Kavram
Phantasia (φαντασία)
- Yunanca
- φαντασία (phantasia) · φαίνεσθαι (phainesthai) · φάντασμα (phantasma) · φανταστική (phantastikē)
- Latince
- visum, visio (Cicero); imaginatio (Boethius, Ortaçağ); phantasia
- Almanca
- Erscheinung, Vorstellung; Einbildung(skraft)
- Fransızca
- apparence, représentation; imagination
- İngilizce
- imagination, appearance
- Türkçe
- görünme / görünüm / tasavvur / imgelem
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte phantasia bir şeyin "görünüşe çıkması", gösteriş, görkemli görünüş anlamını taşır (Polybios'ta "gösteriş, alay"). Platon sözcüğü teknik bağlama iki kez sokar. Theaitetos 152a–c'de Protagoras'ın ölçü sözü yorumlanırken "görünmek" (phainesthai) = "duyumsamak" (aisthanesthai) kabul edilir ve phantasia ile aisthēsis sıcak-soğuk gibi durumlarda özdeşleştirilir; görünme her kişi için doğrudur. Sofist 263d–264b'de ise phantasia bir üçlünün son öğesi olarak tanımlanır: düşünme (dianoia) psykhē'nin kendi kendisiyle sessiz diyaloğudur; kanı (doxa) bu diyaloğun sonuçlanışıdır (apoteleutēsis), olumlama ya da olumsuzlama; kanı kendi başına değil de duyum aracılığıyla ortaya çıktığında bu pathos'a phantasia denir, yani "'görünüyor' dediğimiz şey" duyum ile kanının karışımıdır (symmeixis aisthēseōs kai doxēs). Böylece phantasia sözün (logos) akrabası olur ve söz gibi yanlış olabilir — Sofist'in sofisti "görüntü yapıcı" (phantastikē) tekhnē'ye yerleştirebilmesinin koşulu budur (264c–268d). Philebos 38b–40a aynı yapıyı "psykhē'deki yazıcı ve ressam" imgesiyle yeniden kurar. Aristoteles De Anima III.3 (428a–b) Platon'un tanımını açıkça reddeder: phantasia duyum ile kanının karışımı olamaz, çünkü güneş bir ayak çapında görünür ama biz onun dünyadan büyük olduğuna inanırız; phantasia duyumdan ayrı, hayvanlarda da bulunan, duyumdan kalan devinimle imge (phantasma) üreten bir yetidir. Stoa'da phantasia psykhē'ye basılan iz (typōsis, Zenon; Theaitetos'un balmumu imgesini hatırlatır), bilgi ölçütü olarak phantasia katalēptikē ("kavrayıcı görünme").
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Protagoras (Platon'un aktarımıyla) | her kişiye görünen, o kişi için öyledir | Theaitetos 152a–c · DK 80 B1 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) görünme = duyum (Protagoras yorumunda); (2) duyum ile kanının karışımı, sözün akrabası, yanlış olabilir; (3) görüntü yapıcı tekhnē'nin (phantastikē) alanı | Theaitetos 152c, 161e; Sofist 260c–264b, 236b–c, 266d–268d; Philebos 39b–40a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | duyumdan ayrı bir yeti; imge (phantasma) üretir; düşünme imgesiz olmaz | De Anima III.3 427b–429a; III.7 431a16 |
| MÖ 3. yy | Zenon, Khrysippos (Stoa) | psykhē'ye basılan iz; phantasia katalēptikē bilgi ölçütü | SVF I 58–59; Diogenes Laertios VII 49–54 |
| MÖ 1. yy | Cicero | visum | Academica I 40–42 |
| MS 3. yy | Plotinos | phantastikon: imgeleyici güç, bellekle bağlantılı | Enn. IV 3.29–31 |
| MS 11. yy | İbn Sina | al-quwwa al-mutakhayyila / al-khayāl (içduyular) | Kitâbü'n-Nefs IV.1 |
Dönüşüm: Platon'da bir olay/hâl (bir şeyin duyum yoluyla şöyle görünmesi ve kanıyla onaylanması) olan phantasia, Aristoteles'le bir yetiye (imgelem) dönüşür; Stoa'da bilginin ölçütü olur; Ortaçağ'da içduyular arasında "hayal" gücü olarak yerleşir; modern "imagination"/"Einbildungskraft" (Kant) bu yeti okumasının mirasıdır. Değer işareti de kayar: Platon'da yanlışlığa açık, sofistin tekhnē'sinin malzemesi; Stoa'da doğru bilginin kaynağı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | φαντασία, -ας (phantasia) | φαίνω "ışığa çıkarmak, göstermek", orta çatı φαίνεσθαι "görünmek" kökünden (φῶς "ışık" ile akraba); -σία son eki eylem adı yapar: "görünme, görünür kılınma". Aynı aileden φάντασμα "görüntü" (ürün), φανταστική "görüntü yapıcı (tekhnē)", φαντάζεσθαι "görünmek, gözüne görünmek". Platon öncesinde nadir; Platon'da: Theaitetos 152c ("görünme ile duyum aynı şeydir"), 161e; Sofist 260c, 260e, 263d, 264a–b (tanım: duyum ile kanının karışımı); Devlet II 382e; Philebos 39b–40a (psykhē'deki "ressam"). |
| Latince | visum; imaginatio | Cicero, Stoacı phantasia'yı visum ("görülen") diye çevirir (Acad. I 40); phantasia kataleptikē → visum comprehendibile. Ortaçağ Latincesinde Aristotelesçi phantasia → imaginatio; Boethius ve skolastikler phantasia / imaginatio ikilisini kullanır. |
| Almanca / Fransızca | Erscheinung, Vorstellung / apparence, imagination | Schleiermacher Sofist 264a Vorstellung, Theait. 152c Erscheinen; Apelt Vorstellung; Diès (Budé) imagination, Cordero apparence; İng. Cornford appearing, White appearance. |
| İngilizce | imagination, appearance |
Türkçe karşılığı
görünme (phantasia). görünme: fiil-isim olarak "phainesthai"nın doğrudan karşılığı; Theaitetos 152a–c'deki "görünmek duyumsamaktır" argümanıyla ve Sofist 264b'deki "'görünüyor' dediğimiz şey" ifadesiyle kök bağını korur — bu yüzden seçildi. görünüm: nesneye (phantasma, eidos gündelik) kayar. tasavvur: Osmanlı felsefe dilinde (İbn Sina çevirileri) taṣawwur "kavrayış, zihinde canlandırma"dır; Aristotelesçi-İslâmî katmanı taşır, Platon'da erken. hayal / imgelem: Aristoteles'in De Anima III.3'teki phantasia'sı ve modern "imagination" için uygun, Platon'un "duyum + kanı" tanımını gizler. phantasma = görüntü (Phaidon 81d kararı), phantastikē = görüntü yapıcı (Sofist 236b).
"Hayal" ya da "imgelem" dersen phantasia'yı bir yeti (Aristotelesçi dynamis: duyumdan kalan izlerle imge üreten güç) olarak okursun; bu, De Anima III.3 ve Stoa'nın phantasia'sını Platon'a geri yansıtır ve Sofist 264a'da Platon'un söylediğini — phantasia'nın duyum yoluyla gelen bir pathos, "duyum ile kanının karışımı" olduğunu — bir zihinsel yetiye çevirir. "Tasavvur" dersen İbn Sina geleneğinin "taṣawwur/taṣdīq" ayrımını çağırır, kavramsal kavrayış anlamı ağır basar. "Görünme" dersen phantasia'yı bir olay ya da hâl olarak okursun: bir şeyin birine duyum aracılığıyla şöyle ya da böyle görünmesi ve kişinin buna kanıyla onay vermesi. Bedeli, Türkçede "görünme"nin fazla gündelik, neredeyse terim-dışı durmasıdır; bu yüzden ilk geçişlerde parantezle phantasia verilir. Tercih: görünme (phantasia) — Platon'un fiille kurduğu bağı (φαίνεσθαι → φαντασία) Türkçede de fiille (görünmek → görünme) korur.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde φαντασία = görünme (phantasia) (Theaitetos 152a kararı, Sofist 260c–264b'de aynen); φάντασμα = görüntü (Phaidon 81d; Kratylos 386e'de öznel bağlamda "hayal"); φανταστική = görüntü yapıcı (tekhnē); φαίνεσθαι = görünmek. Aristoteles ve Stoa çevirilerinde "yeti" okuması öne çıktığında karar yeniden ele alınacak (bkz. 13 - Platon Çevirisi/sistem/acik-uclar.md, Sofist 264a).
Atıf ve kaynak notu
Platon phantasia'yı bir yeti (dynamis) olarak adlandırmaz; "imgelem yetisi" okuması Aristotelesçidir. Sofist 264b'deki "duyum ile kanının karışımı" tanımının "önermesel yargı" (Cornford: judgement) olarak okunması modern analitik yorumdur. Theaitetos 152c'deki phantasia Protagoras'ın değil Sokrates'in ifadesidir; tarihsel Protagoras'ın bu sözcüğü kullandığına dair kanıt yoktur.
İlgili kavramlar
- visum (Latince karşılığı)
- phantasma (Augustinus'ta phantasia "tasavvur" / phantasma "hayal" ayrımı)
- Sofist — 260b–264b: yanlış söz ve yanlış kanı olanaklı mı? Phantasia sözün akrabası olduğu için yanlış olabilir; bu da "görüntü yapıcı" tekhnē'yi ve sofistin tanımını olanaklı kılar.
- Theaitetos — 152a–c: "epistēmē = duyum" tezinde görünme = duyum özdeşliği.
- doxa · aisthesis · logos · eidolon (eikastikē / phantastikē ayrımı) · mimesis · pathe · psyche · to me on
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: phantasia, tasavvur, tahayyül, phantasiai, görünmeyecektir, hayallerle
Metinlerde işaretlendiği yerler
23 yer · 21 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Empedokles, Fragmanlar31B108
- Protagoras, Fragmanlar80B1
- Demokritos, Fragmanlar68B166
- Platon, Sofist260c 264a
- Platon, Şölen211a
- Platon, Devlet382e
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler4
- Aristoteles, Fizik211b
- Aristoteles, Gök Üzerine294a
- Aristoteles, Meteorologika1.3
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Duyum ve Duyulurlar Üzerine3.7
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerines277
- Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerines294
- Aristoteles, Düşler Üzerine1
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine6
- Aristoteles, Metafizik980b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1114a 1147b
- Cicero, Lucullus18
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları22
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri86