil (çünkü o zaman fiilen var olarak bulunur), geçen yıl ve geçmiş zamanda var olmama kuvvesine. Kuvvesine sahip olduğu şey fiilen gerçekleşsin: O hâlde şimdi "geçen yıl yoktu" demek doğru olacaktır. Ama bu imkânsızdır; çünkü hiçbir kuvve olmuş olmaya değil, var olmaya ya da var olacak olmaya yöneliktir. Aynı şekilde daha önce ezelî olarak var olan bir şey sonra var olmazsa, fiilen olmadığı bir şeyin kuvvesine sahip olacaktır. Dolayısıyla mümkün olanı gerçekleşmiş kabul edersek, şimdi "bu, geçen yıl ve genel olarak geçmiş zamanda vardır" demek doğru olacaktır. Meseleyi küllî olarak değil de tabiat açısından inceleyenler için de, daha önce ezelî olan bir şeyin sonra yok olması ya da daha önce var olmayan bir şeyin sonra ezelî olması imkânsızdır. Çünkü yok olabilir ve oluşmuş olan her şey başkalaşabilir de; başkalaşma ise zıtlarla olur; tabiatça var olan şeyler de neyden oluşuyorsa yine onlar tarafından yok edilir.
τὸ πολὺ ἢ ὂν ἢ γινόμενον· τὸ δʼ ἄπειρον χρόνον ἢ ἀπλῶς ἢ ἀπό τινος χρόνου ἢ ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ ὑπάρχει ὄν. ἀνάγκη τοίνυν φύσει τὰ τοιαῦτα τὲ μὲν εἶναι ὁτὲ δὲ μή. τῶν δὲ τοιούτων ἡ αὐτὴ δύναμις τῆς ἀντιφάσεως, καὶ ἡ ὕλη αἰτία τοῦ εἶναι καὶ μή. ὥστʼ ἀνάγκη καὶ ἅμα ὑπάρχειν ἐνεργείᾳ ἀντικείμενα. ἀλλὰ μὴν οὐδέν γʼ ἀληθὲς εἰπεῖν νῦν ὅτι ἐστὶ πέρυσιν, οὐδὲ πέρυσιν ὅτι νῦν ἐστίν. ἀδύνατον ἄρα μὴ ὄν ποτε ὕστερον ἀΐδιον εἶναι· ἕξει γὰρ ὕστερον καὶ τὴν τοῦ μὴ εἶναι δύναμιν. πλὴν οὐ τοῦ τότε μὴ εἶναι ὅτε ἔστιν (ὑπάρχει γὰρ ἐνεργείᾳ ὄν, ἀλλὰ τοῦ πέρυσιν καὶ ἐν τῷ παρελθόντι χρόνῳ. ἔστα δὴ οὗ ἔχει τὴν δύναμιν ὑπάρχον ἐνεργείᾳ· ἔσται ἄρα ἀληθὲς. εἰπεῖν νῦν ὅτι οὐκ ἔστι πέρυσιν. ἀλλʼ ἀδύνατον· οὐδεμία γὰρ δύναμις τοῦ γεγονέναι ἐστίν, ἀλλά τοῦ εἶναι ἢ ἔσεσθαι. ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πρότερον ὂν ἀΐδιον ὕστερον μή ἐστιν· ἕξει γὰρ δύναμιν οὗ ἐνεργείᾳ οὐκ ἔστιν. ὥστʼ ἂν θῶμεν τὸ δυνατόν, ἀληθὲς ἔσται εἰπεῖν νῦν ὅτι τοῦτʼ ἔστι πέρυσιν καὶ ὅλως ἐν τῷ παρελθόντι χρόνῳ. καὶ φυσικῶς δὲ καὶ μὴ καθόλου σκοποῦσιν ἀδύνατον ἢ ἀΐδιον ὂν πρότερον φθαρῆναι ὕστερον, ἢ πρότερον μὴ ὂν ὕστερον ἀΐδιον εἶναι. τὰ γὰρ φθαρτὰ καὶ γενητὰ καὶ ἀλλοιωτὰ πάντα· ἀλλοιοῦται δὲ τοῖς ἐναντίοις καὶ ἐξ ὧν σννίσταται τὰ φύσει ὄντα, καὶ ὑπὸ τῶν αὐτῶν τούτων φθείρεται.