İçeriğe geç
Gök Üzerine

Aristoteles · Gök Üzerine

II. Kitap

283b25Gök Üzerine II

1. Bölüm

Bütün göğün, bazılarının söylediği gibi ne oluşmuş olduğu ne de yok olabileceği, tersine bir ve ezelî olduğu, bütün aiōn'unun başlangıcı ve sonu olmayıp sonsuz zamanı kendinde taşıdığı ve kuşattığı hususunda hem söylenenlerden hem de onun hakkında başka türlü konuşan ve onu oluşmuş sayanların kanaatinden inanç edinilebilir. Çünkü göğün bizim dediğimiz gibi olması mümkün, onların oluştuğunu söyledikleri şekilde olması ise mümkün değilse, bu da onun ölümsüzlüğüne ve ezelîliğine inanmak için büyük bir ağırlık taşır. Bu yüzden eski ve özellikle atalarımızdan gelen sözlerin doğru olduğuna kendimizi inandırmamız yerinde olur: Hareketi olan şeyler arasında ölümsüz ve ilahî bir şey vardır; hareketi de öyle bir harekettir ki hiçbir sınırı yoktur, aksine o öbür hareketlerin sınırıdır. Çünkü sınır kuşatanlara aittir; bu dairesel yer değiştirme de tam olduğundan, eksik olan ve bir sınırı ve duruşu olan hareketleri kuşatır; kendisinin ise hiçbir başlangıcı ve sonu yoktur, sonsuz zaman boyunca durmaksızın sürer; öbür hareketlerin kimisinin başlangıcının sebebidir, kimisinin de duruşunu kabul eder. Eskiler göğü ve yukarıdaki yeri, yalnızca o ölümsüz olduğu için tanrılara ayırmışlardır. Şimdiki akıl yürütme ise onun yok olmaz ve oluşmamış olduğuna, ayrıca ölümlülere özgü her sıkıntıdan uzak olduğuna tanıklık eder; buna ek olarak zahmetsiz olduğuna da, çünkü tabiatı gereği başka türlü yer değiştirecekken onu engelleyerek tutan zorlayıcı bir zorunluluğa ihtiyacı yoktur. Böyle olan her şey, ne kadar uzun sürerse o kadar zahmetlidir ve en iyi hâlden pay almaz. Bu yüzden göğün korunması için bir Atlas'a ihtiyaç duyduğunu söyleyen eskilerin mitosuna göre de düşünmemeliyiz; çünkü bu hikâyeyi kuranlar da sonrakilerle aynı kanaate sahip görünüyorlar: Yukarıdaki bütün cisimlerin ağırlığı olduğunu ve topraktan olduğunu düşündükleri için onun altına mitos diliyle canlı bir zorunluluk yerleştirdiler. Ne bu şekilde düşünmeliyiz, ne de Empedokles'in dediği gibi, göğün girdap yüzünden kendi eğiliminden daha hızlı bir yer değiştirmeye sahip olduğu için bu kadar zamandır korunduğunu. Onu ezelî olarak kalmaya zorlayan bir psykhē tarafından korunduğunu söylemek de makul değildir. Çünkü psykhē'nin böyle bir hayatı acısız ve bahtiyar olamaz; ilk cisim tabiatı gereği başka türlü hareket edecekken onu sürekli hareket ettiriyorsa, zorla olan bu hareketin dinlenmesiz ve akıllı bir rahatlıktan tamamen yoksun olması gerekir; hele ölümlü canlıların psykhē'sinde olduğu gibi uykuda bedenin gevşemesiyle gelen bir dinlenme de ona yoksa; aksine onun ezelî ve bitmez tükenmez bir İksion yazgısına sahip olması gerekir. O hâlde, söylediğimiz gibi, ilk yer değiştirme hakkında söylediğimiz tarz mümkünse, onun ezelîliği hakkında böyle düşünmek yalnız daha uygun olmakla kalmaz, ancak böylece tanrı hakkındaki kehanete uygun düşen sözler söyleyebiliriz.

283b25

1 Ὅτι μὲν οὖν οὔτε γέγονεν ὁ πᾶς οὐρανὸς οὔτ᾿ ἐνδέχεται φθαρῆναι, καθάπερ τινές φασιν αὐτόν, ἀλλʼ ἔστιν εἷς καὶ ἀΐδιος, ἀρχὴν μὲν καὶ τελευτὴν οὐκ ἔχων τοῦ παντὸς αἰῶνος, ἔχων δὲ καὶ περιέχων ἐν αὑτῷ τὸν ἄπειρον χρόνον, ἔκ τε τῶν εἰρημένων ἔξεστι λαμβάνειν τὴν πίστιν, καὶ διὰ τῆς δόξης τῆς παρὰ τῶν ἄλλως λεγόντων καὶ γεννώντων αὐτόν· εἰ γὰρ οὕτως μὲν ἔχειν ἐνδέχεται, καθʼ ὃν δὲ τρόπον ἐκεῖνοι γενέσθαι λέγουσιν οὐκ ἐνδέχεται, μεγάλην ἂν ἔχοι καὶ τοῦτο ῥοπὴν εἰς πίστιν περὶ τῆς ἀθανασίας αὐτοῦ καὶ ἀϊδιότητος. διόπερ καλῶς ἔχει συμπείθειν ἑαυτὸν τούς ἀρχαίους καὶ μάλιστα πατρίους ἡμῶν ἀληθεῖς εἶναι λόγους, ὡς ἔστιν ἀθάνατόν τι καὶ θεῖον τῶν ἐχόντων μὲν κίνησιν, ἐχόντων δὲ τοιαύτην ὥστε μηθὲν εἶναι πέρας αὐτῆς, ἀλλὰ μᾶλλον ταύτην τῶν ἄλλων πέρας· τό τε γὰρ πέρας τῶν περιεχόντων ἐστί, καὶ αὕτη ἡ κυκλοφορία τέλειος οὖσα περιέχει τὰς ἀτελεῖς καὶ τὰς ἐχούσας πέρας καὶ παῦλαν, αὐτὴ μὲν οὐδεμίαν οὔτ᾿ ἀρχὴν ἔχουσα οὔτε τελευτήν, ἀλλʼ ἄπαυστος οὖσα τὸν ἄπειρον χρόνον, τῶν δʼ ἄλλων τῶν μὲν αἰτία τῆς ἀρχῆς, τῶν δὲ δεχομένη τὴν παῦλαν. τὸν δʼ οὐρανὸν καὶ τὸν ἄνω τόπον οἱ μὲν ἀρχαῖοι τοῖς θεοῖς ἀπένειμαν ὡς ὄντα μόνον ἀθάνατον· ὁ δὲ νῦν μαρτυρεῖ λόγος ὡς ἄφθαρτος καὶ ἀγένητος, ἔτι δʼ ἀπαθὴς πάσης θνητῆς δυσχερείας ἐστίν, πρὸς δὲ τούτοις ἄπονος διὰ τὸ μηδεμιᾶς προσδεῖσθαι βιαίας ἀνάγκης, ἣ κατέχει κωλύουσα φέρεσθαι πεφυκότα αὐτὸν ἄλλως· πᾶν γὰρ τὸ τοιοῦτον ἐπίπονον, ὅσῳπερ ἂν ἀϊδιώτερον ᾖ, καὶ διαθέσεως τῆς ἀρίστης ἄμοιρον. διόπερ οὔτε κατὰ τὸν τῶν παλαιῶν μῦθον ὑποληπτέον ἔχειν, οἱ φασιν Ἄτλαντός τινος αὐτῷ προσδεῖσθαι τὴν σωτηρίαν· ἐοίκασι γὰρ καὶ τοῦτον οἱ συστήσαντες τὸν λόγον τὴν αὐτὴν ἔχειν ὑπόληψιν τοῖς ὕστερον· ὡς γὰρ περὶ βάρος ἐχόντων καὶ γεηρῶν ἀπάντων τῶν ἄνω σωμάτων ὑπέστησαν αὐτῷ μυθικῶς ἀνάγκην ἔμψυχον. οὔτε δὴ τοῦτον τὸν τρόπον ὑποληπτέον, οὔτε διὰ τὴν δίνησιν θάττονος τυγχάνοντα φορᾶς τῆς οἰκείας ῥοπῆς ἔτι σώζεσθαι τοσοῦτον χρόνον, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησίν. ἀλλά μὴν οὐδʼ ὑπὸ ψυχῆς εὔλογον ἀναγκαζούσης μένειν ἀΐδιον· οὐδὲ γὰρ τῆς ψυχῆς οἷόν τʼ εἶναι τὴν τοιαύτην ζωὴν ἄλυπον καὶ μακαρίαν· ἀνάγκη γὰρ καὶ τὴν κίνησιν μετὰ βίας οὖσαν, εἴπερ κινεῖσθαι κεφυκότος τοῦ πρώτου σώματος ἄλλως κινεῖ συνεχῶς, ἄσχολον εἶναι καὶ πάσης ἀπηλλαγμένην ῥαστώνης ἔμφρονος, εἴ γε μηδʼ ὥσπερ τῇ ψυχῇ τῇ τῶν θνητῶν ζῴων ἐστὶν ἀνάπαυσις ἡ περὶ τὸν ὕπνον γινομένη τοῦ σώματος ἄνεσις, ἀλλʼ ἀναγκαῖον Ἰξίονός τινος μοῖραν κατέχειν αὐτὴν ἀΐδιον καὶ ἄτρυτον. εἰ δή, καθάπερ εἴπομεν,

284bAma bu tür sözler şimdilik bu kadar olsun.

284b

ἐνδέχεται τὸν εἰρημένον ἔχειν τρόπον περὶ τῆς πρώτης φορᾶς, οὐ μόνον αὐτοῦ περὶ τῆς ἀϊδιότητος οὕτως ὑπολαβεῖν ἐμμελέστερον, ἀλλὰ καὶ τῇ μαντείᾳ τῇ περὶ τὸν θεὸν μόνως ἂν ἔχοιμεν οὕτως ὁμολογουμένως ἀποφαίνεσθαι συμφώνους λόγους. ἀλλὰ τῶν μὲν τοιοῦτων λόγων ἅλις ἔστω τὰ νῦν.

284b52. Bölüm

Bazıları göğün bir sağı ve bir solu olduğunu söylediğine göre, Pythagorasçılar denenler gibi (çünkü bu görüş onlarındır), bu ilkeleri evrenin cismine bağlamak gerekiyorsa, durumun onların dediği gibi mi yoksa daha çok başka türlü mü olduğunu incelemeliyiz. Çünkü hemen en başta, sağ ve sol varsa, ondan önce gelen ilkelerin de onda bulunduğunu kabul etmek gerekir. Bunlar hakkında hayvanların hareketleri üzerine incelemelerde belirleme yapılmıştı, çünkü bunlar o canlıların tabiatına hastır. Hayvanlarda bu tür parçaların, yani sağ ile sol gibi parçaların, kimisinde hepsinin, kimisinde bir kısmının açıkça bulunduğu görülür; bitkilerde ise yalnız yukarı ve aşağı vardır. Göğe de bunlardan bir şey bağlamak gerekiyorsa, söylediğimiz gibi hayvanlarda bulunan ilk ilkenin onda da bulunması makuldür. Çünkü üç çift vardır ve her biri bir tür ilkedir. Üç çift derken yukarı ile aşağıyı, ön ile onun karşıtını, sağ ile solu kastediyorum; bu boyutların hepsinin tam cisimlerde bulunması makuldür. Yukarı uzunluğun, sağ genişliğin, ön de derinliğin ilkesidir. Hareketlere göre de başka bir şekilde ilkedirler; çünkü ilkeler derken, onlara sahip olanlarda hareketlerin ilk başladığı yerleri kastediyorum. Büyüme yukarıdan, yer bakımından hareket sağdan, his yoluyla hareket de önden başlar; önden derken hislerin yöneldiği yönü kastediyorum. Bu yüzden yukarı ile aşağı, sağ ile sol, ön ile arka her cisimde değil, yalnız kendilerinde hareket ilkesi taşıyan psykhē sahibi cisimlerde aranmalıdır; çünkü psykhē'siz şeylerin hiçbirinde hareketin ilkesinin nereden olduğunu görmeyiz. Bunların bazıları hiç hareket etmez, bazıları hareket eder ama her yöne aynı şekilde değil; meselâ ateş yalnız yukarı, toprak da merkeze doğru. Bu tür şeylerde yukarı ile aşağıyı, sağ ile solu bize göre söyleriz: ya kâhinlerin yaptığı gibi bizim sağımıza göre, ya bir heykelin sağı gibi bizimkine benzerlikle, ya da konumca bizimkinin tersine olarak: bizim solumuza karşılık geleni sağ, bizim sağımıza karşılık geleni sol, bizim önümüze karşılık geleni arka sayarak. Bu şeylerin kendilerinde ise hiçbir fark görmeyiz; çünkü ters çevrilirlerse, tersini sağ ve sol, yukarı ve aşağı, ön ve arka diye adlandırırız. Bu yüzden Pythagorasçıların yalnız bu iki ilkeden, sağ ile soldan söz edip öbür dördünü, onlardan hiç de daha az asıl olmadıkları hâlde atlamalarına şaşılabilir. Çünkü bütün hayvanlarda yukarının aşağıya, önün arkaya farkı sağın sola farkından hiç de az değildir. Bunların bir kısmı yalnız yetileri bakımından, bir kısmı şekilleri bakımından da farklıdır; yukarı ve aşağı bütün canlılarda, hayvanlarda da bitkilerde de aynı şekilde vardır, sağ ve sol ise bitkilerde bulunmaz. Ayrıca uzunluk genişlikten önce olduğuna göre, yukarı uzunluğun, sağ da genişliğin ilkesiyse ve öncenin ilkesi önceyse, yukarı oluş bakımından sağdan önce olur; çünkü "önce" çok anlamda söylenir. Buna ek olarak, yukarı hareketin nereden başladığı, sağ nereden çıktığı, ön de neye doğru gittiği ise, yukarı bu bakımdan da öbür yönlere göre bir ilke kuvvesine sahip olur. Böylece onları hem daha asıl ilkeleri atladıkları için hem de bu ilkelerin her şeyde aynı şekilde bulunduğunu düşündükleri için eleştirmek yerindedir. Bizim için ise, bu tür yetilerin hareket ilkesi olan şeylerde bulunduğu daha önce belirlendiğine göre, gök de psykhē sahibi olup hareket ilkesi taşıdığına göre, onun yukarısı ve aşağısı, sağı ve solu olduğu açıktır. Evrenin şekli küre biçiminde olduğu için, bütün parçaları birbirine benzer ve bütün zaman boyunca hareket hâlinde olduğu hâlde onun bir sağının ve bir solunun nasıl olabileceği konusunda kararsız kalmamalıyız. Durumu şöyle düşünmeliyiz: Sanki biri, sağı ile solu arasında şekil bakımından da fark bulunan bir canlının çevresine bir küre geçirmiş gibi; o canlı farklı yetilere sahip olacaktır, ama şeklin benzerliği yüzünden öyle görünmeyecektir.

284b5

2 Ἐπειδὴ δέ τινές εἰσιν οἵ φασιν εἶναί τι δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν τοῦ οὐρανοῦ, καθάπερ οἱ καλούμενοι Πυθαγόρειοι (ἐκείνων γὰρ οὗτος ὁ λόγος ἐστίν), σκεπτέον πότερον τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον ὡς ἐκεῖνοι λέγουσιν, ἢ μᾶλλον ἑτέρως, εἴπερ δεῖ προσάπτειν τῷ τοῦ παντὸς σώματι ταύτας τὰς ἀρχάς. εὐθὺς γὰρ πρῶτον, εἰ τὸ δεξιὸν ὑπάρχει καὶ τὸ ἀριστερόν, ἔτι πρότερον τὰς προτέρας ὑποληπτέον ὑπάρχειν ἀρχὰς ἐν αὐτῷ. διώρισται μὲν οὖν περὶ τούτων ἐν τοῖς περὶ τὰς τῶν ζῴων κινήσεις διὰ τὸ τῆς φύσεως οἰκεῖα τῆς ἐκείνων εἶναι· φανερῶς γὰρ ἔν γε τοῖς ζώοις ὑπάρχοντα φαίνεται τοῖς μὲν πάντα τὰ τοιαῦτα μόρια, λέγω δʼ οἷον τό τε δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν, τοῖς δʼ ἔνια, τοῖς δὲ φυτοῖς τὸ ἄνω καὶ κάτω μόνον. εἰ δὲ δεῖ καὶ τῷ οὐρανῷ προσάπτειν τι τῶν τοιούτων, καὶ τὸ πρῶτον, καθάπερ εἴπομεν, ἐν τοῖς ζῴοις ὑπάρχον εὔλογον ὑπάρχειν ἐν αὐτῷ· τριῶν γὰν ὄντων ἕκαστον οἷον ἀρχή τις ἐστίν. λέγω δὲ τὰ τρία τὸ ἄνω καὶ κάτω, καὶ τὸ πρόσθιον καὶ τὸ ἀντικείμενον, καὶ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν· ταύτας γὰρ τὰς διαστάσεις εὔλογον ὑπάρχειν τοῖς σώμασι τοῖς τελείοις πάσας. ἔστι δὲ τὰ μὲν ἄνω τοῦ μήκους ἀρχή, τὸ δὲ δεξιὸν τοῦ πλάτους, τὸ δὲ πρόσθεν τοῦ βάθους. ἔτι δʼ ἄλλως κατὰ τὰς κινήσεις· ἀρχὰς γὰρ ταύτας λέγω ὅθεν ἄρχονται πρῶτον αἱ κινήσεις τοῖς ἔχουσιν. ἔστι δὲ ἀπὸ μὲν τοῦ ἄνω ἡ αὔξησις, ἀπὸ δὲ τῶν δεξιῶν ἡ κατὰ τόπον, ἀπὸ δὲ τῶν ἔμπροσθεν ἡ κατὰ τὴν αἴσθησιν· ἔμπροσθεν γὰρ λέγω ἐφʼ ὃ αἱ αἰσθήσεις. διὸ οὐκ ἐν ἅπαντι σώματι τὸ ἄνω καὶ κάτω καὶ τὸ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν καὶ τὸ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν ζητητέον, ἀλλʼ ὅσα ἔχει κινήσεως ἀρχὴν ἐν αὑτοῖς ἔμψυχα ὄντα· τῶν γὰρ ἀψύχων ἐν οὐθενὶ ὁρῶμεν ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. τὰ μὲν γὰρ ὅλως οὐ κινεῖται, τὰ δὲ κινεῖται μὲν ἀλλʼ οὐ πανταχόθεν ὁμοίως, οἷον τὸ πῦρ ἄνω μόνον καὶ ἡ γῆ ἐπὶ τὸ μέσον. ἀλλʼ ἐν μὲν τούτοις λέγομεν τὸ 284a ἄνω καὶ κάτω καὶ τὸ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν πρὸς ἡμᾶς ἐπαναφέροντες· ἢ γὰρ κατὰ τὰ ἡμέτερα δεξιά, ὥσπερ οἱ μάντεις, ἢ καθʼ ὁμοιότητα τοῖς ἡμετέροις, ὥσπερ τὰ τοῦ ἀνδριάντος, ἢ τὰ ἐναντίως ἔχοντα τῇ θέσει, δεξιὸν μὲν τὸ κατὰ τὸ ἡμέτερον ἀριστερόν, ἀριστερὸν δὲ τὸ κατὰ τὸ ἡμέτερον δεξιόν, ⟨καὶ ὄπισθεν τὸ κατὰ τὸ ἡμέτερον ἔμπροσθεν⟩, ἐν αὐτοῖς δὲ τούτοις οὐδεμίαν ὁρῶμεν διαφοράν· ἐὰν γὰρ ἀνάπαλιν στραφῇ, τὰ ἐναντία ἐροῦμεν δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ καὶ ἄνω καὶ κάτω καὶ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν. διὸ καὶ τῶν Πυθαγορείων ἄν τις θαυμάσειεν ὅτι δύο μόνας ταύτας ἀρχὰς ἔλεγον, τὸ δεξιὸν καὶ ἀριστερόν, τὰς δὲ τέτταρας παρέλιπον οὐθὲν ἧττον κυρίας οὔσας· οὐθὲν γὰρ ἐλάττω διαφορὰν ἔχει τὰ ἄνω πρὸς τὰ κάτω καὶ τὰ ἔμπροσθεν πρὸς τὰ ὄπισθεν ἢ τὰ δεξιὰ πρὸς τὰ ἀριστερὰ ἐν ἅπασι τοῖς ζώοις. τὰ μὲν γὰρ τῇ δυνάμει διαφέρει μόνον, τὰ δὲ καὶ τοῖς σχήμασι, καὶ τὸ μὲν ἄνω καὶ τὸ κάτω πᾶσι τοῖς ἐμψύχοις ἐστὶν ὁμοίως ζώοις καὶ φυτοῖς, τὸ δὲ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν οὐκ ἐνυπάρχει τοῖς φυτοῖς. ἔτι δʼ ὡς τὸ μῆκος τοῦ πλάτους πρότερον, εἰ τὸ μὲν ἄνω τοῦ μήκους ἀρχή, τὸ δὲ δεξιὸν χοῦ πλάτους, ἡ δὲ τοῦ προτέρου ἀρχὴ προτέρα, πρότερον ἂν εἴη τὸ ἄνω τοῦ δεξιοῦ κατὰ γένεσιν, ἐπειδὴ πολλαχῶς λέγεται τὸ πρότερον. πρὸς δὲ τούτοις, εἰ τὸ μὲν ἄνω ἐστὶ τὸ ὅθεν ἡ κίνησις, τὸ δὲ δεξιὸν ἀφʼ οὗ, τὸ δʼ εἰς τὸ πρόσθεν ἐφʼ ὅ, καὶ οὕτως ἂν ἔχοι τινὰ δύναμιν ἀρχῆς τὸ ἄνω πρὸς τὰς ἄλλας ἰδέας. διά τε δὴ τὸ παραλείπειν τὰς κυριωτέρας ἀρχὰς δίκαιον αὐτοῖς ἐπιτιμᾶν, καὶ διότι ταύτας ἐν ἅπασιν ὁμοίως ἐνόμιζον ὑπάρχειν. ἡμῖν δʼ ἐπειδὴ ὥρισται πρότερον ὅτι ἐν τοῖς ἔχουσιν ἀρχὴν κινήσεως αἱ τοιαῦται δυνάμεις ὑπάρχουσιν, ὁ δʼ οὐρανὸς ἔμψυχος καὶ ἔχει κινήσεως ἀρχήν, δῆλον ὅτι ἔχει καὶ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω καὶ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν. οὐ δεῖ γὰρ ἀπορεῖν διὰ τὸ σφαιροειδὲς εἶναι τὸ σχῆμα τοῦ παντός, ὅπως ἔσται τούτου τὸ μὲν δεξιὸν τὸ δὲ ἀριστερὸν ὁμοίων γʼ ὄντων τῶν μορίων ἁπάντων καὶ κινουμένων τὸν ἅπαντα χρόνον, ἀλλὰ νοεῖν

285bHareketin ilkesi için de durum aynıdır: Gök hareketine hiç başlamamış olsa bile, harekete başlasaydı başlayacağı ve durursa yeniden hareket edeceği bir ilkeye sahip olması zorunludur. Onun uzunluğu derken iki kutup arasındaki açıklığı kastediyorum; kutuplardan biri yukarı, öbürü aşağıdır; çünkü yarım küreler arasında farkı yalnız bunlarda görürüz, kutuplar hareket etmediği için. Aynı zamanda kosmosta yanlar derken yukarı ile aşağıyı değil, kutupların çevresindeki yönü söylemeye alışkınız; sanki uzunluk buymuş gibi; çünkü yan, yukarının ve aşağının yanındaki yöndür. Kutuplardan bizim üstümüzde görüneni aşağı kısımdır, bize görünmeyeni ise yukarı. Çünkü her şeyin sağı, yer bakımından hareketin başladığı yerdir; göğün dönüşünün ilkesi ise yıldızların doğduğu yerdir; dolayısıyla burası sağ, battıkları yer de sol olur. O hâlde gök sağdan başlayıp sağa doğru dönüyorsa, yukarının görünmeyen kutup olması gerekir; çünkü görünen kutup yukarı olsaydı hareket sola doğru olurdu, ki biz böyle söylemiyoruz. Demek ki görünmeyen kutup yukarıdır. Orada oturanlar yukarıdaki yarım kürede ve sağ taraftadır, biz ise aşağıdaki yarım kürede ve sol taraftayız; Pythagorasçıların söylediğinin tersine. Çünkü onlar bizi yukarıya ve sağ tarafa, oradakileri aşağıya ve sol tarafa koyarlar; oysa durum tam tersidir. Ama ikinci dönüş bakımından, yani gezegenlerinki bakımından, biz yukarıda ve sağdayız, onlar ise aşağıda ve soldadır; çünkü hareketler zıt olduğu için bu dönüşlerin hareketinin ilkesi terstir; böylece biz başlangıçta, onlar sonda kalırız. Boyutlara göre parçalar ve yer bakımından belirlenmiş olanlar hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.

285b

ὥσπερ ἂν εἴ τις, ἐν οἷς ἔχει τὸ δεξιὸν πρὸς τὸ ἀριστερὸν διαφορὰν καὶ τοῖς σχήμασιν, εἶτα περιθείη σφαῖραν· ἕξει μὲν γὰρ τὴν δύναμιν διαφέρουσαν, δόξει δʼ οὐ διὰ τὴν ὁμοιότητα τοῦ σχήματος. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ κινεῖσθαι· καὶ γὰρ εἰ μηδέποτʼ ἤρξατο, ὅμως ἔχειν ἀναγκαῖον ἀρχήν, ὅθεν ἂν ἤρξατο, εἰ ἤρχετο κινούμενον, κἂν εἰ σταίη, κινηθείη ἂν πάλιν. λέγω δὲ μῆκος μὲν αὐτοῦ τὸ κατὰ τούς πόλους διάστημα, καὶ τῶν πόλων τὸν μὲν ἄνω τὸν δὲ κάτω διαφορὰν γὰρ ἐν τούτοις μόνοις ὁρῶμεν τῶν ἡμισφαιρίων, τῷ μὴ κινεῖσθαι τούς πόλους. ἅμα δὲ καὶ εἰώθαμεν λέγειν τὰ πλάγια ἐν τῷ κόσμῳ οὐ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω, ἀλλά τὸ παρὰ τοὺς πόλους, ὡς τούτου μήκους ὄντος· τὸ γὰρ εἰς τὸ πλάγιόν ἐστι τὸ παρὰ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω. τῶν δὲ πόλων. ὁ μὲν ὑπὲρ ἡμᾶς φαινόμενος τὸ κάτω μέρος ἐστίν, ὁ δʼ ἡμῖν ἄδηλος τὸ ἄνω. δεξιὸν γὰρ ἑκάστου λέγομεν, ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κατὰ τόπον κινήσεως· τοῦ δʼ οὐρανοῦ ἀρχὴν τῆς περιφορᾶς, ὅθεν αἱ ἀνατολαὶ τῶν ἄστρων, ὥστε τοῦτʼ ἂν εἴη δεξιόν, οὗ δʼ αἱ δύσεις, ἀριστερόν. εἰ οὖν ἄρχεται ἀπὸ τῶν δεξιῶν καὶ ἐπὶ τὰ δεξιὰ περιφέρεται, ἀνάγκη τὸ ἄνω εἶναι τὸν ἀφανῆ πόλον· εἰ γὰρ ἔσται ὁ φανερός, ἐπʼ ἀριστερὰ ἔσται ἡ κίνησις, ὅπερ οὔ φαμεν. δῆλον τοίνυν ὅτι ὁ ἀφανὴς πόλος ἐστὶ τὸ ἄνω. καὶ οἱ μὲν ἐκεῖ οἰκοῦντες ἐν τῷ ἄνω εἰσὶν ἡμισφαιρίῳ καὶ πρὸς τοῖς δεξιοῖς, ἡμεῖς δʼ ἐν τῷ κάτω καὶ πρὸς τοῖς ἀριστεροῖς, ἐναντίως ἢ ὡς οἱ Πυθαγόρειοι λέγουσιν· ἐκεῖνοι γὰρ ἡμᾶς ἄνω ποιοῦσι καὶ ἐν τῷ δεξιῷ μέρει, τούς δʼ ἐκεῖ κάτω καὶ ἐν τῷ ἀριστερῷ. συμβαίνει δὲ τοὐναντίον. ἀλλὰ τῆς μὲν δευτέρας περιφορᾶς, οἷον τῆς τῶν πλανήτων, ἡμεῖς μὲν ἐν τοῖς ἄνω καὶ τοῖς δεξιοῖς ἐσμέν, ἐκεῖνοι δὲ ἐν τοῖς κάτω καὶ τοῖς ἀριστεροῖς· ἀνάπαλιν γὰρ τούτοις ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεώς ἐστι διὰ τὸ ἐναντίας εἶναι τὰς φοράς, ὥστε συμβαίνειν ἡμᾶς μὲν εἶναι πρὸς τῇ ἀρχῇ ἐκείνους δὲ πρὸς τῷ τέλει. περὶ μὲν οὖν τῶν κατὰ τὰς διαστάσεις

286a

μορίων καὶ τῶν κατὰ τόπον ὡρισμένων τοσαῦτα εἰρήσθω.

286a_23. Bölüm

Dairesel hareket dairesel harekete zıt olmadığına göre, neden birden çok yer değiştirme olduğunu incelemeliyiz. Gerçi bu araştırmayı uzaktan yapmaya çalışıyoruz; uzaklık yer bakımından olmaktan çok, onlara ait niteliklerden pek azının hissine sahip olmamızdandır. Yine de söyleyelim. Bunların sebebini şuradan almalıyız. Bir işi olan her şey o iş içindir. Tanrının fiili ölümsüzlüktür; bu da ezelî hayattır. Dolayısıyla ilahî olanın ezelî bir hareketi olması gerekir. Gök de böyle olduğu için (çünkü ilahî bir cisimdir), tabiatı gereği daima dairesel hareket eden dairesel cisme sahiptir. Peki göğün bütün cismi neden böyle değildir? Çünkü dairesel yer değiştiren cismin merkezdeki bir kısmının durması gerekir; oysa o cismin hiçbir parçası ne genel olarak ne de merkezde durabilir. Çünkü o zaman onun tabiî hareketi merkeze doğru olurdu; oysa tabiatı gereği dairesel hareket eder; yoksa hareketi ezelî olmazdı, çünkü tabiata aykırı hiçbir şey ezelî değildir. Tabiata aykırı olan tabiî olandan sonradır; tabiata aykırı olan, oluşta tabiî olandan bir sapmadır. O hâlde toprağın var olması gerekir, çünkü merkezde duran budur. Şimdilik bu varsayılsın; ileride bu konuda gösterilecektir. Toprak varsa ateşin de var olması gerekir. Çünkü zıtlardan biri tabiatça varsa, gerçekten zıt ise, öbürünün de tabiatça var olması ve bir tabiatının olması gerekir (çünkü zıtların maddesi aynıdır); olumlama da yoksunluktan öncedir (meselâ sıcak soğuktan önce gelir); durgunluk ve ağırlık ise hafifliğin ve hareketin yoksunluğu olarak söylenir. Ateş ve toprak varsa aralarındaki cisimlerin de var olması gerekir; çünkü elementlerin her biri her biriyle zıtlık içindedir. Bu da şimdilik varsayılsın; ileride göstermeye çalışmalıyız. Bunlar var olunca oluşun da var olması gerektiği açıktır; çünkü bunlardan hiçbiri ezelî olamaz: Zıtlar birbirlerinden etkilenir ve birbirlerini etkiler, birbirlerini yok ederler. Ayrıca tabiatça hareketi ezelî olamayan bir şeyin ezelî olarak hareket edebilir olması makul değildir; bunların hareketi ise bir yere doğrudur. Böylece oluşun var olması gerektiği bunlardan açıktır. Oluş varsa, bir ya da birden çok başka yer değiştirmenin de olması gerekir; çünkü bütünün yer değiştirmesine göre cisimlerin elementlerinin birbirleriyle hep aynı ilişkide olması gerekir. Bu konu da ileride daha açık söylenecektir. Şimdilik şu kadarı açıktır: Dairesel hareket eden cisimlerin birden çok olmasının sebebi, oluşun var olması gerektiğidir; oluş, ateş olduğu için gerekir; ateş ve öbürleri de toprak olduğu için; toprağın gerekmesi de, bir şey daima hareket ettiğine göre bir şeyin daima durması gerektiği içindir.

286a_2

3 Ἐπεὶ δʼ οὐκ ἔστιν ἐναντία κίνησις ἡ κύκλῳ τῇ κύκλῳ, σκεπτέον διὰ τί πλείους εἰσὶ φοραί, καίπερ πόρρωθεν πειρωμένοις ποιεῖσθαι τὴν ζήτησιν, πόρρω δʼ οὐχ οὕτω τῷ τόπῳ, πολύ δὲ μᾶλλον τῷ τῶν συμβεβηκότων αὐτοῖς περὶ πάμπαν ὀλίγων ἔχειν αἴσθησιν. ὅμως δὲ λέγωμεν. ἡ δʼ αἰτία περὶ αὐτῶν ἐνθένδεληπτέα. ἕκαστόνἐστιν, ὧν ἐστὶν ἔργον, ἕνεκα τοῦ ἔργου. θεοῦ δʼ ἐνέργεια ἀθανασία· τοῦτο δʼ ἐστὶ ζωὴ ἀΐδιος. ὥστʼ ἀνάγκη τῷ θείῳ κίνησιν ἀΐδιον ὑπάρχειν. ἐπεὶ δʼ ὁ οὐρανὸς τοιοῦτος (σῶμα γάρ τι θεῖον), διὰ τοῦτο ἔχει τὸ ἐγκύκλιον σῶμα, ὃ φύσει κινεῖται κύκλῳ ἀεί. διὰ τί οὖν οὐχ ὅλον τὸ σῶμα τοῦ οὐρανοῦ τοιοῦτον; ὅτι ἀνάγκη μένειν τι τοῦ σώματος τοῦ φερομένου κύκλῳ τὸ ἐπὶ τοῦ μέσου, τούτου δʼ οὐθὲν οἷόν τε μένειν μόριον, οὔθ᾿ ὅλως οὔτʼ ἐπὶ τοῦ μέσου. καὶ γὰρ ἂν ἡ κατὰ φύσιν κίνησις ἦν αὐτοῦ ἐπὶ τὸ μέσον· φύσει δὲ κύκλῳ κινεῖται· οὐ γὰρ ἂν ἦν ἀΐδιος ἡ κίνησις· οὐθὲν γὰρ παρὰ φύσιν ἀΐδιον. ὕστερον δὲ τὸ παρὰ φύσιν τοῦ κατὰ φύσιν, καὶ ἔκστασίς τίς ἐστιν ἐν τῇ γενέσει τὸ παρὰ φύσιν τοῦ κατὰ φύσιν. ἀνάγκη τοίνυν γῆν εἶναι· τοῦτο γὰρ ἠρεμεῖ ἐπὶ τοῦ μέσου. νῦν μὲν οὖν ὑποκείσθω τοῦτο, ὕστερον δὲ δειχθήσεται περὶ αὐτοῦ. ἀλλά μὴν εἰ γῆν, ἀνάγκη καὶ πῦρ εἶναι· τῶν γὰρ ἐναντίων εἰ θάτερον φύσει, ἀνάγκη καὶ θάτερον εἶναι φύσει, ἐάν περ ᾖ ἐναντίον, καὶ εἶναί τινα αὐτοῦ φύσιν (ἡ γὰρ αὐτὴ ὕλη τῶν ἐναντίων)· καὶ τῆς στερήσεως πρότερον ἡ κατάφασις (λέγω δʼ οἷον τὸ θερμὸν τοῦ ψυχροῦ), ἡ δʼ ἠρεμία καὶ τὸ βαρύ λέγονται κοτὰ στέρησιν κουφότητος καὶ κινήσεως. ἀλλὰ μὴν εἴπερ ἔστι πῦρ καὶ γῆ, ἀνάγκη καὶ τὰ μεταξύ αὐτῶν εἶναι σώματα· ἐναντίωσιν γὰρ ἔχει ἕκαστον τῶν στοιχείων πρὸς ἕκαστον. ὑποκείσθω δὲ καὶ τοῦτο νῦν, ὕστερον δὲ πειρατέον δεῖξαι. τούτων δʼ ὑπαρχόντων φανερὸν ὅτι ἀνάγκη γένεσιν εἶναι διὰ τὸ μηδὲν οἷόν τʼ αὐτῶν εἶναι ἀΐδιον· πάσχει γὰρ καὶ ποιεῖ τἀναντία ὑπʼ ἀλλήλων, καὶ φθαρτικὰ ἀλλήλων ἐστίν. ἔτι δʼ οὐκ εὔλογον εἶναί τι κινητὸν ἀΐδιον, οὗ μὴ ἐνδέχεται εἶναι κατὰ φύσιν τὴν κίνησιν ἀΐδιον· τούτων δʼ εἴς τι ἡ κίνησις. ὅτι μὲν τοίνυν ἀναγκαῖον εἶναι γένεσιν, ἐκ τούτων δῆλον. εἰ δὲ γένεσιν, ἀναγκαῖον καὶ ἄλλην εἶναι φοράν, ἢ μίαν ἢ πλείους· κατὰ γὰρ τὴν τοῦ ὅλου ὡσαύτως ἀναγκαῖον ἔχειν τὰ στοιχεῖα τῶν σωμάτων πρὸς ἄλληλα. λεχθήσεται δὲ καὶ περὶ τούτου ἐν τοῖς ἑπομένοις σαφέστεροννῦν δὲ τοσοῦτόν ἐστι δῆλον, διὰ τίνα αἰτίαν πλείω τὰ ἐγκύκλιά ἐστι σώματα, ὅτι ἀνάγκη γένεσιν εἶναι, γένεσιν δʼ, εἴπερ καὶ πῦρ, τοῦτο δὲ καὶ τἆλλα, εἴπερ καὶ γῆν· ταύτην δʼ ὅτι ἀνάγκη μένειν τι ἀεί, εἴπερ κινεῖσθαί τι ἀεί.

286a54. Bölüm

Göğün küre biçiminde olması zorunludur; çünkü bu biçim hem onun ousia'sına en uygun olandır hem de tabiatça ilk biçimdir. Önce biçimler hakkında genel olarak, hem düzlemde hem katı cisimlerde hangisinin ilk olduğunu söyleyelim. Her düzlem biçim ya doğrularla ya da eğri bir çizgiyle sınırlanır. Doğrularla sınırlanan birden çok çizgiyle çevrilidir, eğri çizgiyle sınırlanan ise tek bir çizgiyle. Her cinste bir olan çoktan, basit olan da bileşikten tabiatça önce geldiğine göre, düzlem biçimlerin ilki daire olur. Ayrıca, daha önce tarif edildiği gibi, dışında kendisinden hiçbir şey alınamayan şey tam ise ve doğruya daima ekleme yapılabildiği hâlde dairenin çevresine hiçbir zaman yapılamıyorsa, daireyi çevreleyen çizginin tam olduğu açıktır. Dolayısıyla tam olan eksik olandan önce geliyorsa, bu sebeple de biçimlerin ilki daire olur. Katı cisimler arasında küre de aynı şekilde ilktir; çünkü yalnız o tek bir yüzeyle çevrilidir, düz yüzlüler ise birden çok yüzeyle. Daire düzlem biçimler arasında nasıl bir yerdeyse, küre de katılar arasında öyle bir yerdedir. Cisimleri düzlemlere bölen ve onları düzlemlerden türetenler de buna tanıklık etmiş görünüyorlar: Katılardan yalnız küreyi bölmezler, çünkü onun birden fazla değil, tek bir yüzeyi vardır. Düzlemlere bölme, bir bütünü kesip parçalarına ayıran birinin böldüğü gibi yapılmaz; türce farklı şeylere bölme olarak yapılır. Demek ki katı biçimlerin ilkinin küre olduğu açıktır. Biçimlere sayıya göre sıra verenler için de bunları şöyle koymak en makulüdür: daireyi bire, üçgeni ikiye karşılık tutmak; çünkü üçgenin açıları iki dik açıya eşittir.

286a5

4 Σχῆμα δ’ ἀνάγκη σφαιροειδὲς ἔχειν τὸν οὐρανόν· τοῦτο γὰρ οἰκειότατον τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ φύσει πρῶτον. εἴπωμεν δὲ πρῶτον καθόλου περὶ τῶν σχημάτων, τὸ ποῖόν ἐστι πρῶτον, καὶ ἐν ἐπιπέδοις καὶ ἐν στερεοῖς. ἅπαν δὴ σχῆμα ἐπίτεδον ἢ εὐθύγραμμόν ἐστιν ἢ περιφερόγραμμον. καὶ τὸ μὲν εὐθύγραμ:μον ὑπὸ πλειόνων περιέχεται γραμμῶν, τὸ δὲ περιφερόγραμμον ὑπὸ μιᾶς. ἐπεὶ δὲ πρότερον τῇ φύσει ἐν ἑκάστῳ γένει τὸ ἓν τῶν πολλῶν καὶ τὸ ἀπλοῦν τῶν συνθέτων, πρῶτον ἂν εἴη τῶν ἐπιπέδων σχημάτων ὁ κύκλος. ἔτι δὲ εἴπερ τέλειόν ἐστιν οὗ μηδὲν ἔξω λαβεῖν αὐτοῦ δυνατόν, ὥσπερ ὥρισται πρότερον, καὶ τῇ μὲν εὐθείᾳ πρόσθεσίς ἐστιν ἀεί, τῇ δὲ τοῦ κύκλου οὐδέποτε, φανερὸν ὅτι τέλειος ἂν εἴη 2 περιέχουσα τὸν κύκλον· ὥστʼ εἰ τὸ τέλειον πρότερον τοῦ ἀτελοῦς, καὶ διὰ ταῦτα πρότερον ἂν εἴη τῶν σχημάτων ὁ κύκλος. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ σφαῖρα τῶν στερεῶν· μόνη γὰρ περιέχεται μιᾷ ἐπιφανείᾳ, τὰ δʼ εὐθύγραμμα πλείοσιν· ὡς γὰρ ἔχει ὁ κύκλος ἐν τοῖς ἐπιπέδοις, οὕτως ἡ σφαῖρα ἐν τοῖς στερεοῖς. ἔτι δὲ καὶ οἱ διαιροῦντες εἰς ἐπίπεδα καὶ ἐξ ἐπιτέδων τὰ σώματα γεννῶντες μεμαρτυρηκέναι φαίνονται τούτοις· μόνη γὰρ τῶν στερεῶν οὐ διαιροῦσι τὴν σφαῖραν ὡς οὐκ ἔχουσαν πλείους ἐπιφανείας ἢ μίαν· ἡ γὰρ εἰς τὰ ἐπίπεδα διαίρεσις οὖχ ὡς ἄν τέμνων τις εἰς τὰ μέρη διέλοι τὸ ὅλον, τοῦτον διαιρεῖται τὸν τρόπον, ἀλλʼ ὡς εἰς ἕτερα τῷ εἴδει. ὅτι μὲν οὖν πρῶτόν ἐστιν ἡ σφαῖρα τῶν στερεῶν σχημάτων, δῆλον. ἔστι δὲ καὶ κατὰ τὸν ἀριθμὸν τὴν τάξιν ἀποδιδοῦσιν οὕτω τιθεμένοις εὐλογώτατον, τὸν μὲν κύκλον κατὰ τὸ ἕν, τὸ δὲ τρίγωνον

287aBir, üçgene karşılık tutulursa daire artık bir biçim olmaz. İlk biçim ilk cisme ait olduğuna ve ilk cisim en dıştaki devirde bulunan cisim olduğuna göre, dairesel yer değiştirmeyle dönen cisim küre biçiminde olur. Ona bitişik olan da öyledir; çünkü küre biçimindekine bitişik olan da küre biçimindedir. Bunlardan merkeze doğru olanlar da aynı şekilde küre biçimindedir; çünkü küre biçimindeki bir şeyin çevrelediği ve ona değen şeylerin bütünüyle küre biçiminde olması gerekir; gezegenlerin küresinin altındakiler ise üstteki küreye değer. Dolayısıyla bütünüyle küre biçiminde olur; çünkü her şey kürelere değer ve onlara bitişiktir. Ayrıca bütün evrenin dairesel döndüğü hem görünmekte hem de varsayılmaktadır; en dıştaki devrin dışında ne boşluk ne de yer bulunduğu da gösterildi. Bu sebeple de göğün küre biçiminde olması zorunludur. Çünkü düz kenarlı olsaydı, dışarıda hem yer hem cisim hem de boşluk bulunması gerekirdi: Düz kenarlı bir şey dairesel dönerken hiçbir zaman aynı yeri kaplamaz; köşeler yer değiştirdikçe önce cisim bulunan yerde artık cisim olmaz, şimdi bulunmayan yerde yine bulunur. Merkezden çizilen doğruları eşit olmayan başka bir biçim de olsa, meselâ mercimek ya da yumurta biçimi, durum aynıdır: Bütün bunlarda, bütün hep aynı yeri kaplamadığı için, yer değiştirmenin dışında yer ve boşluk bulunacaktır. Ayrıca göğün yer değiştirmesi, sürekli, düzenli ve ezelî olan yalnız o olduğu için hareketlerin ölçüsü ise, her şeyde ölçü en küçük olansa ve en küçük hareket en hızlı hareketse, göğün hareketinin bütün hareketlerin en hızlısı olduğu açıktır. Oysa aynı noktadan çıkıp aynı noktaya dönen çizgilerin en kısası dairenin çizgisidir; en hızlı hareket de en kısa çizgi boyunca olandır. Dolayısıyla gök dairesel dönüyor ve en hızlı hareket ediyorsa, küre biçiminde olması zorunludur. Bu kanaate merkezin çevresinde yerleşmiş cisimlerden de varılabilir. Su toprağın, hava suyun, ateş havanın çevresindeyse, yukarıdaki cisimler de aynı orana göre dizilmişse (bunlar birbirine bitişik değildir ama birbirine değer), suyun yüzeyi küre biçimindeyse ve küre biçimindekine bitişik olanın ya da onun çevresinde duranın da öyle olması gerekiyorsa, bu yoldan da göğün küre biçiminde olduğu açık olur. Suyun yüzeyinin böyle olduğu ise, suyun tabiatı gereği daima daha çukur yere aktığı varsayımından yola çıkılınca açıktır; daha çukur olan da merkeze daha yakın olandır. Merkezden ΑΒ ve ΑΓ çizilsin ve ΒΓ birleştirilsin. Tabana inen ΑΔ, merkezden çıkan doğrulardan kısadır; demek ki orası daha çukurdur. Dolayısıyla su eşitleninceye kadar oraya akacaktır. ΑΕ ise merkezden çıkan doğrulara eşittir. Demek ki suyun, merkezden çıkan doğruların uçlarına kadar yükselmesi gerekir; ancak o zaman durur. Merkezden çıkan doğruların uçlarına değen çizgi ise eğridir; o hâlde suyun yüzeyi, yani ΒΕΓ, küre biçimindedir. Böylece evrenin küre biçiminde olduğu bunlardan açıktır; ayrıca öylesine kusursuz yuvarlaktır ki ne el yapımı hiçbir şey ne de gözümüzün önünde görünen başka hiçbir şey ona yaklaşamaz. Çünkü bizim çevremizdeki şeylerin bileşiminde yer alanlardan hiçbiri, dıştaki cismin tabiatı kadar düzgünlük ve kusursuzluk kabul edemez. Açıktır ki elementler merkezden uzaklaştıkça, suyun toprağa göre olduğu gibi, aynı oranda daha düzgün hâle gelir.

287a

κατὰ τὴν δύαδα, ἐπειδὴ δύο ὀρθαί· ἐὰν δὲ τὸ ἓν κατὰ τὸ τρίγωνον, ὁ κύκλος οὐκέτι ἔσται σχῆμα. ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν πρῶτον σχῆμα τοῦ πρώτου σώματος, πρῶτον δὲ σῶμα τὸ ἐν τῇ ἐσχάτῃ περιφορὰ, σφαιροειδὲς ἂν εἴη τὸ τὴν κύκλῳ περιφερόμενον φοράν. καὶ τὸ συνεχὲς ἄρα ἐκείνῳ· τὸ γὰρ τῷ σφαιροειδεῖ συνεχὲς σφαιροειδές. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ πρὸς τὸ μέσον τούτων· τὰ γὰρ ὑπὸ τοῦ σφαιροειδοῦς περιεχόμενα καὶ ἁπτόμενα ὅλα σφαιροειδῆ ἀνάγκη εἶναι· τὰ δὲ κάτω τῆς τῶν πλανητῶν ἅπτεται τῆς ἐπάνω σφαίρας. ὥστε σφαιροειδὴς ἂν εἴη πᾶσα· πάντα γὰρ ἅπτεται καὶ συνεχῆ ἐστὶ ταῖς σφαίραις. ἔτι δὲ ἐπεὶ φαίνεται καὶ ὑπόκειται κύκλῳ περιφέρεσθαι τὸ πᾶν, δέδειται δʼ ὅτι τῆς ἐσχάτης περιφορᾶς οὔτε κενόν ἐστιν ἔξωθεν οὔτε τόπος, ἀνάγκη καὶ διὰ ταῦτα σφαιροειδῆ εἶναι αὐτόν. εἰ γὰρ ἔσται εὐθύγραμμος, συμβήσεται καὶ τόπον ἔξω εἶναι καὶ σῶμα καὶ κενόν, κύκλῳ γὰρ στρεφόμενον τὸ εὐθύγραμμον οὐδέποτε τὴν αὐτὴν ἐφέξει χώραν, ἀλλʼ ὅπου πρότερον ἦν σῶμα, νῦν οὐκ ἔσται, καὶ οὖ νῦν οὐκ ἔστι, πάλιν ἔσται διὰ τὴν παράλλαξιν τῶν γωνιῶν. ὁμοίως δὲ κἂν εἴ τι ἄλλο σχῆμα γένοιτο μὴ ἴσας ἔχον τὰς ἐκ τοῦ μέσου γραμμάς, οἷον φακοειδὲς ἢ ἐοειδές· ἐν ἅπασι γὰρ συμβήσεται καὶ τόπον ἔξω καὶ κενὸν εἶναι τῆς φορὰς διὰ τὸ μὴ τὴν αὐτὴν χώραν κατέχειν τὸ ὅλον. ἔτι δʼ εἰ τῶν μὲν κινήσεων τὸ μέτρον ἡ τοῦ οὐρανοῦ φορὰ διὰ τὸ εἶναι μόνη συνεχής καὶ ὁμαλὴς καὶ ἀΐδιος, ἐν ἑκάστῳ δὲ μέτρον τὸ ἐλάχιστον, ἐλαχίστη δὲ κίνησις ἡ ταχίστη, δῆλον ὅτι ταχίστη ἂν εἴη πασῶν τῶν κινήσεων ἡ τοῦ οὐρανοῦ κίνησις. ἀλλὰ μὴν τῶν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐλαχίστη ἐστὶν ἡ τοῦ κύκλου γραμμή· κατὰ δὲ τὴν ἐλαχίστην ταχίστη ἡ κίνησις· ὥστʼ εἰ ὁ οὐρανὸς κύκλῳ φέρεται καὶ τάχιστα κινεῖται, σφαιροειδῆ αὐτὸν ἀνάγκη εἶναι. λάβοι δʼ ἄν τις καὶ ἐκ τῶν περὶ τὸ μέσον ἱδρυμένων σωμάτων ταύτην τὴν πίστιν. εἰ γὰρ τὸ μὲν ὕδωρ ἐστὶ περὶ τὴν γῆν, ὁ δʼ ἀὴρ περὶ τὸ ὕδωρ, τὸ δὲ πῦρ περὶ τὸν ἀέρα, καὶ τὰ ἄνω σώματα κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον (συνεχῆ μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν, ἅπτεται δὲ τούτων), ἡ δὲ τοῦ. ὕδατος ἐπιφάνεια σφαιροειδής ἐστιν, τὸ δὲ τῷ σφαιροειδεῖ συνεχὲς ἢ κείμενον περὶ τὸ σφαιροειδὲς καὶ αὐτὸ τοιοῦτον ἀναγκαῖον εἶναι· ὥστε κἂν διὰ τούτουφανερὸν εἴη ὅτι σφαιροειδής ἐστιν ὁ οὐρανός. ἀλλὰ μὴν ὅτι γε ἡ τοῦ ὕδατος ἐπιφάνεια τοιαύτη, φανερὸν ὑπόθεσιν λαμβάνουσιν ὅπι πέφυκεν ἀεὶ συρρεῖν τὸ ὕδωρ εἰς τὸ κοιλότερον· κοιλότερον δέ ἐστι τὸ τοῦ κέντρου ἐγγύτερον. ἤχθωσαν οὖν ἐκ τοῦ κέντρου ἡ ΑΒ καὶ ΑΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἐφʼ ἧς ΒΓ. ἡ οὖν ἀχθεῖσα ἐπὶ τὴν βάσιν, ἐφʼ ἧς ΑΔ, ἐλάττων ἐστὶ τῶν ἐκ τοῦ κέντρου· κοιλότερος ἄρα ὁ τόπος. ὥστε περιρρεύσεται τὸ ὕδωρ, ἕως ἂν ἰσασθῇ. ἴση δὲ ταῖς ἐκ τοῦ κέντρου ἡ ΑΕ. ὥστʼ ἀνάγκη πρὸς ταῖς ἐκ τοῦ κέντρου εἶναι τὸ ὕδωρ· τότε γὰρ ἠρεμήσει. ἡ δὲ τῶν ἐκ τοῦ κέντρου ἁπτομένη περιφερής· σφαιροειδὴς ἄρα ἡ τοῦ ὕδατος ἐπιφάνεια, ἐφʼ ἧς ΒΕΓ.' ὅτι μὲν οὖν σφαιροειδής ἐστιν ὁ κόσμος, δῆλον ἐκ τούτων, καὶ ὅτι κατʼ ἀκρίβειαν ἔντορνος οὕτως ὥστε μηθὲν μήτε χειρόκμητον. ἔχειν παραπλησίως μήτʼ ἄλλο μηθὲν τῶν παῤ ἡμῖν ἐν ὀφθαλμοῖς φαινομένων. ἐξ ὧν γὰρ τὴν σύνθεσιν εἴληφεν, οὐδὲν οὕτω δυνατὸν ὁμαλότητα δέξασθαι καὶ ἀκρίβειαν ὡς ἡ τοῦ πέριξ σώματος φύσις· δῆλον γὰρ ὡς ἀνάλογον ἔχει, καθάπερ ὕδωρ πρὸς γῆν, καὶ τὰ πλεῖον ἀεὶ ἀπέχοντα τῶν στοιχείων.

287a205. Bölüm

Daire üzerinde iki yönde hareket edilebildiğine göre — meselâ Α'dan bir yandan Β'ye, öbür yandan Γ'ye —, bu iki hareketin birbirine zıt olmadığını daha önce söyledik. Ama ezelî şeylerde hiçbir şey gelişigüzel ya da kendiliğinden olamıyorsa, gök de dairesel yer değiştirmesi de ezelî ise, gök acaba hangi sebepten öbür yöne değil de bu yöne döner? Çünkü bunun da ya kendisinin bir ilke olması ya da bir ilkesinin bulunması gerekir. Belki bazı konularda bir şey ileri sürmeye kalkışmak, her şey hakkında konuşup hiçbir şeyi atlamamak ya çok saflığın ya da çok hevesin işareti sayılabilir. Ama herkesi aynı ölçüde kınamak adil olmaz; kişinin hangi sebeple konuştuğuna, ayrıca söylediğine nasıl inandığına, insanca mı yoksa daha kesin bir kararlılıkla mı inandığına bakmak gerekir. Daha kesin zorunluluklara ulaşan biri çıkarsa, o zaman bulanlara minnet duymalıyız; şimdilik ise bize görüneni söylemeliyiz. Tabiat daima mümkün olanların en iyisini yapıyorsa ve düz çizgideki yer değiştirmeler arasında yukarıdaki yere doğru olanı daha şerefliyse (çünkü yukarıdaki yer aşağıdakinden daha ilahîdir), aynı şekilde ileriye doğru olan da geriye doğru olandan daha şereflidir. Daha önce söylendiği gibi gökte sağ ve sol varsa (az önce dile getirilen güçlük de onda bunların bulunduğuna tanıklık ediyor), önce ve sonra da vardır; çünkü güçlüğü çözen sebep budur. Gök mümkün olan en iyi şekilde düzenlenmişse, söylediğimiz şeyin sebebi de bu olur: En iyisi basit ve durmayan bir hareketle hareket etmek, bunu da daha şerefli yöne doğru yapmaktır.

287a20

5 Ἐπεὶ δʼ ἔστι διχῶς ἐπὶ τοῦ κύκλου κινηθῆναι, οἷον ἀπὸ τοῦ Α τὴν μὲν ἐπὶ τὸ Β τὴν δʼ ἐπὶ τὸ Γ, ὅτι μὲν οὖν οὐκ εἰσὶν ἐναντίαι αὗται, πρότερον εἴρηται. ἀλλʼ εἰ μηδὲν ὡς ἔτυχε μηδʼ ἀπὸ ταὐτομάτου ἐνδέχεται ἐν τοῖς ἀιδίοις εἶναι, ὁ δʼ οὐρανὸς ἀΐδιος καὶ ἡ κύκλῳ φορά, διὰ τίνα ποτʼ αἰτίαν ἐπὶ θάτερα φέρεται, ἀλλʼ οὐκ ἐπὶ θάτερα; ἀνάγκη γὰρ καὶ τοῦτο ἢ ἀρχὴν εἶναι ἢ εἶναι αὐτοῦ ἀρχήν. ἴσως μὲν οὖν τὸ περὶ ἐνίων ἀποφαίνεσθαί τι πειρᾶσθαι καὶ τὸ περὶ πάντων καὶ τὸ παριέναι μηθὲν τάχʼ ἂν δόξειεν εἶναι σημεῖον ἢ πολλῆς εὐηθείας ἢ πολλῆς προθυμίας. οὐ μὴν δίκαιόν γε πᾶσιν ὁμοίως ἐπιτιμᾶν, ἀλλʼ ὁρᾶν δεῖ τὴν αἰτίαν τοῦ λέγειν τίς ἐστιν, ἔτι δὲ πῶς ἔχον τῷ πιστεύειν, πότερον ἀνθρωπίνως ἢ καρτερικώτερον. ταῖς μὲν οὖν ἀκριβεστέραις ἀνάγκαις ὅταν 288a τις ἐπιτύχῃ, τότε χάριν ἔχειν δεῖ τοῖς εὐρίσκουσι, νῦν δὲ τὸ φαινόμενον ῥητέον. εἰ γὰρ ἡ φύσις ἀεὶ ποιεῖ τῶν ἐνδεχομένων τὸ βέλτιστον, ἔστι δὲ καθάπερ τῶν ἐπὶ τῆς εὐθείας φορρῶν ἡ πρὸς τὸν ἄνω τόπον τιμιωτέρα (θειότερος γὰρ ὁ ἄνω τόπος τοῦ κάτω), τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ εἰς τὸ πρόσθεν τῆς εἰς τοὔπισθεν, ἔχει δὴ, εἴπερ καὶ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον (καὶ μαρτυρεῖ δʼ ἡ ῥηθεῖσα ἀπορία, ὅτι ἔχει), τὸ πρότερον καὶ ὕστερον· αὕτη γὰρ ἡ αἰτία λύει τὴν ἀπορίαν. εἰ γὰρ ἔχει ὡς ἐνδέχεται βέλτιστα, αὕτη ἂν εἴη αἰτία καὶ τοῦ εἰρημένου· βέλτιστον γὰρ κινεῖσθαι ἁπλῆν τε κίνησιν καὶ ἄπαυστον, καὶ ταύτην ἐπὶ τὸ τιμιώτερον.

287a106. Bölüm

Bunlardan sonra sıra, göğün hareketinin düzenli olduğunu, düzensiz olmadığını incelemeye gelir. Bunu ilk gök ve ilk yer değiştirme için söylüyorum; çünkü alttaki kürelerde artık birden çok yer değiştirme bir araya gelmiştir. Gök düzensiz hareket etseydi, yer değiştirmesinde hızlanma, doruk ve yavaşlama olacağı açıktır; çünkü her düzensiz yer değiştirmenin hızlanması, doruğu ve yavaşlaması vardır. Doruk ya çıkış noktasında ya varış noktasında ya da ikisinin ortasındadır: Meselâ tabiatına uygun hareket edenlerde belki varış noktasında, tabiatına aykırı hareket edenlerde çıkış noktasında, fırlatılanlarda ise ortadadır. Dairesel yer değiştirmenin ise ne çıkış noktası ne varış noktası ne de ortası vardır; çünkü onun mutlak anlamda ne başlangıcı ne sonu ne de ortası vardır: Zamanca ezelîdir, uzunlukça ise kendi üzerine kapanmış ve kesintisizdir. Dolayısıyla yer değiştirmesinin doruğu yoksa düzensizliği de olmaz; çünkü düzensizlik yavaşlamadan ve hızlanmadan doğar. Ayrıca hareket eden her şey bir şey tarafından hareket ettirildiğine göre, hareketteki düzensizlik ya hareket ettirenden ya hareket edenden ya da ikisinden doğmalıdır: Hareket ettiren hep aynı kuvveyle hareket ettirmiyorsa, ya da hareket eden başkalaşıp aynı kalmıyorsa, ya da ikisi birden değişiyorsa, hareket edenin düzensiz hareket etmesine hiçbir engel yoktur. Oysa bunların hiçbiri gökte olamaz. Hareket edenin ilk, basit, oluşmamış, yok olmaz ve genel olarak değişmez olduğu gösterildi; hareket ettirenin böyle olması ise çok daha makuldür; çünkü ilk olanı hareket ettiren ilktir, basit olanı hareket ettiren basittir, yok olmaz ve oluşmamış olanı hareket ettiren de yok olmaz ve oluşmamıştır. Cisim olan hareket eden değişmediğine göre, cisim olmayan hareket ettiren de değişmez. Dolayısıyla yer değiştirmenin düzensiz olması da imkânsızdır. Hem düzensiz olsaydı, ya bütünü değişir, bazen hızlanır, bazen yeniden yavaşlardı, ya da parçaları değişirdi. Parçalarının düzensiz olmadığı açıktır; yoksa sonsuz zaman içinde, biri daha hızlı öbürü daha yavaş hareket ettiği için, yıldızlar arasındaki aralıklar çoktan değişmiş olurdu. Oysa aralıkları bakımından farklılaşmış hiçbir şey görünmüyor. Bütününün değişmesi de mümkün değildir; çünkü her şeyin yavaşlaması güçsüzlükten olur, güçsüzlük ise tabiata aykırıdır. Canlılardaki güçsüzlüklerin hepsi de, meselâ yaşlılık ve erime, tabiata aykırıdır. Belki de canlıların bütün yapısı, kendilerine ait yerleri birbirinden farklı olan şeylerden kurulmuştur; çünkü parçalarından hiçbiri kendi yerinde değildir. O hâlde ilk cisimlerde tabiata aykırı olan bulunmuyorsa (çünkü basit ve karışmamıştırlar, kendi yerlerindedirler ve hiçbir zıtları yoktur), güçsüzlük de olmaz; dolayısıyla ne yavaşlama ne de hızlanma olur; çünkü hızlanma varsa yavaşlama da vardır. Ayrıca hareket ettirenin sonsuz bir zaman boyunca güçsüz, sonra başka bir sonsuz zaman boyunca güçlü olması da akla aykırıdır; çünkü tabiata aykırı hiçbir şeyin sonsuz bir zaman boyunca var olduğu görülmez (güçsüzlük ise tabiata aykırıdır); bir şeyin eşit zaman boyunca hem tabiata aykırı hem tabiata uygun olduğu da, başka bir şekilde hem güçlü hem güçsüz olduğu da görülmez. Oysa hareket yavaşlıyorsa sonsuz bir zaman boyunca yavaşlaması gerekir. Daima hızlanması ya da daima yeniden yavaşlaması da mümkün değildir; çünkü o zaman hareket sonsuz ve belirsiz olurdu, oysa her hareketin bir şeyden bir şeye doğru ve belirli olduğunu söylüyoruz. Ayrıca göğün daha kısa sürede hareket edemeyeceği bir en kısa zaman bulunduğu kabul edilirse (nasıl yürümek ya da kithara çalmak herhangi bir zaman içinde yapılamazsa, her eylemin aşılamayan belirli bir en kısa zamanı varsa, göğün hareketi de herhangi bir zaman içinde gerçekleşemez) — bu doğruysa, yer değiştirmede daima hızlanma olmaz; hızlanma yoksa yavaşlama da olmaz. Çünkü hız aynı ölçüde ya da giderek daha büyük ölçüde ve sonsuz bir zaman boyunca artıyorsa, bu akıl yürütme ikisi için de, biri için de aynı şekilde geçerlidir.

287a10

6 Περὶ δὲ τῆς κινήσεως αὐτοῦ, ὅτι ὁμαλής ἐστι καὶ οὐκ ἀνώμαλος, ἐφεξῆς ἂν εἴη τῶν εἰρημένων διελθεῖν. λέγω δὲ τοῦτο περὶ τοῦ πρώτου οὐρανοῦ καὶ περὶ τῆς πρώτης φορὰς· ἐν γὰρ τοῖς ὑποκάτω πλείους ἤδη αἱ φοραὶ συνεληλύθασιν εἰς ἕν. εἰ γὰρ ἀνωμάλως κινήσεται, δῆλον ὅτι ἐπίτασις ἔσται καὶ ἀκμὴ καὶ ἄνεσις τῆς φορὰς· ἅπασα γὰρ ἡ ἀνώμαλος φορὰ καὶ ἄνεσιν ἔχει καὶ ἐπίτασιν καὶ ἀκμήν. ἀκμὴ δʼ ἐστὶν ἢ ὅθεν φέρεται ἢ οἱ ἢ ἀνὰ μέσον, οἷον ἴσως τοῖς μὲν κατὰ φύσιν οἷ φέρονται, τοῖς δὲ παρὰ φύσιν ὅθεν, τοῖς δὲ ῥιπτουμένοις ἀνὰ μέσον. τῆς δὲ κύκλῳ φορᾶς οὐκ ἔστιν οὔτε ὅθεν οὕτε οἱ οὕτε μέσον· οὔτε γὰρ ἀρχὴ οὔτε πέρας οὔτε μέσον ἐστὶν αὐτῆς ἀπλῶς· τῷ τε γὰρ χρόνῳ ἀΐδιος καὶ τῷ μήκει συνηγμένη καὶ ἄκλαστος· ὥστʼ εἰ μή ἐστιν ἀκμὴ αὐτοῦ τῆς φορὰς, οὐδʼ ἂν ἀνωμαλία εἴη· ἡ γὰρ ἀνωμαλία γίγνεται διὰ τὴν ἄνεσιν καὶ ἐπίτασιν, ἔτι δʼ ἐπεὶ πᾶν τὸ κινούμενον ὑπό τινος κινεῖται, ἀνάγκη τὴν ἀνωμαλίαν γίγνεσθαι τῆς κινήσεως ἢ διὰ τὸ κινοῦν ἢ διὰ τὸ κινούμενον ἢ διʼ ἄμφω· εἴτε γὰρ τὸ κινοῦν μὴ τῇ αὐτῇ δυνάμει κινοῖ, εἴτε τὸ κινούμενον ἀλλοιοῖτο καὶ μὴ διαμένοι τὸ αὐτό, εἴτε ἄμφω μεταβάλλοι, οὐθὲν κωλύει ἀνωμάλως κινεῖσθαι τὸ κινούμενον. οὐθὲν δὲ τούτων δυνατὸν περὶ τὸν οὐρανὸν γενέσθαι· τὸ μὲν γὰρ κινούμενον δέδεικται ὅτι πρῶτον καὶ ἁπλοῦν καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον καὶ ὅλως ἀμετάβλητον, τὸ δὲ κινοῦν πολύ μᾶλλον εὔλογον εἶναι τοιοῦτον· τὸ γὰρ πρῶτον τοῦ πρώτου καὶ τὸ ἀπλοῦν τοῦ ἁπλοῦ καὶ τὸ ἄφθαρτον καὶ ἀγένητον τοῦ ἀφθάρτου καὶ ἀγενήτου κινητικόν. ἐπεὶ οὖν τὸ κινούμενον οὐ μεταβάλλει σῶμα ὄν, οὐδʼ ἂν τὸ κινοῦν μεταβάλλοι ἀσώματον ὄν. ὥστε καὶ τὴν φορὰν ἀδύνατον ἀνώμαλον εἶναι. καὶ γὰρ εἰ γίνεται ἀνώμαλος, ἤτοι ὅλη μεταβάλλει καὶ ὁτὲ μὲν γίνεται θάττων ὁτὲ δὲ βραδυτέρα πάλιν, ἢ τὰ μέρη αὐτῆς. τὰ μὲν οὖν μέρη ὅτι οὐκ ἔστιν ἀνώμαλα, φανερόν· ἤδη γὰρ ἂν γεγόνει διάστασις τῶν ἄστρων ἐν τῷ ἀπείρῳ χρόνῳ, τοῦ μὲν θᾶττον κινουμένου τοῦ δὲ βραδύτερον. οὐ φαίνεται δʼ οὐθὲν ἄλλως ἔχον τοῖς διαστήμασιν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὴν ὅλην ἐγχωρεῖ μεταβάλλειν· ἡ γὰρ ἄνεσις ἑκάστου γίνεται διʼ ἀδυναμίαν, ἡ δʼ ἀδυναμία παρὰ φύσιν· καὶ γὰρ αἱ ἐν τοῖς ζώοις ἀδυναμίαι πᾶσαι παρὰ φύσιν εἰσίν, οἷον γῆρας καὶ φθίσις. ὅλη γὰρ ἴσως ἡ σύστασις τῶν ζώων ἐκ τοιούτων συνέστηκεν ἃ διαφέρει τοῖς οἰκείοις τόποις· οὐθὲν γὰρ τῶν μερῶν ἔχει τὴν αὑτοῦ χώραν. εἰ οὖν ἐν τοῖς πρώτοις μή ἐστι τὸ παρὰ φύσιν (ἁπλᾶ γὰρ καὶ ἄμικτα καὶ ἐν τῇ οἰκείᾳ χώρᾳ, καὶ οὐθὲν αὐτοῖς ἐναντίον), οὐδʼ ἂν ἀδυναμία εἴη, ὥστʼ οὐδʼ ἄνεσις οὐδʼ ἐπίτασις· εἰ γὰρ ἐπίτασις, καὶ ἄνεσις. ἔτι δὲ καὶ ἄλογον ἄπειρον χρόνον ἀδύνατον εἶναι τὸ κινοῦν, καὶ πάλιν ἄλλον ἄπειρον δυνατόν· οὐθὲν γὰρ φαίνεται ὂν ἄπειρον χρόνον παρὰ φύσιν (ἡ δʼ ἀδυναμία παρὰ φύσιν), οὐδὲ τὸν ἴσον χρόνον παρὰ φύσιν καὶ κατὰ φύσιν, οὐδ’ ἄλλως δυνατὸν καὶ ἀδύνατον. ἀνάγκη δʼ, εἰ ἀνίησιν ἡ κίνησις, ἄπειρον ἀνιέναι χρόνον. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐπιτείνειν ἀεὶ ἢ πάλιν ἀνιέναι δυνατόν· ἄπειρος γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀόριστος ἡ κίνησις, ἅπασαν δέ φαμεν ἔκ τινος εἴς τι εἶναι καὶ ὡρισμένην. ἔτι δʼ εἴ τις λάβοι εἶναί τινα χρόνον ἐλάχιστον, οὗ οὐκ ἐνδέχεται ἐν ἐλάττονι κινηθῆναι τὸν οὐρανόν (ὥσπερ γὰρ οὐδὲ βαδίσαι οὐδὲ κιθαρίσαι ἐν ὁτῳοῦν χρόνῳ δυνατόν, ἀλλʼ ἑκάστης ἐστὶ πράξεως ὡρισμένος ὁ ἐλάχιστος χρόνος κατὰ τὸ μὴ ὑπερβάλλειν, οὕτως οὐδὲ κινηθῆναι τὸν οὐρανὸν

289aGeriye, harekette daha hızlı ve daha yavaş olanın sırayla birbirini izlediğini söylemek kalıyor; ama bu büsbütün akla aykırıdır ve uydurmaya benzer. Üstelik böyle bir şeyin gözden kaçmaması daha makuldür; çünkü yan yana konan şeyler daha kolay hissedilir. Böylece tek bir gök bulunduğu, bunun oluşmamış ve ezelî olduğu, ayrıca düzenli hareket ettiği hakkında bu kadarını söylemiş olalım.

289a

ἐν ὁτῳοῦν χρόνῳ δυνατόν)· εἰ οὖν τοῦτʼ ἀληθές, οὐκ ἂν εἴη ἀεὶ ἐπίτασις τῆς φορᾶς, εἰ δὲ μὴ ἐπίτασις, οὐδʼ ἄνεσις· ὁμοίως γὰρ ἄμφω καὶ θάτερον, εἴπερ τῷ αὐτῷ τε ἐπιτείνεται τάχει ἢ μείζονι, καὶ ἄπειρον χρόνον. λείπεται δὴ λέγειν ἐναλλάξ εἶναι τῇ κινήσει τὸ θᾶττον καὶ τὸ βρδύτερον· τοῦτο δὲ παντελῶς ἄλογον καὶ πλάσματι ὅμοιον. ἔτι δὲ καὶ τὸ μὴ λανθάνειν ἐπὶ τούτων εὐλογώτερον· εὐαισθητότερα γὰρ τὰ παῤ ἄλληλα τιθέμενα. ὅτι μὲν οὖν εἷς τε μόνος ἐστὶν οὐρανός, καὶ οὗτος ἀγένητος καὶ ἀΐδιος, ἔτι δὲ κινούμενος ὁμαλῶς, ἐπὶ τοσοῦτον ἡμῖν εἰρήσθω.

289a57. Bölüm

Sırada yıldız denen şeyleri ele almak var: neyden oluştukları, hangi biçimde oldukları ve hareketlerinin neler olduğu. Söylediklerimize uygun düşen ve en makul olan, yıldızların her birini, içinde yer değiştirdiği o cisimden yapmaktır; çünkü tabiatı gereği dairesel yer değiştiren bir cisim bulunduğunu söylemiştik. Yıldızların ateşten olduğunu söyleyenler bunu, yukarıdaki cismin ateş olduğunu ileri sürdükleri için söylüyorlar; her şeyin, içinde bulunduğu şeylerden oluşmasını makul buluyorlar. Biz de aynı şekilde söylüyoruz. Yıldızlardan gelen sıcaklık ve ışık ise, onların yer değiştirmesiyle havanın sürtünmesinden doğar. Çünkü hareket tabiatı gereği tahtayı, taşı ve demiri bile tutuşturur; ateşe daha yakın olanı tutuşturması ise daha da makuldür, ateşe daha yakın olan da havadır. Uçan oklarda da böyledir: Bunlar öylesine tutuşur ki kurşun uçları erir; madem kendileri tutuşuyor, çevrelerindeki havanın da aynı şeye uğraması zorunludur. Oklar havada yer değiştirdikleri için ısınırlar; hava da hareketin darbesiyle ateş olur. Yukarıdakilerin her biri ise kendi küresinde yer değiştirir; dolayısıyla kendileri tutuşmaz, ama dairesel hareket eden cismin küresinin altında bulunan havanın, o küre dönerken ısınması zorunludur; hele güneşin bağlı olduğu yerde. Bu sebeple güneş yaklaştığında, doğduğunda ve tepemizde olduğunda sıcaklık meydana gelir. Yıldızların ne ateşten oldukları ne de ateşin içinde yer değiştirdikleri hakkında bu kadarını söylemiş olalım.

289a5

7 Περὶ δὲ τῶν καλουμένων ἄστρων ἑπόμενον ἂν εἴη λέγειν, ἐκ τίνων τε συνεστᾶσι καὶ ἐν ποίοις σχήμασι καὶ τίνες αἱ κινήσεις αὐτῶν. εὐλογώτατον δὴ καὶ τοῖς εἰρημένοις ἑπόμενον ἡμῖν τὸ ἕκαστον τῶν ἄστρων ποιεῖν ἐκ τούτου τοῦ σώματος ἐν ᾧ τυγχάνει τὴν φορὰν ἔχον, ἐπειδὴ ἔφαμέν τι εἶναι ὃ κύκλῳ φέρεσθαι πέφυκεν· ὥσπερ γὰρ οἱ πύρινα φάσκοντες εἶναι διὰ τοῦτο λέγουσιν, ὅτι τὸ ἄνω σῶμα πῦρ εἶναί φασιν, ὡς εὔλογον ὂν ἕκαστον συνεστάναι ἐκ τούτων ἐν οἷς ἕκαστον ἐστίν, ὁμοίως καὶ ἡμεῖς λέγομεν. ἡ δὲ θερμότης ἀπʼ αὐτῶν καὶ τὸ φῶς γίνεται παρεκτριβομένου τοῦ ἀέρος ὑπὸ τῆς ἐκείνων φορᾶς. πέφυκε γὰρ ἡ κίνησις ἐκπυροῦν καὶ ξύλα καὶ λίθους καὶ σίδηρον· εὐλογώτερον οὖν τὸ ἐγγύτερον τοῦ πυρός, ἐγγύτερον δὲ ἀὴρ οἷον καὶ ἐπὶ τῶν φερομένων βελῶν· ταῦτα γὰρ αὐτὰ ἐκπυροῦται οὕτως ὥστε τήκεσθαι τὰς μολυβδίδας, καὶ ἐπείπερ αὐτὰ ἐκπυροῦται, ἀνάγκη καὶ τὸν κύκλῳ αὐτῶν ἀέρα τὸ αὐτὸ τοῦτο πάσχειν. ταῦτα μὲν οὖν ἐκθερμαίνεται διὰ τὸ ἐν ἀέρι φέρεσθαι, ὸς διὰ τὴν πληγὴν τῇ κινήσει γίγνεται πῦρ· τῶν δὲ ἄνω ἕκαστον ἐν τῇ σφαίρᾳ φέρεται, ὥστʼ αὐτὰ μὲν μὴ ἐκπυροῦσθαι, τοῦ δʼ ἀέρος ὑπὸ τὴν τοῦ κυκλικοῦ σώματος σφαῖραν ὄντος ἀνάγκη φερομένης ἐκείνης ἐκθερμαίνεσθαι, καὶ ταύτῃ μάλιστα ᾗ ὁ ἥλιος τετύχηκεν ἐνδεδεμένος. διὸ δὴ πλησιάζοντός τε αὐτοῦ καὶ ἀνίσχοντος καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς ὄντος γίγνεται ἡ θερμότης. ὅτι μὲν οὖν οὔτε πύρινά ἐστιν οὔτ᾿ ἐν πυρὶ φέρεται, ταῦθʼ ἡμῖν εἰρήσθω περὶ αὐτῶν.

289a308. Bölüm

Hem yıldızların hem bütün göğün yer değiştirdiği göründüğüne göre, bu değişim ya ikisi de dururken ya ikisi de hareket ederken ya da biri durup öbürü hareket ederken olmalıdır. İkisinin de durması, toprak durduğu sürece imkânsızdır; çünkü o zaman görünenler meydana gelmezdi. Toprağın durduğu ise varsayılsın. Geriye ya ikisinin de hareket etmesi ya da birinin hareket edip öbürünün durması kalıyor. İkisi de hareket ediyorsa, yıldızların ve dairelerin hızlarının aynı olması akla aykırıdır; çünkü o zaman her yıldız, üzerinde yer değiştirdiği daireyle aynı hızda olacaktır; zira yıldızların dairelerle birlikte yeniden aynı yere geldikleri görülür. Demek ki yıldızın daireyi katetmesiyle dairenin kendi çevresini katederek kendi devrini tamamlaması aynı anda olur. Oysa yıldızların hızlarıyla dairelerin büyüklüklerinin aynı oranda olması makul değildir. Dairelerin hızlarının büyüklükleriyle orantılı olmasında tuhaf bir şey yoktur, hatta bu zorunludur; ama içlerindeki yıldızların her birinin böyle olması hiç makul değildir. Çünkü büyük dairede yer değiştiren yıldızın daha hızlı olması zorunluluktan geliyorsa, yıldızlar birbirlerinin dairelerine yerleştirilse biri daha hızlı, öbürü daha yavaş olacağı açıktır; böylece kendilerine ait bir hareketleri olmaz, dairelerce taşınırlar. Bu bir rastlantıysa, bütün durumlarda dairenin daha büyük ve içindeki yıldızın yer değiştirmesinin daha hızlı olmasının hep birlikte gerçekleşmesi böyle de makul değildir: Bir ya da iki yıldızın böyle olmasında tuhaf bir şey yoktur, ama hepsinin aynı şekilde böyle olması uydurmaya benzer. Hem tabiatça olan şeylerde gelişigüzel olan yoktur; her yerde ve her şeyde bulunan şey de rastlantıyla olmaz. Öte yandan daireler durur da yıldızların kendileri hareket ederse, aynı akla aykırı sonuçlar çıkacaktır: Dıştakiler daha hızlı hareket edecek ve hızlar dairelerin büyüklüklerine göre olacaktır. O hâlde ne ikisinin de hareket etmesi ne de yalnız yıldızın hareket etmesi makul olduğuna göre, geriye dairelerin hareket etmesi, yıldızların ise durup dairelere bağlı olarak taşınması kalıyor; çünkü yalnız bu şekilde akla aykırı hiçbir sonuç çıkmaz. Aynı merkez çevresine bağlı dairelerde büyük dairenin hızının daha yüksek olması makuldür (nasıl başka şeylerde büyük cisim kendi yer değiştirmesini daha hızlı yaparsa, dairesel hareket edenlerde de öyledir; çünkü merkezden çıkan doğruların ayırdığı yaylardan büyük dairenin yayı daha büyüktür; dolayısıyla eşit zamanda büyük dairenin dönüşünü tamamlaması makuldür); göğün parçalanmaması da hem bundan hem de bütünün sürekli olduğu gösterildiği için olacaktır. Ayrıca yıldızlar küre biçimindedir — başkaları da böyle söylüyor, onları o cisimden türettiğimiz için bizim söylediklerimizle de uyuşuyor —; küre biçimindeki bir şeyin de kendi başına iki hareketi vardır: yuvarlanma ve kendi çevresinde dönme. O hâlde yıldızlar kendiliklerinden hareket etselerdi bu ikisinden biriyle hareket ederlerdi; oysa ikisinden biriyle de hareket ettikleri görülmüyor. Kendi çevrelerinde dönselerdi aynı yerde kalırlar, yerlerini değiştirmezlerdi; oysa değiştirdikleri hem görülüyor hem de herkesçe söyleniyor. Ayrıca hepsinin aynı hareketle hareket etmesi makuldür; ama yıldızlardan yalnız güneşin, doğarken ve batarken, bunu yaptığı sanılır; o da bunu kendiliğinden değil, gözümüzün uzaklığı yüzünden yapar; çünkü görme uzağa uzandığında zayıflığından ötürü titrer. Sabit yıldızların parlayıp titreşir görünmesinin, gezegenlerin ise titreşmemesinin sebebi de belki budur: Gezegenler yakındır, dolayısıyla görme onlara gücünü yitirmeden ulaşır; sabit yıldızlara ise mesafe yüzünden, çok uzağa uzandığı için titreyerek varır. Görmenin bu titremesi, hareketin yıldıza aitmiş gibi görünmesine yol açar; çünkü görmeyi hareket ettirmekle görüleni hareket ettirmek arasında hiçbir fark yoktur. Yıldızların yuvarlanmadığı da açıktır; çünkü yuvarlanan şeyin dönmesi gerekir, oysa ayın “yüz” denen kısmı hep görünür. Dolayısıyla yıldızlar kendiliklerinden hareket etselerdi kendilerine ait hareketlerle hareket etmeleri makul olurdu; bu hareketlerle hareket ettikleri görülmediğine göre kendiliklerinden hareket etmedikleri açıktır. Bundan başka, tabiatın onlara hareket için hiçbir organ vermemiş olması akla aykırı olurdu; çünkü tabiat hiçbir şeyi gelişigüzel yapmaz; canlıları gözetip bu kadar şerefli şeyleri ihmal etmesi de olmaz. Tersine, sanki bile bile onlardan kendiliklerinden ilerleyebilecekleri her aracı almış ve onları hareket organlarına sahip olanlardan olabildiğince uzak tutmuş gibidir. Bu sebeple hem bütün göğün hem de yıldızların her birinin küre biçiminde olduğunu düşünmek makul görünür.

289a30

8 Ἐπεὶ δὲ φαίνεται καὶ τὰ ἄστρα μεθιστάμενα καὶ ὅλος ὁ οὐρανός, ἀναγκαῖον ἤτοι ἠρεμούντων ἀμφοτέρων γίγνεσθαι τὴν μεταβολήν, ἢ κινουμένων, ἢ τοῦ μὲν ἠρεμοῦντος τοῦ δὲ κινουμένου. ἀμφότερα μὲν τοίνυν ἠρεμεῖν ἀδύνατον ἠρεμούσης γε τῆς γῆς· οὐ γὰρ ἂν ἐγίγνετο τὰ φαινόμενα. τὴν δὲ γῆν ὑποκείσθω ἠρεμεῖν. λείπεται δὴ ἢ ἀμφότερα κινεῖσθαι, τὸ μὲν κινεῖσθαι τὸ δʼ ἠρεμεῖν. εἰ μὲν οὖν ἀμφότερα κινήσεται, ἄλογον τὸ ταὐτὰ τάχη τῶν ἄστρων εἶναι καὶ τῶν κύκλων· ἕκαστον γὰρ δὴ ὁμοταχὲς ἔσται τῷ κύκλῳ καθʼ ὃν φέρεται. φαίνεται γὰρ ἅμα τοῖς κύκλοις καθιστάμενα πάλιν εἰς τὸ αὐτό. συμβαίνει οὖν ἅμα τό τε ἄστρον διεληλυθέναι τὸν κύκλον καὶ τὸν κύκλον ἐνηνέχθαι τὴν αὑτοῦ φοράν, διεληλυθότα τὴν αὑτοῦ περιφέρειαν. οὐκ ἔστι δʼ εὔλογον τὸ τὸν αὐτὸν λόγον ἔχειν τὰ τάχη τῶν ἄστρων καὶ τὰ μεγέθη τῶν κύκλων. τοὺς μὲν γὰρ κύκλους οὐθὲν ἄτοπον ἀλλʼ ἀναγκαῖον ἀνάλογον ἔχειν τὰ τάχη τοῖς μεγέθεσι, τῶν δʼ ἄστρων ἕκαστον τῶν ἐν τούτοις οὐδαμῶς εὔλογον· εἴτε γὰρ ἐξ ἀνάγκης τὸ τὸν μείζω κύκλον φερόμενον θᾶττον ἔσται, δῆλον ὅτι κἂν μετατεθῇ τὰ ἄστρα εἰς τοὺς ἀλλήλων κύκλους, τὸ μὲν ἔσται θᾶττον τὸ δὲ βραδύτερον· οὕτω δʼ οὐκ ἂν ἔχοιεν οἰκείαν κίνησιν, ἀλλὰ φέροιντʼ ἂν ὑπὸ τῶν κύκλων. εἴτε ἀπὸ ταὐτομάτου συνέπεσεν, οὐδʼ οὕτως εὔλογον ὥστʼ ἐν ἅπασιν ἅμα τόν τε κύκλον εἶναι μείζω καὶ τὴν φορὰν θάττω τοῦ ἐν αὐτῷ ἄστρου· τὸ μὲν γὰρ ἓν ἢ δύο τοῦτον τὸν τρόπον ἔχειν οὐθὲν ἄτοπον, τὸ δὲ πάνθʼ ὁμοίως πλάσματι ἔοικεν. ἄμα δὲ καὶ οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς φύσει τὸ ὡς ἔτυχεν, οὐδὲ τὸ πανταχοῦ καὶ πᾶσιν ὑπάρχον τὸ ἀπὸ τύχης. ἀλλὰ μὴν πάλιν εἰ οἱ μὲν κύκλοι μένουσιν, αὐτὰ δὲ τὰ ἄστρα κινεῖται, ταὕτα καὶ ὁμοίως ἔσται ἄλογα· συμβήσεται γὰρ θᾶττον κινεῖσθαι τὰ ἔξω, καὶ τὰ τάχη εἶναι κατὰ τὰ μεγέθη τῶν κύκλων. ἐπεὶ τοίνυν οὕτʼ ἀμφότερα κινεῖσθαι εὔλογον οὕτε τὸ ἄστρον μόνον, λείπεται τούς μὲν κύκλους κινεῖσθαι, τὰ δὲ ἄστρα ἠρεμεῖν καὶ ἐνδεδεμένα τοῖς κύκλοις φέρεσθαι· μόνως γὰρ οὕτως οὐθὲν ἄλογον συμβαίνει· τό τε γὰρ θᾶττον εἶναι τοῦ μείζονος κύκλου κλουτὸ τάχος εὔλογον περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ἐνδεδεμένων (ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ μεῖζον σῶμα θᾶττον φέρεται τὴν οἰκείαν φοράν, οὕτως καὶ ἐν τοῖς ἐγκυκλίοις· μεῖζον γὰρ τῶν ἀφαιρουμένων ὑπὸ τῶν ἐκ τοῦ κέντρου τὸ τοῦ μείζονος κύκλου τμῆμα, ὥστʼ εὐλόγως ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ ὁ μείζων περιοισθήσεται κύκλος), τό τε μὴ διασπᾶσθαι τὸν οὐρανὸν διά τε τοῦτο συμβήσεται καὶ ὅτι δέδεικται συνεχὲς ὄν τὸ ὅλον. ἔτι δʼ ἐπεὶ σφαιροειδῆ τὰ ἄστρα, καθάπερ οἵ τʼ ἄλλοι φασὶ καὶ ἡμῖν ὁμολογούμενον εἰπεῖν, ἐξ ἐκείνου γε τοῦ σώματος γεννῶσιν, τοῦ δὲ σφαιροειδοῦς δύο κινήσεις εἰσὶ καθʼ αὑτό, κύλισις καὶ δίνησις, εἴπερ οὖν κινοῖτο τὰ ἄστρα διʼ αὑτῶν, τὴν ἑτέραν ἂν κινοῖτο τούτων· ἀλλʼ οὐδετέραν φαίνεται. δινούμενα μὲν γὰρ ἔμενεν ἄν ἐν ταὐτῷ καὶ οὐ μετέβαλλε τὸν τόπον, ὅπερ φαίνεταί τε καὶ πάντες φασίν. ἔτι δὲ πάντα μὲν εὔλογον τὴν αὐτὴν κίνησιν κινεῖσθαι, μόνος δὲ δοκεῖ τῶν ἄστρων ὁ ἥλιος τοῦτο δρᾶν, ἀνατέλλων ἢ καὶ οὗτος οὐ διʼ αὑτὸν ἀλλὰ διὰ τὴν ἀπόστασιν τῆς ἡμετέρας ὄψεως· ἡ γὰρ ὄψις ἀποτεινομένη μακρὰν ἑλίσσεται διὰ τὴν ἀσθένειαν. ὅπερ αἴτιον ἴσως καὶ τοῦ στίλβειν φαίνεσθαι τούς ἀστέρας τοὺς ἐνδεδεμένους, τούς δὲ πλάνητας μὴ στίλβειν· οἱ μὲν γὰρ πλάνητες ἐγγύς εἰσιν, ὥστʼ ἐγκρατὴς οὖσα πρὸς αὐτοὺς ἀφικνεῖται ἡ ὄψις· πρὸς δὲ τοὺς μένοντας κραδαίνεται διὰ τὸ μῆκος, ἀποτεινομένη πόρρω λίαν. ὁ δὲ τρόμος αὐτῆς ποιεῖ τοῦ ἄστρου δοκεῖν εἶναι τὴν κίνησιν· οὐθὲν γὰρ διαφέρει κινεῖν τὴν ὄψιν ἢ τὸ ὁρώμενον. ἀλλὰ μὴν ὅτι οὐδὲ κυλίεται τὰ ἄστρα, φανερόν· τὸ μὲν γὰρ κυλιόμενον στρέφεσθαι ἀνάγκη, τῆς δὲ σελήνης ἀεὶ δῆλόν ἐστι τὸ καλούμενον πρόσωπον. ὥστʼ ἐπεὶ κινούμενα μὲν διʼ αὑτῶν τὰς οἰκείας κινεῖσθαι κινήσεις εὔλογον, ταύτας δʼ οὐ φαίνεται κινούμενα, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν κινοῖτο διʼ οὑτῶν. πρὸς δὲ τούτοις ἄλογον τὸ μηθὲν ὄργανον αὐτοῖς ἀποδοῦναι τὴν φύσιν πρὸς τὴν κίνησιν· οὐθὲν γὰρ ὡς ἔτυχε ποιεῖ ἡ φύσις, οὐδὲ τῶν μὲν ζώων φροντίσαι, τῶν δʼ οὕτω τιμίων ὑπεριδεῖν, ἀλλʼ ἔοικεν ὥσπερ ἐπίτηδες ἀφελεῖν πάντα διʼ ὧν ἐνεδέχετο προϊέναι καθʼ οὑτά, καὶ ὅτι πλεῖστον ἀποστῆσαι τῶν ἐχόντων ὄργανα πρὸς κίνησιν. διὸ καὶ εὐλόγως ἂν δόξειεν ὅ τε

290bÇünkü yerinde dönme hareketi için biçimlerin en elverişlisi küredir (böylece hem en hızlı hareket eder hem de aynı yeri en iyi korur), ileriye doğru hareket için ise en elverişsizi; çünkü kendiliğinden hareket eden şeylere hiç benzemez: Düz kenarlı biçim gibi ondan ayrılmış ya da dışarı çıkıntı yapan hiçbir şeyi yoktur; biçimi bakımından yürüyebilen cisimlerden olabildiğince uzaktır. O hâlde gök yerinde dönme hareketiyle hareket etmeli, öbür yıldızlar ise kendiliklerinden ilerlememeli olduğuna göre, ikisinin de küre biçiminde olması makuldür; çünkü böylece biri en iyi şekilde hareket eder, öbürü en iyi şekilde durur.

290b

ὅλος οὐρανὸς σφαιροειδὴς εἶναι καὶ ἕκαστον τῶν ἄστρων. πρὸς μὲν γὰρ τὴν ἐν τῷ αὐτῷ κίνησιν ἡ σφαῖρα τῶν σχημάτων χρησιμώτατον (οὕτω γὰρ ἂν καὶ τάχιστα κινοῖτο καὶ μάλιστα κατέχοι τὸν αὐτὸν τόπον), πρὸς δὲ τὴν εἰς τὸ πρόσθεν ἀχρηστότατον· ἥκιστα γὰρ ὅμοιον τοῖς διʼ αὐτῶν κινητικοῖς· οὐδὲν γὰρ ἀπηρτημένον ἔχει οὐδὲ προέχον, ὥςπερ τὸ εὐθύγραμμον, ἀλλὰ πλεῖστον ἀφέστηκε τῷ σχήματι τῶν πορευτικῶν σωμάτων. ἐπεὶ οὖν δεῖ τὸν μὲν οὐρανὸν κινεῖσθαι τὴν ἐν ταὐτῷ κίνησιν, τὰ ἄλλα δʼ ἄστρα μὴ προιέναι διʼ αὑτῶν, εὐλόγως ἄν ἑκάτερον εἴη σφαιροειδές· οὕτω γὰρ μάλιστα τὸ μὲν κινήσεται τὸ δʼ ἠρεμήσει.

290b109. Bölüm

Bunlardan şu da açıktır: Yıldızlar yer değiştirirken seslerin uyumlu hâle gelmesiyle bir ahenk doğduğu iddiası, söyleyenlerce zarif ve parlak bir şekilde dile getirilmiştir, ama hakikat böyle değildir. Bazıları, bu büyüklükte cisimler yer değiştirdiğinde bir ses çıkmasının zorunlu olduğunu düşünüyor; çünkü bizim aramızdaki, ne o hacimde olan ne de o hızla yer değiştiren cisimler bile ses çıkarıyor; güneş ve ay, sayıca bu kadar çok ve büyüklükçe bu kadar büyük yıldızlarla birlikte böyle bir hızla yer değiştirince, büyüklüğü akıl almaz bir sesin çıkmaması imkânsızmış. Bunu varsayıp hızların da uzaklıklara göre uyumlu seslerin oranlarına sahip olduğunu kabul ederek, yıldızlar dairesel yer değiştirirken çıkan sesin ahenkli olduğunu söylüyorlar. Bu sesi duymamamız akla aykırı göründüğü için de bunun sebebini, sesin doğduğumuz andan beri hep var olmasında buluyorlar; böylece ses, zıddı olan sessizlikle karşılaştırılamadığı için ayırt edilemiyormuş; çünkü ses ve sessizlik birbirine göre ayırt edilirmiş. Nasıl demircilere alışkanlıktan ötürü hiçbir fark yokmuş gibi geliyorsa, insanların da başına aynı şey geliyormuş. Bunlar, daha önce de söylendiği gibi, kulağa hoş gelen ve müzikçe söylenmiş sözlerdir; ama işin böyle olması imkânsızdır. Çünkü tuhaf olan yalnız hiçbir şey duymamamız değildir — onlar bunun sebebini açıklamaya çalışıyorlar —; his dışında hiçbir etkiye uğramamamız da tuhaftır. Aşırı sesler cansız cisimlerin kütlelerini bile parçalar; meselâ gök gürültüsü taşları ve cisimlerin en sağlamlarını yarar. Bu kadar büyük cisimler yer değiştirirken ve ses de yer değiştiren büyüklükle orantılı olarak yayılırken, buraya kat kat büyük bir sesin ulaşması ve şiddetinin akıl almaz olması gerekirdi. Ama haklı olarak ne bir şey duyuyoruz ne de cisimler zorlayıcı bir etkiye uğramış görünüyor; çünkü ses çıkmıyor. Bunun sebebi de aynı zamanda açıktır ve söylediğimiz sözlerin doğru olduğuna tanıklık eder; çünkü Pythagorasçıları yer değiştiren cisimlerden bir uyum doğduğunu söylemeye götüren güçlük, bizim için bir delildir. Kendi başına yer değiştiren şeyler ses ve darbe meydana getirir; ama yer değiştiren bir şeye bağlı olan ya da onun içinde bulunan şeyler, gemideki parçalar gibi, ses çıkaramaz; gemi nehirde akıntıyla taşınıyorsa kendisi de çıkaramaz. Oysa aynı sözler burada da söylenebilirdi: Bu büyüklükte bir geminin direği ve kıçı yer değiştirirken büyük bir ses çıkarmaması, ya da hareket eden geminin kendisinin ses çıkarmaması tuhaftır, denebilirdi. Yer değiştirmeyen bir şeyin içinde yer değiştiren şey ses çıkarır; yer değiştiren bir şeyin içinde ona bitişik olan ve darbe meydana getirmeyen şey ise ses çıkaramaz. Dolayısıyla burada şunu söylemeliyiz: Bu cisimler, herkesin söylediği gibi, evrene yayılmış bir hava kütlesinin ya da ateşin içinde yer değiştirselerdi, büyüklüğü olağanüstü bir ses çıkarmaları, bu ses doğunca da buraya ulaşıp her şeyi parçalaması zorunlu olurdu. Böyle bir şey olmadığı görüldüğüne göre, bunların hiçbiri ne kendi canlılığından gelen ne de zorla yapılan bir yer değiştirmeyle hareket eder; sanki tabiat olacak olanı önceden görmüş de, hareket böyle olmasaydı bizim bulunduğumuz yerdeki hiçbir şeyin olduğu gibi kalamayacağını bilmiş gibidir. Böylece yıldızların küre biçiminde olduğu ve kendiliklerinden hareket etmedikleri söylenmiş oldu.

290b10

9 Φανερὸν δʼ ἐκ τούτων ὅτι καὶ τὸ φάναι γίνεσθαι φερομένων ἁρμονίαν, ὡς συμφώνων γινομένων τῶν ψόφων, κομψῶς μὲν εἴρηται καὶ περιττῶς ὑπὸ τῶν εἰπόντων, οὐ μὴν οὕτως ἔχει τἀληθές. δοκεῖ γάρ τισιν ἀναγκαῖον εἶναι τηλικούτων φερομένων σωμάτων γίγνεσθαι ψόφον, ἐπεὶ καὶ τῶν παρʼ ἡμῖν οὔτε τοὺς ὄγκους ἐχόντων ἴσους οὕτε τοιούτῳ τάχει φερομένωνʼ ἡλίου δὲ καὶ σελήνης, ἔτι τε τοσούτων τὸ πλῆθος ἄστρων καὶ τὸ μέγεθος φερομένων τῷ τάχει τοιαύτην φορὰν ἀδύνατον μὴ γίγνεσθαι ψόφον ἀμήχανόν τινα τὸ μέγεθος. ὑποθέμενοι δὲ ταῦτα καὶ τὰς ταχυτῆτας ἐκ τῶν ἀποστάσεων ἔχειν τοὺς τῶν συμφωνιῶν λόγους, ἐναρμόνιόν φασι γίγνεσθαι τὴν φωνὴνφερομένων κύκλῳ τῶν ἄστρων. ἐπεὶ δʼ ἄλογον δοκεῖ τὸ μὴ συνακούειν ἡμᾶς τῆς φωνῆς ταύτης, αἴτιον τούτου φασὶν εἶναι τὸ γιγνομένοις εὐθὺς ὑπάρχειν τὸν ψόφον, ὥστε μὴ διάδηλον εἶναι πρὸς τὴν ἐναντίαν σιγήν· πρὸς ἄλληλα γὰρ φωνῆς καὶ σιγῆς εἶναι τὴν διάγνωσιν, ὥστε καθάπερ τοῖς χαλκοτύποις διὰ συνήθειαν οὐθὲν δοκεῖ διαφέρειν, καὶ τοῖς ἀνθρώποις ταὐτὸ συμβαίνειν. ταῦτα δή, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἐμμελῶς μὲν λέγεται καὶ μουσικῶς, ἀδύνατον δὲ τοῦτον ἔχειν τὸν τρόπον. οὐ γὰρ μόνον τὸ μηθὲν ἀκούειν ἄτοπον, περὶ οὖ λύειν ἐγχειροῦσι τὴν αἰτίαν, ἀλλά καὶ τὸ μηδὲν πάσχειν χωρὶς αἰσθήσεως. οἱ γὰρ ὑπερβάλλοντες ψόφοι διακναίουσι καὶ τῶν ἀψύχων σωμάτων τοὺς ὄγκους, οἷον ὁ τῆς βροντῆς διίστησι λίθους καὶ τὰ καρτερώτατα τῶν σωμάτων. τοσούτων δὲ φερομένων, καὶ τοῦ ψόφου διιόντος πρὸς τὸ φερόμενον μέγεθος, πολλαπλάσιον μέγεθος ἀναγκαῖον ἀφικνεῖσθαί τε δεῦρο καὶ τὴν ἰσχὺν ἀμήχανον εἶναι τῆς βίας. ἀλλʼ εὐλόγως οὕτʼ ἀκούομεν οὕτε πάσχοντα φαίνεται τὰ σώματα βίαιον οὐδὲν πάθος, διὰ τὸ μὴ ψοφεῖν· ἄμα δʼ ἐστὶ τό τʼ αἴτιον τούτων δῆλον, καὶ μαρτύριον τῶν εἰρημένων ἡμῖν λόγων, ὡς εἰσὶν ἀληθεῖς· τὸ γὰρ ἀπορηθὲν καὶ ποιῆσαν τοὺς Πυθαγορείους φάναι γίγνεσθαι συμφωνίαν τῶν φερομένων ἡμῖν ἐστὶ τεκμήριον. ὅσα μὲν γὰρ αὐτὰ φέρεται, ποιεῖ ψόφον καὶ πληγήν· ὅσα δʼ ἐν φερομένῳ ἐνδέδεται ἢ ἐνυπάρχει, καθάπερ ἐν τῷ πλοίῳ τὰ μόρια, οὐχ οἷόν τε ψοφεῖν, οὐδʼ αὖ τὸ πλοῖον, εἰ φέροιτο ἐν ποταμῷ. καίτοι τοὺς αὐτοὺς λόγους ἂν ἐξείη λέγειν, ὡς ἄτοπον εἰ μὴ φερόμενος ὁ ἱστὸς καὶ ἡ πρύμνα ποιεῖ ψόφον πολύν τηλικαύτης νεώς, ἢ πάλιν αὐτὸ τὸ πλοῖον κινούμενον. τὸ δʼ ἐν μὴ φερομένῳ φερόμενον ποιεῖ ψόφον· ἐν φερομένῳ δὲ συνεχὲς καὶ μὴ ποιοῦντι πληγὴν ἀδύνατον ψοφεῖν. ὥστʼ ἐνταῦθα λεκτέον ὡς εἴπερ ἐφέρετο τὰ σώματα τούτων εἴτʼ ἐν ἀέρος πλήθει κεχυμένῳ κατὰ τὸ πᾶν εἴτε πυρός, ὥσπερ πάντες φασίν, ἀναγκαῖον ποιεῖν ὑπερφυᾶ τῷ μεγέθει ψόφον, τούτου δὲ γινομένου καὶ δεῦρʼ ἀφικνεῖσθαι καὶ διακναίεν. ὥστʼ ἐπείπερ οὐ φαίνεται τοῦτο συμβαῖνον, οὔτʼ ἂν ἔμψυχον οὕτε βίαιον φέροιτο φορὰν οὐθὲν αὐτῶν, ὥσπερ τὸ μέλλον ἔσεσθαι προνοούσης τῆς φύσεως, ὅτι μὴ τοῦτον τὸν τρόπον ἐχούσης τῆς κινήσεως οὐθὲν ἂν ἦν τῶν περὶ τὸν δεῦρο τόπον ὁμοίως ἔχον. ὅτι μὲν οὖν σφαιροειδῆ τὰ ἄστρα καὶ ὅτι οὐ κινεῖται διʼ αὑτῶν, εἴρηται.

290b2510. Bölüm

Sıralarına gelince — her birinin, kimi önde kimi geride olmak üzere nasıl dizildiği ve uzaklıklar bakımından birbirlerine göre nasıl durdukları —, bu, astronomi eserlerinden incelensin; çünkü orada yeterince anlatılıyor. Her birinin hareketlerinin, kimi daha hızlı kimi daha yavaş olmak üzere, uzaklıklarıyla orantılı olduğu sonucu çıkar. Çünkü göğün en dıştaki devrinin basit ve en hızlı olduğu, öbürlerinin devirlerinin ise daha yavaş ve birden çok olduğu varsayıldığına göre (her biri kendi dairesinde göğe ters yönde yer değiştirir), basit ve ilk devre en yakın olanın kendi dairesini en uzun zamanda, en uzak olanın en kısa zamanda katetmesi, öbürlerinden de daha yakın olanın daima daha uzun, daha uzak olanın daha kısa zamanda katetmesi artık makuldür.

290b25

10 Περὶ δὲ τῆς τάξεως αὐτῶν, ὃ μὲν τρόπον ἕκαστον κεῖται τῷ τὰ μὲν εἶναι πρότερα τὰ δʼ ὕστερα, καὶ πῶς ἔχει πρὸς ἄλληλα τοῖς ἀποστήμασιν, ἐκ τῶν περὶ ἀστρολογίαν θεωρείσθω· λέγεται γὰρ ἱκανῶς. συμβαίνει δὲ κατὰ λόγον γέγνεσθαι τὰς ἑκάστου κινήσεις τοῖς ἀποστήμασι τῷ τὰς μὲν εἶναι θάττους τὰς δὲ βραδυτέρας· ἐπεὶ γὰρ ὑπόκειται τὴν μὲν ἐσχάτην τοῦ οὐρανοῦ περιφορὰν ἀπλῆν τʼ εἶναι

291bÇünkü en yakın olan en çok, en uzak olan ise uzaklık yüzünden hepsinden az ilk devrin etkisi altına girer; aradakiler de uzaklıklarıyla orantılı olarak etkilenir. Matematikçiler de bunu gösteriyor.

291b

καὶ ταχίστην, τὰς δὲ τῶν ἄλλων βραδυτέρας τε καὶ πλείους (ἕκακτον. γὰρ ἀντιφέρεται τῷ οὐρανῷ κατὰ τὸν αὑτοῦ κύκλον), εὔλογον ἤδῃ τὸ μὲν ἐγγυτάτω τῆς ἁπλῆς καὶ πρώτης περιφορᾶς ἐν πλείστῳ χρόνῳ διιέναι τὸν σὑτοῦ κύκλον, τὸ δὲ πορρωτάτω ἐν ἐλαχίστῳ, τῶν δʼ ἄλλων τὸ ἐγγύτερον ἀεὶ ἐν πλείονι, τὸ δὲ πορρώτερον ἐν ἐλάττονι. τὸ μὲν γὰρ ἐγγυτάτω μάλιστα κρατεῖται, τὸ δὲ πορρωτάτω πάντων ἥκιστα διὰ τὴν ἀπόστασιν· τὰ δὲ μεταξὺ κατὰ λόγον ἤδη τῆς ἀποστάσεως, ὥσπερ καὶ δεικνύουσιν οἱ μαθηματιωοί.

291b1011. Bölüm

Yıldızların her birinin biçiminin küre olduğunu kabul etmek en makul olanıdır. Kendiliklerinden hareket edecek tabiatta olmadıkları gösterildiğine ve tabiat hiçbir şeyi akla aykırı ya da boşuna yapmadığına göre, hareketsiz şeylere hareket etmeye en az elverişli biçimi vermiş olduğu açıktır. Hareket etmeye en az elverişli olan da küredir, çünkü hareket için hiçbir organı yoktur. Dolayısıyla kütlelerinin küre biçiminde olduğu açıktır. Ayrıca hepsi için durum aynıdır; ayın küre biçiminde olduğu ise görmeyle ilgili olgulardan gösterilir: Öyle olmasaydı ay büyüyüp küçülürken çoğu zaman hilal ya da şişkin biçimde, yalnız bir kez de yarım görünmezdi. Astronomik olgulardan da gösterilir: Yoksa güneş tutulmaları hilal biçiminde olmazdı. Dolayısıyla biri böyleyse, ötekilerin de küre biçiminde olduğu açıktır.

291b10

11Τὸ δὲ σχῆμα τῶν ἄστρων ἑκάστου σφαιροειδὲς μάλιστʼ ἄν τις εὐλόγως ὑπολάβοι. ἐπεὶ γὰρ δέδεικται ὅτι οὐ πεφύκασι κινεῖσθαι διʼ ατῶν, ἡ δὲ φύσις οὐδὲν ἀλόγως οὐδὲ μάτην ποιεῖ, δῆλον ὅτι καὶ σχῆμα τοιοῦτον ἀπέδωκε τοῖς ἀκινήτοις ὃ ἥκιστά ἐστι κινητικόν. ἥκιστα δὲ κινητικὸν ἡ σφαῖρα διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν ὄργανον πρὸς τὴν κίνησιν. ὥστε δῆλον ὅτι σφαιροειδῆ ἂν εἴη τὸν ὄγκον. ἔτι δʼ ὁμοίως μὲν ἅπαντα καὶ ἕν, ἡ δὲ σελήνη δείκνυται διὰ τῶν περὶ τὴν ὄψιν ὅτι σφαιροειδής· οὐ γὰρ ἂν ἐγίνετο αὐξανομένη καὶ φθίνουσα τὰ μὲν πλεῖστα μηνοειδὴς ἢ ἀμφίκυρτος ἅπαξ δὲ διχότομος. καὶ πάλιν διὰ τῶν ἀστρολογικῶν, ὅτι οὐκ ἂν ἦσαν αἱ τοῦ ἡλίου ἐκλείψεις μηνοειδεῖς. ὥστʼ εἴπερ ἓν τοιοῦτον, δῆλον ὅτι καὶ τἆλλα ἂν εἴη σφαιροειδῆ.

291b2012. Bölüm

Herkesin haklı olarak takılabileceği iki güçlük var; bunlar hakkında bize görüneni söylemeye çalışmalıyız. Biri felsefeye duyduğu susuzluk yüzünden, en büyük güçlükler içinde bulunduğumuz konularda küçük bir ilerlemeyle bile yetiniyorsa, bu hevesi küstahlıktan çok saygıya değer saymalıyız. Bu türden pek çok güçlük arasında en şaşırtıcı olanlardan biri şudur: Neden ilk yer değiştirmeden daha uzak olanlar her zaman daha çok hareketle hareket etmiyor da aradakiler en çok hareketle hareket ediyor? İlk cisim tek bir yer değiştirmeyle hareket ettiğine göre, ona en yakın olanın en az hareketle, meselâ iki hareketle, sonrakinin üç hareketle ya da buna benzer bir sırayla hareket etmesi makul görünürdü. Oysa tersi oluyor: Güneş ve ay, gezegenlerin bazılarından daha az hareketle hareket ediyor; hâlbuki merkezden onlardan daha uzak, ilk cisme de onlardan daha yakındırlar. Bu, bazıları için gözle de açık olmuştur: Ayı yarımken Ares yıldızının önünden geçip onu karanlık tarafıyla örttüğünü, sonra yıldızın ayın parlak ve aydınlık tarafından çıktığını gördük. Başka yıldızlar hakkında da, onları eskiden beri pek çok yıl gözlemlemiş olan Mısırlılar ve Babilliler aynı şeyi söylüyor; her yıldız hakkındaki kanıtlarımızın çoğu onlardan gelir. Bu, haklı olarak güçlük doğurabilir; şu da öyle: Neden ilk yer değiştirmede o kadar çok yıldız var ki bütün düzenleri sayısız gibi görünüyor, öbürlerinde ise her yıldız ayrı ayrı tektir, aynı yer değiştirmeye bağlı iki ya da daha çok yıldız görülmüyor? Bu konuları araştırmak ve anlayışımızı daha da ilerletmek güzeldir; elimizdeki dayanaklar az olsa ve bunlarla ilgili olgulardan bu kadar uzakta bulunsak da. Yine de konuyu şu yoldan inceleyenlere, şimdi güçlük doğuran şey hiç de akla aykırı görünmeyecektir. Biz yıldızları yalnızca cisimler gibi, bir düzene sahip ama büsbütün cansız birimler gibi düşünüyoruz; oysa onları eylemden ve hayattan pay alan şeyler olarak kavramalıyız; böylece olup biten hiç de şaşırtıcı görünmeyecektir. En iyi durumda olanın iyiye eylemsiz sahip olduğu görülüyor; ona en yakın olan iyiye az ve tek bir eylemle, daha uzak olanlar daha çok eylemle ulaşır. Bedende de böyledir: Biri hiç idman yapmadan iyi durumdadır, biri azıcık yürüyüşle; birinin koşuya, güreşe ve tozda idmana ihtiyacı vardır; başka biri ise ne kadar çalışırsa çalışsın bu iyiye ulaşamaz, başka bir iyiye ulaşır. Çok şeyde ya da çok kez başarılı olmak zordur; meselâ on bin Kos zarı atıp hepsinde istenen sonucu tutturmak imkânsızdır, bir ya da iki zarda daha kolaydır. Bir şeyi başka bir şey için, onu da bir başkası için, onu da bir diğeri için yapmak gerektiğinde, bir ya da iki adımda başarıya ulaşmak kolaydır; adımlar çoğaldıkça daha zor olur.

291b20

12 Δυοῖν δʼ ἀπορίαιν οὔσαιν, περὶ ὧν εἰκότως ἂν ὁστισοῦν ἀπορήσειε, πειρατέον λέγειν τὸ φαινόμενον, αἰδοῦς ἀξίαν εἶναι νομίζοντας τὴν προθυμίαν μᾶλλον ἢ θράσους, εἴ τις διὰ τὸ φιλοσοφίας διψῆν καὶ μικρὰς εὐπορίας ἀγαπᾷ περὶ ὧν τὰς μεγίστας ἔχομεν ἀπορίας. ἔστι δὲ πολλῶν ὄντων τοιούτων οὐχ ἥκιστα θαυμαστόν, διὰ τίνα ποτʼ αἰτίαν οὐκ ἀεὶ τὰ πλεῖον ἀπέχοντα τῆς πρώτης φορὰς κινεῖται πλείους κινήσεις, ἀλλά τὰ μεταξύ πλείστας. εὔλογον γὰρ ἂν δόξειεν εἶναι τοῦ πρώτου σώματος μίαν κινουμένου φορὰν τὸ πλησιαίτατον ἐλαχίστας κινεῖσθαι κινήσεις, οἷον δύο, τὸ δʼ ἐχόμενον τρεῖς ἤ τινα ἄλλην τοιαύτην τάξιν. νῦν δὲ συμβαίνει τοὐναντίον· ἐλάττους γὰρ ἥλιος καὶ σελήνη κινοῦνται κινήσεις ἢ τῶν πλανωμένων ἄστρων ἔνια· καίτοι πορρώτερον τοῦ μέσου καὶ πλησιαίτερον τοῦ πρώτου σώματός εἰσιν οὐτῶν. δῆλον δὲ τοῦτο περὶ ἐνίων καὶ τῇ ὄψει γέγονεν· τὴν γὰρ σελήνην ἑωράκαμεν διχότομον μὲν οὖσαν, ὑπελθοῦσαν δὲ τὸν ἀστέρα τὸν Ἄρεος, καὶ ἀποκρυφθέντα μὲν κατὰ τὸ μέλαν αὐτῆς, ἐξελθόντα δὲ κατὰ τὸ φανὸν καὶ λαμπρόν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοὺς ἄλλους ἀστέρας λέγουσιν οἱ πάλαι τετηρηκότες ἐκ πλείστων ἐτῶν Αἰγύπτιοι καὶ Βαβυλώνιοι, παρʼ ὧν πολλὰς πίστεις ἔχομεν περὶ ἑκάστου τῶν ἄστρων, τοῦτό τε δὴ δικαίως ἀπορήσειεν ἄν τις, καὶ διὰ τίνα ποτʼ αἰτίαν ἐν μέν τῇ πρώτῃ φορᾷ τοσοῦτόν ἐστιν ἄστρων πλῆθος ὥστε τῶν ἀναριθμήτων εἶναι δοκεῖν τὴν πᾶσαν τάξιν, τῶν δʼ ἄλλων ἓν χωρὶς ἕκαστον, δύο δʼ ἢ πλείω οὐ φαίνεται ἐν τῇ αὐτῇ ἐνδεδεμένα φορῷ. περὶ δὴ τούτων ζητεῖν μὲν καλῶς ἔχει καὶ τὴν ἐπὶ πλεῖον σύνεσιν, καίπερ μικρὰς ἔχοντας ἀφορμὰς καὶ τοσαύτην ἀπόστασιν ἀπέχοντας τῶν περὶ αὐτὰ συμβαινόντων· ὅμως δʼ ἐκ τῶν τοιούτων θεωροῦσιν οὐδὲν ἄλογον ἄν δόξειεν εἶναι τὸ νῦν ἀπορούμενον. ἀλλʼ ἡμεῖς ὡς περὶ σωμάτων αὐτῶν μόνον, καὶ μονάδων τάξιν μὲν ἐχόντων, ἀψύχων δὲ πάμπαν, διανοούμεθα· δεῖ δʼ ὡς μετεχόντων ὑπολαμβάνειν πράξεως καὶ ζωῆς· οὕτω γὰρ οὐθὲν δόξει παράλογον εἶναι τὸ συμβαῖνον. ἔοικε γὰρ τῷ μὲν ἄριστα ἔχοντι ὑπάρχειν τὸ εὖ ἄνευ πράξεως, τῷ δʼ ἐγγύτατα διὰ ὀλίγης καὶ μιᾶς, τοῖς δὲ πορρωτέρω διὰ πλειόνων, ὥσπερ ἐπὶ σώματος τὸ μὲν οὐδὲ γυμναζόμενον εὖ ἔχει, τὸ δὲ μικρὰ περιπατῆσαν, τῷ δὲ καὶ δρόμου δεῖ καὶ πάλης καὶ κονίσεως, πάλιν δʼ ἑτέρῳ οὐδʼ ὁποσαοῦν πονοῦντιτοῦτό γʼ ἂν ἔτι ὑπάρξαι τἀγαθόν, ἀλλʼ ἕτερόν τι. ἔστι δὲ τὸ κατορθοῦν χαλεπὸν ἢ τὸ πολλὰ ἢ τὸ πολλάκις, οἷον μυρίους ἀστραγάλους Κῴους βαλεῖν ἀμήχανον, ἀλλʼ ἕνα ἢ δύο ῥᾷον. καὶ πάλιν ὅταν τοδὶ μὲν δέῃ τοῦδʼ ἕνεκα ποιῆσαι, τοῦτο δʼ ἄλλου καὶ τοῦτο ἑτέρου, ἐν μὲν ἑνὶ ἢ δυσὶ ῥᾴδιον ἐπιτυχεῖν, ὅσῳ δʼ ἂν διὰ πλειόνων, χαλεπώτερον.

292bBu sebeple yıldızların eyleminin de canlıların ve bitkilerin eylemine benzer olduğunu düşünmeliyiz. Çünkü burada da en çok eylem insana aittir (insan pek çok iyiye ulaşabilir, dolayısıyla çok şey yapar, hem de başka şeyler için; en iyi durumda olanın ise hiçbir eyleme ihtiyacı yoktur, çünkü kendisi, uğruna bir şey yapılan şeydir; eylem ise daima iki şeyi içerir: hem uğruna yapılan bir şey hem de onun için yapılan bir şey bulunduğunda olur). Öbür canlıların eylemleri daha azdır, bitkilerinki ise küçük ve belki tektir; çünkü ya ulaşabilecekleri tek bir şey vardır — insanda da olduğu gibi —, ya da çok sayıdaki şeylerin hepsi en iyiye giden yolda birer adımdır. Biri en iyiye sahiptir ve ondan pay alır, biri az şeyle ona yaklaşır, biri çok şeyle; biri ise girişmez bile, son hedefe yakın bir yere varması ona yeter (meselâ gaye sağlıksa, biri hep sağlıklıdır, biri zayıflayarak, biri koşup zayıflayarak, biri de koşmak için başka bir şey daha yaparak sağlığa ulaşır, dolayısıyla hareketleri daha çoktur; başka biri ise sağlığa ulaşamaz, yalnız koşmaya ya da zayıflamaya ulaşır); bunlardan biri de onların gayesi olur. Herkes için en iyisi o gayeye ulaşmaktır; ulaşılamıyorsa, en iyiye ne kadar yakın olunursa o kadar iyidir. Bu sebeple toprak hiç hareket etmez, ona yakın olanlar ise az hareketle hareket eder; çünkü son hedefe varamazlar, en ilahî ilkeye ulaşabildikleri yere kadar giderler. İlk gök ise tek bir hareketle hemen ulaşır. İlk gökle en sondakilerin arasında olanlar da ulaşır, ama daha çok hareketle ulaşırlar. Tek olan ilk yer değiştirmede pek çok yıldızın bir araya gelmiş olması, öbürlerinde ise her birinin ayrı ayrı kendi hareketlerini almış olması güçlüğüne gelince, bunun böyle olmasının ilk olarak şu sebepten olduğu makul olarak düşünülebilir: Hayat ve her birinin ilkesi bakımından ilkinin öbürlerine büyük bir üstünlüğü olduğunu düşünmek gerekir; bu da orantılı bir şekilde gerçekleşir: Tek olan ilk yer değiştirme ilahî cisimlerin pek çoğunu hareket ettirir, çok olanların her biri ise yalnız birini; çünkü gezegenlerden herhangi biri birden çok yer değiştirmeyle taşınır. Tabiat böylece onları eşitler ve bir düzen kurar: Tek yer değiştirmeye çok cisim, tek cisme çok yer değiştirme verir. Öbür yer değiştirmelerin tek bir cismi olmasının bir sebebi daha var: Sonuncudan, yani tek yıldızı olandan önceki yer değiştirmeler birden çok cismi hareket ettirir; çünkü sonuncu küre birçok kürenin içine bağlı olarak taşınır ve her küre bir cisimdir. O hâlde sonuncunun işi ortak bir iş olur: Her kürenin kendi tabiatı gereği kendine ait bir yer değiştirmesi vardır, bu ise ona sanki eklenmiştir; sınırlı her cismin kuvvesi de ancak sınırlı bir cisme yeter. Böylece dairesel hareketle yer değiştiren yıldızların ousia ve biçim bakımından nasıl olduğu, yer değiştirmeleri ve sıraları hakkında söylenmiş oldu.

292b

διὸ δεῖ νομίζειν καὶ τὴν τῶν ἄστρων πρᾶξιν εἶναι τοιαύτην οἵα περ ἡ τῶν ζῴων καὶ φυτῶν· καὶ γὰρ ἐνταῦθα αἱ τοῦ ἀνθρώπου πλεῖσται πράξεις (πολλῶν γὰρ τῶν εὖ δόναται τυχεῖν, ὥστε πολλὰ πράττειν, καὶ ἄλλων ἕνεκα· τῷ δʼ ὡς ἄριστα ἔχοντι οὐθὲν δεῖ πράξεως· ἔστι γὰρ αὐτὸ τὸ οὖ ἕνεκα, ἡ δὲ πρᾶξις ἀεί ἐστιν ἐν δυσίν, ὅταν καὶ οὖ ἕνεκα ᾖ καὶ τὸ τούτου ἕνεκα)· τῶν δʼ ἄλλων ζῴων ἐλάττους, τῶν δὲ φυτῶν μικρά τις καὶ μία ἴσως· ἢ γὰρ ἕν τί ἐστιν οὖ τύχοι ἄν, ὥσπερ καὶ ἄνθρωπος, ἢ καὶ τὰ πολλὰ πάντα πρὸ ὁδοῦ ἐστὶ πρὸς τὸ ἄριστον. τὸ μὲν οὖν ἔχει καὶ μετέχει τοῦ ἀρίστου, τὸ δʼ ἀφικνεῖται ἐγγὺς διʼ ὀλίγων, τὸ δὲ διὰ πολλῶν, τὸ δʼ οὐδʼ ἐγχειρεῖ, ἀλλʼ ἱκανὸν εἰς τὸ ἐγγύς τοῦ ἐσχάτου ἐλθεῖν (οἷον εἰ ὑγίεια τέλος, τὸ μὲν δὴ ἀεὶ ὑγιαίνει, τὸ δʼ ἰσχνανθέν, τὸ δὲ δραμὸν καὶ ἰσχνανθέν, τὸ δὲ καὶ ἄλλο τι πρᾶξαν τοῦ δραμεῖν ἕνεκα, ὥστε πλείους αἱ κινήσεις, ἕτερον δʼ ἀδυνατεῖ πρὸς τὸ ὑγιᾶναι ἐλθεῖν, ἀλλὰ πρὸς τὸ δραμεῖν μόνον ἢ ἰσχνανθῆναι)· καὶ τούτων θάτερον τέλος αὐτοῖς. μάλίστα μὲν γὰρ ἐκείνου τυχεῖν ἄριστον πᾶσι τοῦ τέλους· εἰ δὲ μή, ἀεὶ ἄμεινόν ἐστιν ὅσῳ ἂν ἐγγύτερον ᾖ τοῦ ἀρίστου. καὶ διὰ τοῦτο ἡ μὲν γῆ ὅλως οὐ κινεῖται, τὰ δʼ ἐγγὺς ὀλίγας κινήσεις· οὐ γὰρ ἀφικνεῖται πρὸς τὸ ἔσχατον, ἀλλὰ μέχρι ὅτου δύναται τυχεῖν τῆς θειοτάτης ἀρχῆς. ὁ δὲ πρῶτος οὐρανὸς εὐθύς τυγχάνει διὰ μιᾶς κινήσεως. τὰ δʼ ἐν τῷ μέσῳ τοῦ πρώτου καὶ τῶν ἐσχάτων ἀφικινεῖται μέν, διὰ πλειόνων δʼ ἀφικνεῖται κινήσεων. περὶ δὲ τῆς ἀπορίας ὅτι κατὰ μὲν τὴν πρώτην μίαν οὖσαν φορὰν πολὺ πλῆθος συνέστηκεν ἄστρων, τῶν δʼ ἄλλων χωρὶς ἕκαστον εἴληφεν ἰδίας κινήσεις, διʼ ἓν μὲν ἄν τις πρῶτον εὐλόγως οἰηθείη τοῦθʼ ὑπάρχειν· νοῆσαι γὰρ δεῖ τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀρχῆς ἑκάστης πολλὴν ὑπεροχὴν εἶναι τῆς πρώτης πρὸς τὰς ἄλλας, εἴη δʼ ἂν ἥδε συμβαίνουσα κατὰ λόγον· ἡ μὲν γὰρ πρώτη μία οὖσα πολλὰ κινεῖ τῶν σωμάτων τῶν θείων, αἱ δὲ πολλαὶ οὖσαι ἓν μόνον ἑκάστη· τῶν γὰρ πλανωμένων ἓν ὁτιοῦν πλείους φέρεται φοράς. ταύτῃ τε οὖν ἀνισάζει ἡ φύσις καὶ ποιεῖ τινὰ τάξιν, τῇ μὲν μιᾷ φορῷ πολλὰ ἀποδοῦσα σώματα, τῷ δʼ ἑνὶ σώματι πολλὰς φοράς· καὶ ἔτι διὰ τόδε ἓν ἔχουσι σῶμα αἱ ἄλλαι φοραί, ὅτι πολλὰ σώματα κινοῦσιν αἱ πρὸ τῆς τελευταίας καὶ τῆς ἓν ἄστρον ἐχούσης· ἐν πολλαῖς γὰρ σφαίραις ἡ τελευταία σφαῖρα ἐνδεδεμένη φέρεται, ἑκάστη δὲ σφαῖρα σῶμά τι τυγχάνει ὄν. ἐκείνης ἄν οὖν κοινὸν εἴη τὸ ἔργον· αὐτῇ μὲν γὰρ ἑκάστῃ ἡ ἴδιος φύσει φορά, αὕτη δὲ οἷον πρόσκειται, παντὸς δὲ πεπερασμένου σώματος πρὸς πεπερασμένον ἡ δύναμίς ἐστιν. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τὴν ἐγκύκλιον φερομένων κίνησιν ἄστρων εἴρηται ποῖʼ ἄττα κατά τε τὴν οὐσίαν ἐστὶ καὶ κατὰ τὸ σχῆμα, παὶ περὶ τῆς φορᾶς καὶ τῆς τάξεως αὐτῶν.

292b1013. Bölüm

Geriye toprak hakkında konuşmak kalıyor: nerede bulunduğu, duran şeylerden mi yoksa hareket edenlerden mi olduğu ve biçimi. Konumu hakkında herkes aynı kanaatte değildir. Bütün göğün sınırlı olduğunu söyleyenlerin çoğu toprağın merkezde bulunduğunu söylerken, İtalya'daki Pythagorasçılar denenler bunun tersini söylüyorlar: Merkezde ateş bulunduğunu, toprağın ise yıldızlardan biri olup merkezin çevresinde dairesel yer değiştirerek geceyi ve gündüzü meydana getirdiğini söylüyorlar. Ayrıca buna karşıt bir toprak daha kuruyorlar ve ona “karşı-dünya” adını veriyorlar; bunu yaparken görünenlere uygun açıklamalar ve sebepler aramıyor, görünenleri kendi bazı açıklamalarına ve kanaatlerine doğru çekip onlarla uyuşturmaya çalışıyorlar. Kanaatlerini görünenlerden değil de daha çok akıl yürütmelerden derleyen başka pek çok kişi de toprağa merkezdeki yerin verilmemesi gerektiğini düşünebilir. Çünkü en şerefli yerin en şerefli olana yakıştığını düşünüyorlar; ateşin topraktan, sınırın da aradakilerden daha şerefli olduğunu, en dışın da merkezin de birer sınır olduğunu söylüyorlar. Bundan yola çıkarak kürenin merkezinde bulunanın toprak değil, daha çok ateş olduğunu düşünüyorlar.

292b10

13 Λοιπὸν δὲ περὶ τῆς γῆς εἰπεῖν, οὖ τε τυγχάνει πειμένη, καὶ πότερον τῶν ἠρεμούντων ἐστὶν ἢ τῶν κινουμένων, καὶ περὶ τοῦ σχήματος αὐτῆς. περὶ μὲν οὖν τῆς θέσεως οὐ τὴν αὐτὴν ἄπαντες ἔχουσι δόξαν, ἀλλὰ τῶν πλείστων ἐπὶ τοῦ μέσου κεῖσθαι λεγόντων, ὅσοι τὸν ὅλον οὐρανὸν πεπερασμένον εἶναί φασιν, ἐναντίως οἱ περὶ τὴν Ἰταλίαν, καλούμενοι δὲ Πθυαγόρειοι λέγουσιν· ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ μέσου πῦρ εἶναί φασι, τὴν δὲ γῆν ἓν τῶν ἄστρων οὖσαν, κύκλῳ φερομένην περὶ τὸ μέσον νύκτα τε καὶ ἡμέραν ποιεῖν. ἔτι δʼ ἐναντίαν ἄλλην ταύτῃ κατασκευάζουσι γῆν, ἣν ἀντίχθονα ὄνομα καλοῦσιν) οὐ πρὸς τὰ φαινόμενα τοὺς λόγους καὶ τὰς αἰτίας ζητοῦντες, ἀλλὰ πρός τινας λόγους καὶ δόξας αὑτῶν τὰ φαινόμενα προσέλκοντες καὶ πειρώμενοι συγκοσμεῖν. πολλοῖς δʼ ἂν καὶ ἑτέροις συνδόξειε μὴ δεῖν τῇ γῇ τὴν τοῦ μέσου χώραν ἀποδιδόναι, τὸ πιστὸν οὐκ ἐκ τῶν φαινομένων ἀθροῦσιν ἀλλὰ μᾶλλον ἐκ τῶν λόγων. τῷ γὰρ τιμιωτάτῳ οἴονται προσήκειν τὴν τιμιωτάτην ὑπάρχειν χώραν, εἶναι δὲ πῦρ μὲν γῆς τιμιώτερον, τὸ δὲ πέρας τῶν μεταξύ, τὸ δʼ ἔσχατον καὶ τὸ μέσον πέρας· ὥστʼ ἐκ τούτων ἀναλογιζόμενοι οὐκ οἴονται ἐπὶ τοῦ μέσου κεῖσθαι τῆς σφαίρας αὐτήν, ἀλλὰ μᾶλλον

293bPythagorasçılar ayrıca evrenin en asıl kısmının en sıkı şekilde korunması gerektiği için de böyle düşünüyorlar; merkez de böyle bir yermiş. Bu yeri tutan ateşe “Zeus'un nöbet yeri” adını veriyorlar; sanki “merkez” tek bir anlamda söyleniyormuş, büyüklüğün merkezi aynı zamanda nesnenin ve tabiatın da merkeziymiş gibi. Oysa canlılarda canlının merkezi ile bedenin merkezi aynı olmadığı gibi, bütün gök hakkında da daha çok böyle düşünmek gerekir. Bu sebeple onların evren hakkında hiç telaşlanmalarına, merkeze bir nöbetçi koymalarına gerek yoktur; asıl o merkezi aramalıdırlar: Neye benzediğini ve tabiatı gereği nerede bulunduğunu. Çünkü o merkez ilke ve şerefli olandır; yerin merkezi ise başlangıçtan çok sona benzer: Merkez sınırlanan, sınır ise sınırlayandır. Çevreleyen ve sınır da sınırlanandan daha şereflidir; çünkü sınırlanan, yapının maddesi, sınır ise ousia'sıdır. Toprağın yeri hakkında bazılarının kanaati budur; durması ve hareketi hakkında da benzer görüşler var. Herkes aynı şekilde düşünmüyor: Toprağın merkezde bile bulunmadığını söyleyenler, onun merkez çevresinde dairesel hareket ettiğini, daha önce de söylediğimiz gibi yalnız onun değil, karşı-dünyanın da böyle hareket ettiğini söylüyorlar. Bazılarına göre de toprak araya girdiği için bizim göremediğimiz bu türden birden çok cisim merkez çevresinde yer değiştiriyor olabilir. Bu yüzden ay tutulmalarının güneş tutulmalarından daha sık olduğunu söylüyorlar; çünkü ayı yalnız toprak değil, yer değiştiren bu cisimlerin her biri örtüyormuş. Toprak merkez olmadığına, merkezden bütün bir yarıküre kadar uzakta bulunduğuna göre, merkezde oturmadığımız hâlde görünenlerin, sanki toprak merkezdeymiş gibi aynı şekilde meydana gelmesine hiçbir şeyin engel olmadığını düşünüyorlar; çünkü şimdi de merkezden yarım çap kadar uzakta bulunmamız fark edilir hiçbir sonuç doğurmuyormuş. Bazıları da toprağın merkezde bulunduğunu, ama Timaios'ta yazıldığı gibi evrenin içinden geçen eksenin çevresinde sarılıp hareket ettiğini söylüyor. Biçimi hakkında da benzer bir anlaşmazlık var: Bazılarına göre küre biçimindedir, bazılarına göre ise yassıdır ve davul biçimindedir. Bunlar delil olarak, güneş batarken ve doğarken toprağın onu örttüğü çizginin eğri değil düz göründüğünü gösteriyorlar; toprak küre biçiminde olsaydı kesitin eğri olması gerekirmiş. Ama güneşin topraktan uzaklığını ve çevrenin büyüklüğünü hesaba katmıyorlar: Uzaktan bakıldığında, görünüşte küçük olan dairelerde bile çevre düz görünür.

293b

τὸ πῦρ. ἔτι δʼ οἵ γε Πυθαγόρειοι καὶ διὰ τὸ μάλιστα προσήκειν φυλάττεσθαι τὸ κυριώτατον τοῦ παντός· τὸ δὲ μέσον εἶναι τοιοῦτον· ὁ Διὸς φυλακὴν ὀνομάζουσι, τὸ ταύτην ἔχον τὴν χώραν πῦρ, ὥσπερ τὸ μέσον ἀπλῶς λεγόμενον, καὶ τὸ τοῦ μεγέθους μέσον καὶ τοῦ πράγματος ὂν μέσον καὶ τῆς φύσεως. καίτοι καθάπερ ἐν τοῖς ζῴοις οὐ ταὐτὸν τοῦ ζῴου καὶ τοῦ σώματος μέσον, οὕτως ὑποληπτέον μᾶλλον καὶ περὶ τὸν ὅλον οὐρανόν. διὰ μὲν οὖν ταύτην τὴν αἰτίαν οὐθὲν αὐτοὺς δεῖ θορυβεῖσθαι περὶ τὸ πᾶν, οὐδʼ εἰσάγειν φυλακὴν ἐπὶ τὸ ἐκεῖνο μὲν γὰρ ἀρχὴ τὸ μέσον καὶ τίμιον, τὸ δὲ τοῦ τόπου μέσον ἔοικε τελευτῇ μᾶλλον ἢ ἀρχῇ· τὸ μὲν γὰρ ὁριζόμενον τὸ μέσον, τὸ δʼ ὁρίζον τὸ πέρας. τιμιώτερον δὲ τὸ περιέχον καὶ τὸ πέρας ἢ τὸ περαινόμενον· τὸ μὲν γὰρ ὕλη τὸ δʼ οὐσία τῆς συστάσεώς ἐστιν. περὶ μὲν οὖν τοῦ τόπου τῆς γῆς ταύτην ἔχουσί τινες τὴν δόξαν, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ μονῆς καὶ κινήσεως· οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν τρόπον ἅπαντες ὑπολαμβάνουσιν, ἀλλʼ ὅσοι μὲν μηδʼ ἐπὶ τοῦ μέσου κεῖσθαί φασιν αὐτήν, κινεῖσθαι κύκλῳ περὶ τὸ μέσον, οὐ μόνον δὲ ταύτην, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀντίχθονα, καθάπερ εἴπομεν πρότερον. ἐνίοις δὲ δοκεῖ καὶ πλείω σώματα τοιαῦτα ἐνδέχεσθαι φέρεσθαι περὶ τὸ μέσον ἡμῖν ἄδηλα διὰ τὴν ἐπιπρόσθησιν τῆς γῆς. διὸ καὶ τὰς τῆς σελήνης ἐκλείψεις πλείους ἢ τὰς τοῦ ἡλίου γίγνεσθαί φασιν· τῶν γὰρ φερομένων ἕκαστον ἀντιφράττειν αὐτήν, ἀλλ᾿ οὐ μόνον τὴν γῆν. ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἔστιν ἡ γῆ κέντρον, ἀλλʼ ἀπέχει τὸ ἡμισφαίριον αὐτῆς ὅλον, οὐθὲν κωλύειν οἴονται τὰ φαινόμενα συμβαίνειν ὁμοίως μὴ κατοικοῦσιν ἡμῖν ἐπὶ τοῦ κέντρου, ὥσπερ κἂν εἰ 〈 μὴ〉 ἐπὶ τοῦ μέσου ἦν ἡ γῇ· οὐθὲν γὰρ οὐδὲ νῦν ποιεῖν ἐπίδηλον τὴν ἡμίσειαν ἀπέχοντας ἡμᾶς διάμετρον. ἔνιοι δὲ καὶ κειμένην ἐπὶ τοῦ κέντρου φασὶν αὐτὴν ἴλλεσθαι καὶ κινεῖσθαι περὶ τὸν διὰ παντὸς τεταμένονπόλον, ὥσπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραπται. παραπλησίως δὲ καὶ περὶ τοῦ σχήματος ἀμφισβητεῖται· τοῖς μὲν γὰρ δοκεῖ εἶναι σφαιροειδής, τοῖς δὲ πλατεῖα καὶ τὸ σχῆμα τυμπανοειδής· ποιοῦνται δὲ τεκμήριον ὅτι δύνων καὶ ἀνατέλλων ἱ

294aDolayısıyla bu görüntü yüzünden toprağın kütlesinin yuvarlak olduğundan şüphe etmeleri gerekmez. Ama bir de şunu ekliyorlar: Toprak durduğu için bu biçimde olması zorunluymuş. Gerçekten de hareket ve durma hakkında söylenmiş pek çok açıklama vardır. Bu konuda güçlüğe düşmek herkesin başına gelmesi kaçınılmaz bir şeydir; çünkü şuna şaşmamak belki fazlasıyla rahat bir zihnin işidir: Toprağın küçük bir parçası havaya kaldırılıp bırakıldığında yer değiştirir, kalmak istemez, büyük parça da daima daha hızlı yer değiştirir; oysa biri bütün toprağı havaya kaldırıp bıraksa yer değiştirmezmiş. Şimdi ise bu kadar büyük bir ağırlık duruyor. Hem biri, düşmekte olan parçaların altından toprağı, onlar düşmeden önce çekip alsa, karşı koyan hiçbir şey olmadığı için parçalar aşağı doğru yer değiştirecektir. Dolayısıyla bu güçlük haklı olarak herkes için bir felsefe konusu olmuştur; ama insan asıl, bu konudaki çözümlerin güçlüğün kendisinden daha tuhaf görünmemesine şaşabilir. Bazıları bu yüzden toprağın altının sonsuz olduğunu söylüyor; Kolophonlu Ksenophanes gibi, toprağın kökünün sonsuza uzandığını söyleyerek sebep aramanın zahmetinden kurtuluyorlar. Empedokles de bu yüzden şöyle diyerek onları azarlamıştır: Toprağın derinlikleri ve bol aithēr sonsuzsa, evrenin azını görmüşlerin çok ağzından dilin boşuna söyleyip döktüğü gibi... Bazıları ise toprağın su üzerinde durduğunu söylüyor. Bize ulaşan en eski açıklama budur; Miletoslu Thales'in söylediği anlatılır: Toprak, tahta ya da benzeri bir şey gibi yüzebildiği için yerinde kalırmış (çünkü bunlardan hiçbiri tabiatı gereği havada değil, suda kalır). Sanki toprağı taşıyan su için de toprak için söylenen aynı açıklama geçerli değilmiş gibi! Çünkü su da tabiatı gereği havada asılı kalmaz, bir şeyin üzerinde durur.

294a

ἥλιος εὐθεῖαν καὶ οὐ περιφερῆ τὴν ἀπόκρυψιν φαίνεται ποιούμενος ὑπὸ τῆς γῆς, ὡς δέον, εἴπερ ἦν σφαιροειδής, περινφερῆ γίνεσθαι τὴν ἀποτομήν, οὐ προσλογιζόμενοι τό τε ἀπόστημα τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν γῆν καὶ τὸ τῆς περιφερείας μέγεἡμῖν] θος, ὡς ἐν τοῖς φαινομένοις μικροῖς κύκλοις εὐθεῖα φαίνεται πόρρωθεν. διὰ μὲν οὖν ταύτην τὴν φαντασίαν οὐδὲν αύτοὺς ἀπιστεῖν δεῖ μὴ κυκλοτερῆ τὸν ὄγκον εἶναι τῆς γῆς· ἀλλʼ ἔτι προστιθέασι, καὶ φασὶ διὰ τὴν ἠρεμίαν ἀναγκαῖον τὸ σχῆμα τοῦτʼ ἔχειν αὐτήν. καὶ γὰρ δὴ οἱ περὶ τῆς κινήσεως καὶ τῆς μονῆς εἰρημένοι τρόποι πολλοὶ τυγχάνουσιν. τὸ μὲν οὖν ἀπορῆσαι πᾶσιν ἀναγκαῖον ἐπελθεῖν· τάχα γὰρ ἀλυποτέρας διανοίας τὸ μὴ θαυμάζειν πῶς ποτὲ μικρὸν μὲν μόριον τῆς γῆς, ἄν μετεωρισθὲν ἀφεθῇ, φέρεται καὶ μένειν οὐκ ἔθέλει, καὶ τὸ πλεῖον ἀεὶ θᾶττον, πᾶσον δὲ τὴν γῆν εἴ τις ἀφείη μετεωρίσας, οὐκ ἄν φέροιτο. νῦν δʼ ἠρεμεῖ τοσοῦτον βάρος. ἀλλὰ μὴν καὶ εἴ τις τῶν φερομένων μορίων αὐτῆς, πρὶν πεσεῖν, ὑφαιροίη τὴν γῆν, οἰσθήσεται κάτω μηθενὸς ἀντερείσαντος. ὥστε τὸ μὲν ἀπορεῖν εἰκότως ἐγένετο φιλοσόφημα πᾶσιν· τὸ δὲ τὰς περὶ τούτου λύσεις μὴ μᾶλλον ἀτόπους εἶναι δοκεῖν τῆς ἀπορίας θαυμάσειεν ἄν τις. οἱ μὲν γὰρ διὰ ταῦτα ἄπειρον τὸ κάτω τῆς γῆς εἶναί φασιν, ἐπʼ ἄπειρον αὐτὴν ἐρριζῶσθαι λέγοντες, ὥσπερ Ξενοφάνης ὁ Κολοφώνιος, ἵνα μὴ πράγματʼ ἔχωσι ζητοῦντες τὴν αἰτίαν· διὸ καὶ Ἐμπεδοκλῆς οὕτως ἐπέπληξεν, εἰπὼν ὡς “εἴ περ ἀπείρονα γῆς τε βάθη καὶ δαψιλὸς αἰθήρ, ὡς διὰ πολλῶν δὴ γλώσσης ῥηθέντα ματαίως ἐκκέχυται στομάτων, ὀλίγον τοῦ παντὸς ἰδόντων.ʼʼ οἱ δʼ ἐφʼ ὕδατος κεῖσθαι. τοῦτον γὰρ ἀρχαιότατον παρειλήφαμεν τὸν λόγον, ὅν φασιν εἰπεῖν Θαλῆν τὸν Μιλήσιον, ὡς διὰ τὸ πλωτὴν εἶναι μένουσαν ὥσπερ ξύλον ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον (καὶ γὰρ τούτων ἐπʼ ἀέρος μὲν οὐθὲν πέφυκε μένειν, ἀλλʼ ἐφʼ ὕδατος), ὥσπερ οὐ τὸν αὐτὸν λόγον ὄντα περὶ τῆς γῆς καὶ τοῦ ὕδατος τοῦ ὀχοῦντος τὴν γῆν· οὐδὲ γὰρ τὸ ὕδωρ πέφυκε μένειν μετέωρον, ἀλλʼ ἐπί τινός

294bAyrıca hava sudan, su da topraktan daha hafif olduğuna göre, daha hafif olanın tabiatça daha ağır olanın altında bulunduğunu nasıl düşünebiliyorlar? Hem toprak bütünüyle tabiatı gereği su üzerinde kalıyorsa, parçalarının her birinin de öyle olması gerektiği açıktır; oysa böyle olduğu görülmüyor: Rastgele herhangi bir parça dibe iner, büyük olan da daha hızlı iner. Görünen o ki bunlar güçlüğü bir yere kadar araştırıyor, ama gidilebilecek yere kadar değil. Çünkü hepimizde şu alışkanlık vardır: Araştırmayı işin kendisine göre değil, karşıt görüşü savunana göre yaparız. İnsan kendi kendine araştırırken bile, artık kendine itiraz edemeyeceği noktaya kadar araştırır. Bu yüzden iyi araştırmak isteyen kişi, o cinse özgü itirazlarla itiraz edebilmelidir; bu da bütün farkları incelemiş olmakla mümkündür. Anaksimenes, Anaksagoras ve Demokritos ise toprağın durmasının sebebinin yassılığı olduğunu söylüyorlar: Toprak altındaki havayı yarmaz, bir kapak gibi onu örtermiş; yassı cisimlerin böyle yaptığı görülür; bunlar karşı koymaları yüzünden rüzgârlara karşı da güç hareket ederler. Toprağın da yassılığı sayesinde altındaki havaya karşı aynı şeyi yaptığını söylüyorlar; hava da yer değiştirmek için yeterli yeri olmadığından aşağıda toplu hâlde hareketsiz kalırmış; su saatlerindeki su gibi. Hapsedilip kalan havanın büyük bir ağırlık taşıyabildiğine dair pek çok delil sayıyorlar. Önce şunu söyleyelim: Toprağın biçimi yassı değilse, bu sebeple duruyor olamaz. Üstelik kendi söylediklerine göre durmanın sebebi yassılık değil, daha çok büyüklüktür. Çünkü hava, dar alanda kalıp geçecek yol bulamadığı için çokluğu yüzünden kalır; çok olması da toprağın büyük kütlesince hapsedilmesindendir. Dolayısıyla toprak küre biçiminde olsa da bu kadar büyük olsaydı aynı sonuç çıkardı; onların açıklamasına göre yine dururdu. Genel olarak, hareket hakkında böyle konuşanlarla anlaşmazlık parçalar hakkında değil, bir bütün ve evren hakkındadır. Çünkü baştan, cisimlerin tabiatça bir hareketi olup olmadığı, varsa tek mi olduğu, tabiatça değil de zorla mı olduğu belirlenmelidir. Bunlar hakkında elimizdeki imkânlar ölçüsünde daha önce belirleme yaptığımıza göre, onları kabul edilmiş saymalıyız. Cisimlerin tabiatça hiçbir hareketi yoksa zorlayıcı hareketleri de olmaz; ne tabiatça ne de zorla hareketleri varsa hiçbir şey hareket etmez. Bunlardan zorunlu olarak ne çıktığı daha önce belirlendi; ayrıca durmanın da mümkün olmadığı: Hareket nasıl ya zorla ya tabiatça olursa, durma da öyledir. Ama tabiata uygun bir hareket varsa, yalnız zorlayıcı yer değiştirme ve durma olmaz. Dolayısıyla toprak şimdi zorla duruyorsa, merkeze de anafor yüzünden yer değiştirerek toplanmış olmalıdır. Herkes bu sebebi sıvılarda ve havada olup bitenlerden çıkararak ileri sürüyor; çünkü bunlarda büyük ve ağır olanlar daima anaforun merkezine doğru yer değiştirir. Bu sebeple göğü oluşmuş sayan herkes toprağın merkeze toplandığını söylüyor. Durmasının sebebini ise arıyorlar: Kimi, yukarıda dediğimiz gibi, yassılığının ve büyüklüğünün sebep olduğunu söylüyor; kimi de Empedokles gibi, göğün çevrede dönen ve daha hızlı olan yer değiştirmesinin toprağın yer değiştirmesini engellediğini söylüyor; tıpkı kepçelerdeki su gibi: Kepçe döndürülürken bu su çoğu kez tunçun altına gelir, ama tabiatı gereği aşağı yer değiştirmesi gerektiği hâlde aynı sebeple aşağı dökülmez. Oysa ne anafor ne de yassılık engel olsa, hava çekilse, toprak nereye yer değiştirecek? Merkeze zorla gitmiştir ve zorla kalmaktadır; ama tabiata uygun bir yer değiştirmesi olması zorunludur. Bu, yukarı mı aşağı mı, yoksa başka bir yere mi? Bir yer değiştirmesi olması zorunludur; ama aşağıya doğru olmak yukarıya doğru olmaktan daha uygun değilse ve yukarıdaki hava yukarı yer değiştirmeyi engellemiyorsa, toprağın altındaki hava da aşağı yer değiştirmeyi engellemez; çünkü aynı şeylerde aynı sonuçların aynı sebepleri olması zorunludur. Empedokles'e ayrıca şu da söylenebilir: Elementler Nefret yüzünden birbirinden ayrı dururken toprağın durmasının sebebi neydi? O zaman da anaforu sebep gösteremez ya. Şunu kavramamak da tuhaftır: Önceden toprağın parçaları anafor yüzünden merkeze doğru yer değiştiriyordu; peki şimdi ağırlığı olan her şey hangi sebeple toprağa doğru yer değiştiriyor? Çünkü anafor bize kadar yaklaşmıyor ki. Ateş de hangi sebeple yukarı yer değiştiriyor? Anafor yüzünden değil elbette. Ateş tabiatı gereği bir yere yer değiştiriyorsa, toprak için de böyle düşünmek gerektiği açıktır. Ağır ve hafif de anaforla belirlenmez; tersine, önceden var olan ağır ve hafif şeylerden kimi hareket yüzünden merkeze gider, kimi yüzeye çıkar. Demek ki anafor oluşmadan önce de ağır ve hafif vardı; peki bunlar neyle belirlenmişti, tabiatları gereği nasıl ya da nereye yer değiştiriyorlardı? Çünkü evren sonsuzsa ne yukarı ne aşağı olabilir; ağır ve hafif ise bunlarla belirlenir. Çoğu kişi bu sebeplerle uğraşıyor. Bazıları ise toprağın benzerlik yüzünden durduğunu söylüyor; eskilerden Anaksimandros gibi: Merkeze yerleşmiş ve uçlara karşı aynı durumda olan bir şeyin yukarıya, aşağıya ya da yanlara yer değiştirmesi için hiçbir sebep yokmuş; zıt yönlere aynı anda hareket etmesi de imkânsız olduğundan zorunlu olarak duruyormuş. Bu zarifçe söylenmiştir, ama doğru değildir; çünkü bu açıklamaya göre merkeze konan her şeyin durması gerekir; dolayısıyla ateş de duracaktır, çünkü söylenen şey toprağa özgü değildir. Üstelik bu zorunlu da değildir. Çünkü toprağın yalnız merkezde durduğu değil, merkeze doğru yer değiştirdiği de görülür. Toprağın herhangi bir parçası nereye yer değiştiriyorsa, bütününün de oraya yer değiştirmesi gerekir; tabiatı gereği nereye yer değiştiriyorsa, orada da tabiatı gereği durur. Demek ki toprak uçlara karşı aynı durumda olduğu için durmuyor; çünkü bu her şeyde ortaktır, merkeze doğru yer değiştirmek ise toprağa özgüdür. Toprağın neden merkezde durduğunu araştırıp ateşin neden en dışta durduğunu araştırmamak da tuhaftır. Çünkü ateşin tabiî yeri en dıştaki yerse, toprağın da tabiî bir yeri olması gerektiği açıktır. Eğer toprağın yeri burası değilse de benzerlikten gelen zorunluluk yüzünden duruyorsa — her yandan güçlü ama eşit şekilde gerilen bir kılın kopmayacağını söyleyen açıklama gibi, ya da çok aç ve çok susuz olup yiyecekten de içecekten de eşit uzaklıkta duran adam hakkındaki açıklama gibi (çünkü onun da kımıldamadan kalması gerekir) —, o zaman ateşin uçlarda durmasını da araştırmaları gerekirdi. Bunların durmasını araştırıp yer değiştirmesini, yani hiçbir şey engel olmadığında birinin neden yukarı, öbürünün neden merkeze yer değiştirdiğini araştırmamak da şaşırtıcıdır.

294b

ἐστιν. ἔτι δʼ ὥσπερ ἀὴρ ὕδατος κουφότερον, καὶ γῆς ὕδωρ, ὥστε πῶς οἴονται τὸ κουφότερον κατωτέρω κεῖσθαι τοῦ βαρυτὰς τέρου τὴν φύσιν; ἔτι δʼ εἴπερ ὅλη πέφυκε μένειν ἐφ᾿ ὕδατος, δῆλον ὅτι καὶ τῶν μορίων ἕκαστον αὐτῆς· νῦν δʼ οὐ φαίνεται τοῦτο γιγνόμενον, ἀλλὰ τὸ τυχὸν μόριον φέρεται εἰς βυθόν, καὶ θᾶττον τὸ μεῖζον· ἀλλʼ ἐοίκασι μέχρι τινὸς ζητεῖν, ἀλλʼ οὐ μέχρι περ οὗ δυνατὸν τῆς ἀπορίας. πᾶσι γὰρ ἡμῖν τοῦτο σύνηθες, μὴ πρὸς τὸ πρᾶγμα ποιεῖσθαι τὴν ζήτησιν ἀλλὰ πρὸς τὸν τἀναντία λέγοντα· καὶ γὰρ αὐτὸς ἐν αὑτῷ ζητεῖ μέχρι περ ἂν οὗ μηκέτι ἔχῃ ἀντιλέγειν αὐτὸς αὑτῷ. διὸ δεῖ τὸν μέλλοντα καλῶς ζητήσειν ἐνστατικὸν εἶναι διὰ τῶν οἰκείων ἐνστάσεων τῷ γένει, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἐκ τοῦ πάσας τεθεωρηκέναι τὰς διαφοράς. Ἀναξιμένης δὲ καὶ Ἀναξαγόρας καὶ Δημόκριτος τὸ πλάτος αἴτιον εἶναί φασι τοῦ μένειν αὐτήν. οὐ γὰρ τέμνειν ἀλλʼ ἐπιπωματίζειν τὸν ἀέρα τὸν κάτωθεν, ὅπερ φαίνεται τὰ πλάτος ἔχοντα τῶν σωμάτων ποιεῖν· ταῦτα γὰρ καὶ πρὸς τοὺς ἀνέμους ἔχει δυσκινήτως διὰ τὴν ἀντέρεισιν. ταὐτὸ δὴ τοῦτο ποιεῖν τῷ πλάτει φασὶ τὴν γῆν πρὸς τὸν ὑποκείμενον ἀέρα· τὸν δʼ οὐκ ἔχοντα μεταστῆναι τόπον ἱκανὸν ἀθρόον τῷ κάτωθεν ἠρεμεῖν, ὡς πρὸς τὸ ἐν ταῖς κλεψύδραις ὕδωρ. ὅτι δὲ δύναται πολύ βάρος φέρειν ἀπολαμβανόμενος καὶ μένων ὁ ἀήρ, τεκμήρια πολλὰ λέγουσιν. πρῶτον μὲν οὖν εἰ μὴ πλατὺ τὸ σχῆμα τῆς γῆς ἐστί, διὰ τοῦτο μὲν οὐκ ἂν ἠρεμοῖ. καίτοι τῆς μονῆς οὐ τὸ πλάτος αἴτιον ἐξ ὧν λέγουσιν, ἀλλὰ τὸ μέγεθος μᾶλλον. διὰ γὰρ τὴν στενοχωρίαν οὐκ ἔχων τὴν πάροδον ὁ ἀὴρ μένει διὰ τὸ πλῆθος· πολὺς δʼ ἐστὶ διὰ τὸ ὑπὸ μεγέθους πολλοῦ ἐναπολαμβάνεσθαι τοῦ τῆς γῆς. ὥστε τοῦτο μὲν ὑπάρξει, κἂν σφαιροειδὴς μὲν ἡ γῇ ᾖ, τηλικαύτη δὲ τὸ μέγεθος· μενεῖ γὰρ κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον. ὅλως δὲ πρός γε τοὺς οὕτω λέγοντας περὶ τῆς κινήσεως οὐ περὶ μορίων ἐστὶν ἡ ἀμφισβήτησις, ἀλλὰ περὶ ὅλου τινὸς καὶ παντός. ἐξ ἀρχῆς γὰρ διοριστέον πότερόν ἐστί τις τοῖς σώμασι φύσει κίνησις ἢ οὐδειαὐτῆς μία, καὶ πότερον φύσει μὲν οὐκ ἔστι, βίᾳ δʼ ἔστιν. ἐπεὶ δὲ 295a περὶ τούτων διώρισται πρότερον ὅσα κατὰ τὴν παροῦσαν ἐύναμιν εἴχομεν, χρηστέον ὡς ὑπάρχουσιν. εἰ γὰρ μηδεμία φύσει κίνησίς ἐστιν αὐτῶν, οὐδὲ βίαιος ἔσται· εἶ δὲ μή ἐστι μήτε φύσει μήτε βίᾳ, ὅλως οὐδὲν κινηθήσεται· περὶ γὰρ τούτων ὅτι ἀναγκαῖον συμβαίνειν, διώρισται πρότερον, καὶ πρὸς τούτοις ὅτι οὐδʼ ἠρεμεῖν ἐνδέχεται· ὥσπερ γὰρ κίνησις ὑπάρχει ἢ βίᾳ ἢ φύσει, οὕτω καὶ ἠρεμία. ἀλλὰ μὴν εἴ γέ ἐστι κίνησίς τις κατὰ φύσιν, οὐκ ἂν ἡ βίαιος εἴη φορὰ μόνον οὐδʼ ἠρέμησις· ὥστʼ εἰ βίᾳ νῦν ἡ γῇ μένει, καὶ συνῆλθεν ἐπὶ τὸ μέσον φερομένη διὰ τὴν δίνησιν· ταύτην γὰρ τὴν αἰτίαν πάντες λέγουσιν ἐκ τῶν ἐν τοῖς ὑγροῖς καὶ περὶ τὸν ἀέρα συμβαινόντων· ἐν τούτοις γὰρ ἀεὶ φέρεται τὰ μείζω καὶ τὰ βαρύτερα πρὸς τὸ μέσον τῆς δίνης. διὸ δὴ τὴν γῆν πάντες ὅσοι τὸν οὐρανὸν γεννῶσιν, ἐπὶ τὸ μέσον συνελθεῖν φασίν· ὅτι δὲ μένει, ζητοῦσι τὴν αἰτίαν, καὶ λέγουσιν οἱ μὲν τοῦτον τὸν τρόπον, ὅτι τὸ πλάτος καὶ τὸ μέγεθος αὐτῆς αἴτιον, οἱ δʼ ὥσπερ Εμπεδοκλῆς, τὴν τοῦ οὐρανοῦ φορὰν κύκλῳ περιθέουσαν καὶ θᾶττον φερομένην τὴν τῆς γῆς φορὰν κωλύειν, καθάπερ τὸ ἐν τοῖς κυάθοις ὕδωρʼ καὶ γὰρ τοῦτο κύκλῳ τοῦ κυάθου φερομένου πολλάκις κάτω τοῦ χαλκοῦ γινόμενον ὅμως οὐ φέρεται κάτω πεφυκὸς φέρεσθαι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. καίτοι μήτε τῆς δίνης κωλυούσης μήτε τοῦ πλάτους, ἀλλʼ ὑπελθόντος τοῦ ἀέρος, ποῖ ποτʼ οἰσθήσεται; πρὸς μὲν γὰρ τὸ μέσον βίᾳ, καὶ μένει βίᾳ· κατὰ φύσιν δέ γε ἀναγκαῖον εἷναί τινα αὐτῆς φοράν. αὕτη οὖν πότερον ἄνω ἢ κάτω, ἢ ποῦ ἐστίν; εἶναι μὲν γάρ τινα ἀναγκαῖον· εἰ δὲ μηδὲν μᾶλλον κάτω ἢ ἄνω, ὁ δʼ ἄνω ἀὴρ μὴ κωλύει τὴν ἄνω φοράν, οὐδʼ ἄν ὁ ὑπὸ τῇ γῇ κωλύοι τὴν κάτω· τὰ γὰρ αὐτὰ τῶν οὐτῶν ἀναγκαῖον εἶναι αἴτια τοῖς αὐτοῖς. ἔτι δὲ πρὸς Ἐμπεδοκλέα κἂν ἐκεῖνό τις εἴπειεν. ὅτε γὰρ τὰ στοιχεῖα διειστήκει χωρὶς ὑπὸ τοῦ νείκους, τίς αἰτία τῇ γῇ τῆς μονῆς ἦν; οὐ γὰρ δὴ καὶ τότε αἰτιάσεται τὴν δίνην. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μὴ συννοεῖν ὅτι πρότερον μὲν διὰ τὴν δίνησιν ἐφέρετο τὰ μόρια τῆς γῆς πρὸς τὸ μέσον· νῦν δὲ διὰ τίνʼ αἰτίαν πάντα τὰ βάρος ἔχοντα φέρεται πρὸς αὐτήν; οὐ γὰρ ἥ γε δίνη πλησιάζει πρὸς ἡμὰς. ἔτι δὲ καὶ τὸ πῦρ ἄνω φέρεται διὰ τίνʼ αἰτίαν; οὐ γὰρ διά γε τὴν δίνην. εἰ δὲ τοῦτο φέρεσθαί που πέφυκεν, δῆλον ὅτι καὶ τὴν γῆν οἰητέον. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῆ δίνῃ γε τὸ βαρύ καὶ κοῦφον ὥρισται, ἀλλά τῶν πρότερον ὑπαρχόντων βαρέων καὶ κούφων τὰ μὲν εἰς τὸ μέσον ἔρχεται, τὰ δʼ ἐπιπολάζει διὰ τὴν κίνησιν. ἦν ἄρα καὶ πρὶν γενέσθαι τὴν δίνην βαρύ τε καὶ κοῦφον, ἃ τίνι διώριστο καὶ πῶς ἐπεφύκει φέρεσθαι ἢ ποῦ; ἀπείρου γὰρ ὄντος ἀδύνατον εἶναι ἄνω ἢ κάτω, διώρισται δὲ τούτοις τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον. οἱ μὲν οὖν πλεῖστοι περὶ τὰς αἰτίας ταύτας διατρίβουσιν· εἰσὶ δέ τινες οἳ διὰ τὴν ὁμοιότητά φασιν αὐτὴν μένειν, ὥσπερ τῶν ἀρχαίων Ἀναξίμανδρος· μᾶλλον μὲν γὰρ οὐθὲν ἄνω ἢ κάτω ἢ εἰς τὰ πλάγια φέρεσθαι προσήκειν τὸ ἐπὶ τοῦ μέσου ἱδρυμένον καὶ ὁμοίως πρὸς τὰ ἔσχατα ἔχον· ἄμα δʼ δύνατον εἰς τὸ ἐναυτίον ποιεῖσθαι τὴν κίνησιν· ὥστʼ ἐξ ἀνάγκης μένειν. τοῦτο δὲ λέγεται κομψῶς μέν, οὐκ ἀληθῶς δέ· κατὰ γὰρ τοῦτον τὸν λόγον ἀναγκαῖον ἅπαν, ὅ τι ἂν τεθῇ ἐπὶ τοῦ μέσου, μένειν, ὥστε καὶ τὸ πῦρ ἠρεμήσει· τὸ γὰρ εἰρημένον οὐκ ἴδιόν ἐστι τῆς γῆς. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἀναγκαῖον. οὐ γὰρ μόνον φαίνεται μένουσα ἐπὶ τοῦ μέσου, ἀλλὰ καὶ φερομένη πρὸς τὸ μέσον. ὅπου γὰρ ὁτιοῦν φέρεται μόριον αὐτῆς, ἀναγκαῖον ἐνταῦθα φέρεσθαι καὶ τὴν ὅλην· οὖ δὲ φέρεται κατὰ φύσιν, καὶ μένει ἐνταυθοῖ κατὰ φύσιν. οὐκ ἄρα διὰ τὸ ὁμοίως ἔχειν πρὸς τὰ ἔσχατα· τοῦτο μὲν γὰρ πᾶσι κοινόν, τὸ δὲ φέρεσθαι πρὸς τὸ μέσον ἴδιον τῆς γῆς. ἄτοπον δὲ καὶ τοῦτο μὲν ζητεῖν, διὰ τί ποτε μένει ἡ γῆ ἐπὶ τοῦ μέσου, τὸ δὲ πῦρ μὴ ζητεῖν διὰ τί ἐπὶ τοῦ ἐσχάτου. εἰ μὲν γὰρ κἀκείνῳ φύσει τόπος ὁ ἔσχατος, δῆλον ὅτι ἀναγκαῖον εἶναί τινα καὶ τῇ γῇ φύσει τόπον· εἰ δὲ μὴ τπύτῃ οὗτος ὁ τόπος, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀνάγκην μένει τὴν τῆς ὁμοιότητος, ὥσπερ ὁ περὶ τῆς τριχὸς λόγος τῆς ἰσχυρῶς μὲν ὁμοίως δὲ πάντῃ τεινομένης, ὅτι οὐ διαρραγήσεται, καὶ τοῦ πεινῶντος καὶ διψῶντος σφόδρα μὲν ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἐδωδίμων καὶ ποτῶν ἴσον ἀπέχοντος (καὶ γὰρ τοῦτον ἠρεμεῖν ἀναγκαῖον), ζητητέον αὐτοῖς περὶ τῆς τοῦ πυρὸς μονῆς ἐπὶ τῶν ἐσχάτωνθαυμαστὸν

293aÜstelik söylenen şey doğru da değildir. Gerçi arazî olarak doğrudur: Bu yöne ya da şu yöne hareket etmesi için hiçbir sebep bulunmayan her şeyin merkezde durması gerekir. Ama bu açıklamaya göre böyle bir şey durmayacak, hareket edecektir; yalnız bütün olarak değil, dağılarak. Aynı açıklama ateşe de uyacaktır: Merkeze konduğunda toprak gibi durması gerekir; çünkü uçlardaki noktaların her birine karşı aynı durumda olacaktır. Yine de, bir şey engel olmazsa, görüldüğü gibi merkezden uca doğru yer değiştirecektir; yalnız bütünüyle tek bir noktaya doğru değil (benzerlik açıklamasından zorunlu olarak çıkan tek sonuç bu olurdu), her parçası uç sınırın ona karşılık gelen parçasına doğru; meselâ dörtte biri çevreleyenin dörtte birine doğru; çünkü cisimlerden hiçbiri nokta değildir. Nasıl yoğunlaşarak büyük bir yerden daha küçük bir yere toplanabilirse, seyrekleşerek küçük bir yerden daha büyük bir yere de yayılabilir. Dolayısıyla burası toprağın tabiî yeri olmasaydı, benzerlik açıklamasına göre toprak da bu şekilde merkezden uzaklaşarak hareket ederdi. Toprağın biçimi, yeri, durması ve hareketi hakkında ileri sürülen görüşler aşağı yukarı bunlardır.

293a

δὲ καὶ τὸ περὶ μὲν τῆς μονῆς ζητεῖν, περὶ δὲ τῆς φορᾶς αὐτῶν μὴ ζητεῖν, διὰ τίνʼ αἰτίαν τὸ μὲν ἄνω φέρεται τὸ δʼ ἐπὶ τὸ μέσον μηδενὸς ἐμποδίζοντος. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἀληθές ἐστι τὸ λεγόμενον. κατὰ συμβεβηκὸς μέντοι τοῦτʼ ἀληθές, ὡς ἀναγκαῖον μένειν ἐπὶ τοῦ μέσου πᾶν ᾧ μηθὲν μᾶλλον δεῦρο ἢ δεῦρο κινεῖσθαι προσήκει. ἀλλὰ διά γε τοῦτον τὸν λόγον οὐ μενεῖ ἀλλά κινηθήσεται, οὐ μέντοι ὅλον ἀλλὰ διεσπασμένον. ὁ γὰρ αὐτὸς ἁρμόσει λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ πυρός· ἀνάγκη γὰρ τεθὲν μένειν ὁμοίως ὥσπερ τὴν γῆν· ὁμοίως γὰρ ἕξει πρὸς τῶν σημείων τῶν ἐσχάτων ὁτιοῦν· ἀλλʼ ὅμως οἰσθήσεται ἀπὸ τοῦ μέσου, ὥσπερ καὶ φαίνεται φερόμενον, ἄν μή τι κωλύῃ, πρὸς τὸ ἔσχατον· πλὴν οὐχ ὅλον πρὸς ἓν σημεῖον (τοῦτο γὰρ ἀναγκαῖον μόνον συμβαίνειν ἐκ τοῦ λόγου τοῦ περὶ τῆς ὁμοιότητος) ἀλλὰ τὸ ἀνάλογον μόριον πρὸς τὸ ἀνάλογον τοῦ ἐσχάτου, λέγω δʼ οἷον τὸ τέταρτον μέρος πρὸς τὸ τέταρτον μέρος τοῦ περιέχοντος· οὐθὲν γὰρ στιγμὴ τῶν σωμάτων ἐστίν. ὥσπερ δὲ κἂν ἐκ μεγάλου συνέλθοι πυκνούμενον εἰς ἐλάττω τόπον, οὕτω κἂν ἐξ ἐλάττονος εἰς μείζω μανότερον γιγνόμενον· ὥστε κἂν ἡ γῇ τοῦτον τὸν τρόπον ἐκινεῖτο ἀπὸ τοῦ μέσου διά γε τὸν τῆς ὁμοιότητος λόγον, εἰ μὴ φύσει τῆς γῆς οὗτος τόπος ἦν. ὅσα μὲν οὖν τυγχάνει περί τε τοῦ σχήματος αὐτῆς ὑπολαμβανόμενα καὶ περὶ τόπου καὶ μονῆς καὶ κινήσεως, σχεδὸν ταῦτʼ ἐστίν.

293a2014. Bölüm

Biz de önce toprağın hareket edip etmediğini, yoksa durduğunu söyleyelim. Söylediğimiz gibi, bazıları onu yıldızlardan biri yapıyor, bazıları da merkeze koyup merkezdeki eksenin çevresinde sarıldığını ve hareket ettiğini söylüyor. Bunun imkânsız olduğu şu ilkeden yola çıkınca açıktır: Toprak ister merkezin dışında ister merkezde bulunarak yer değiştirsin, bu hareketi zorla yapması gerekir; çünkü bu hareket toprağın kendine ait değildir; yoksa parçalarının her biri de bu yer değiştirmeye sahip olurdu; oysa hepsi düz bir çizgi boyunca merkeze doğru yer değiştirir. Bu yüzden, zorlayıcı ve tabiata aykırı olduğu için, bu hareket ezelî olamaz; oysa evrenin düzeni ezelîdir. Ayrıca dairesel yer değiştirmeyle yer değiştiren her şeyin, ilk küre dışında, geride kaldığı ve birden çok yer değiştirmeyle hareket ettiği görülüyor; dolayısıyla toprak da, ister merkez çevresinde ister merkezde bulunarak yer değiştirsin, iki yer değiştirmeyle hareket etmelidir. Böyle olsaydı sabit yıldızlarda kaymalar ve dönüşler görülmesi gerekirdi. Oysa böyle bir şey görülmüyor; aynı yıldızlar daima toprağın aynı yerlerinde doğup batıyor. Ayrıca hem parçalarının hem bütününün tabiata uygun yer değiştirmesi evrenin merkezine doğrudur; şimdi merkezde bulunması da bu yüzdendir. Ama merkez ikisi için de aynı olduğundan şu sorulabilir: Ağırlığı olan şeyler ve toprağın parçaları tabiatları gereği hangisine doğru yer değiştirir? Evrenin merkezi olduğu için mi, yoksa toprağın merkezi olduğu için mi? Evrenin merkezine doğru olması zorunludur; çünkü hafif şeyler ve ateş de ağır şeylere zıt yönde yer değiştirerek, merkezi çevreleyen yerin uç sınırına doğru yer değiştirir. Toprağın merkeziyle evrenin merkezinin aynı olması ise bir arazdır; ağır şeyler toprağın merkezine de yer değiştirir, ama arazî olarak: Toprak merkezini evrenin merkezinde tuttuğu için. Toprağın merkezine doğru yer değiştirdiklerinin işareti de, toprağa doğru düşen ağır şeylerin birbirine paralel değil, yüzeyle eşit açılar yaparak düşmesidir; demek ki tek bir merkeze, toprağın da merkezi olan merkeze doğru yer değiştirirler. O hâlde toprağın merkezde ve hareketsiz olması gerektiği açıktır: hem söylenen sebeplerden, hem de zorla yukarı atılan ağır şeyler, onları fırlatan kuvve sonsuz bir uzaklığa fırlatsa bile, dikey bir çizgi boyunca yine aynı yere düştüğü için. Böylece toprağın ne hareket ettiği ne de merkezin dışında bulunduğu bunlardan açıktır; ayrıca söylenenlerden durmasının sebebi de açıktır. Toprak tabiatı gereği her yandan merkeze doğru yer değiştiriyorsa — görüldüğü gibi —, ateş de merkezden uca doğru yer değiştiriyorsa, toprağın herhangi bir parçasının zorlanmadan merkezden uzaklaşarak yer değiştirmesi imkânsızdır; çünkü tek bir şeyin tek bir, basit bir şeyin de basit bir yer değiştirmesi vardır, zıt yer değiştirmeleri olmaz; merkezden uzaklaşma ise merkeze yönelmenin zıddıdır. Herhangi bir parçanın merkezden uzaklaşarak yer değiştirmesi imkânsızsa, bütünün böyle yer değiştirmesinin daha da imkânsız olduğu açıktır; çünkü parça tabiatı gereği nereye gidiyorsa, bütün de tabiatı gereği oraya gider. Dolayısıyla daha büyük bir kuvvet olmadan hareket etmesi imkânsızsa, toprağın merkezde durması zorunlu olur.

293a20

14 Ἡμεῖς δὲ λέγωμεν πρῶτον πότερον ἔχει κίνησιν ἢ μένει· καθάπερ γὰρ εἴπομεν, οἱ μὲν αὐτὴν ἓν τῶν ἄστρων ποιοῦσιν, οἱ δʼ ἐπὶ τοῦ μέσου θέντες ἴλλεσθαι καὶ κινεῖσθαί φασι περὶ τὸν πόλον μέσον. ὅτι δʼ ἐστὶν ἀδύνατον, δῆλον λαβοῦσιν ἀρχὴν ὡς εἴπερ φέρεται εἴτʼ ἐκτὸς οὖσα τοῦ μέσου εἴτʼ ἐπὶ τοῦ μέσου, ἀναγκαῖον αὐτὴν βίᾳ κινεῖσθαι ταύτην τὴν κίνησιν· οὐ γὰρ αὐτῆς γε τῆς γῆς ἐστίν· καὶ γὰρ ἂν τῶν μορίων ἕκαστον ταύτην εἶχε τὴν φοράν· νῦν δʼ ἐπʼ εὐθείας πάντα φέρεται πρὸς τὸ μέσον. διόπερ οὐχ οἷόν τʼ ἀΐδιον εἷναι, βίαιόν γʼ οὖσαν καὶ παρὰ φύσιν· ἡ δέ γε τοῦ κόσμου τάξις ἀΐδιος. ἔτι πάντα τὰ φερόμενα τὴν φορὰν τὴν ἐγκύκλιον ὑπολειπόμενα φαίνεται καὶ κινούμενα πλείους μιᾶς φορᾶς ἔξω τῆς πρώτης σφαίρας, ὥστε καὶ τὴν γῆν ἀναγκαῖον, εἴτε περὶ τὸ μέσον εἴτʼ ἐπὶ τοῦ μέσου κειμένη φέρεται, δύο κινεῖσθαι φοράς. τούτου δὲ συμβαίνοντος ἀναγκαῖον γίγνεσθαι παρόδους καὶ τροπὰς τῶν ἐνδεδεμένων ἄστρων. τοῦτο δʼ οὐ φαίνεται γιγνόμενον, ἀλλʼ ἀεὶ ταὐτὰ κατὰ τοὺς αὐτοὺς ἀνατέλλει τε καὶ δύεται τόπους αὐτῆς. ἔτι δʼ ἡ φορὰ τῶν μορίων καὶ ὅλης αὐτῆς ἡ κατὰ φύσιν ἐπὶ τὸ μέσον τοῦ παντός ἐστιν· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τυγχάνει κειμένη νῦν ἐπὶ τοῦ κέντρου· διαπορήσειε δʼ ἄν τις, ἐπεὶ ταὐτὸν ἀμφοτέρων ἐστὶ τὸ μέσον, πρὸς πότερον φέρεται τὰ βάρος ἔχοντα καὶ τὰ μόρια τῆς γῆς κατὰ φύσιν· πότερον τι τοῦ παντός ἐστι μέσον, ἢ διότι τῆς γῆς. ἀνάγκη δὴ πρὸς τὸ τοῦ παντός· καὶ γὰρ τὰ κοῦφα καὶ τὸ πῦρ εἰς τοὐναντίον φερόμενα τοῖς βάρεσι πρὸς τὸ ἔσχατον φέρεται τοῦ περιέχοντος τόπου τὸ μέσον. συμβέβηκε δὲ ταὐτὸ μέσον εἶναι τῆς γῆς καὶ τοῦ παντός· φέρεται γὰρ καὶ ἐπὶ τὸ τῆς γῆς μέσον, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός, ἡ τὸ μέσον ἔχει ἐν τῷ τοῦ παντὸς μέσῳ. ὅτι δὲ φέρεται πρὸς τὸ τῆς γῆς μέσον, σημεῖον ὅτι τὰ φερόμενα βάρη ἐπὶ ταύτην οὐ παρʼ ἄλληλα φέρεται ἀλλὰ πρὸς ὁμοίας γωνίας, ὥστε πρὸς ἓν τὸ μέσον φέρεται, καὶ τὸ τῆς γῆς. φανερὸν τοίνυν ὅτι ἀνάγκη ἐπὶ τοῦ μέσου εἶναι τὴν γῆν καὶ ἀκίνητον, διά τε τὰς εἰρημένας αἰτίας, καὶ διότι τὰ βίᾳ ῥιπτούμενα ἄνω βάρη κατὰ στάθμην πάλιν φέρεται εἰς ταὐτό, κἂν εἰς ἄπειρον ἡ δύναμις ἐκριπτῇ. ὅτι μὲν οὖν οὔτε κινεῖται οὔτʼ ἐκτὸς κεῖται τοῦ μέσου, φανερὸν ἐκ τούτων· πρὸς δὲ τούτοις δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων τὸ αἴτιον τῆς μονῆς. εἰ γὰρ φύσει πέφυκε φέρεσθαι πάντοθεν πρὸς τὸ μέσον, ὥσπερ φαίνεται, καὶ τὸ πῦρ ἀπὸ τοῦ μέσου πάλιν πρὸς τὸ ἔσχατον, ἀδύνατον ἐνεχθῆναι ὁτιοῦν μόριον αὐτῆς ἀπὸ τοῦ μέσου μὴ βιασθέν· μία γὰρ φορὰ τοῦ ἑνὸς καὶ ἁπλῆ τοῦ ἁπλοῦ, ἀλλʼ οὐχ αἱ ἐναντίαι· ἡ δʼ ἀπὸ τοῦ μέσου τῇ ἐπὶ τὸ μέσον ἐναντία. εἰ τοίνυν ὁτιοῦν μόριον ἀδύνατον ἐνεχθῆναι ἀπὸ τοῦ μέσου, φανερὸν ὅτι καὶ τὴν ὅλην ἔτι ἀδυνατώτερον· εἰς ὃ γὰρ τὸ μόριον πέφυκε φέρεσθαι, καὶ τὸ ὅλον ἐνταῦθα πέφυκεν· ὅστι’

297aMatematikçilerin astronomi hakkında söyledikleri de buna tanıklık ediyor; çünkü yıldızların düzenini belirleyen biçimler değişirken görünenler, toprak merkezde bulunuyormuş gibi meydana gelir. Toprağın yeri, durması ve hareketi hakkında, durumun nasıl olduğuna dair bu kadarı söylenmiş olsun. Toprağın küre biçiminde olması zorunludur; çünkü parçalarının her biri merkeze ulaşıncaya kadar ağırlığını taşır ve küçük parça, büyük parça tarafından itildiğinde dalgalanamaz; tersine, merkeze varıncaya kadar parçalar birbirine sıkışır, biri öbürüne yer açar. Söyleneni, bazı tabiat filozoflarının toprağın oluştuğunu söyledikleri şekilde, sanki toprak oluşuyormuş gibi düşünmek gerekir. Yalnız onlar aşağı yer değiştirmenin sebebini zorlamaya bağlıyorlar; doğruyu koymak daha iyidir: Bunun, ağırlığı olan şeyin tabiatı gereği merkeze doğru yer değiştirmesinden ileri geldiğini söylemek. Karışım kuvve hâlindeyken ayrışan şeyler her yandan aynı şekilde merkeze doğru yer değiştiriyordu. Parçalar uçlardan eşit şekilde dağılmış olarak da merkeze toplansa, başka bir şekilde de toplansa sonuç aynı olacaktır. Her yandan aynı şekilde, uçlardan tek bir merkeze doğru yer değiştiriliyorsa, kütlenin her yanda aynı olması gerektiği açıktır; çünkü her yana eşit miktar eklenirse uç sınırın merkezden eşit uzaklıkta olması gerekir; bu da kürenin biçimidir. Toprağın parçaları merkeze her yandan aynı şekilde akmamış olsa da akıl yürütme açısından hiçbir fark olmaz. Çünkü ikisi de merkeze kadar yönelim taşıdığından, büyük kütle daima önündeki küçük kütleyi merkeze kadar itmek zorundadır; daha ağır olan, daha hafif olanı oraya kadar iter. Akla gelebilecek bir güçlüğün de bununla aynı çözümü vardır: Toprak merkezde ve küre biçimindeyken yarıkürelerinden birine kat kat büyük bir ağırlık eklense, bütünün merkeziyle toprağın merkezi aynı olmayacaktır; dolayısıyla ya merkezde kalmayacak ya da kalırsa merkezi tutmadığı hâlde duracaktır; oysa şimdi bile tabiatı gereği oraya doğru hareket etmektedir. Güçlük budur; ama biraz daha üzerine gidip ağırlığı olan herhangi bir büyüklüğün merkeze doğru yer değiştirdiğini nasıl kastettiğimizi ayırt edersek, bunu görmek zor değildir. Açıktır ki uç sınır merkeze değinceye kadar değil, büyük olan kendi merkezini merkeze oturtuncaya kadar baskın gelmelidir; çünkü yönelimi oraya kadardır. Bunu herhangi bir kesek ya da toprak parçası için söylemekle bütün toprak için söylemek arasında hiçbir fark yoktur; çünkü söylenen sonuç küçüklükten ya da büyüklükten ötürü değil, merkeze doğru yönelimi olan her şey için söylenmiştir. Dolayısıyla toprak ister bütün olarak ister parça parça bir yerden yer değiştirmiş olsun, her yandan merkezi eşit şekilde tutuncaya kadar yer değiştirmesi gerekir; küçük kütleler, yönelimin itmesiyle büyük kütlelerce dengelenir. O hâlde toprak oluştuysa bu şekilde oluşmuş olması gerekir; dolayısıyla küre biçiminde oluştuğu açıktır; oluşmamış olup hep kalıyorsa da, oluşup ilk kez meydana gelmiş olsaydı nasıl olacak idiyse öyle olmalıdır. Bu akıl yürütmeye göre de toprağın biçiminin küre olması gerekir; ayrıca bütün ağır şeyler paralel olarak değil, eşit açılarla düştüğü için de; bu ise tabiatı gereği küre biçiminde olan bir şeye doğru düşüşte olur. O hâlde toprak ya küre biçimindedir ya da tabiatı gereği küre biçimindedir. Her şeyin ne olduğunu söylerken, zorla ve tabiata aykırı olarak olduğu şeyi değil, tabiatı gereği olmak istediği ve bulunduğu şeyi söylemek gerekir. Bunu his yoluyla görünenler de gösterir. Öyle olmasaydı ay tutulmalarındaki kesitler böyle olmazdı: Ay aylık evrelerinde her türlü bölünmeyi alıyor (düz de, şişkin de, çukur da oluyor), ama tutulmalarda onu sınırlayan çizgi daima dışbükeydir; dolayısıyla ay toprağın araya girmesi yüzünden tutulduğuna göre, bu biçimin sebebi toprağın küre biçimindeki çevresi olur. Ayrıca yıldızların görünüşü, toprağın yalnız yuvarlak olduğunu değil, büyük de olmadığını gösteriyor; çünkü güneye ya da kuzeye doğru küçük bir yer değiştirmemizde ufuk dairesi açıkça değişir; öyle ki tepemizdeki yıldızlar büyük bir değişikliğe uğrar ve kuzeye ya da güneye gidenlere aynı yıldızlar görünmez.

297a

εἴπερ ἀδύνατον κινηθῆναι μὴ ὑπὸ κρείττονος ἰσχύος, ἀναγκαῖον ἄν εἴη αὐτὴν μένειν ἐπὶ τοῦ μέσου. μαρτυρεῖ δὲ τούτοις καὶ τὰ παρὰ τῶν μαθηματικῶν λεγόμενα περὶ τὴν ἀστρολογίαν· τὰ γὰρ φαινόμενα συμβαίνει μεταβαλλόντων τῶν σχημάτων οἷς ὥρισται τῶν ἄστρων ἡ τάξις, ὡς ἐπὶ τοῦ μέσου κειμένης τῆς γῆς. περὶ μὲν οὖν τοῦ τόπου καὶ μονῆς καὶ κινήσεως, ὃν τρόπον ἔχει, τοσαῦτα εἰρήσθω περὶ αὐτῆς. σχῆμα δʼ ἔχειν σφαιροειδὲς ἀναγκαῖον αὐτήν· ἕκαστον γὰρ τῶν μορίων βάρος ἔχει μέχρι πρὸς τὸ μέσον, καὶ τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ μείζονος ὠθούμενον οὐχ οἷόν τε κυμαίνειν, ἀλλὰ συμπιέζεσθαι μᾶλλον καὶ συγχεωρεῖν ἕτερον ἑτέρῳ, ἕως ἂν ἔλθῃ ἐπὶ τὸ μέσον. δεῖ δὲ νοῆσαι τὸ λεγόμενον ὥσπερ ἄν εἰ γιγνομένης τὸν τρόπον ὃν καὶ τῶν φυσιολόγων λέγουσί τινες γενέσθαι. πλὴν ἐκεῖνοι μὲν βίαν αἰτιῶνται τῆς κάτω φορᾶς· βέλτιον δὲ τιθέναι τἀληθές, καὶ φάναι τοῦτο συμβαίνειν διὰ τὸ φύσιν ἔχειν φέρεσθαι τὸ βάρος ἔχον πρὸς τὸ μέσον. ἐν δυνάμει οὖν ὄντος τοῦ μίγματος τὰ διακρινόμενα ἐφέρετο ὁμοίως πάντοθεν πρὸς τὸ μέσον. εἴτʼ οὖν ὁμοίως ἀπὸ τῶν ἐσχάτων διῃρημένα τὰ μόρια συνήχθη πρὸς τὸ μέσον, εἴτʼ ἄλλως ἔχοντα, ποιήσει ταὐτόν. ὅτι μὲν οὖν ὁμοίως γε πανταχόθεν ἀπὸ τῶν ἐσχάτων φερομένων πρὸς ἓν τὸ μέσον ἀναγκαῖον ὅμοιον γίγνεσθαι πάντη τὸν ὄγκον, φανερόν· ἴσου γὰρ πάντῃ προστιθεμένου ἴσον ἀνάγκη ἀπέχειν τοῦ μέσου τὸ ἔσχατον· τοῦτο δὲ τὸ σχῆμα σφαίρας ἐστίν. οὐδὲν δὲ διοίσει πρὸς τὸν λόγον, οὐδʼ εἰ μὴ πανταχόθεν ὁμοίως συνέθει πρὸς τὸ μέσον τὰ μόρια αὐτῆς. τὸ γὰρ πλεῖον ἀεὶ τὸ πρὸ αὐτοῦ ἔλαττον προωθεῖν ἀναγκαῖον μέχρι τοῦ μέσου τὴν ῥοπὴν ἐχόντων ἀμφοῖν, καὶ τοῦ βαρυτέρου προωθοῦντος μέχρι τούτου τὸ ἔλαττον βάρος. ὁ γὰρ ἄν τις ἀπορήσειε, τὴν αὐτὴν ἔχει τούτοις λύσιν· εἰ γὰρ οὕσης ἐπὶ τοῦ μέσου καὶ σφαιροειδοῦς τῆς γῆς πολλαπλάσιον βάρος ἐπιγένοιτο πρὸς θάτερον ἡμισφαίριον, οὐκ ἔσται τὸ αὐτὸ μέσον τοῦ ὅλου καὶ τὸ τῆς γῆς· ὥστε ἢ οὐ μενεῖ ἐπὶ τοῦ μέσου, ἢ εἴπερ, ἠρεμήσει γε καὶ μὴ τὸ μέσον ἔχουσα, ᾗ πέφυκε κινεῖσθαι καὶ νῦν. τὸ μὲν οὖν 297 b ἀπορούμενον τοῦτʼ ἐστίν· ἰδεῖν δʼ οὐ χαλεπὸν μικρὸν ἐπιτείναντας, καὶ διελόντας πῶς ἀξιοῦμεν ὁποσονοῦν μέγεθος φέρεσθαι πρὸς τὸ μέσον, βάρος ἔχον. δῆλον γὰρ ὡς οὐχὶ μέχρι τοῦ ἅψασθαι τοῦ κέντρου τὸ ἔσχατον, ἀλλὰ δεῖ κρατεῖν τὸ πλέον ἕως ἂν λάβη τῷ αὑτοῦ μέσῳ τὸ μέσον· μέχρι τούτου γὰρ ἔχει τὴν ῥοπήν. οὐδὲν τοίνυν διαφέρει τοῦτο λέγειν ἐπὶ βώλου καὶ μορίου τοῦ τυχόντος ἢ ἐπὶ ὅλης τῆς γῆς· οὐ γὰρ διὰ μικρότητα ἢ μέγεθος εἴρηται τὸ συμβαῖνον, ἀλλὰ κατὰ παντὸς τοῦ ῥοπὴν ἔχοντος ἐπὶ τὸ μέσον· ὥστε εἴτε ὅλη πόθεν ἐφέρετο εἴτε κατὰ μέρος, ἀναγκαῖον μέχρι τούτου φέρεσθαι ἕως ἂν πανταχόθεν ὁμοίως λάβῃ τὸ μέσον, ἀνιδιαφέρει σαζομένων τῶν ἐλαττόνων ὑπὸ τῶν μειζόνων τῇ προώσει τῆς ῥοπῆς. εἴτʼ οὖν ἐγένετο, τοῦτονἀναγκαῖον γενέσθαι τὸν τρόπον, ὥστε φανερὸν ὅτι σφαιροειδὴς ἡ γένεσις αὐτῆς, εἴτʼ ἀγένητος ἀεὶ μένουσα, τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχειν ὅνπερ κἂν εἰ γιγνομένη τὸ πρῶτον ἐγένετο. κατὰ τοῦτόν τε δὴ τὸν λόγον ἀναγκαῖον εἶναι τὸ σχῆμα σφαιροειδὲς αὐτῆς, καὶ ὅτι πάντα φέρεται τὰ βαρέα πρὸς τὰς ὁμοίας γωνίας, ἀλλʼ οὐ παρʼ ἄλληλα· τοῦτο δὲ πέφυκε πρὸς τὸ φύσει σφαιροειδές. ἢ οὖν ἐστὶ σφαιροειδής, ἢ φύσει γε σφαιροειδής. δεῖ δʼ ἕκαστον λέγειν τοιοῦτον εἶναι ὃ φύσει βούλεται εἶναι καὶ ὃ ὑπάρχει, ἀλλὰ μὴ ὃ βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν. ἔτι δὲ καὶ διὰ τῶν φαινομένων κατὰ τὴν αἴσθησιν· οὕτε γὰρ ἂν αἱ τῆς σελήνης ἐκλείψεις τοιαύτας ἄν εἶχον τὰς ἀποτομάς· νῦν γὰρ ἐν μὲν τοῖς κατὰ μῆνα σχηματισμοῖς πάσας λαμβάνει τὰς διαιρέσεις (καὶ γὰρ εὐθεῖα γίνεται καὶ ἀμφίκυρτος καὶ κοίλη), περὶ δὲ τὰς ἐκλείψεις ἀεὶ κυρτὴν ἔχει τὴν ὁρίζουσαν γραμμήν, ὥστʼ ἐπείπερ ἐκλείπει διὰ τὴν τῆς γῆς ἐπιπρόσθησιν, ἡ τῆς γῆς ἂν εἴη περιφέρεια τοῦ σχήματος αἰτία σφαιροειδὴς οὖσα. ἔτι δὲ διὰ τῆς τῶν ἄστρων φαντασίας οὐ μόνον φανερὸν ὅτι περιφερής, ἀλλὰ καὶ τὸ μέγεθος οὐκ οὖσα μεγάλη· μικρὰς γὰρ γιγνομένης μεταστάσεως ἡμῖν πρὸς μεσημβρίαν καὶ ἄρκτον ἐπιδήλως ἕτερος γίγνεται ὁ ὁρίζων κύκλος, ὥστε τὰ

298aBazı yıldızlar Mısır'da ve Kıbrıs dolaylarında görülür, kuzeydeki bölgelerde görülmez; kuzeyde sürekli görünen yıldızlar ise o bölgelerde batar. Dolayısıyla bunlardan yalnız toprağın biçiminin yuvarlak olduğu değil, büyük olmayan bir kürenin biçimi olduğu da açıktır; yoksa bu kadar kısa bir yer değiştirmeyle bu kadar çabuk fark edilir bir değişiklik olmazdı. Bu yüzden Herakles Sütunları dolaylarındaki bölgenin Hindistan dolaylarındaki bölgeyle birleştiğini ve böylece denizin tek olduğunu düşünenlerin pek de inanılmaz şeyler düşündüğünü sanmamalı. Bunlar delil olarak filleri de gösteriyorlar: Fillerin türü, uçta bulunan bu iki bölgenin ikisinde de yaşıyormuş; uçların birbirine bitiştiği için bunun böyle olduğunu söylüyorlar. Çevrenin büyüklüğünü hesaplamaya çalışan matematikçiler de dört yüz bin stadion kadar olduğunu söylüyorlar. Bunlardan hüküm çıkaranlar için, toprağın kütlesinin yalnız küre biçiminde olduğu değil, öbür yıldızların büyüklüğüne göre büyük olmadığı da zorunlu olarak çıkar.

298a

ὑπὲρ κεφαλῆς ἄστρα μεγάλην ἔχειν τὴν μεταβολήν, καὶ μὴ ταὐτὰ φαίνεσθαι πρὸς ἄρκτον τε καὶ μεσημβρίαν μεταβαίνουσιν· ἔνιοι γὰρ ἐν Αἰγύπτῳ μὲν ἀστέρες ὁρῶνται καὶ περὶ Κύπρον, ἐν τοῖς πρὸς ἄρκτον δὲ χωρίοις οὐχ ὁρῶνται, καὶ τὰ διὰ παντὸς ἐν τοῖς πρὸς ἄρκτον φαινόμενα τῶν ἄστρων ἐν ἐκείνοις τοῖς τόποις ποιεῖταιδύσιν. ὥστʼ οὐ μόνον ἐκ τούτων δῆλον περιφερὲς ὂν τὸ σχῆμα τῆς γῆς, ἀλλὰ καὶ σφαίρας οὐ μεγάλης· οὐ γὰρ ἂν οὕτω ταχύ ἐπίδηλον ἐποίει μεθισταμένοις οὕτω βραχύ. διὸ τοὺς ὑπολαμβάνοντας συνάπτειν τὸν περὶ τὰς Ἡρακλείους στήλας τόπον τῷ περὶ τὴν Ἰνδικήν, καὶ τοῦτον τὸν τρόπον εἶναι τὴν θάλατταν μίαν, μἤ λίαν ὑπολαμβάνειν ἄπιστα δοκεῖν· λέγουσι δὲ τεκμαιρόμενοι καὶ τοῖς ἐλέφασιν, ὅτι περὶ ἀμφοτέρους τοὺς τόπους τοὺς ἐσχάτους ὄντας τὸ γένος αὐτῶν ἐστίν, ὡς τῶν ἐσχάτων διὰ τὸ συνάπτειν ἀλλήλοις τοῦτο πεπονθότων. καὶ τῶν μαθηματικῶν ὅσοι τὸ μέγεθος ἀναλογίζεσθαι πειρῶνται τῆς περιφερείας, εἰς τετταράκοντα λέγουσιν εἶναι μυριάδας σταδίων· ἐξ ὧν τεκμαιρομένοις οὐ μόνον σφαιροειδῇ τὸν ὄγκον ἀναγκαῖον εἶναι τῆς γῆς, ἀλλὰ καὶ μὴ μέγαν πρὸς τὸ τῶν ἄλλων ἄστρων μέγεθος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…