İçeriğe geç

Kavram

Phantasia (φαντασία)

Yunanca
φαντασία (phantasia) · φαίνεσθαι (phainesthai) · φάντασμα (phantasma) · φανταστική (phantastikē)
Latince
visum, visio (Cicero); imaginatio (Boethius, Ortaçağ); phantasia
Almanca
Erscheinung, Vorstellung; Einbildung(skraft)
Fransızca
apparence, représentation; imagination
İngilizce
imagination, appearance
Türkçe
görünme / görünüm / tasavvur / imgelem

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte phantasia bir şeyin "görünüşe çıkması", gösteriş, görkemli görünüş anlamını taşır (Polybios'ta "gösteriş, alay"). Platon sözcüğü teknik bağlama iki kez sokar. Theaitetos 152a–c'de Protagoras'ın ölçü sözü yorumlanırken "görünmek" (phainesthai) = "duyumsamak" (aisthanesthai) kabul edilir ve phantasia ile aisthēsis sıcak-soğuk gibi durumlarda özdeşleştirilir; görünme her kişi için doğrudur. Sofist 263d–264b'de ise phantasia bir üçlünün son öğesi olarak tanımlanır: düşünme (dianoia) psykhē'nin kendi kendisiyle sessiz diyaloğudur; kanı (doxa) bu diyaloğun sonuçlanışıdır (apoteleutēsis), olumlama ya da olumsuzlama; kanı kendi başına değil de duyum aracılığıyla ortaya çıktığında bu pathos'a phantasia denir, yani "'görünüyor' dediğimiz şey" duyum ile kanının karışımıdır (symmeixis aisthēseōs kai doxēs). Böylece phantasia sözün (logos) akrabası olur ve söz gibi yanlış olabilir — Sofist'in sofisti "görüntü yapıcı" (phantastikē) tekhnē'ye yerleştirebilmesinin koşulu budur (264c–268d). Philebos 38b–40a aynı yapıyı "psykhē'deki yazıcı ve ressam" imgesiyle yeniden kurar. Aristoteles De Anima III.3 (428a–b) Platon'un tanımını açıkça reddeder: phantasia duyum ile kanının karışımı olamaz, çünkü güneş bir ayak çapında görünür ama biz onun dünyadan büyük olduğuna inanırız; phantasia duyumdan ayrı, hayvanlarda da bulunan, duyumdan kalan devinimle imge (phantasma) üreten bir yetidir. Stoa'da phantasia psykhē'ye basılan iz (typōsis, Zenon; Theaitetos'un balmumu imgesini hatırlatır), bilgi ölçütü olarak phantasia katalēptikē ("kavrayıcı görünme").

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Protagoras (Platon'un aktarımıyla) her kişiye görünen, o kişi için öyledir Theaitetos 152a–c · DK 80 B1
MÖ 4. yy Platon (1) görünme = duyum (Protagoras yorumunda); (2) duyum ile kanının karışımı, sözün akrabası, yanlış olabilir; (3) görüntü yapıcı tekhnē'nin (phantastikē) alanı Theaitetos 152c, 161e; Sofist 260c–264b, 236b–c, 266d–268d; Philebos 39b–40a
MÖ 4. yy Aristoteles duyumdan ayrı bir yeti; imge (phantasma) üretir; düşünme imgesiz olmaz De Anima III.3 427b–429a; III.7 431a16
MÖ 3. yy Zenon, Khrysippos (Stoa) psykhē'ye basılan iz; phantasia katalēptikē bilgi ölçütü SVF I 58–59; Diogenes Laertios VII 49–54
MÖ 1. yy Cicero visum Academica I 40–42
MS 3. yy Plotinos phantastikon: imgeleyici güç, bellekle bağlantılı Enn. IV 3.29–31
MS 11. yy İbn Sina al-quwwa al-mutakhayyila / al-khayāl (içduyular) Kitâbü'n-Nefs IV.1

Dönüşüm: Platon'da bir olay/hâl (bir şeyin duyum yoluyla şöyle görünmesi ve kanıyla onaylanması) olan phantasia, Aristoteles'le bir yetiye (imgelem) dönüşür; Stoa'da bilginin ölçütü olur; Ortaçağ'da içduyular arasında "hayal" gücü olarak yerleşir; modern "imagination"/"Einbildungskraft" (Kant) bu yeti okumasının mirasıdır. Değer işareti de kayar: Platon'da yanlışlığa açık, sofistin tekhnē'sinin malzemesi; Stoa'da doğru bilginin kaynağı.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca φαντασία, -ας (phantasia) φαίνω "ışığa çıkarmak, göstermek", orta çatı φαίνεσθαι "görünmek" kökünden (φῶς "ışık" ile akraba); -σία son eki eylem adı yapar: "görünme, görünür kılınma". Aynı aileden φάντασμα "görüntü" (ürün), φανταστική "görüntü yapıcı (tekhnē)", φαντάζεσθαι "görünmek, gözüne görünmek". Platon öncesinde nadir; Platon'da: Theaitetos 152c ("görünme ile duyum aynı şeydir"), 161e; Sofist 260c, 260e, 263d, 264a–b (tanım: duyum ile kanının karışımı); Devlet II 382e; Philebos 39b–40a (psykhē'deki "ressam").
Latince visum; imaginatio Cicero, Stoacı phantasia'yı visum ("görülen") diye çevirir (Acad. I 40); phantasia kataleptikē → visum comprehendibile. Ortaçağ Latincesinde Aristotelesçi phantasia → imaginatio; Boethius ve skolastikler phantasia / imaginatio ikilisini kullanır.
Almanca / Fransızca Erscheinung, Vorstellung / apparence, imagination Schleiermacher Sofist 264a Vorstellung, Theait. 152c Erscheinen; Apelt Vorstellung; Diès (Budé) imagination, Cordero apparence; İng. Cornford appearing, White appearance.
İngilizce imagination, appearance

Türkçe karşılığı

görünme (phantasia). görünme: fiil-isim olarak "phainesthai"nın doğrudan karşılığı; Theaitetos 152a–c'deki "görünmek duyumsamaktır" argümanıyla ve Sofist 264b'deki "'görünüyor' dediğimiz şey" ifadesiyle kök bağını korur — bu yüzden seçildi. görünüm: nesneye (phantasma, eidos gündelik) kayar. tasavvur: Osmanlı felsefe dilinde (İbn Sina çevirileri) taṣawwur "kavrayış, zihinde canlandırma"dır; Aristotelesçi-İslâmî katmanı taşır, Platon'da erken. hayal / imgelem: Aristoteles'in De Anima III.3'teki phantasia'sı ve modern "imagination" için uygun, Platon'un "duyum + kanı" tanımını gizler. phantasma = görüntü (Phaidon 81d kararı), phantastikē = görüntü yapıcı (Sofist 236b).

"Hayal" ya da "imgelem" dersen phantasia'yı bir yeti (Aristotelesçi dynamis: duyumdan kalan izlerle imge üreten güç) olarak okursun; bu, De Anima III.3 ve Stoa'nın phantasia'sını Platon'a geri yansıtır ve Sofist 264a'da Platon'un söylediğini — phantasia'nın duyum yoluyla gelen bir pathos, "duyum ile kanının karışımı" olduğunu — bir zihinsel yetiye çevirir. "Tasavvur" dersen İbn Sina geleneğinin "taṣawwur/taṣdīq" ayrımını çağırır, kavramsal kavrayış anlamı ağır basar. "Görünme" dersen phantasia'yı bir olay ya da hâl olarak okursun: bir şeyin birine duyum aracılığıyla şöyle ya da böyle görünmesi ve kişinin buna kanıyla onay vermesi. Bedeli, Türkçede "görünme"nin fazla gündelik, neredeyse terim-dışı durmasıdır; bu yüzden ilk geçişlerde parantezle phantasia verilir. Tercih: görünme (phantasia) — Platon'un fiille kurduğu bağı (φαίνεσθαι → φαντασία) Türkçede de fiille (görünmek → görünme) korur.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde φαντασία = görünme (phantasia) (Theaitetos 152a kararı, Sofist 260c–264b'de aynen); φάντασμα = görüntü (Phaidon 81d; Kratylos 386e'de öznel bağlamda "hayal"); φανταστική = görüntü yapıcı (tekhnē); φαίνεσθαι = görünmek. Aristoteles ve Stoa çevirilerinde "yeti" okuması öne çıktığında karar yeniden ele alınacak (bkz. 13 - Platon Çevirisi/sistem/acik-uclar.md, Sofist 264a).

Atıf ve kaynak notu

Platon phantasia'yı bir yeti (dynamis) olarak adlandırmaz; "imgelem yetisi" okuması Aristotelesçidir. Sofist 264b'deki "duyum ile kanının karışımı" tanımının "önermesel yargı" (Cornford: judgement) olarak okunması modern analitik yorumdur. Theaitetos 152c'deki phantasia Protagoras'ın değil Sokrates'in ifadesidir; tarihsel Protagoras'ın bu sözcüğü kullandığına dair kanıt yoktur.

İlgili kavramlar

  • visum (Latince karşılığı)
  • phantasma (Augustinus'ta phantasia "tasavvur" / phantasma "hayal" ayrımı)
  • Sofist — 260b–264b: yanlış söz ve yanlış kanı olanaklı mı? Phantasia sözün akrabası olduğu için yanlış olabilir; bu da "görüntü yapıcı" tekhnē'yi ve sofistin tanımını olanaklı kılar.
  • Theaitetos — 152a–c: "epistēmē = duyum" tezinde görünme = duyum özdeşliği.
  • doxa · aisthesis · logos · eidolon (eikastikē / phantastikē ayrımı) · mimesis · pathe · psyche · to me on

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: phantasia, tasavvur, tahayyül, phantasiai, görünmeyecektir, hayallerle

Metinlerde işaretlendiği yerler

23 yer · 21 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.