İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Sofistik Çürütmeler

Περὶ σοφιστικῶν ἐλέγχων

11. Bölüm

SOFİSTİK ÇÜRÜTMELER ÜZERİNE

Şimdi sofistik çürütmelerden, yani çürütme gibi görünen ama aslında çürütme değil yanlış akıl yürütme olan şeylerden söz edelim; tabiata uygun olarak ilk olanlardan başlayalım.

Bazı kıyasların gerçekten kıyas olduğu, bazılarının ise kıyas olmadığı hâlde öyle göründüğü açıktır. Başka alanlarda bu durum bir benzerlik yüzünden ortaya çıkar; sözlerde de aynı şey olur. Kimi insanların bedeni gerçekten sağlamdır, kimileri ise kurbanlık hayvanlarını şişirip süsleyen kabile adamları gibi kendilerini şişirip donatarak öyle görünür; kimi gerçekten güzel olduğu için güzeldir, kimi ise boyanıp süslenerek güzel görünür. Cansız şeylerde de böyledir: bunların da kimi gerçekten gümüş, kimi gerçekten altındır; kimi ise öyle değildir ama hisse öyle görünür; örneğin kurşun ve kalay işler gümüş, safra rengine boyanmış işler altın gibi görünür. Aynı şekilde kıyasın ve çürütmenin de kimi gerçektir, kimi gerçek değildir ama tecrübesizlik yüzünden öyle görünür; çünkü tecrübesizler sanki uzaktan bakıyormuş gibi görürler. Kıyas, bazı şeyler konduğunda, konan şeyler sayesinde, onlardan başka bir şeyin zorunlu olarak söylenmesidir; çürütme ise sonucun çelişiğini çıkaran kıyastır. Kimileri bunu yapmaz ama birçok sebepten yapıyormuş gibi görünür. Bu sebeplerin en verimlisi ve en yaygını adlara dayanan sebeptir. Konuşurken şeylerin kendilerini ortaya getiremeyiz; şeylerin yerine adları işaret olarak kullanırız ve adlarda olanın şeylerde de olduğunu sanırız, tıpkı hesap yapanların sayı taşlarında olanı şeylerde de olur sandıkları gibi. Oysa ikisi benzer değildir: adlar da ifadelerin sayısı da sınırlıdır, şeyler ise sayıca sınırsızdır. Bu yüzden aynı ifadenin ve tek bir adın birden çok şey anlatması zorunludur. Hesapta taşları kullanmakta usta olmayanlar ustalar tarafından nasıl aldatılıyorsa, sözlerde de adların gücünü bilmeyenler, ister kendileri konuşsun ister başkalarını dinlesin, yanlış akıl yürütmeye düşer. İşte bu sebepten ve ileride söyleyeceğimiz sebeplerden ötürü, kıyas ve çürütme gibi görünen ama öyle olmayan şeyler vardır. Bazılarına göre bilge görünmek, bilge olup öyle görünmemekten daha kârlıdır (sofistlik görünüşte bilgeliktir, gerçekte değil; sofist de gerçek bilgelikten değil görünüşteki bilgelikten para kazanan kişidir). Öyleyse bu kişiler için bilgenin işini yapıp öyle görünmemektense, o işi yapıyormuş gibi görünmenin zorunlu olduğu açıktır. Tek bir şeyle karşılaştırarak söylersek, her konuda bilen kişinin işi, bildiği şeyler hakkında kendisinin yanlış söylememesi ve yanlış söyleyeni de ortaya koyabilmesidir. Bunlardan biri bir açıklama yapabilmekte, öteki bir açıklamayı kavrayabilmektedir. Öyleyse sofistlik yapmak isteyenlerin, söylediğimiz türden logos'ları araması zorunludur; çünkü bu işlerine yarar: böyle bir yeti onları bilge gösterecektir, peşinde oldukları şey (prohairesis) de budur.

Böyle bir logos türünün var olduğu ve sofist dediğimiz kişilerin böyle bir yetiyi arzuladığı açıktır. Şimdi sofistik logos'ların kaç türü olduğunu, bu yetinin kaç öğeden oluştuğunu, bu incelemenin kaç kısmı bulunduğunu ve bu tekhnē'ye katkıda bulunan öteki şeyleri anlatalım.

1

ΠΕΡΙ ΣΟΦΙΣΤΙΚΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ.

ΠΕΡΙ δὲ τῶν σοφιστικῶν ἐλέγχων καὶ τῶν φαινομένων μὲν ἐλέγχων ὄντων δὲ παραλογισμῶν ἀλλ᾿ οὐκ ἐλέγχων λέγωμεν, ἀρξάμενοι κατὰ φύσιν ἀπὸ τῶν πρώτων.

Ὅτι μὲν οὖν οἱ μὲν εἰσὶ συλλογισμοί, οἱ δ᾿ οὐκ ὄντες δοκοῦσι, φανερόν. Ὥσπερ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τοῦτο γίνεται διά τινος ὁμοιότητος, καὶ ἐπὶ τῶν λόγων ὡσαύτως ἔχει. Καὶ γὰρ τὴν ἕξιν οἱ μὲν ἔχουσιν εὖ, οἱ δὲ φαίνονται, φυλετικῶς φυσήσαντες καὶ ἐπισκευάσαντες αὑτούς, καὶ καλοὶ οἱ μὲν διὰ κάλλος, οἱ δὲ φαίνονται, κομμώσαντες αὑτούς. Ἐπί τε τῶν ἀψύχων ὡσαύτως· καὶ γὰρ τούτων τὰ μὲν ἄργυρος τὰ δὲ χρυσός ἐστιν ἀληθῶς, τὰ δ᾿ ἔστι μὲν οὔ, φαίνεται δὲ κατὰ τὴν αἴσθησιν, οἷον τὰ μὲν λιθαργύρινα καὶ τὰ καττιτέρινα ἀργυρᾶ, τὰ δὲ χολοβάφινα χρυσᾶ. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ συλλογισμὸς καὶ ἔλεγχος ὁ μὲν ἔστιν, ὁ δ᾿ οὐκ ἔστι μέν, φαίνεται δὲ διὰ τὴν ἀπειρίαν· οἱ γὰρ ἄπειροι ὥσπερ ἂν ἀπέχοντες πόρρωθεν θεωροῦσιν. Ὁ μὲν γὰρ συλλογισμὸς ἐκ τινῶν ἐστὶ τεθέντων ὥστε λέγειν ἕτερόν τι ἐξ ἀνάγκης τῶν κειμένων διὰ τῶν κειμένων, ἔλεγχος δὲ συλλογισμὸς μετ᾿ ἀντιφάσεως τοῦ συμπεράσματος. Οἱ δὲ τοῦτο ποιοῦσι μὲν οὔ, δοκοῦσι δὲ διὰ πολλὰς αἰτίας, ὧν εἷς τόπος εὐφυέστατός ἐστι καὶ δημοσιώτατος ὁ διὰ τῶν ὀνομάτων. Ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἔστιν αὐτὰ τὰ πράγματα διαλέγεσθαι φέροντας, ἀλλὰ τοῖς ὀνόμασιν ἀντὶ τῶν πραγμάτων χρώμεθα συμβόλοις, τὸ συμβαῖνον ἐπὶ τῶν ὀνομάτων καὶ ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἡγούμεθα συμβαίνειν, καθάπερ ἐπὶ τῶν ψήφων τοῖς λογιζομένοις. Τὸ δ᾿ οὐκ ἔστιν ὅμοιον. Τὰ μὲν γὰρ ὀνόματα πεπέρανται καὶ τὸ τῶν λόγων πλῆθος, τὰ δὲ πράγματα τὸν ἀριθμὸν ἄπειρά ἐστιν. Ἀναγκαῖον οὖν πλείω τὸν αὐτὸν λόγον καὶ τοὔνομα τὸ ἓν σημαίνειν. Ὥσπερ οὖν κἀκεῖ οἱ μὴ δεινοὶ τὰς ψήφους φέρειν ὑπὸ τῶν ἐπιστημόνων παρακρούονται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν λόγων οἱ τῶν ὀνομάτων τῆς δυνάμεως ἄπειροι παραλογίζονται καὶ αὐτοὶ διαλεγόμενοι καὶ ἄλλων ἀκούοντες. Διὰ μὲν οὖν ταύτην τὴν αἰτίαν καὶ τὰς λεχθησομένας ἔστι καὶ συλλογισμὸς καὶ ἔλεγχος φαινόμενος μὲν οὐκ ὢν δέ. Ἐπεὶ δ᾿ ἐστί τισι μᾶλλον πρὸ ἔργου τὸ δοκεῖν εἶναι σοφοῖς ἢ τὸ εἶναι καὶ μὴ δοκεῖν (ἔστι γὰρ ἡ σοφιστικὴ φαινομένη σοφία οὖσα δ᾿ οὔ, καὶ ὁ σοφιστὴς χρηματιστὴς ἀπὸ φαινομένης σοφίας ἀλλ᾿ οὐκ οὔσης), δῆλον ὅτι ἀναγκαῖον τούτοις καὶ τὸ τοῦ σοφοῦ ἔργον δοκεῖν ποιεῖν μᾶλλον ἢ ποιεῖν καὶ μὴ δοκεῖν. Ἔστι δ᾿ ὡς ἓν πρὸς ἓν εἰπεῖν ἔργον περὶ ἕκαστον τοῦ εἰδότος ἀψευδεῖν μὲν αὐτὸν περὶ ὧν οἶδε, τὸν δὲ ψευδόμενον ἐμφανίζειν δύνασθαι· Ταῦτα δ᾿ ἐστὶ τὸ μὲν ἐν τῷ δύνασθαι δοῦναι λόγον, τὸ δ᾿ ἐν τῷ λαβεῖν. Ἀνάγκη οὖν τοὺς βουλομένους σοφιστεύειν τὸ τῶν εἰρημένων λόγων γένος ζητεῖν· πρὸ ἔργου γάρ ἐστιν· ἡ γὰρ τοιαύτη δύναμις ποιήσει φαίνεσθαι σοφόν, οὗ τυγχάνουσι τὴν προαίρεσιν ἔχοντες.

Ὅτι μὲν οὖν ἔστι τι τοιοῦτον λόγων γένος, καὶ ὅτι τοιαύτης ἐφίενται δυνάμεως οὓς καλοῦμεν σοφιστάς, δῆλον. Πόσα δ᾿ ἐστὶν εἴδη τῶν λόγων τῶν σοφιστικῶν, καὶ ἐκ πόσων τὸν ἀριθμὸν ἡ δύναμις αὕτη συνέστηκε, καὶ πόσα μέρη τυγχάνει τῆς πραγματείας ὄντα, καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν συντελούντων εἰς τὴν τέχνην ταύτην ἤδη λέγωμεν.

22. Bölüm

Konuşma sırasında kullanılan logos'ların dört türü vardır: öğretici, diyalektik, sınayıcı ve eristik logos'lar. Öğretici logos'lar, cevap verenin kanaatlerinden değil, her bilgi dalının kendine özgü ilkelerinden kıyas kurar (çünkü öğrenenin güvenmesi gerekir). Diyalektik logos'lar, kabul gören şeylerden hareketle bir çelişiği kıyasla çıkarır. Sınayıcı logos'lar, cevap verenin doğru bulduğu ve epistēmē sahibi olduğunu iddia eden kişinin bilmesi zorunlu olan şeylerden kıyas kurar (bunun nasıl olduğu başka bir yerde belirlenmiştir). Eristik logos'lar ise kabul görür gibi görünen ama kabul görmeyen şeylerden kıyas kuran ya da yalnızca kıyas kuruyormuş gibi görünen logos'lardır. İspata dayanan logos'lar Analitikler'de, diyalektik ve sınayıcı logos'lar ise öteki eserlerde ele alındı. Şimdi yarışmacı ve eristik logos'lardan söz edelim.

2

Ἔστι δὴ τῶν ἐν τῷ διαλέγεσθαι λόγων τέτταρα γένη, διδασκαλικοὶ καὶ διαλεκτικοὶ καὶ πειραστικοὶ καὶ ἐριστικοί, διδασκαλικοὶ μὲν οἱ ἐκ τῶν οἰκείων ἀρχῶν ἑκάστου μαθήματος καὶ οὐκ ἐκ τῶν τοῦ ἀποκρινομένου δοξῶν συλλογιζόμενοι (δεῖ γὰρ πιστεύειν τὸν μανθάνοντα), διαλεκτικοὶ δ᾿ οἱ ἐκ τῶν ἐνδόξων συλλογιστικοὶ ἀντιφάσεως, πειραστικοὶ δ᾿ οἱ ἐκ τῶν δοκούντων τῷ ἀποκρινομένῳ καὶ ἀναγκαίων εἰδέναι τῷ προσποιουμένῳ ἔχειν τὴν ἐπιστήμην (ὃν τρόπον δέ, διώρισται ἐν ἑτέροις), ἐριστικοὶ δ᾿ οἱ ἐκ τῶν φαινομένων ἐνδόξων μὴ ὄντων δὲ συλλογιστικοὶ ἢ φαινόμενοι συλλογιστικοί. Περὶ μὲν οὖν τῶν ἀποδεικτικῶν ἐν τοῖς Ἀναλυτικοῖς εἴρηται, περὶ δὲ τῶν διαλεκτικῶν καὶ πειραστικῶν ἐν τοῖς ἄλλοις. Περὶ δὲ τῶν ἀγωνιστικῶν καὶ ἐριστικῶν νῦν λέγωμεν.

33. Bölüm

Önce, tartışmalarda yarışan ve çekişen kişilerin kaç şeyi hedeflediğini kavramak gerekir. Bunlar sayıca beştir: çürütme, yanlış, kabul görene aykırı olan, dil yanlışı ve beşinci olarak karşıdakini gevezeliğe düşürmek, yani onu aynı şeyi defalarca söylemeye zorlamak; ya da bunların her birinin gerçekte değil, görünüşte olması. En çok çürütüyormuş gibi görünmek isterler; ikinci olarak karşıdakinin yanlış bir şey söylediğini göstermek, üçüncü olarak onu kabul görene aykırı bir şeye sürüklemek, dördüncü olarak ona dil yanlışı yaptırmak, yani cevap vereni logos'un gidişiyle söyleyişte barbarca konuşmaya zorlamak; sonuncu olarak da aynı şeyi defalarca söyletmek.

3

Πρῶτον δὴ ληπτέον πόσων στοχάζονται οἱ ἐν τοῖς λόγοις ἀγωνιζόμενοι καὶ διαφιλονεικοῦντες. Ἔστι δὲ πέντε ταῦτα τὸν ἀριθμόν, ἔλεγχος καὶ ψεῦδος καὶ παράδοξον καὶ σολοικισμὸς καὶ πέμπτον τὸ ποιῆσαι ἀδολεσχῆσαι τὸν προσδιαλεγόμενον· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ τὸ πολλάκις ἀναγκάζεσθαι ταὐτὸ λέγειν· ἢ τὸ μὴ ὄν, ἀλλὰ τὸ φαινόμενον ἕκαστον εἶναι τούτων. Μάλιστα μὲν γὰρ προαιροῦνται φαίνεσθαι ἐλέγχοντες, δεύτερον δὲ ψευδόμενόν τι δεικνύναι, τρίτον εἰς παράδοξον ἄγειν, τέταρτον δὲ σολοικίζειν ποιεῖν· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ τὸ ποιῆσαι τῇ λέξει βαρβαρίζειν ἐκ τοῦ λόγου τὸν ἀποκρινόμενον· τελευταῖον δὲ τὸ πλεονάκις ταὐτὸ λέγειν.

44. Bölüm

Çürütmenin iki yolu vardır: kimi çürütmeler söyleyişe dayanır, kimisi söyleyişin dışındadır. Söyleyişe dayanarak [çürütme] görüntüsü doğuranlar sayıca altıdır: sesteşlik, çift anlamlılık, birleştirme, ayırma, vurgu ve söyleyiş biçimi. Bunun kanıtı hem istikra hem de kıyastır (başka bir kanıt bulunursa o da): aynı adlarla ve aynı ifadelerle aynı şeyi anlatmamamız ancak bu kadar yolla olabilir. Sesteşliğe dayanan logos'lar şunlardır: örneğin "bilenler öğrenir; çünkü okuma yazma bilen çocuklar kendilerine yazdırılan şeyleri öğrenir." Burada "öğrenmek" (manthanein) sesteştir: hem epistēmē'yi kullanarak anlamak hem de epistēmē edinmek anlamına gelir. Yine: "kötü şeyler iyidir; çünkü gereken şeyler iyidir, kötü şeyler de gereklidir." "Gereken" iki anlamlıdır: hem zorunlu olan demektir, ki bu çoğu zaman kötü şeyler için de söylenir (çünkü zorunlu bir kötülük vardır), hem de iyi şeylere "gereken şeyler" deriz. Bir de: "aynı kişi hem oturur hem ayaktadır, hem hastadır hem sağlıklıdır. Çünkü kalkan kişi ayaktadır, iyileşen kişi sağlıklıdır; kalkan ise oturan kişiydi, iyileşen de hasta olan." Çünkü "hasta olan şunu yapar" ya da "şuna uğrar" sözü tek bir şey anlatmaz: bazen "şimdi hasta olan ya da oturan", bazen "önceden hasta olan" anlamına gelir. Gerçekten de iyileşen kişi hem hasta iken hem de "hasta olan" olarak iyileşiyordu; oysa sağlıklı olan, hasta iken sağlıklı değildir; o "hasta olan"dır, ama şimdi hasta olan değil, önceden hasta olan. Çift anlamlılığa dayananlar şöyledir: "düşmanların beni ele geçirmesini istiyorum" (Yunancada bu cümle, benim düşmanları ele geçirmemi istediğim anlamına da gelebilir). Ya da: "Biri bir şeyi biliyorsa, o şey bilir mi?" Çünkü bu sözle hem bilen hem de bilinen, bilen olarak gösterilebilir. Ya da: "Biri bir şeyi görüyorsa, o şey görür mü? Sütunu görüyor; öyleyse sütun görür." Ya da: "Olduğunu söylediğin şeyi, kendinin de olduğunu mu söylüyorsun? Bir şeyin taş olduğunu söylüyorsun; öyleyse kendinin taş olduğunu söylüyorsun." (Bu örneklerde Yunancada aynı sözcük hem özne hem nesne olarak okunabilir.) Ya da: "Susarak konuşmak mümkün müdür?" "Susarak konuşmak" da iki anlamlıdır: konuşanın susması da olabilir, söylenen şeylerin susması da. Sesteşliğe ve çift anlamlılığa dayananların üç tarzı vardır. Biri, ifadenin ya da adın asıl anlamıyla birden çok şey anlatmasıdır; örneğin "kartal" ve "köpek" (her biri birden çok şeyin adıdır). İkincisi, böyle söylemeye alışmış olmamızdır. Üçüncüsü, ayrı ayrı alındığında tek bir şey anlatan sözcüklerin birleşik hâlde birden çok şey anlatmasıdır; örneğin "harfleri bilir" sözü. "Bilir" ve "harfler", olur ya, ayrı ayrı her biri tek bir şey anlatır; ama ikisi birlikte birden çok şey anlatır: ya harflerin kendilerinin bilgi sahibi olduğunu ya da başka birinin harfleri bildiğini.

Çift anlamlılık ve sesteşlik işte bu tarzlara dayanır. Birleştirmeye dayananlar şunlardır: örneğin "oturan kişi yürüyebilir" ve "yazmayan kişi yazabilir." Bu sözler ayırarak mı birleştirerek mi söylendiğine göre aynı şeyi anlatmaz: "oturan kişinin yürümesi mümkündür" ve "yazmayan kişinin yazması mümkündür." Bu sonuncuyu biri birleştirerek söylerse, "yazmayarak yazmak" denmiş olur, yani kişinin yazmadan yazma yetisine sahip olduğu anlatılır; birleştirmezse, yazmadığı sırada yazma yetisine sahip olduğu anlatılır. Bir de: "Şimdi harfleri öğreniyor; çünkü bildiği şeyleri öğreniyordu." Bir de: "Yalnız tek bir şey taşıyabilen kişi birçok şey taşıyabilir."

Ayırmaya dayananlar şunlardır: "beş, iki ve üçtür", "beş hem tektir hem çifttir"; "büyük olan eşittir", çünkü onun kadardır, üstüne bir de fazlası vardır. Çünkü aynı ifade, ayrılmış ve birleştirilmiş hâlde her zaman aynı şeyi anlatmıyor gibi görünebilir; örneğin: Köleyken seni hür kıldım ve Tanrısal Akhilleus yüz adamdan elliyi bıraktı. (İlk dize, sözcüklerin nasıl gruplandığına göre "hürken seni köle ettim" diye de okunabilir; ikincisi de "elli adamdan yüzü bıraktı" diye.)

Vurguya dayanan bir logos'u yazısız diyalektik konuşmalarda kurmak kolay değildir; yazılı metinlerde ve şiirlerde daha kolaydır. Örneğin bazıları, Homeros'un tuhaf bir şey söylediğini ileri sürerek onu çürütmeye kalkanlara karşı şu dizeyi düzeltir: bir kısmı yağmurla çürümez. Bunu vurguyla çözerler: "ou" (değil) sözcüğünü daha tiz söyleyip "hou" (ki onun) diye okurlar.

Agamemnon'un rüyasıyla ilgili yer de böyledir: Zeus'un kendisi Ona övünç kazanmasını veriyoruz demedi, rüyaya [bunu] vermesini buyurdu (burada da vurgu değiştirilerek "dídomen", yani "veriyoruz" yerine "didómen", yani "vermek" okunur). Vurguya dayananlar işte bunlardır.

Söyleyiş biçimine dayananlar, aynı olmayan şey aynı biçimde ifade edildiğinde ortaya çıkar; örneğin erkek olan dişi gibi ya da dişi olan erkek gibi söylenir, ya da ikisinin arasındaki [yansız] bunlardan biri gibi; ya da keyfiyet kemiyet gibi, kemiyet keyfiyet gibi; ya da etkide bulunan etkilenen gibi, bir durumda bulunan da etkide bulunan gibi; öteki şeylerde de daha önce yapılan ayırım uyarınca böyledir. Çünkü etkide bulunmaya ait olmayan bir şeyi söyleyiş bakımından etkide bulunmaya ait bir şey gibi anlatmak mümkündür. Örneğin "sağlıklı olmak", söyleyiş biçimi bakımından "kesmek" ya da "ev yapmak" gibi söylenir; oysa biri bir keyfiyeti ve bir durumda bulunmayı, öteki bir şey yapmayı gösterir. Öteki şeylerde de aynı şekildedir.

Söyleyişe dayanan çürütmeler işte bu yerlerden doğar. Söyleyişin dışındaki yanlış akıl yürütmelerin ise yedi türü vardır: birincisi araza dayanan; ikincisi bir şeyi mutlak olarak söylemeye ya da mutlak olarak değil de bir bakımdan, bir yerde, bir zamanda ya da bir şeye göre söylemeye dayanan; üçüncüsü çürütmenin ne olduğunu bilmemeye dayanan; dördüncüsü izleyene dayanan; beşincisi baştakini (ispatlanması gerekeni) almaya dayanan; altıncısı sebep olmayanı sebep olarak koymaya dayanan; yedincisi birden çok soruyu tek soru yapmaya dayanan.

4

Τρόποι δ᾿ εἰσὶ τοῦ μὲν ἐλέγχειν δύο· οἱ μὲν γάρ εἰσι παρὰ τὴν λέξιν, οἱ δ᾿ ἔξω τῆς λέξεως. Ἔστι δὲ τὰ μὲν παρὰ τὴν λέξιν ἐμποιοῦντα τὴν φαντασίαν ἓξ τὸν ἀριθμόν· ταῦτα δ᾿ ἐστὶν ὁμωνυμία, ἀμφιβολία, σύνθεσις, διαίρεσις, προσῳδία, σχῆμα λέξεως. Τούτου δὲ πίστις ἥ τε διὰ τῆς ἐπαγωγῆς καὶ συλλογισμός, ἄν τε ληφθῇ τις ἄλλος, καὶ ὅτι τοσαυταχῶς ἂν τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασι καὶ λόγοις μὴ ταὐτὸ δηλώσαιμεν. Εἰσὶ δὲ παρὰ μὲν τὴν ὁμωνυμίαν οἱ τοιοίδε τῶν λόγων, οἷον ὅτι μανθάνουσιν οἱ ἐπιστάμενοι· τὰ γὰρ ἀποστοματιζόμενα μανθάνουσιν οἱ γραμματικοί. Τὸ γὰρ μανθάνειν ὁμώνυμον, τό τε ξυνιέναι χρώμενον τῇ ἐπιστήμῃ καὶ τὸ λαμβάνειν ἐπιστήμην. Καὶ πάλιν ὅτι τὰ κακὰ ἀγαθά· τὰ γὰρ δέοντα ἀγαθά, τὰ δὲ κακὰ δέοντα. Διττὸν γὰρ τὸ δέον, τό τ᾿ ἀναγκαῖον, ὃ συμβαίνει πολλάκις καὶ ἐπὶ τῶν κακῶν (ἔστι γὰρ κακόν τι ἀναγκαῖον), καὶ τἀγαθὰ δὲ δέοντά φαμεν εἶναι. Ἔτι τὸν αὐτὸν καθῆσθαι καὶ ἑστάναι, καὶ κάμνειν καὶ ὑγιαίνειν. Ὅσπερ γὰρ ἀνίστατο, ἕστηκεν, καὶ ὅσπερ ὑγιάζετο, ὑγιαίνει· ἀνίστατο δ᾿ ὁ καθήμενος καὶ ὑγιάζετο ὁ κάμνων. Τὸ γὰρ τὸν κάμνοντα ὁτιοῦν ποιεῖν ἢ πάσχειν οὐχ ἓν σημαίνει, ἀλλ᾿ ὁτὲ μὲν ὅτι ὁ νῦν κάμνων ἢ καθήμενος, ὁτὲ δ᾿ ὃς ἔκαμνε πρότερον. Πλὴν ὑγιάζετο μὲν καὶ κάμνων καὶ ὁ κάμνων· ὑγιαίνει δ᾿ οὐ κάμνων, ἀλλ᾿ ὁ κάμνων, οὐ νῦν, ἀλλ᾿ ὁ πρότερον. Παρὰ δὲ τὴν ἀμφιβολίαν οἱ τοιοίδε, τὸ βούλεσθαι λαβεῖν με τοὺς πολεμίους. Καὶ ἆρ᾿ ὅ τις γινώσκει, τοῦτο γινώσκει; καὶ γὰρ τὸν γινώσκοντα καὶ τὸ γινωσκόμενον ἐνδέχεται ὡς γινώσκοντα σημῆναι τούτῳ τῷ λόγῳ. Καὶ ἆρα ὃ ὁρᾷ τις, τοῦτο ὁρᾷ; ὁρᾷ δὲ τὸν κίονα, ὥστε ὁρᾷ ὁ κίων. Καὶ ἆρα ὃ σὺ φῂς εἶναι, τοῦτο σὺ φῂς εἶναι; φῂς δὲ λίθον εἶναι, σὺ ἄρα φῂς λίθος εἶναι. Καὶ ἆρ᾿ ἔστι σιγῶντα λέγειν; διττὸν γὰρ καὶ τὸ σιγῶντα λέγειν, τό τε τὸν λέγοντα σιγᾶν καὶ τὸ τὰ λεγόμενα. Εἰσὶ δὲ τρεῖς τρόποι τῶν παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν καὶ τὴν ἀμφιβολίαν, εἷς μὲν ὅταν ἢ ὁ λόγος ἢ τοὔνομα κυρίως σημαίνῃ πλείω, οἷον ἀετὸς καὶ κύων· εἷς δὲ ὅταν εἰωθότες ὦμεν οὕτω λέγειν· τρίτος δὲ ὅταν τὸ συντεθὲν πλείω σημαίνῃ, κεχωρισμένον δὲ ἁπλῶς, οἷον τὸ ἐπίσταται γράμματα. Ἑκάτερον μὲν γάρ, εἰ ἔτυχεν, ἕν τι σημαίνει, τὸ ἐπίσταται καὶ τὰ γράμματα· ἄμφω δὲ πλείω, ἢ τὸ τὰ γράμματα αὐτὰ ἐπιστήμην ἔχειν ἢ τῶν γραμμάτων ἄλλον.

Ἡ μὲν οὖν ἀμφιβολία καὶ ὁμωνυμία παρὰ τούτους τοὺς τρόπους ἐστίν, παρὰ δὲ τὴν σύνθεσιν τὰ τοιάδε, οἷον τὸ δύνασθαι καθήμενον βαδίζειν καὶ μὴ γράφοντα γράφειν. Οὐ γὰρ ταὐτὰ σημαίνει, ἂν διελών τις εἴπῃ καὶ συνθείς, ὡς δυνατὸν τὸν καθήμενον βαδίζειν καὶ μὴ γράφοντα γράφειν· καὶ τοῦθ᾿ ὡσαύτως ἄν τις συνθῇ, τὸν μὴ γράφοντα γράφειν· σημαίνει γὰρ ὡς ἔχει δύναμιν τοῦ μὴ γράφοντα γράφειν. Ἐὰν δὲ μὴ συνθῇ, ὅτι ἔχει δύναμιν, ὅτε οὐ γράφει, τοῦ γράφειν. Καὶ μανθάνει νῦν γράμματα, εἴπερ ἐμάνθανεν ἃ ἐπίσταται. Ἔτι τὸ ἓν μόνον δυνάμενον φέρειν πολλὰ δύνασθαι φέρειν.

Παρὰ δὲ τὴν διαίρεσιν, ὅτι τὰ πέντ᾿ ἐστὶ δύο καὶ τρία, καὶ περιττὰ καὶ ἄρτια, καὶ τὸ μεῖζον ἴσον· τοσοῦτον γὰρ καὶ ἔτι πρός. Ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος διῃρημένος καὶ συγκείμενος οὐκ ἀεὶ ταὐτὸ σημαίνειν ἂν δόξειεν, οἷον

Ἐγώ σ᾿ ἔθηκα δοῦλον ὄντ᾿ ελεύθερον

καὶ τὸ

Πεντήκοντ᾿ ἀνδρῶν ἑκατὸν λίπε δῖος Ἀχιλλεύς.

Παρὰ δὲ τὴν προσῳδίαν ἐν μὲν τοῖς ἄνευ γραφῆς διαλεκτικοῖς οὐ ῥᾴδιον ποιῆσαι λόγον, ἐν δὲ τοῖς γεγραμμένοις καὶ ποιήμασι μᾶλλον, οἷον καὶ τὸν Ὅμηρον ἔνιοι διορθοῦνται πρὸς τοὺς ἐλέγχοντας ὡς ἀτόπως εἰρηκότα

Τὸ μὲν Ροὗ καταπύθεται ὄμβρῳ.

Λύουσι γὰρ αὐτὸ τῇ προσῳδίᾳ, λέγοντες τὸ οὔ ὀξύτερον.

Καὶ τὸ περὶ τὸ ἐνύπνιον τοῦ Ἀγαμέμνονος, ὅτι οὐκ αὐτὸς ὁ Ζεὺς εἶπεν

Δίδομεν δέ οἱ εὖχος ἀρέσθαι,

ἀλλὰ τῷ ἐνυπνίῳ ἐνετέλλετο διδόναι. Τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα παρὰ τὴν προσῳδίαν ἐστίν.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως συμβαίνουσιν, ὅταν τὸ μὴ ταὐτὸ ὡσαύτως ἑρμηνεύηται, οἷον τὸ ἄρρεν θῆλυ ἢ τὸ θῆλυ ἄρρεν, ἢ τὸ μεταξὺ θάτερον τούτων, ἢ πάλιν τὸ ποιὸν ποσὸν ἢ τὸ ποσὸν ποιόν, ἢ τὸ ποιοῦν πάσχον ἢ τὸ διακείμενον ποιεῖν, καὶ τἆλλα δ᾿, ὡς διῄρηται πρότερον. Ἔστι γὰρ τὸ μὴ τῶν ποιεῖν ὂν ὡς τῶν ποιεῖν τι τῇ λέξει σημαίνειν. Οἷον τὸ ὑγιαίνειν ὁμοίως τῷ σχήματι τῆς λέξεως λέγεται τῷ τέμνειν ἢ οἰκοδομεῖν· καίτοι τὸ μὲν ποιόν τι καὶ διακείμενόν πως δηλοῖ, τὸ δὲ ποιεῖν τι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.

Οἱ μὲν οὖν παρὰ τὴν λέξιν ἔλεγχοι ἐκ τούτων τῶν τόπων εἰσίν. τῶν δ᾿ ἔξω τῆς λέξεως παραλογισμῶν εἴδη ἐστὶν ἑπτά, ἓν μὲν παρὰ τὸ συμβεβηκός, δεύτερον δὲ τὸ ἁπλῶς ἢ μὴ ἁπλῶς ἀλλὰ πῇ ἢ ποῦ ἢ ποτὲ ἢ πρός τι λέγεσθαι, τρίτον δὲ τὸ παρὰ τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν, τέταρτον δὲ τὸ παρὰ τὸ ἑπόμενον, πέμπτον δὲ τὸ παρὰ τὸ ἐν ἀρχῇ λαμβάνειν, ἕκτον δὲ τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον τιθέναι, ἕβδομον δὲ τὸ τὰ πλείω ἐρωτήματα ἓν ποιεῖν.

55. Bölüm

Araza dayanan yanlış akıl yürütmeler, herhangi bir şeyin hem şeye hem de onun arazına aynı şekilde ait olduğu kabul edildiğinde ortaya çıkar. Aynı şeye birçok şey araz olarak ait olduğundan, bu yüklemlerin hepsinin, hem birbirlerine hem de yüklendikleri şeye ait olması zorunlu değildir. Örneğin: "Koriskos insandan başkaysa kendi kendisinden başkadır; çünkü insandır." Ya da: "Sokrates'ten başkaysa, Sokrates de insansa, insandan başka olduğunu kabul etmiş olur"; bunu, kendisinden başka olduğunu söylediği kişinin insan olması bir araz olduğu için söylerler.

Bir şeyin mutlak olarak ya da bir bakımdan söylenmesine, asıl anlamıyla söylenmemesine dayananlar, kısmen söylenen bir şey mutlak olarak söylenmiş gibi alındığında ortaya çıkar. Örneğin: "Olmayan şey kanaat konusuysa, olmayan şey vardır." Oysa bir şey olmak ile mutlak olarak olmak aynı değildir. Ya da tersine: "Olan şey, olanlardan biri değilse, örneğin insan değilse, olan değildir." Oysa bir şey olmamak ile mutlak olarak olmamak aynı değildir; ama söyleyişler birbirine çok yakın olduğundan, "bir şey olmak" ile "olmak" ve "bir şey olmamak" ile "olmamak" arasındaki fark küçük görünür. "Bir bakımdan" ile "mutlak olarak"a dayananlar da böyledir. Örneğin: "Hintli baştan aşağı kara olduğu hâlde dişleri beyazdır; öyleyse hem beyazdır hem beyaz değildir." Ya da iki nitelik de bir bakımdan aitse, zıtların ona aynı anda ait olduğu söylenir. Bu tür bir şeyi bazı örneklerde herkes kolayca görür; örneğin biri Habeşlinin kara olduğunu kabul ettirdikten sonra dişlerinin beyaz olup olmadığını sorsa, sonra da bu bakımdan beyaz olduğu için onun hem kara hem kara değil olduğunu söylese ve soruyu böyle tamamlayınca kıyasla konuştuğunu sansa. Bazı örneklerde ise çoğu zaman fark edilmez: bir şey bir bakımdan söylendiğinde mutlak olarak söylenenin de onu izliyor gibi göründüğü ve ikisinden hangisinin asıl anlamıyla verilmesi gerektiğini görmenin kolay olmadığı durumlarda. Bu, karşıt şeylerin bir şeye eşit ölçüde ait olduğu durumlarda olur; çünkü o zaman ya ikisinin de ya hiçbirinin mutlak olarak yüklenmesine izin vermek gerekiyor gibi görünür. Örneğin bir şeyin yarısı beyaz, yarısı karaysa, o şey beyaz mıdır, kara mı?

Kıyasın ya da çürütmenin ne olduğunun belirlenmemesine dayananlar, tanımdaki bir eksiklik yüzünden ortaya çıkar. Çürütme, aynı ve tek bir şeyin çelişiğidir: adın değil şeyin; ad söz konusuysa, eşanlamlı bir adın değil aynı adın çelişiğidir. Verilmiş olanlardan zorunlu olarak çıkar; baştaki şey [öncüller arasında] sayılmaz; aynı bakımdan, aynı şeye göre, aynı biçimde ve aynı zamanda olur. Bir şey hakkında yanlış söyletmek de aynı şekildedir. Kimileri ise söylenen bu şartlardan birini atlayarak çürütüyormuş gibi görünür; örneğin aynı şeyin hem iki katı olduğunu hem olmadığını [gösterirler]; çünkü iki, birin iki katıdır ama üçün iki katı değildir. Ya da aynı şey aynı şeyin hem iki katıdır hem değildir, ama aynı bakımdan değil: uzunlukça iki katıdır, genişlikçe değildir. Ya da aynı şey aynı şeyin, aynı bakımdan ve aynı biçimde hem iki katıdır hem değildir, ama aynı zamanda değil; bu yüzden görünüşte bir çürütmedir. Biri bunu söyleyişe dayananlar arasına da çekebilir.

Baştakini almaya dayananlar, baştakinin istenebileceği yollarla ve o kadar çok şekilde ortaya çıkar; aynı olanla başka olanı bir arada göremediğimiz için çürütüyormuş gibi görünürler.

İzleyene dayanan çürütme, izleme ilişkisinin tersine döndüğünü sanmaktan doğar. Şu varken bu zorunlu olarak varsa, bu varken öbürünün de zorunlu olarak var olduğunu sanırlar. Hisse dayanan kanaatteki yanılgılar da buradan doğar. İnsanlar, bala sarı renk eşlik ettiği için çoğu zaman safrayı bal sanmışlardır; yağmur yağınca toprak ıslandığı için, toprak ıslaksa yağmur yağdığını düşünürüz. Oysa bu zorunlu değildir. Retorikte de işarete dayanan ispatlar izleyen şeylerden kurulur: birinin zina yaptığını göstermek isteyenler izleyen şeyi alırlar: süslenip püslendiğini ya da geceleri dolaşırken görüldüğünü. Oysa bunlar birçok kişide vardır ama yüklenen suç onlarda yoktur. Kıyasa dayanan logos'larda da böyledir; örneğin Melissos'un bütünün sınırsız olduğunu söyleyen logos'u. Melissos bütünün oluşmamış olduğunu (çünkü olmayandan hiçbir şey oluşamaz), oluşan şeyin ise bir başlangıçtan oluştuğunu kabul eder. Öyleyse bütün oluşmamışsa başlangıcı yoktur; dolayısıyla sınırsızdır. Ama bunun böyle çıkması zorunlu değildir; çünkü oluşan her şeyin bir başlangıcı varsa, başlangıcı olan her şeyin oluşmuş olması gerekmez; tıpkı ateşi olan kişi sıcaksa, sıcak olanın da ateşli olması gerekmediği gibi.

Sebep olmayanı sebep olarak almaya dayanan çürütme, sebep olmayan bir şey, çürütme ondan doğuyormuş gibi öncüllere eklendiğinde ortaya çıkar. Bu, imkânsıza götüren kıyaslarda olur; çünkü bunlarda konan şeylerden birini ortadan kaldırmak zorunludur. Böyle bir şey, ortaya çıkan imkânsız sonuca götüren zorunlu sorular arasında sayılırsa, çürütme çoğu zaman ondan doğuyormuş gibi görünür. Örneğin psykhē ile hayatın aynı şey olmadığı şöyle gösterilir: oluş yok oluşun zıttıysa, belli bir yok oluşun zıttı da belli bir oluş olacaktır; ölüm bir yok oluştur ve hayatın zıttıdır; öyleyse hayat bir oluştur ve yaşamak oluşmaktır. Oysa bu imkânsızdır; öyleyse psykhē ile hayat aynı değildir. Ama bu kıyasla çıkmış değildir; çünkü biri hayatın psykhē ile aynı olduğunu söylemese de imkânsız sonuç çıkar; hayatın, bir yok oluş olan ölümün zıttı olduğunu, yok oluşun da oluşun zıttı olduğunu söylemek yeter. Demek ki bu tür logos'lar mutlak olarak kıyassız değildir, ama önümüzdeki konu bakımından kıyassızdır. Bu tür bir şey çoğu zaman soranların kendilerinin de gözünden kaçar.

İzleyene ve sebep olmayana dayanan logos'lar bunlardır. İki soruyu tek soru yapmaya dayananlar ise, soruların birden çok olduğu fark edilmeyip tek bir soru varmış gibi tek bir cevap verildiğinde ortaya çıkar. Bazı örneklerde birden çok soru olduğunu ve cevap verilmemesi gerektiğini görmek kolaydır; örneğin "Toprak mı denizdir, yoksa gök mü?" Bazılarında ise daha zordur; insanlar soru tekmiş gibi davranıp ya sorulana cevap vermeyerek pes ederler ya da çürütülmüş gibi görünürler. Örneğin: "Bu ve bu insan mıdır?" [Evet denirse:] "Öyleyse biri bunu ve bunu döverse insanları değil, bir insanı dövmüş olur." Ya da: "Bir kısmı iyi, bir kısmı iyi olmayan şeylerin hepsi iyi midir, yoksa iyi değil midir?" Hangisini söylerse söylesin, bir bakıma bir çürütmeye ya da görünüşte bir yanlışa yol açıyor gibi görünebilir; çünkü iyi olmayan şeylerden birinin iyi olduğunu ya da iyi olanlardan birinin iyi olmadığını söylemek yanlıştır. Bazen ise bazı şeyler eklenince gerçek bir çürütme de ortaya çıkabilir; örneğin biri, bir şeyin de birçok şeyin de aynı şekilde "beyaz", "çıplak" ve "kör" diye söylendiğini kabul ederse. Kör, tabiatça görmesi gerektiği hâlde görmeyen şeyse, kör şeyler de tabiatça görmeleri gerektiği hâlde görmeyen şeyler olacaktır. Öyleyse biri görüp öteki görmüyorsa, ikisi birlikte ya gören ya kör olacaktır; bu ise imkânsızdır.

5

Οἱ μὲν οὖν παρὰ τὸ συμβεβηκὸς παραλογισμοί εἰσιν, ὅταν ὁμοίως ὁτιοῦν ἀξιωθῇ τῷ πράγματι καὶ τῷ συμβεβηκότι ὑπάρχειν. Ἐπεὶ γὰρ τῷ αὐτῷ πολλὰ συμβέβηκεν, οὐκ ἀνάγκη πᾶσι τοῖς κατηγορουμένοις, καὶ καθ᾿ οὗ κατηγορεῖται, ταῦτα πάντα ὑπάρχειν. Οἷον εἰ ὁ Κορίσκος ἕτερον ἀνθρώπου, αὐτὸς αὑτοῦ ἕτερος· ἔστι γὰρ ἄνθρωπος. Ἢ εἰ Σωκράτους ἕτερος, ὁ δὲ Σωκράτης ἄνθρωπος, ἕτερον ἀνθρώπου φασὶν ὡμολογηκέναι διὰ τὸ συμβεβηκέναι, οὗ ἔφησεν ἕτερον εἶναι, τοῦτον εἶναι ἄνθρωπον.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ ἁπλῶς τόδε ἢ πῇ λέγεσθαι καὶ μὴ κυρίως, ὅταν τὸ ἐν μέρει λεγόμενον ὡς ἁπλῶς εἰρημένον ληφθῇ, οἷον εἰ τὸ μὴ ὄν ἐστι δοξαστόν, ὅτι τὸ μὴ ὂν ἔστιν· οὐ γὰρ ταὐτὸν εἶναί τέ τι καὶ εἶναι ἁπλῶς. Ἢ πάλιν ὅτι τὸ ὂν οὐκ ἔστιν ὄν, εἰ τῶν ὄντων τι μή ἐστιν, οἷον εἰ μὴ ἄνθρωπος. Οὐ γὰρ ταὐτὸ μὴ εἶναί τι καὶ ἁπλῶς μὴ εἶναι; φαίνεται δὲ διὰ τὸ πάρεγγυς τῆς λέξεως, καὶ μικρὸν διαφέρειν τὸ εἶναί τι τοῦ εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναί τι τοῦ μὴ εἶναι. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ παρὰ τὸ πῇ καὶ τὸ ἁπλῶς. Οἷον εἰ ὁ Ἰνδὸς ὅλος μέλας ὢν λευκός ἐστι τοὺς ὀδόντας· λευκὸς ἄρα καὶ οὐ λευκός ἐστιν. Ἢ εἰ ἄμφω πῇ, ὅτι ἅμα τὰ ἐναντία ὑπάρχει. Τὸ δὲ τοιοῦτον ἐπ᾿ ἐνίων μὲν παντὶ θεωρῆσαι ῥᾴδιον, οἷον εἰ λαβὼν τὸν Αἰθίοπα εἶναι μέλανα τοὺς ὀδόντας ἔροιτ᾿ εἰ λευκός· εἰ οὖν ταύτῃ λευκός, ὅτι μέλας καὶ οὐ μέλας, οἴοιτο διειλέχθαι συλλογιστικῶς τελειώσας τὴν ἐρώτησιν. Ἐπ᾿ ἐνίων δὲ λανθάνει πολλάκις, ἐφ᾿ ὅσων, ὅταν πῇ λέγηται, κἂν τὸ ἁπλῶς δόξειεν ἀκολουθεῖν, καὶ ἐν ὅσοις μὴ ῥᾴδιον θεωρῆσαι πότερον αὐτῶν κυρίως ἀποδοτέον. Γίνεται δὲ τὸ τοιοῦτον ἐν οἷς ὁμοίως ὑπάρχει τὰ ἀντικείμενα· δοκεῖ γὰρ ἢ ἄμφω ἢ μηδέτερον δοτέον ἁπλῶς εἶναι κατηγορεῖν, οἷον εἰ τὸ μὲν ἥμισυ λευκὸν τὸ δ᾿ ἥμισυ μέλαν, πότερον λευκὸν ἢ μέλαν;

Οἱ δὲ παρὰ τὸ μὴ διωρίσθαι τί ἐστι συλλογισμὸς ἢ τί ἔλεγχος, ἀλλὰ παρὰ τὴν ἔλλειψιν γίνονται τοῦ λόγου· ἔλεγχος μὲν γὰρ ἀντίφασις τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνός, μὴ ὀνόματος ἀλλὰ πράγματος, καὶ ὀνόματος μὴ συνωνύμου ἀλλὰ τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τῶν δοθέντων, ἐξ ἀνάγκης, μὴ συναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ, κατὰ ταὐτὸ καὶ πρὸς ταὐτὸ καὶ ὡσαύτως καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ ψεύσασθαι περί τινος. Ἔνιοι δὲ ἀπολιπόντες τι τῶν λεχθέντων φαίνονται ἐλέγχειν, οἷον ὅτι ταὐτὸ διπλάσιον καὶ οὐ διπλάσιον· τὰ γὰρ δύο τοῦ μὲν ἑνὸς διπλάσια, τῶν δὲ τριῶν οὐ διπλάσια. Ἣ εἰ τὸ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ διπλάσιον καὶ οὐ διπλάσιον, ἀλλ᾿ οὐ κατὰ ταὐτό· κατὰ μὲν γὰρ τὸ μῆκος διπλάσιον, κατὰ δὲ τὸ πλάτος οὐ διπλάσιον. Ἣ εἰ τοῦ αὐτοῦ καὶ κατὰ ταὐτὸ καὶ ὡσαύτως, ἀλλ᾿ οὐχ ἅμα· διόπερ ἐστὶ φαινόμενος ἔλεγχος. Ἕλκοι δ᾿ ἄν τις τοῦτον καὶ εἰς τοὺς παρὰ τὴν λέξιν.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ ἐν ἀρχῇ λαμβάνειν γίνονται μὲν οὕτως καὶ τοσαυταχῶς ὁσαχῶς ἐνδέχεται τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτεῖσθαι, φαίνονται δ᾿ ἐλέγχειν διὰ τὸ μὴ δύνασθαι συνορᾶν τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον.

Ὁ δὲ παρὰ τὸ ἑπόμενον ἔλεγχος διὰ τὸ οἴεσθαι ἀντιστρέφειν τὴν ἀκολούθησιν. Ὅταν γὰρ τοῦδε ὄντος ἐξ ἀνάγκης τοδὶ ᾖ, καὶ τοῦδε ὄντος οἴονται καὶ θάτερον εἶναι ἐξ ἀνάγκης. Ὅθεν καὶ αἱ περὶ τὴν δόξαν ἐκ τῆς αἰσθήσεως ἀπάται γίνονται. Πολλάκις γὰρ τὴν χολὴν μέλι ὑπέλαβον διὰ τὸ ἕπεσθαι τὸ ξανθὸν χρῶμα τῷ μέλιτι· καὶ ἐπεὶ συμβαίνει τὴν γῆν ὕσαντος γίνεσθαι διάβροχον, κἂν ᾖ διάβροχος, ὑπολαμβάνομεν ὗσαι. Τὸ δ᾿ οὐκ ἀναγκαῖον. Ἔν τε τοῖς ῥητορικοῖς αἱ κατὰ τὸ σημεῖον ἀποδείξεις ἐκ τῶν ἑπομένων εἰσίν. Βουλόμενοι γὰρ δεῖξαι ὅτι μοιχός, τὸ ἑπόμενον ἔλαβον, ὅτι καλλωπιστὴς ἢ ὅτι νύκτωρ ὁρᾶται πλανώμενος. Πολλοῖς δὲ ταῦτα μὲν ὑπάρχει, τὸ δὲ κατηγορούμενον οὐχ ὑπάρχει. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς συλλογιστικοῖς, οἷον ὁ Μελίσσου λόγος ὅτι ἄπειρον τὸ ἅπαν, λαβὼν τὸ μὲν ἅπαν ἀγένητον (ἐκ γὰρ μὴ ὄντος οὐδὲν ἂν γενέσθαι), τὸ δὲ γενόμενον ἐξ ἀρχῆς γενέσθαι. Εἰ μὴ οὖν γέγονεν, ἀρχὴν οὐκ ἔχει τὸ πᾶν, ὥστ᾿ ἄπειρον. Οὐκ ἀνάγκη δὲ τοῦτο συμβαίνειν· οὐ γὰρ εἰ τὸ γενόμενον ἅπαν ἀρχὴν ἔχει, καὶ εἴ τι ἀρχὴν ἔχει, γέγονεν, ὥσπερ οὐδ᾿ εἰ ὁ πυρέττων θερμός, καὶ τὸν θερμὸν ἀνάγκη πυρέττειν.

Ὁ δὲ παρὰ τὸ μὴ αἴτιον ὡς αἴτιον, ὅταν προσληφθῇ τὸ ἀναίτιον ὡς παρ᾿ ἐκεῖνο γινομένου τοῦ ἐλέγχου. Συμβαίνει δὲ τὸ τοιοῦτον ἐν τοῖς εἰς τὸ ἀδύνατον συλλογισμοῖς· ἐν τούτοις γὰρ ἀναγκαῖον ἀναιρεῖν τι τῶν κειμένων. Ἐὰν οὖν ἐγκαταριθμηθῇ ἐν τοῖς ἀναγκαίοις ἐρωτήμασι πρὸς τὸ συμβαῖνον ἀδύνατον, δόξει παρὰ τοῦτο γίνεσθαι πολλάκις ὁ ἔλεγχος, οἷον ὅτι οὐκ ἔστι ψυχὴ καὶ ζωὴ ταὐτόν· εἰ γὰρ φθορᾷ γένεσις ἐναντίον, καὶ τῇ τινὶ φθορᾷ ἔσται τις γένεσις ἐναντίον· ὁ δὲ θάνατος φθορά τις καὶ ἐναντίον ζωῇ, ὥστε γένεσις ἡ ζωὴ καὶ τὸ ζῆν γίνεσθαι· τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον· οὐκ ἄρα ταὐτὸν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ ζωή. Οὐ δὴ συλλελόγισται· συμβαίνει γάρ, κἂν μή τις ταὐτὸ φῇ τὴν ζωὴν τῇ ψυχῇ, τὸ ἀδύνατον, ἀλλὰ μόνον ἐναντίον ζωὴν μὲν θανάτῳ ὄντι φθορᾷ, φθορᾷ δὲ γένεσιν. Ἀσυλλόγιστοι μὲν οὖν ἁπλῶς οὐκ εἰσὶν οἱ τοιοῦτοι λόγοι, πρὸς δὲ τὸ προκείμενον ἀσυλλόγιστοι. Καὶ λανθάνει πολλάκις οὐχ ἧττον αὐτοὺς τοὺς ἐρωτῶντας τὸ τοιοῦτον.

Οἱ μὲν οὖν παρὰ τὸ ἑπόμενον καὶ παρὰ τὸ μὴ αἴτιον λόγοι τοιοῦτοί εἰσιν· οἱ δὲ παρὰ τὸ τὰ δύο ἐρωτήματα ἓν ποιεῖν, ὅταν λανθάνῃ πλείω ὄντα καὶ ὡς ἑνὸς ὄντος ἀποδοθῇ ἀπόκρισις μία. Ἐπ᾿ ἐνίων μὲν οὖν ῥᾴδιον ἰδεῖν ὅτι πλείω καὶ ὅτι οὐ δοτέον ἀπόκρισιν, οἷον πότερον ἡ γῆ θάλαττά ἐστιν ἢ ὁ οὐρανός; ἐπ᾿ ἐνίων δ᾿ ἧττον, καὶ ὡς ἑνὸς ὄντος ἢ ὁμολογοῦσι τῷ μὴ ἀποκρίνεσθαι τὸ ἐρωτώμενον, ἢ ἐλέγχεσθαι φαίνονται, οἷον ἆρ᾿ οὗτος καὶ οὗτός ἐστιν ἄνθρωπος; ὥστ᾿ ἄν τις τύπτῃ τοῦτον καὶ τοῦτον, ἄνθρωπον ἀλλ᾿ οὐκ ἀνθρώπους τυπτήσει. Ἢ πάλιν, ὧν τὰ μέν ἐστιν ἀγαθὰ τὰ δ᾿ οὐκ ἀγαθά, πάντα ἀγαθὰ ἢ οὐκ ἀγαθά; ὁπότερον γὰρ ἂν φῇ, ἔστι μὲν ὡς ἔλεγχον ἢ ψεῦδος φαινόμενον δόξειεν ἂν ποιεῖν· τὸ γὰρ φάναι τῶν μὴ ἀγαθῶν τι εἶναι ἀγαθὸν ἢ τῶν ἀγαθῶν μὴ ἀγαθὸν ψεῦδος. Ὁτὲ δὲ προσληφθέντων τινῶν κἂν ἔλεγχος γίνοιτο ἀληθινός, οἷον εἴ τις δοίη ὁμοίως ἓν καὶ πολλὰ λέγεσθαι λευκὰ καὶ γυμνὰ καὶ τυφλά. Εἰ γὰρ τυφλὸν τὸ μὴ ἔχον ὄψιν πεφυκὸς δ᾿ ἔχειν, καὶ τυφλὰ ἔσται τὰ μὴ ἔχοντα ὄψιν πεφυκότα δ᾿ ἔχειν. Ὅταν οὖν τὸ μὲν ἔχῃ τὸ δὲ μὴ ἔχῃ, τὰ ἄμφω ἔσται ἢ ὁρῶντα ἢ τυφλά· ὅπερ ἀδύνατον.

66. Bölüm

Görünüşteki kıyasları ve çürütmeleri ya böyle ayırmak ya da hepsini, bunu ilke edinerek, çürütmenin ne olduğunu bilmemeye indirgemek gerekir; çünkü söylenen bütün tarzları çürütmenin tanımına indirgemek mümkündür. Önce kıyassız olup olmadıklarına bakılır; çünkü sonucun konanlardan çıkması, yani görünüşte değil zorunlu olarak söylenmesi gerekir. Sonra tanımın kısımlarına göre bakılır. Söyleyişe dayananların bir kısmı iki anlamlılıktan doğar; sesteşlik, çift anlamlı ifade ve biçim benzerliği böyledir (çünkü her şeyi bir "bu şey"i anlatıyormuş gibi söylemek alışkanlıktır). Birleştirme, ayırma ve vurgu ise ifadenin aynı olmamasından ya da adın farklı olmasından doğar. Oysa bir çürütme ya da kıyas olacaksa, şey gibi ad da aynı olmalıydı; örneğin [kabul edilen] "pelerin" ise, kıyasla "manto" değil "pelerin" çıkarılmalıdır. Öteki de doğrudur ama kıyasla çıkmış değildir; "neden" diye soran birine karşı, ikisinin aynı şeyi anlattığına dair bir soru daha gerekir.

Araza dayananlar, kıyas tarif edilince açığa çıkar. Çünkü çürütmenin de aynı tarifi olmalıdır; yalnız ona çelişki eklenir; çünkü çürütme, çelişiği çıkaran kıyastır. Öyleyse arazın kıyası yoksa çürütme de olmaz. Şunlar varken bunun olması zorunluysa ve bu da beyazsa, kıyas yüzünden onun beyaz olması zorunlu değildir. Üçgenin açıları iki dik açıya eşitse ve üçgenin bir şekil, ilk şey ya da ilke olması bir arazsa, bundan şeklin, ilkenin ya da ilk olanın böyle olduğu çıkmaz; çünkü ispat ona şekil ya da ilk olarak değil, üçgen olarak aittir. Öteki durumlarda da böyledir. Öyleyse çürütme bir kıyassa, araza dayanan bir çürütme olamaz. Ama tekhnē sahipleri ve genel olarak epistēmē sahibi olanlar epistēmē'den yoksun olanlarca işte bu yolla çürütülür; çünkü bunlar bilenlere karşı kıyaslarını araza göre kurarlar. Ayırt edemeyenler de ya sorulduklarında [öncülü] verirler ya da vermedikleri hâlde vermiş olduklarını sanırlar.

"Bir bakımdan" ile "mutlak olarak"a dayananlar, olumlama ile olumsuzlamanın aynı şeye ait olmamasından doğar. Çünkü "bir bakımdan beyaz"ın olumsuzlaması "bir bakımdan beyaz değil", "mutlak olarak beyaz"ın olumsuzlaması ise "mutlak olarak beyaz değil"dir. Öyleyse karşıdaki bir şeyin bir bakımdan beyaz olduğunu kabul ettiği hâlde soran bunu mutlak olarak söylenmiş gibi alırsa çürütme yapmış olmaz; çürütmenin ne olduğu bilinmediği için öyle görünür.

Hepsinin en açığı, daha önce çürütmenin tanımına dayanan diye söylenenlerdir; adlarını da bu yüzden almışlardır. Çünkü [çürütme] görüntüsü tanımın eksikliğinden doğar; [yanlış akıl yürütmeleri] böyle ayıranlar, tanımın eksikliğini bütün bunlarda ortak olan şey olarak koymalıdır.

Baştakini almaya ve sebep olmayanı sebep olarak koymaya dayananlar da tarif sayesinde açığa çıkar. Çünkü sonucun, "bunlar olduğu için" çıkması, yani öncüllerin onun sebebi olması gerekir; sebep olmayanlarda bu yoktu. Bir de baştaki şeyin öncüller arasında sayılmaması gerekir; baştakinin istenmesine dayananlarda bu şart yoktur.

İzleyene dayananlar arazın bir kısmıdır; çünkü izleyen de bir arazdır. Ama arazdan şu bakımdan ayrılır: araz tek bir şeyde alınabilir; örneğin sarı ile balın, beyaz ile kuğunun aynı olması gibi. İzleyen ise her zaman birden çok şeyde bulunur; çünkü tek ve aynı bir şeyle aynı olan şeylerin birbirleriyle de aynı olduğunu kabul ederiz; izleyene dayanan çürütme de bu yüzden doğar. Oysa bu her zaman doğru değildir; örneğin bir şey araz olarak beyazsa: kar da kuğu da beyazla aynıdır [ama birbiriyle aynı değildir]. Ya da Melissos'un logos'unda olduğu gibi, oluşmuş olmak ile başlangıcı olmayı ya da eşit hâle gelmek ile aynı büyüklüğü almayı aynı sayar. Oluşmuş olanın bir başlangıcı olduğu için, başlangıcı olanın da oluşmuş olduğunu kabul eder; sanki ikisi, yani oluşmuş olan ile sınırlı olan, başlangıcı olmak bakımından aynıymış gibi. Eşit hâle gelen şeylerde de böyledir: aynı ve tek bir büyüklük alan şeyler eşit hâle geliyorsa, eşit hâle gelen şeylerin de tek bir büyüklük aldığını kabul eder. Böylece izleyeni almış olur. Öyleyse araza dayanan çürütme çürütmenin ne olduğunu bilmemekte yatıyorsa, izleyene dayananın da öyle olduğu açıktır. Ama bunu başka bir yoldan da incelemek gerekir.

Birden çok soruyu tek soru yapmaya dayananlar, öncülün tanımını ayrıntısıyla belirlememekten ya da ayırmamaktan doğar. Çünkü öncül, bir şeyin bir şeye yüklenmesidir. Aynı tanım yalnız tek bir şeyin, mutlak olarak o şeyin tanımıdır; örneğin insanın ve yalnızca tek bir insanın tanımı; öteki şeylerde de böyledir. Öyleyse tek öncül, bir şeyin bir şeye yüklenmesini isteyen öncülse, böyle bir soru da mutlak olarak öncül olacaktır. Kıyas öncüllerden oluştuğuna, çürütme de kıyas olduğuna göre, çürütme de öncüllerden oluşacaktır. Öyleyse öncül bir şeyin bir şeye yüklenmesiyse, bu yanlış akıl yürütmenin de çürütmeyi bilmemekte yattığı açıktır; çünkü öncül olmayan bir şey öncül gibi görünür. Karşıdaki tek bir soruya cevap verir gibi cevap vermişse çürütme olur; vermemiş ama vermiş gibi görünüyorsa görünüşte bir çürütme olur. Öyleyse bütün yerler çürütmeyi bilmemeye iner: söyleyişe dayananlar, çürütmenin özgü niteliği olan çelişki yalnızca görünüşte olduğu için; ötekiler ise kıyasın tanımı bakımından.

6

Ἢ δὴ οὕτως διαιρετέον τοὺς φαινομένους συλλογισμοὺς καὶ ἐλέγχους, ἢ πάντας ἀνακτέον εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν, ἀρχὴν ταύτην ποιησαμένους· ἔστι γὰρ ἅπαντας ἀναλῦσαι τοὺς λεχθέντας τρόπους εἰς τὸν τοῦ ἐλέγχου διορισμόν. Πρῶτον μὲν εἰ ἀσυλλόγιστοι· δεῖ γὰρ ἐκ τῶν κειμένων συμβαίνειν τὸ συμπέρασμα, ὥστε λέγειν ἐξ ἀνάγκης ἀλλὰ μὴ φαίνεσθαι. Ἔπειτα καὶ κατὰ τὰ μέρη τοῦ διορισμοῦ. Τῶν μὲν γὰρ ἐν τῇ λέξει οἱ μέν εἰσι παρὰ τὸ διττόν, οἷον ἥ τε ὁμωνυμία καὶ ὁ λόγος καὶ ἡ ὁμοιοσχημοσύνη (σύνηθες γὰρ τὸ πάντα ὡς τόδε τι σημαίνειν), ἡ δὲ σύνθεσις καὶ διαίρεσις καὶ προσῳδία τῷ μὴ τὸν αὐτὸν εἶναι τὸν λόγον ἢ τοὔνομα διαφέρον. Ἔδει δὲ καὶ τοῦτο, καθάπερ καὶ τὸ πρᾶγμα ταὐτόν, εἰ μέλλει ἔλεγχος ἢ συλλογισμὸς ἔσεσθαι, οἷον εἰ λώπιον, μὴ ἱμάτιον συλλογίσασθαι ἀλλὰ λώπιον. Ἀληθὲς μὲν γὰρ κἀκεῖνο, ἀλλ᾿ οὐ συλλελόγισται, ἀλλ᾿ ἔτι ἐρωτήματος δεῖ, ὅτι ταὐτὸν σημαίνει, πρὸς τὸν ζητοῦντα τὸ διὰ τί.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ συμβεβηκὸς ὁρισθέντος τοῦ συλλογισμοῦ φανεροὶ γίνονται. Τὸν αὐτὸν γὰρ ὁρισμὸν δεῖ καὶ τοῦ ἐλέγχου γίνεσθαι, πλὴν προσκεῖσθαι τὴν ἀντίφασιν· ὁ γὰρ ἔλεγχος συλλογισμὸς ἀντιφάσεως. Εἰ οὖν μή ἐστι συλλογισμὸς τοῦ συμβεβηκότος, οὐ γίνεται ἔλεγχος. Οὐ γὰρ εἰ τούτων ὄντων ἀνάγκη τόδ᾿ εἶναι, τοῦτο δ᾿ ἐστὶ λευκόν, ἀνάγκη λευκὸν εἶναι διὰ τὸν συλλογισμόν. Οὐδ᾿ εἰ τὸ τρίγωνον δυοῖν ὀρθαῖν ἴσας ἔχει, συμβέβηκε δ᾿ αὐτῷ σχήματι εἶναι ἢ πρώτῳ ἢ ἀρχῇ, ὅτι σχῆμα ἢ ἀρχὴ ἢ πρῶτον τοῦτο. Οὐ γὰρ ᾗ σχῆμα οὐδ᾿ ᾗ πρῶτον, ἀλλ᾿ ᾗ τρίγωνον, ἡ ἀπόδειξις. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ὥστ᾿ εἰ ὁ ἔλεγχος συλλογισμός τις, οὐκ ἂν εἴη ὁ κατὰ συμβεβηκὸς ἔλεγχος. Ἀλλὰ παρὰ τοῦτο καὶ οἱ τεχνῖται καὶ ὅλως οἱ ἐπιστήμονες ὑπὸ τῶν ἀνεπιστημόνων ἐλέγχονται κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ ποιοῦνται τοὺς συλλογισμοὺς πρὸς τοὺς εἰδότας. Οἱ δ᾿ οὐ δυνάμενοι διαιρεῖν ἢ ἐρωτώμενοι διδόασιν ἢ οὐ δόντες οἴονται δεδωκέναι.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ πῇ καὶ ἁπλῶς, ὅτι οὐ τοῦ αὐτοῦ ἡ κατάφασις καὶ ἡ ἀπόφασις. Τοῦ γὰρ πῇ λευκοῦ τὸ πῇ οὐ λευκόν, τοῦ δ᾿ ἁπλῶς λευκοῦ τὸ ἁπλῶς οὐ λευκὸν ἀπόφασις. Εἰ οὖν δόντος πῇ εἶναι λευκὸν ὡς ἁπλῶς εἰρημένου λαμβάνει, οὐ ποιεῖ ἔλεγχον, φαίνεται δὲ διὰ τὴν ἄγνοιαν τοῦ τί ἐστιν ἔλεγχος.

Φανερώτατοι δὲ πάντων οἱ πρότερον λεχθέντες παρὰ τὸν τοῦ ἐλέγχου διορισμόν· διὸ καὶ προσηγορεύθησαν οὕτως· παρὰ γὰρ τοῦ λόγου τὴν ἔλλειψιν ἡ φαντασία γίνεται, καὶ διαιρουμένοις οὕτως κοινὸν ἐπὶ πᾶσι τούτοις θετέον τὴν τοῦ λόγου ἔλλειψιν.

Οἵ τε παρὰ τὸ λαμβάνειν τὸ ἐν ἀρχῇ καὶ τὸ ἀναίτιον ὡς αἴτιον τιθέναι δῆλοι διὰ τοῦ ὁρισμοῦ. Δεῖ γὰρ τὸ συμπέρασμα τῷ ταῦτ᾿ εἶναι αἴτια τοῦ συμβαίνειν, ὅπερ οὐκ ἦν ἐν τοῖς ἀναιτίοις· καὶ πάλιν μὴ ἀριθμουμένου τοῦ ἐξ ἀρχῆς, ὅπερ οὐκ ἔχουσιν οἱ παρὰ τὴν αἴτησιν τοῦ ἐν ἀρχῇ.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ ἑπόμενον μέρος εἰσὶ τοῦ συμβεβηκότος· τὸ γὰρ ἑπόμενον συμβέβηκε, διαφέρει δὲ τοῦ συμβεβηκότος, ὅτι τὸ μὲν συμβεβηκὸς ἔστιν ἐφ᾿ ἑνὸς μόνου λαβεῖν, οἷον ταὐτὸ εἶναι τὸ ξανθὸν καὶ μέλι καὶ τὸ λευκὸν καὶ κύκνον, τὸ δὲ παρεπόμενον ἀεὶ ἐν πλείοσιν· τὰ γὰρ ἑνὶ ταὐτῷ ταὐτὰ καὶ ἀλλήλοις ἀξιοῦμεν εἶναι ταὐτά· διὸ γίνεται παρὰ τὸ ἑπόμενον ἔλεγχος. Ἔστι δ᾿ οὐ πάντως ἀληθές, οἷον ἂν ᾖ λευκὸν κατὰ συμβεβηκός· καὶ γὰρ ἡ χιὼν καὶ ὁ κύκνος τῷ λευκῷ ταὐτόν. Ἢ πάλιν, ὡς ἐν τῷ Μελίσσου λόγῳ, τὸ αὐτὸ εἶναι λαμβάνει τὸ γεγονέναι καὶ ἀρχὴν ἔχειν, ἢ τὸ ἴσοις γίνεσθαι καὶ ταὐτὸ μέγεθος λαμβάνειν. Ὅτι γὰρ τὸ γεγονὸς ἔχει ἀρχήν, καὶ τὸ ἔχον ἀρχὴν γεγονέναι ἀξιοῖ, ὡς ἄμφω ταὐτὰ ὄντα τῷ ἀρχὴν ἔχειν, τό τε γεγονὸς καὶ τὸ πεπερασμένον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἴσων γινομένων εἰ τὰ τὸ αὐτὸ μέγεθος καὶ ἓν λαμβάνοντα ἴσα γίνεται, καὶ τὰ ἴσα γινόμενα ἓν μέγεθος λαμβάνει. Ὥστε τὸ ἑπόμενον λαμβάνει. Ἐπεὶ οὖν ὁ παρὰ τὸ συμβεβηκὸς ἔλεγχος ἐν τῇ ἀγνοίᾳ τοῦ ἐλέγχου, φανερὸν ὅτι καὶ ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον. Ἐπισκεπτέον δὲ τοῦτο καὶ ἄλλως.

Οἱ δὲ παρὰ τὸ τὰ πλείω ἐρωτήματα ἓν ποιεῖν ἐν τῷ μὴ διαρθροῦν ἡμᾶς ἢ μὴ διαιρεῖν τὸν τῆς προτάσεως λόγον. Ἡ γὰρ πρότασίς ἐστιν ἓν καθ᾿ ἑνός. Ὁ γὰρ αὐτὸς ὅρος ἑνὸς μόνου καὶ ἁπλῶς τοῦ πράγματος, οἷον ἀνθρώπου καὶ ἑνὸς μόνου ἀνθρώπου· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Εἰ οὖν μία πρότασις ἡ ἓν καθ᾿ ἑνὸς ἀξιοῦσα, καὶ ἁπλῶς ἔσται πρότασις ἡ τοιαύτη ἐρώτησις. Ἐπεὶ δ᾿ ὁ συλλογισμὸς ἐκ προτάσεων, ὁ δ᾿ ἔλεγχος συλλογισμός, καὶ ὁ ἔλεγχος ἔσται ἐκ προτάσεων. Εἰ οὖν ἡ πρότασις ἓν καθ᾿ ἑνός, φανερὸν ὅτι καὶ οὗτος ἐν τῇ τοῦ ἐλέγχου ἀγνοίᾳ· φαίνεται γὰρ εἶναι πρότασις ἡ οὐκ οὖσα πρότασις. Εἰ μὲν οὖν δέδωκεν ἀπόκρισιν ὡς πρὸς μίαν ἐρώτησιν, ἔσται ἔλεγχος, εἰ δὲ μὴ δέδωκεν ἀλλὰ φαίνεται, φαινόμενος ἔλεγχος. Ὥστε πάντες οἱ τόποι πίπτουσιν εἰς τὴν τοῦ ἐλέγχου ἄγνοιαν, οἱ μὲν οὖν παρὰ τὴν λέξιν, ὅτι φαινομένη ἀντίφασις, ὅπερ ἦν ἴδιον τοῦ ἐλέγχου, οἱ δ᾿ ἄλλοι παρὰ τὸν τοῦ συλλογισμοῦ ὅρον.

77. Bölüm

Aldanma, sesteşliğe ve çift anlamlı ifadeye dayananlarda, birçok anlamda söyleneni ayıramamaktan doğar (çünkü bazı şeyleri, örneğin "bir"i, "olan"ı ve "aynı"yı ayırmak kolay değildir). Birleştirme ve ayırmaya dayananlarda, çoğu durumda olduğu gibi, ifadenin birleştirilmesinin ya da ayrılmasının hiçbir fark yaratmadığını sanmaktan doğar. Vurguya dayananlarda da böyledir; çünkü sesin alçaltılması ya da yükseltilmesi, hiçbir durumda ya da pek az durumda ifadeye başka bir anlam kazandırıyor gibi görünür. Biçime dayananlarda ise aldanma söyleyişin benzerliği yüzündendir. Çünkü hangi şeylerin aynı biçimde, hangilerinin farklı biçimde söylendiğini ayırmak zordur; bunu yapabilen kişi neredeyse hakikati görmeye yakındır. Bizi onay vermeye en çok sürükleyen de şudur: bir şeye yüklenen her şeyi bir "bu şey" sanır ve tek bir şey olarak anlarız; çünkü "bu şey" olmak ve var olmak en çok bir'e ve ousia'ya eşlik ediyor gibi görünür. Bu yüzden bu tarz da söyleyişe dayananlar arasına konmalıdır. Önce, aldanma başkalarıyla birlikte inceleyenlerde, kendi başına inceleyenlerden daha çok olur (çünkü başkasıyla yapılan inceleme sözler aracılığıyla, kendi başına yapılan ise en az o kadar şeyin kendisi aracılığıyla olur); sonra, kişi incelemeyi söz üzerinden yaparsa kendi başına da aldanır; ayrıca aldanma benzerlikten, benzerlik de söyleyişten doğar. Araza dayananlarda aldanma, aynı olanla başka olanı, bir olanla çok olanı ayırt edememekten ayrıca yüklemlerin hangi türlerine, şeye ait olan bütün niteliklerin aynen ait olduğunu ayırt edememekten doğar. İzleyene dayananlarda da böyledir; çünkü izleyen arazın bir kısmıdır. Ayrıca birçok durumda, şu bundan ayrılmıyorsa bunun da ondan ayrılmadığı görünür ve öyle kabul edilir. Tanımdaki eksikliğe dayananlarda ve "bir bakımdan" ile "mutlak olarak"a dayananlarda aldanma, farkın küçük olmasından doğar; çünkü "bir şey", "bir bakımdan", "bir biçimde" ya da "şimdi" hiçbir ek anlam katmıyormuş gibi [önermeyi] küllî olarak kabul ederiz. Baştakini alanlarda, sebep olmayanlarda ve birden çok soruyu tek soru yapanlarda da böyledir; hepsinde aldanma farkın küçük olmasındandır; çünkü söylediğimiz sebepten ötürü ne öncülün ne de kıyasın tanımını tam olarak inceleriz.

7

Ἡ δ᾿ ἀπάτη γίνεται τῶν μὲν παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν καὶ τὸν λόγον τῷ μὴ δύνασθαι διαιρεῖν τὸ πολλαχῶς λεγόμενον (ἔνια γὰρ οὐκ εὔπορον διελεῖν, οἷον τὸ ἓν καὶ τὸ ὂν καὶ τὸ ταὐτόν), τῶν δὲ παρὰ σύνθεσιν καὶ διαίρεσιν τῷ μηδὲν οἴεσθαι διαφέρειν συντιθέμενον ἢ διαιρούμενον τὸν λόγον, καθάπερ ἐπὶ τῶν πλείστων. Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν παρὰ τὴν προσῳδίαν· οὐ γὰρ ἄλλο δοκεῖ σημαίνειν ἀνιέμενος καὶ ἐπιτεινόμενος ὁ λόγος, ἐπ᾿ οὐδενὸς ἢ οὐκ ἐπὶ πολλῶν. Τῶν δὲ παρὰ τὸ σχῆμα διὰ τὴν ὁμοιότητα τῆς λέξεως. Χαλεπὸν γὰρ διελεῖν ποῖα ὡσαύτως καὶ ποῖα ὡς ἑτέρως λέγεται· σχεδὸν γὰρ ὁ τοῦτο δυνάμενος ποιεῖν ἐγγύς ἐστι τοῦ θεωρεῖν τἀληθές, μάλιστα δ᾿ ἐπίσταται συνεπινεύειν, ὅτι πᾶν τὸ κατηγορούμενόν τινος ὑπολαμβάνομεν τόδε τι καὶ ὡς ἓν ὑπακούομεν· τῷ γὰρ ἑνὶ καὶ τῇ οὐσίᾳ μάλιστα δοκεῖ παρέπεσθαι τὸ τόδε τι καὶ τὸ ὄν. Διὸ καὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν οὗτος ὁ τρόπος θετέος, πρῶτον μὲν ὅτι μᾶλλον ἡ ἀπάτη γίνεται μετ᾿ ἄλλων σκοπουμένοις ἢ καθ᾿ αὑτούς (ἡ μὲν γὰρ μετ᾿ ἄλλου σκέψις διὰ λόγων, ἡ δὲ καθ᾿ αὑτὸν οὐχ ἧττον δι᾿ αὐτοῦ τοῦ πράγματος), εἶτα καὶ καθ᾿ αὑτὸν ἀπατᾶσθαι συμβαίνει, ὅταν ἐπὶ τοῦ λόγου ποιῆται τὴν σκέψιν· ἔτι ἡ μὲν ἀπάτη ἐκ τῆς ὁμοιότητος, ἡ δ᾿ ὁμοιότης ἐκ τῆς λέξεως. Τῶν δὲ παρὰ τὸ συμβεβηκὸς διὰ τὸ μὴ δύνασθαι διακρίνειν τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον καὶ ἓν καὶ πολλά, μηδὲ τοῖς ποίοις τῶν κατηγορημάτων πάντα ταὐτὰ καὶ τῷ πράγματι συμβέβηκεν. Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν παρὰ τὸ ἑπόμενον· μέρος γάρ τι τοῦ συμβεβηκότος τὸ ἑπόμενον. Ἔτι καὶ ἐπὶ πολλῶν φαίνεται καὶ ἀξιοῦται οὕτως, εἰ τόδε ἀπὸ τοῦδε μὴ χωρίζεται, μηδ᾿ ἀπὸ θατέρου χωρίζεσθαι θάτερον. Τῶν δὲ παρὰ τὴν ἔλλειψιν τοῦ λόγου καὶ τῶν παρὰ τὸ πῇ καὶ ἁπλῶς ἐν τῷ παρὰ μικρὸν ἡ ἀπάτη· ὡς γὰρ οὐδὲν προσσημαῖνον τὸ τὶ ἢ πῇ ἢ πῶς ἢ τὸ νῦν καθόλου συγχωροῦμεν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τὸ ἐν ἀρχῇ λαμβανόντων καὶ τῶν ἀναιτίων, καὶ ὅσοι τὰ πλείω ἐρωτήματα ὡς ἓν ποιοῦσιν· ἐν ἅπασι γὰρ ἡ ἀπάτη διὰ τὸ παρὰ μικρόν· οὐ γὰρ διακριβοῦμεν οὔτε τῆς προτάσεως οὔτε τοῦ συλλογισμοῦ τὸν ὅρον διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν.

88. Bölüm

Görünüşteki kıyasların kaç şeye dayanarak ortaya çıktığını bildiğimize göre, sofistik kıyasların ve çürütmelerin kaç şeye dayanarak ortaya çıkabileceğini de biliyoruz. Sofistik çürütme ve kıyas derken yalnızca, kıyas ya da çürütme olmadığı hâlde öyle görünen kıyası ya da çürütmeyi değil, gerçekten kıyas olduğu hâlde konuya uygun gibi görünen [ama uygun olmayan] kıyası da kastediyorum. Bunlar, konuya göre çürütmeyen ve [karşıdakinin] bilmediğini göstermeyen kıyaslardır; oysa bunu göstermek sınayıcı sanatın işiydi. Sınayıcı sanat diyalektiğin bir kısmıdır; logos'u veren kişinin bilgisizliği yüzünden yanlış bir sonucu kıyasla çıkarabilir. Sofistik çürütmeler ise çelişiği kıyasla çıkarsalar bile, karşıdakinin bilmediğini açığa çıkarmazlar; çünkü bilen kişiyi de bu logos'larla şaşırtırlar.

Bunları da aynı yöntemle bildiğimiz açıktır. Dinleyenlere, sorulan şeylerden bir sonuç kıyasla çıkmış gibi görünmesinin sebebi olan şeyler, cevap verene de aynı şekilde görünebilir; böylece yanlış kıyaslar bunların hepsi ya da bazıları aracılığıyla ortaya çıkacaktır; çünkü kişi kendisine sorulmadan vermiş olduğunu sandığı şeyi, sorulsa da verirdi. Ancak bazı durumlarda eksik olanı sormak ile yanlışı açığa çıkarmak aynı anda olur; örneğin söyleyişe ve dil yanlışına dayananlarda. Öyleyse çelişiğe ilişkin yanlış akıl yürütmeler görünüşteki çürütmeye dayanıyorsa, yanlış sonuçlu kıyasların da görünüşteki çürütmenin dayandığı kadar şeye dayanacağı açıktır. Görünüşteki çürütme ise gerçek çürütmenin parçalarına dayanır; çünkü bunlardan her biri eksik olduğunda bir çürütme görünebilir: örneğin sonucun logos yüzünden çıkmamasına dayanan, yani imkânsıza götüren çürütme; öncüle dayanan, yani iki soruyu tek soru yapan; kendiliğinden olanın yerine araza dayanan ve onun bir parçası olan izleyene dayanan; ayrıca [sonucun] şeyde değil sözde çıkması; sonra çelişiğin küllî olarak, aynı bakımdan, aynı şeye göre ve aynı biçimde olması yerine bir şeye göre olmasına ya da bunların her birine dayanan; bir de baştaki şeyin [öncüller arasında] sayılmaması yerine baştakini almaya dayanan. Böylece yanlış akıl yürütmelerin kaç şeye dayanarak ortaya çıktığını bilmiş oluruz; çünkü bundan fazla şeye dayanamazlar, hepsi söylenenlere dayanacaktır.

Sofistik çürütme mutlak olarak bir çürütme değil, birine göre bir çürütmedir; kıyas da öyledir. Sesteşliğe dayanan [soru] adın tek bir şey anlattığını, biçim benzerliğine dayanan da yalnızca "bu şey"i anlattığını kabul ettirmezse, ötekiler de aynı şekilde, bunlar ne çürütme olur ne kıyas; ne mutlak olarak ne de sorulan kişiye göre. Kabul ettirirlerse sorulan kişiye göre olurlar, ama mutlak olarak olmazlar; çünkü tek bir şey anlatan şeyi değil, öyle görünen şeyi almışlardır, hem de yalnız şu kişiden.

8

Ἐπεὶ δ᾿ ἔχομεν παρ᾿ ὅσα γίνονται οἱ φαινόμενοι συλλογισμοί, ἔχομεν καὶ παρ᾿ ὁπόσα οἱ σοφιστικοὶ γένοιντ᾿ ἂν συλλογισμοὶ καὶ ἔλεγχοι. Λέγω δὲ σοφιστικὸν ἔλεγχον καὶ συλλογισμὸν οὐ μόνον τὸν φαινόμενον συλλογισμὸν ἢ ἔλεγχον, μὴ ὄντα δέ, ἀλλὰ καὶ τὸν ὄντα μέν, φαινόμενον δὲ οἰκεῖον τοῦ πράγματος. Εἰσὶ δ᾿ οὗτοι οἱ μὴ κατὰ τὸ πρᾶγμα ἐλέγχοντες καὶ δεικνύντες ἀγνοοῦντας, ὅπερ ἦν τῆς πειραστικῆς. Ἔστι δ᾿ ἡ πειραστικὴ μέρος τῆς διαλεκτικῆς· αὕτη δὲ δύναται συλλογίζεσθαι ψεῦδος δι᾿ ἄγνοιαν τοῦ διδόντος τὸν λόγον. Οἱ δὲ σοφιστικοὶ ἔλεγχοι, ἂν καὶ συλλογίζωνται τὴν ἀντίφασιν, οὐ ποιοῦσι δῆλον εἰ ἀγνοεῖ· καὶ γὰρ τὸν εἰδότα ἐμποδίζουσι τούτοις τοῖς λόγοις.

Ὅτι δ᾿ ἔχομεν αὐτοὺς τῇ αὐτῇ μεθόδῳ, δῆλον· παρ᾿ ὅσα γὰρ φαίνεται τοῖς ἀκούουσιν ὡς ἠρωτημένα συλλελογίσθαι, παρὰ ταῦτα κἂν τῷ ἀποκρινομένῳ δόξειεν, ὥστ᾿ ἔσονται συλλογισμοὶ ψευδεῖς διὰ τούτων ἢ πάντων ἢ ἐνίων· ὃ γὰρ μὴ ἐρωτηθεὶς οἴεται δεδωκέναι, κἂν ἐρωτηθεὶς θείη. Πλὴν ἐπί γέ τινων ἅμα συμβαίνει προσερωτᾶν τὸ ἐνδεὲς καὶ τὸ ψεῦδος ἐμφανίζειν, οἷον ἐν τοῖς παρὰ τὴν λέξιν καὶ τὸν σολοικισμόν. Εἰ οὖν οἱ παραλογισμοὶ τῆς ἀντιφάσεως παρὰ τὸν φαινόμενον ἔλεγχόν εἰσι, δῆλον ὅτι παρὰ τοσαῦτα ἂν καὶ τῶν ψευδῶν εἴησαν συλλογισμοὶ παρ᾿ ὅσα καὶ ὁ φαινόμενος ἔλεγχος. Ὁ δὲ φαινόμενος παρὰ τὰ μόρια τοῦ ἀληθινοῦ· ἑκάστου γὰρ ἐκλείποντος φανείη ἂν ἔλεγχος, οἷον ὁ παρὰ τὸ μὴ συμβαῖνον διὰ τὸν λόγον, ὁ εἰς τὸ ἀδύνατον καὶ ὁ τὰς δύο ἐρωτήσεις μίαν ποιῶν παρὰ τὴν πρότασιν, καὶ ἀντὶ τοῦ καθ᾿ αὑτὸ ὁ παρὰ τὸ συμβεβηκός, καὶ τὸ τούτου μόριον, ὁ παρὰ τὸ ἑπόμενον· ἔτι τὸ μὴ ἐπὶ τοῦ πράγματος ἀλλ᾿ ἐπὶ τοῦ λόγου συμβαίνειν· εἶτ᾿ ἀντὶ τοῦ καθόλου τὴν ἀντίφασιν καὶ κατὰ ταὐτὸ καὶ πρὸς ταὐτὸ καὶ ὡσαύτως παρά τε τὸ ἐπί τι ἢ παρ᾿ ἕκαστον τούτων· ἔτι παρὰ τὸ μὴ ἐναριθμουμένου τοῦ ἐν ἀρχῇ τὸ ἐν ἀρχῇ λαμβάνειν. Ὥστ᾿ ἔχοιμεν ἂν παρ᾿ ὅσα γίνονται οἱ παραλογισμοί· παρὰ πλείω μὲν γὰρ οὐκ ἂν εἶεν, παρὰ δὲ τὰ εἰρημένα ἔσονται πάντες.

Ἔστι δ᾿ ὁ σοφιστικὸς ἔλεγχος οὐχ ἁπλῶς ἔλεγχος, ἀλλὰ πρός τινα· καὶ ὁ συλλογισμὸς ὡσαύτως. Ἂν μὲν γὰρ μὴ λάβῃ ὅ τε παρὰ τὸ ὁμώνυμον ἓν σημαίνειν καὶ ὁ παρὰ τὴν ὁμοιοσχημοσύνην τὸ μόνον τόδε καὶ οἱ ἄλλοι ὡσαύτως, οὔτ᾿ ἔλεγχοι οὔτε συλλογισμοὶ ἔσονται, οὔθ᾿ ἁπλῶς οὔτε πρὸς τὸν ἐρωτώμενον· ἐὰν δὲ λάβωσι, πρὸς μὲν τὸν ἐρωτώμενον ἔσονται, ἁπλῶς δ᾿ οὐκ ἔσονται· οὐ γὰρ ἓν σημαῖνον εἰλήφασιν, ἀλλὰ φαινόμενον, καὶ παρὰ τοῦδε.

99. Bölüm

Çürütülenlerin kaç şeye dayanarak çürütüldüğünü, var olan her şeyin epistēmē'sine sahip olmadan kavramaya çalışmamalıyız. Bu da hiçbir tekhnē'nin işi değildir; çünkü epistēmē'ler belki sınırsızdır, dolayısıyla ispatların da sınırsız olduğu açıktır. Doğru çürütmeler de vardır; çünkü ispatlanabilen her şeyde doğrunun çelişiğini ileri süreni çürütmek de mümkündür; örneğin biri köşegenin [kenarla] ölçüşebilir olduğunu ileri sürerse, ölçüşemez olduğunu ispat ederek onu çürütmek mümkündür. Öyleyse her şeyin epistēmē'sine sahip olmak gerekecektir: kimi çürütmeler geometrinin ilkelerine ve onlardan çıkan sonuçlara, kimi hekimliğin, kimi de öteki epistēmē'lerin ilkelerine dayanacaktır. Yanlış çürütmeler de aynı şekilde sınırsızdır; çünkü her tekhnē'de yanlış bir kıyas vardır: geometride geometrik, hekimlikte tıbbi bir kıyas gibi. "Tekhnē'ye göre" derken onun ilkelerine göre demek istiyorum. Demek ki bütün çürütmelerin değil, yalnızca diyalektiğe ait olanların yerlerini kavramak gerektiği açıktır; çünkü bunlar her tekhnē ve her yeti için ortaktır. Her bir epistēmē'ye göre olan çürütmeyi incelemek, yani gerçek olmadığı hâlde mi öyle göründüğünü, gerçekse neden gerçek olduğunu incelemek, o epistēmē'ye sahip olanın işidir; ortak şeylerden kurulan ve hiçbir tekhnē'nin alanına girmeyen çürütmeyi incelemek ise diyalektikçilerin işidir. Herhangi bir konuda kabul gören kıyasların hangi şeylerden kurulduğunu bilirsek, çürütmelerin hangi şeylerden kurulduğunu da biliriz; çünkü çürütme, çelişiği çıkaran kıyastır; dolayısıyla çelişiği çıkaran bir ya da iki kıyas bir çürütmedir. Demek ki bu tür çürütmelerin hepsinin kaç şeye dayandığını biliyoruz. Bunu bildiğimize göre çözümleri de biliyoruz; çünkü bunlara yöneltilen itirazlar çözümlerdir. Görünüşteki çürütmelerin de kaç şeye dayanarak ortaya çıktığını biliyoruz; herhangi birine değil, bu tür kişilere görünen çürütmelerin. Çünkü rastgele kişilere kaç şey yüzünden öyle göründüklerini incelemeye kalkılırsa, bunun sınırı yoktur. Öyleyse gerçek ya da görünüşteki çürütmenin, diyalektik, görünüşte diyalektik ya da sınayıcı çürütmenin, ortak şeyler aracılığıyla kaç şeye dayanarak ortaya çıktığını kavrayabilmenin diyalektikçinin işi olduğu açıktır.

9

Παρὰ πόσα δ᾿ ἐλέγχονται οἱ ἐλεγχόμενοι, οὐ δεῖ πειρᾶσθαι λαμβάνειν ἄνευ τῆς τῶν ὄντων ἐπιστήμης ἁπάντων. Τοῦτο δ᾿ οὐδεμιᾶς ἐστὶ τέχνης· ἄπειροι γὰρ ἴσως αἱ ἐπιστῆμαι, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ αἱ ἀποδείξεις. Ἔλεγχοι δ᾿ εἰσὶ καὶ ἀληθεῖς· ὅσα γὰρ ἔστιν ἀποδεῖξαι, ἔστι καὶ ἐλέγξαι τὸν θέμενον τὴν ἀντίφασιν τοῦ ἀληθοῦς, οἷον εἰ σύμμετρον τὴν διάμετρον ἔθηκεν, ἐλέγξειεν ἄν τις τῇ ἀποδείξει ὅτι ἀσύμμετρος. Ὥστε πάντων δεήσει ἐπιστήμονας εἶναι· οἱ μὲν γὰρ ἔσονται παρὰ τὰς ἐν γεωμετρίᾳ ἀρχὰς καὶ τὰ τούτων συμπεράσματα, οἱ δὲ παρὰ τὰς ἐν ἰατρικῇ, οἱ δὲ παρὰ τὰς τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν. Ἀλλὰ μὴν καὶ οἱ ψευδεῖς ἔλεγχοι ὁμοίως ἐν ἀπείροις· καθ᾿ ἑκάστην γὰρ τέχνην ἐστὶ ψευδὴς συλλογισμός, οἷον κατὰ γεωμετρίαν ὁ γεωμετρικὸς καὶ κατὰ ἰατρικὴν ὁ ἰατρικός. Λέγω δὲ τὸ κατὰ τὴν τέχνην τὸ κατὰ τὰς ἐκείνης ἀρχάς. Δῆλον οὖν ὅτι οὐ πάντων τῶν ἐλέγχων ἀλλὰ τῶν παρὰ τὴν διαλεκτικὴν ληπτέον τοὺς τόπους· οὗτοι γὰρ κοινοὶ πρὸς ἅπασαν τέχνην καὶ δύναμιν. Καὶ τὸν μὲν καθ᾿ ἑκάστην ἐπιστήμην ἔλεγχον τοῦ ἐπιστήμονός ἐστι θεωρεῖν, εἴτε μὴ ὢν φαίνεται εἴ τ᾿ ἔστι, διὰ τί ἔστι· τὸν δ᾿ ἐκ τῶν κοινῶν καὶ ὑπὸ μηδεμίαν τέχνην τῶν διαλεκτικῶν. Εἰ γὰρ ἔχομεν ἐξ ὧν οἱ ἔνδοξοι συλλογισμοὶ περὶ ὁτιοῦν, ἔχομεν ἐξ ὧν οἱ ἔλεγχοι· ὁ γὰρ ἔλεγχός ἐστιν ἀντιφάσεως συλλογισμός, ὥστ᾿ ἢ εἷς ἢ δύο συλλογισμοὶ ἀντιφάσεως ἔλεγχός ἐστιν. Ἔχομεν ἄρα παρ᾿ ὁπόσα πάντες εἰσὶν οἱ τοιοῦτοι. Εἰ δὲ τοῦτ᾿ ἔχομεν, καὶ τὰς λύσεις ἔχομεν· αἱ γὰρ τούτων ἐνστάσεις λύσεις εἰσίν. Ἔχομεν δέ, παρ᾿ ὁπόσα γίνονται, καὶ τοὺς φαινομένους, φαινομένους δὲ οὐχ ὁτῳοῦν ἀλλὰ τοῖς τοιοῖσδε· ἀόριστα γάρ ἐστιν, ἐάν τις σκοπῇ παρ᾿ ὁπόσα φαίνονται τοῖς τυχοῦσιν. Ὥστε φανερὸν ὅτι τοῦ διαλεκτικοῦ ἐστὶ τὸ δύνασθαι λαβεῖν παρ᾿ ὅσα γίνεται διὰ τῶν κοινῶν ἢ ὢν ἔλεγχος ἢ φαινόμενος ἔλεγχος, καὶ ἢ διαλεκτικὸς ἢ φαινόμενος διαλεκτικὸς ἢ πειραστικός.

1010. Bölüm

Bazılarının söylediği ayrım, yani kimi logos'ların ada, kimilerinin düşünceye yönelik olduğu ayrımı logos'lar arasında yoktur. Çünkü kimi logos'ların ada, başka kimilerinin düşünceye yönelik olduğunu, aynı logos'ların her ikisi olamayacağını sanmak saçmadır. Düşünceye yönelik olmamak, [soranın] adı, sorulan kişinin [öncülü] verirken kendisine sorulduğunu sandığı anlamda kullanmaması değil de nedir? Ada yönelik olmak da tam olarak budur. Düşünceye yönelik olmak ise adı karşıdakinin verirken düşündüğü anlamda kullanmaktır. Bir ad birden çok şey anlattığı hâlde hem soran hem sorulan onun tek bir şey anlattığını sanıyorsa (örneğin belki "olan" ya da "bir" birçok şey anlatır, ama hem cevap veren hem de soran Zenon tek bir şey anlattığını sanarak sormuştur ve logos "her şey birdir" sonucuna varır), bu logos ada mı yönelik olacak, yoksa sorulan kişinin düşüncesine göre mi yürütülmüş olacaktır? Ama biri adın birçok şey anlattığını sanıyorsa, logos'un düşünceye yönelik olmadığı açıktır. Çünkü önce, "ada yönelik" ve "düşünceye yönelik" olmak, birden çok şey anlatan logos'larda söz konusudur; sonra, herhangi bir logos'ta söz konusu olabilir; çünkü düşünceye yönelik olmak logos'ta değil, cevap verenin verilen şeyler karşısındaki tutumunda yatar. Sonra, bunların hepsinin ada yönelik olması mümkündür; çünkü burada "ada yönelik", "düşünceye yönelik olmayan" demektir. Hepsi [bu ikisinden biri] değilse, ne ada ne düşünceye yönelik başka logos'lar da olacaktır; oysa onlar hepsinin öyle olduğunu söyler, hepsini ya ada ya düşünceye yönelik diye ayırır, başka türlüsü olmadığını söylerler. Ama birçok anlamda söylenmeye dayanan kıyaslardan ancak bazıları ada dayanır. Bütün söyleyişe dayananların ada dayandığını söylemek gerçi saçmadır; yine de bazı yanlış akıl yürütmeler vardır ki cevap verenin onlar karşısındaki tutumundan değil, logos'un kendisinin birden çok şey anlatan böyle bir soru içermesinden doğar.

Genel olarak, önce kıyası ele almadan çürütmeyi tartışmak saçmadır; çünkü çürütme bir kıyastır; dolayısıyla yanlış çürütmeden önce kıyası ele almak gerekir; böyle bir çürütme çelişiğin görünüşteki kıyasıdır. Bu yüzden [yanılgının] sebebi ya kıyasta ya da çelişikte olacaktır (çünkü çelişiğin eklenmesi gerekir); görünüşteki bir çürütmeyse bazen ikisinde birden. "Susarak konuşmak"a dayanan logos'ta sebep kıyasta değil çelişiktedir; "insan sahip olmadığı şeyi verebilir"e dayananda ikisinde birden; "Homeros'un şiiri, kyklos'u sayesinde bir şekildir"e dayananda ise kıyastadır (kyklos hem "daire" hem "destan çevrimi" demektir). Hiçbirinde kusur olmayan ise gerçek bir kıyastır.

Ama logos'un çıktığı yere dönelim: matematik bilgilerindeki logos'lar düşünceye yönelik midir, değil midir? Biri "üçgen"in birçok şey anlattığını düşünüyorsa ve [öncülü], açılarının iki dik açıya eşit olduğu sonucuna varılan şekil anlamında vermediyse, soran onun düşüncesine göre mi konuşmuştur, değil mi?

Ayrıca ad birçok şey anlattığı hâlde karşıdaki bunu ne fark ediyor ne de böyle sanıyorsa, soran nasıl onun düşüncesine göre konuşmamış olur? Ya da bir ayrım sunmaktan başka nasıl sormak gerekir? Örneğin biri "Susarak konuşmak mümkün müdür, değil midir; yoksa bir bakımdan mümkün değil, bir bakımdan mümkün müdür?" diye sorsa, karşıdaki de hiçbir şekilde mümkün olmadığını söylese, soran da [öteki anlamda] konuşsa, karşıdakinin düşüncesine göre konuşmuş olmaz mı? Oysa bu logos ada dayananlardan sayılır. Demek ki düşünceye yönelik diye bir logos türü yoktur. Kimi logos'lar ada yöneliktir; ama bütün çürütmeler, hatta bütün görünüşteki çürütmeler bile böyle değildir. Çünkü söyleyişe dayanmayan görünüşteki çürütmeler de vardır; örneğin araza dayananlar ve başkaları.

Biri ayrım yapılmasını isterse ("susarak konuşmak derken kimini şu anlamda, kimini bu anlamda söylüyorum"), önce bunu istemek saçmadır (çünkü bazen sorulan şeyin birden çok anlamı olduğu görünmez; insan da olduğunu sanmadığı bir ayrımı yapamaz); sonra, bu öğretmekten başka ne olacaktır? Çünkü ne incelemiş ne bilen ne de başka bir anlamda söylendiğini düşünen birine durumun nasıl olduğunu açıkça göstermiş olacaktır. Hem iki anlamlı olmayan şeylerde de aynı şeyin olmasına ne engel olur? "Dörtteki birler ikilere eşit midir?" İkilerin kimi şu şekilde, kimi bu şekilde dördün içinde bulunur. "Zıtların epistēmē'si tek midir, değil midir?" Zıtların kimi bilinebilir, kimi bilinemez. Öyleyse bunu isteyen, öğretmenin tartışmaktan başka bir şey olduğunu, öğretenin sormayıp kendisinin açıklaması, tartışanın ise sorması gerektiğini bilmiyor gibidir.

10

Οὐκ ἔστι δὲ διαφορὰ τῶν λόγων ἣν λέγουσί τινες, τὸ εἶναι τοὺς μὲν πρὸς τοὔνομα λόγους, ἑτέρους δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν· ἄτοπον γὰρ τὸ ὑπολαμβάνειν ἄλλους μὲν εἶναι πρὸς τοὔνομα λόγους, ἑτέρους δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν, ἀλλ᾿ οὐ τοὺς αὐτούς. Τί γάρ ἐστι τὸ μὴ πρὸς τὴν διάνοιαν ἀλλ᾿ ἢ ὅταν μὴ χρῆται τῷ ὀνόματι, οἰόμενος ἐρωτᾶσθαι, ἐφ᾿ ᾧ ὁ ἐρωτώμενος ἔδωκεν; τὸ δ᾿ αὐτὸ τοῦτό ἐστι καὶ πρὸς τοὔνομα. Τὸ δὲ πρὸς τὴν διάνοιαν, ὅταν ἐφ᾿ ᾧ ἔδωκεν διανοηθείς. Εἰ δή τις πλείω σημαίνοντος τοῦ ὀνόματος οἴοιτο ἓν σημαίνειν καὶ ὁ ἐρωτῶν καὶ ὁ ἐρωτώμενος, οἷον ἴσως τὸν ὂν ἢ τὸ ἓν πολλὰ σημαίνει, ἀλλὰ καὶ ὁ ἀποκρινόμενος καὶ ὁ ἐρωτῶν Ζήνων ἓν οἰόμενος εἶναι ἠρώτησε, καὶ ἔστιν ὁ λόγος ὅτι ἓν πάντα, οὗτος πρὸς τοὔνομα ἔσται ἢ πρὸς τὴν διάνοιαν τοῦ ἐρωτωμένου διειλεγμένος. Εἰ δέ γέ τις πολλὰ οἴεται σημαίνειν, δῆλον ὅτι οὐ πρὸς τὴν διάνοιαν. Πρῶτον μὲν γὰρ περὶ τοὺς τοιούτους ἐστὶ λόγους τὸ πρὸς τοὔνομα καὶ πρὸς τὴν διάνοιαν ὅσοι πλείω σημαίνουσιν, εἶτα περὶ ὁντινοῦν ἐστίν· οὐ γὰρ ἐν τῷ λόγῳ ἐστὶ τὸ πρὸς τὴν διάνοιαν εἶναι, ἀλλ᾿ ἐν τῷ τὸν ἀποκρινόμενον ἔχειν πως πρὸς τὰ δεδομένα. Εἶτα πρὸς τοὔνομα πάντας ἐνδέχεται αὐτοὺς εἶναι. Τὸ γὰρ πρὸς τοὔνομα τὸ μὴ πρὸς τὴν διάνοιαν εἶναί ἐστιν ἐνταῦθα. Εἰ γὰρ μὴ πάντες, ἔσονταί τινες ἕτεροι οὔτε πρὸς τοὔνομα οὔτε πρὸς τὴν διάνοιαν· οἱ δέ φασι πάντας, καὶ διαιροῦνται ἢ πρὸς τοὔνομα ἢ πρὸς τὴν διάνοιαν εἶναι πάντας, ἄλλους δ᾿ οὔ. Ἀλλὰ μὴν ὅσοι συλλογισμοί εἰσι παρὰ τὸ πλεοναχῶς, τούτων εἰσί τινες οἱ παρὰ τοὔνομα. Ἀτόπως μὲν γὰρ καὶ εἴρηται τὸ παρὰ τοὔνομα φάναι πάντας τοὺς παρὰ τὴν λέξιν· ἀλλ᾿ οὖν εἰσί τινες παραλογισμοὶ οὐ τῷ τὸν ἀποκρινόμενον πρὸς τούτους ἔχειν πως, ἀλλὰ τῷ τοιονδὶ ἐρώτημα τὸν λόγον αὐτὸν ἔχειν, ὃ πλείω σημαίνει.

Ὅλως τε ἄτοπον τὸ περὶ ἐλέγχου διαλέγεσθαι, ἀλλὰ μὴ πρότερον περὶ συλλογισμοῦ· ὁ γὰρ ἔλεγχος συλλογισμός ἐστιν, ὥστε χρὴ καὶ περὶ συλλογισμοῦ πρότερον ἢ περὶ ψευδοῦς ἐλέγχου· ἔστι γὰρ ὁ τοιοῦτος ἔλεγχος φαινόμενος συλλογισμὸς ἀντιφάσεως. Διὸ ἢ ἐν τῷ συλλογισμῷ ἔσται τὸ αἴτιον ἢ ἐν τῇ ἀντιφάσει (προσκεῖσθαι γὰρ δεῖ τὴν ἀντίφασιν), ὁτὲ δ᾿ ἐν ἀμφοῖν, ἂν ᾖ φαινόμενος ἔλεγχος. Ἔστι δὲ ὁ μὲν τοῦ σιγῶντα λέγειν ἐν τῇ ἀντιφάσει, οὐκ ἐν τῷ συλλογισμῷ, ὁ δέ, ἃ μὴ ἔχοι τις, δοῦναι, ἐν ἀμφοῖν, ὁ δὲ ὅτι ἡ Ὁμήρου ποίησις σχῆμα διὰ τοῦ κύκλου ἐν τῷ συλλογισμῷ. Ὁ δ᾿ ἐν μηδετέρῳ ἀληθὴς συλλογισμός.

Ἀλλὰ δὴ ὅθεν ὁ λόγος ἦλθε, πότερον οἱ ἐν τοῖς μαθήμασι λόγοι πρὸς τὴν διάνοιάν εἰσιν ἢ οὔ; καὶ εἴ τινι δοκεῖ πολλὰ σημαίνειν τὸ τρίγωνον, καὶ ἔδωκε μὴ ὡς τοῦτο τὸ σχῆμα ἐφ᾿ οὗ συνεπεράνατο ὅτι δύο ὀρθαί, πότερον πρὸς τὴν διάνοιαν οὗτος διείλεκται τὴν ἐκείνου ἢ οὔ;

Ἔτι εἰ πολλὰ μὲν σημαίνει τοὔνομα, ὁ δὲ μὴ νοεῖ μηδ᾿ οἴεται, πῶς οὗτος οὐ πρὸς τὴν διάνοιαν διείλεκται; ἢ πῶς δεῖ ἐρωτᾶν πλὴν διδόναι διαίρεσιν, εἴτ᾿ ἐρωτήσειέ τις εἰ ἔστι σιγῶντα λέγειν ἢ οὔ, ἢ ἔστι μὲν ὡς οὔ, ἔστι δ᾿ ὡς ναί; εἰ δή τις δοίη μηδαμῶς, ὁ δὲ διαλεχθείη, ἆρ᾿ οὐ πρὸς τὴν διάνοιαν διείλεκται; καίτοι ὁ λόγος δοκεῖ τῶν παρὰ τοὔνομα εἶναι. Οὐκ ἄρα ἐστὶ γένος τι λόγων τὸ πρὸς τὴν διάνοιαν. Ἀλλ᾿ οἱ μὲν πρὸς τοὔνομά εἰσι· καὶ τοιοῦτοι οὐ πάντες, οὐχ ὅτι οἱ ἔλεγχοι, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ οἱ φαινόμενοι ἔλεγχοι. Εἰσὶ γὰρ καὶ μὴ παρὰ τὴν λέξιν φαινόμενοι ἔλεγχοι, οἷον οἱ παρὰ τὸ συμβεβηκὸς καὶ ἕτεροι.

Εἰ δέ τις ἀξιοῖ διαιρεῖν, ὅτι λέγω δὲ σιγῶντα λέγειν τὰ μὲν ὡδὶ τὰ δ᾿ ὡδί· ἀλλὰ τοῦτό γ᾿ ἐστὶ πρῶτον μὲν ἄτοπον, τὸ ἀξιοῦν (ἐνίοτε γὰρ οὐ δοκεῖ τὸ ἐρωτώμενον πολλαχῶς ἔχειν, ἀδύνατον δὲ διαιρεῖν ὃ μὴ οἴεται)· ἔπειτα τὸ διδάσκειν τί ἄλλο ἔσται; φανερὸν γὰρ ποιήσει ὡς ἔχει τῷ μήτ᾿ ἐσκεμμένῳ μήτ᾿ εἰδότι μήθ᾿ ὑπολαμβάνοντι ὅτι ἄλλως λέγεται. Ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς μὴ διπλοῖς τί κωλύει τοῦτο παθεῖν; ἆρα ἴσαι αἱ μονάδες ταῖς δυάσιν ἐν τοῖς τέτταρσιν; εἰσὶ δὲ δυάδες αἱ μὲν ὡδὶ ἐνοῦσαι αἱ δὲ ὡδί. Καὶ ἆρα τῶν ἐναντίων μία ἐπιστήμη ἢ οὔ; ἔστι δ᾿ ἐναντία τὰ μὲν γνωστὰ τὰ δ᾿ ἄγνωστα. Ὥστ᾿ ἔοικεν ἀγνοεῖν ὁ τοῦτο ἀξιῶν ὅτι ἕτερον τὸ διδάσκειν τοῦ διαλέγεσθαι, καὶ ὅτι δεῖ τὸν μὲν διδάσκοντα μὴ ἐρωτᾶν ἀλλ᾿ αὐτὸν δῆλα ποιεῖν, τὸν δ᾿ ἐρωτᾶν.

1111. Bölüm

Ayrıca "evet" ya da "hayır" demesini istemek ispat edenin değil, sınayanın işidir. Çünkü sınayıcı sanat bir tür diyalektiktir ve bileni değil, bilmeyeni ve bilir görüneni inceler. Ortak şeyleri konuya göre inceleyen kişi diyalektikçidir; bunu yalnızca görünüşte yapan ise sofisttir. Eristik ve sofistik kıyas, bir kere, görünüşteki kıyastır; diyalektiğin sınayıcı olduğu konularda, sonucu doğru olsa bile böyledir, çünkü sebep hakkında aldatıcıdır. Ayrıca her alanın kendi yöntemine göre olmadığı hâlde o tekhnē'ye göreymiş gibi görünen yanlış akıl yürütmeler de eristik ve sofistiktir. Hatalı geometri çizimleri eristik değildir (çünkü bu yanlış akıl yürütmeler o tekhnē'nin alanına giren şeylere göredir); doğru bir şey hakkındaki hatalı çizim de, örneğin Hippokrates'inki ya da hilaller yoluyla kareleştirme, eristik değildir. Ama Bryson'un daireyi kareleştirişi, daire kareleştirilebilse bile, konuya göre olmadığı için sofistiktir. Öyleyse bu konulardaki görünüşteki kıyas eristik bir logos'tur; konuya uygun görünen kıyas da, kıyas olsa bile, eristik bir logos'tur; çünkü yalnızca konuya uygun görünür, dolayısıyla aldatıcı ve haksızdır. Yarışmadaki haksızlığın belli bir biçimi olduğu ve bunun bir tür hileli dövüş olduğu gibi, eristik de tartışmadaki hileli dövüştür; çünkü orada ne pahasına olursa olsun kazanmak isteyenler her yola başvurur, burada da eristikler. Yalnızca zafer uğruna böyle davrananlar eristik ve kavgacı insanlar sayılır; para kazandıran bir ün uğruna böyle davrananlar ise sofisttir. Çünkü sofistlik, dediğimiz gibi, görünüşteki bilgelikten para kazanma sanatıdır; bu yüzden görünüşte bir ispatın peşindedirler. Kavgacılar ile sofistler aynı logos'ları kullanır, ama aynı şey için kullanmazlar. Aynı logos hem sofistik hem eristik olacaktır, ama aynı bakımdan değil: görünüşte bir zafer için kullanıldığında eristik, görünüşte bir bilgelik için kullanıldığında sofistiktir; çünkü sofistlik de görünüşte olan ama gerçekte olmayan bir bilgeliktir. Eristik kişinin diyalektikçiye karşı durumu, bir bakıma hatalı çizim yapanın geometriciye karşı durumu gibidir; çünkü diyalektikle aynı şeylerden hareketle yanlış akıl yürütür, hatalı çizim yapan da geometriciyle aynı şeylerden hareketle. Ama hatalı çizim yapan eristik değildir, çünkü hatalı çizimini o tekhnē'nin alanındaki ilkelerden ve sonuçlardan hareketle yapar; diyalektiğin alanına giren şeylerden hareketle yanlış akıl yürüten kişinin ise öteki konularda eristik olacağı açıktır. Örneğin hilaller yoluyla kareleştirme eristik değildir, Bryson'unki eristiktir. Birincisi kendine özgü ilkelerden kurulduğu için yalnızca geometriye aktarılabilir; ikincisi ise her alanda neyin mümkün neyin imkânsız olduğunu bilmeyen birçok kişiye karşı kullanılabilir, çünkü onlara uyar. Antiphon'un kareleştirişi de böyledir. Ya da biri Zenon'un logos'una dayanarak yemekten sonra yürümenin daha iyi olmadığını söylerse, bu tıbbi bir logos değildir; çünkü ortaktır. Eristik kişinin diyalektikçiye karşı durumu her bakımdan hatalı çizim yapanın geometriciye karşı durumuna benzeseydi, eristik o konularda eristik olmazdı. Ama diyalektikçi belirli bir cinsle uğraşmaz, hiçbir şeyi ispat etmez, küllî olanla uğraşan kişi gibi de değildir. Çünkü ne her şey tek bir cinsin içindedir ne de öyle olsaydı bile var olanların aynı ilkelere tabi olması mümkün olurdu. Öyleyse bir tabiatı ispat eden tekhnē'lerin hiçbiri soru soran bir tekhnē değildir; çünkü orada iki şıktan herhangi birini vermek serbest değildir, ikisinden birden kıyas çıkmaz. Diyalektik ise soru sorar. Eğer ispat etseydi, hepsini değilse bile hiç olmazsa ilk şeyleri ve kendine özgü ilkeleri sormazdı; çünkü karşıdaki bunları vermezse, itiraza karşı konuşabileceği hiçbir dayanağı kalmazdı. Diyalektik aynı zamanda sınayıcıdır. Sınayıcı sanat da geometri gibi değildir; bilmeyen birinin de sahip olabileceği bir sanattır. Çünkü konuyu bilmeyen biri de bilmeyen birini sınayabilir, yeter ki karşıdaki [öncülleri] bildiği şeylerden ya da o konuya özgü şeylerden değil, izleyen şeylerden versin; yani bilinmeleri tekhnē'yi bilmemeye engel olmayan, ama bilinmemeleri tekhnē'yi bilmemeyi zorunlu kılan şeylerden. Öyleyse sınayıcı sanatın belirli hiçbir şeyin epistēmē'si olmadığı açıktır. Bu yüzden her şeyle ilgilidir; çünkü bütün tekhnē'ler bazı ortak şeyleri de kullanır. Bu yüzden herkes, sıradan insanlar da, bir şekilde diyalektiği ve sınayıcı sanatı kullanır; çünkü herkes bir noktaya kadar bir şey bildiğini ileri sürenleri sınamaya kalkar. Bu da ortak şeylerle olur; çünkü bunları, konunun pek dışında konuşuyor görünseler de, kendileri de [uzmanlar kadar] bilirler. Demek ki herkes çürütme yapar; çünkü diyalektiğin tekhnē ile yaptığı şeye tekhnē olmadan katılırlar; kıyas tekhnē'siyle sınama yapan kişi de diyalektikçidir. Bu ortak şeyler çoktur ve her şey hakkında söylenir, ama bir tabiat ya da cins oluşturacak türden değildir, olumsuzlamalar gibidir; öteki şeyler ise böyle değil, özgüdür. Öyleyse bu ortak şeylerden hareketle her konuda sınama yapmak mümkündür, bunun bir tekhnē'si de vardır; ama bu tekhnē ispat eden tekhnē'ler gibi değildir. Bu yüzden eristik kişi her bakımdan hatalı çizim yapan gibi değildir; çünkü belirli bir cinsin ilkelerinden hareketle yanlış akıl yürütmez, eristik her cinsle uğraşır.

Sofistik çürütmelerin tarzları bunlardır. Bunları incelemenin ve bunları yapabilmenin diyalektikçinin işi olduğunu görmek zor değildir; çünkü öncüllerle ilgili yöntem bu incelemenin tamamını kapsar.

11

Ἔτι τὸ φάναι ἢ ἀποφάναι ἀξιοῦν οὐ δεικνύντος ἐστίν, ἀλλὰ πεῖραν λαμβάνοντος. Ἡ γὰρ πειραστική ἐστι διαλεκτική τις καὶ θεωρεῖ οὐ τὸν εἰδότα ἀλλὰ τὸν ἀγνοοῦντα καὶ προσποιούμενον. Ὁ μὲν οὖν κατὰ τὸ πρᾶγμα θεωρῶν τὰ κοινὰ διαλεκτικός, ὁ δὲ τοῦτο φαινομένως ποιῶν σοφιστικός. Καὶ συλλογισμὸς ἐριστικὸς καὶ σοφιστικός ἐστιν εἷς μὲν ὁ φαινόμενος συλλογισμός, περὶ ὧν ἡ διαλεκτικὴ πειραστική ἐστι, κἂν ἀληθὲς τὸ συμπέρασμα ᾖ· τοῦ γὰρ διὰ τί ἀπατητικός ἐστι· καὶ ὅσοι μὴ ὄντες κατὰ τὴν ἑκάστου μέθοδον παραλογισμοὶ δοκοῦσιν εἶναι κατὰ τὴν τέχνην. Τὰ γὰρ ψευδογραφήματα οὐκ ἐριστικά (κατὰ γὰρ τὰ ὑπὸ τὴν τέχνην οἱ παραλογισμοί), οὐδέ γ᾿ εἴ τί ἐστι ψευδογράφημα περὶ ἀληθές, οἷον τὸ Ἱπποκράτους ἢ ὁ τετραγωνισμὸς ὁ διὰ τῶν μηνίσκων. Ἀλλ᾿ ὡς Βρύσων ἐτετραγώνιζε τὸν κύκλον, εἰ καὶ τετραγωνίζεται ὁ κύκλος, ἀλλ᾿ ὅτι οὐ κατὰ τὸ πρᾶγμα, διὰ τοῦτο σοφιστικός. Ὥστε ὅ τε περὶ τῶνδε φαινόμενος συλλογισμὸς ἐριστικὸς λόγος, καὶ ὁ κατὰ τὸ πρᾶγμα φαινόμενος συλλογισμός, κἂν ᾖ συλλογισμός, ἐριστικὸς λόγος· φαινόμενος γάρ ἐστι κατὰ τὸ πρᾶγμα, ὥστ᾿ ἀπατητικὸς καὶ ἄδικος. Ὥσπερ γὰρ ἡ ἐν ἀγῶνι ἀδικία εἶδός τι ἔχει καὶ ἔστιν ἀδικομαχία τις, οὕτως ἐν ἀντιλογίᾳ ἀδικομαχία ἡ ἐριστική ἐστιν· ἐκεῖ τε γὰρ οἱ πάντως νικᾶν προαιρούμενοι πάντων ἅπτονται καὶ ἐνταῦθα οἱ ἐριστικοί. Οἱ μὲν οὖν τῆς νίκης αὐτῆς χάριν τοιοῦτοι ἐριστικοὶ ἄνθρωποι καὶ φιλέριδες δοκοῦσιν εἶναι, οἱ δὲ δόξης χάριν τῆς εἰς χρηματισμὸν σοφιστικοί· ἡ γὰρ σοφιστική ἐστιν, ὥσπερ εἴπομεν, χρηματιστική τις ἀπὸ σοφίας φαινομένης, διὸ φαινομένης ἀποδείξεως ἐφίενται. Καὶ τῶν λόγων τῶν αὐτῶν μέν εἰσιν οἱ φιλέριδες καὶ σοφισταί, ἀλλ᾿ οὐ τῶν αὐτῶν ἕνεκεν. Καὶ λόγος ὁ αὐτὸς μὲν ἔσται σοφιστικὸς καὶ ἐριστικός, ἀλλ᾿ οὐ κατὰ ταὐτόν, ἄλλ᾿ ᾗ μὲν νίκης φαινομένης, ἐριστικός, ᾗ δὲ σοφίας, σοφιστικός· καὶ γὰρ ἡ σοφιστική ἐστι φαινομένη σοφία τις ἀλλ᾿ οὐκ οὖσα. Ὁ δ᾿ ἐριστικός ἐστί πως οὕτως ἔχων πρὸς τὸν διαλεκτικὸν ὡς ὁ ψευδογράφος πρὸς τὸν γεωμετρικόν· ἐκ γὰρ τῶν αὐτῶν τῇ διαλεκτικῇ παραλογίζεται καὶ ὁ ψευδογράφος τὸν γεωμέτρην. Ἀλλ᾿ ὁ μὲν οὐκ ἐριστικός, ὅτι ἐκ τῶν ἀρχῶν καὶ συμπερασμάτων τῶν ὑπὸ τὴν τέχνην ψευδογραφεῖ· ὁ δ᾿ ὑπὸ τὴν διαλεκτικὴν περὶ μὲν τἆλλα ὅτι ἐριστικός ἐσται δῆλον. Οἷον ὁ τετραγωνισμὸς ὁ μὲν διὰ τῶν μηνίσκων οὐκ ἐριστικός, ὁ δὲ Βρύσωνος ἐριστικός· καὶ τὸν μὲν οὐκ ἔστι μετενεγκεῖν ἀλλ᾿ ἢ πρὸς γεωμετρίαν μόνον διὰ τὸ ἐκ τῶν ἰδίων εἶναι ἀρχῶν, τὸν δὲ πρὸς πολλούς, ὅσοι μὴ ἴσασι τὸ δυνατὸν ἐκ ἑκάστῳ καὶ τὸ ἀδύνατον· ἁρμόσει γάρ. Ἢ ὡς Ἀντιφῶν ἐτετραγώνιζεν. Ἢ εἴ τις μὴ φαίη βέλτιον εἶναι ἀπὸ δείπνου περιπατεῖν διὰ τὸν Ζήνωνος λόγον, οὐκ ἰατρικός· κοινὸς γάρ. Εἰ μὲν οὖν πάντῃ ὁμοίως εἶχεν ὁ ἐριστικὸς πρὸς τὸν διαλεκτικὸν τῷ ψευδογράφῳ πρὸς τὸν γεωμέτρην, οὐκ ἂν ἦν περὶ ἐκείνων ἐριστικός. Νῦν δ᾿ οὐκ ἔστιν ὁ διαλεκτικὸς περὶ γένος τι ὡρισμένον, οὐδὲ δεικτικὸς οὐδενός, οὐδὲ τοιοῦτος οἷος ὁ καθόλου. Οὔτε γάρ ἐστιν ἅπαντα ἐν ἑνί τινι γένει, οὔτε εἰ εἴη, οἷόν τε ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἀρχὰς εἶναι τὰ ὄντα. Ὥστ᾿ οὐδεμία τέχνη τῶν δεικνυουσῶν τινὰ φύσιν ἐρωτητική ἐστιν· οὐ γὰρ ἔξεστιν ὁποτερονοῦν τῶν μορίων δοῦναι· συλλογισμὸς γὰρ οὐ γίνεται ἐξ ἀμφοῖον. Ἡ δὲ διαλεκτικὴ ἐρωτητική ἐστιν. Εἰ δ᾿ ἐδείκνυεν, εἰ καὶ μὴ πάντα, ἀλλὰ τά γε πρῶτα καὶ τὰς οἰκείας ἀρχὰς οὐκ ἂν ἠρώτα. Μὴ διδόντας γὰρ οὐκ ἂν ἔτι εἶχεν ἐξ ὧν ἔτι διαλέξεται πρὸς τὴν ἔνστασιν. Ἡ δ᾿ αὐτὴν καὶ πειραστική. Οὐδὲ γὰρ ἡ πειραστικὴ τοιαύτη ἐστὶν οἵα ἡ γεωμετρία, ἀλλ᾿ ἣν ἂν ἔχοι καὶ μὴ εἰδώς τις. Ἔξεστι γὰρ πεῖραν λαβεῖν καὶ τὸν μὴ εἰδότα τὸ πρᾶγμα τοῦ μὴ εἰδότος, εἴπερ καὶ δίδωσιν οὐκ ἐξ ὧν οἶδεν οὐδ᾿ ἐκ τῶν ἰδίων, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν ἑπομένων, ὅσα τοιαῦτά ἐστιν ἃ εἰδότα μὲν οὐδὲν κωλύει μὴ εἰδέναι τὴν τέχνην, μὴ εἰδότα δ᾿ ἀνάγκη ἀγνοεῖν. Ὥστε φανερὸν ὅτι οὐδενὸς ὡρισμένου ἡ πειραστικὴ ἐπιστήμη ἐστίν. Διὸ καὶ περὶ πάντων ἐστί· πᾶσαι γὰρ αἱ τέχναι χρῶνται καὶ κοινοῖς τισίν. Διὸ πάντες καὶ οἱ ἰδιῶται τρόπον τινὰ χρῶνται τῇ διαλεκτικῇ καὶ πειραστικῇ· πάντες γὰρ μέχρι τινὸς ἐγχειροῦσιν ἀνακρίνειν τοὺς ἐπαγγελλομένους. Ταῦτα δ᾿ ἐστὶ τὰ κοινά· ταῦτα γὰρ οὐδὲν ἧττον ἴσασιν αὐτοί, κἂν δοκῶσι λίαν ἔξω λέγειν. Ἐλέγχουσιν οὖν ἅπαντες· ἀτέχνως γὰρ μετέχουσι τούτου οὗ ἐντέχνως ἡ διαλεκτική ἐστι, καὶ ὁ τέχνῃ συλλογιστικῇ πειραστικὸς διαλεκτικός. Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶ πολλὰ μὲν ταῦτα καὶ κατὰ πάντων, οὐ τοιαῦτα δ᾿ ὥστε φύσιν τινὰ εἶναι καὶ γένος, ἀλλ᾿ οἷον αἱ ἀποφάσεις, τὰ δ᾿ οὐ τοιαῦτα ἀλλὰ ἴδια, ἔστιν ἐκ τούτων περὶ ἁπάντων πεῖραν λαμβάνειν, καὶ εἶναι τέχνην τινά, καὶ μὴ τοιαύτην εἶναι οἷαι αἱ δεικνύουσαι. Διόπερ ὁ ἐριστικὸς οὐκ ἔστιν οὕτως ἔχων πάντῃ ὡς ὁ ψευδογράφος· οὐ γὰρ ἔσται παραλογιστικὸς ἐξ ὡρισμένου τινὸς γένους ἀρχῶν, ἀλλὰ περὶ πᾶν γένος ἔσται ὁ ἐριστικός.

Τρόποι μὲν οὖν εἰσὶν οὗτοι τῶν σοφιστικῶν ἐλέγχων· ὅτι δ᾿ ἐστὶ τοῦ διαλεκτικοῦ τὸ θεωρῆσαι περὶ τούτων καὶ δύνασθαι ταῦτα ποιεῖν, οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν· ἡ γὰρ περὶ τὰς προτάσεις μέθοδος ἅπασαν ἔχει ταύτην τὴν θεωρίαν.

1212. Bölüm

Görünüşteki çürütmeler hakkında söyleyeceklerimiz bunlardır. Karşıdakinin yanlış bir şey söylediğini göstermeye ve logos'u kabul görmeyen bir şeye götürmeye gelince (bu, sofistik amacın ikincisiydi): bu, en çok bir tür soruşturmadan ve soru sorma yoluyla olur. Önüne belirli bir konu koymadan soru sormak bu şeyleri avlamaya elverişlidir; çünkü insanlar rastgele konuştuklarında daha çok hata yaparlar, önlerinde belirli bir konu olmadığında da rastgele konuşurlar. Tartışılan konu belirli olsa bile çok soru sormak ve karşıdakinden kendi kanaatlerini söylemesini istemek, onu kabul görmeyen bir şeye ya da yanlışa götürmeyi bir ölçüde kolaylaştırır; sorulan kişi bunlardan birine evet ya da hayır derse, soran onu, saldırmak için elinde bol malzeme bulunan şeylere götürür. Ama bugün bu yollarla hile yapmak eskisinden daha az mümkündür; çünkü cevap verenler "bunun baştaki konuyla ne ilgisi var?" diye hesap sorarlar. Yanlış ya da kabul görmeyen bir şey elde etmenin bir yolu da hemen hiçbir tez sormamak, öğrenmek istediği için soruyormuş gibi yapmaktır; çünkü inceleme havası saldırıya alan açar.

Karşıdakinin yanlış bir şey söylediğini göstermek için sofistlere özgü yer, onu, kendisinin elinde bol logos bulunan türden şeylere götürmektir; daha önce söylendiği gibi, bunu iyi bir şekilde de kötü bir şekilde de yapmak mümkün olacaktır.

Yine, kabul görene aykırı şeyler söyletmek için tartışan kişinin hangi okuldan olduğuna bakmalı, sonra o okuldakilerin söylediği ve çoğunluğa aykırı gelen şeyi sormalıdır; çünkü her okulun böyle bir şeyi vardır. Bunda işe yarayan yol, her okulun tezlerini [önceden] öncüller arasında toplamış olmaktır. Bunlara karşı uygun çözüm olarak da, kabul görmeyen sonucun logos yüzünden çıkmadığını göstermek öne sürülür; yarışan kişinin istediği de hep budur.

Ayrıca insanların diledikleri şeylerden ve açıkça ifade ettikleri kanaatlerden de yararlanılır. Çünkü insanlar aynı şeyleri hem dileyip hem söylemezler; en güzel duran sözleri söylerler, ama kendilerine kârlı görünen şeyleri dilerler. Örneğin hoş bir hayat sürmektense güzel bir şekilde ölmenin, utanç verici bir şekilde zengin olmaktansa adil bir şekilde yoksul olmanın gerektiğini söylerler, ama bunların zıddını dilerler. Öyleyse dileklerine göre konuşanı açıkça ifade edilen kanaatlere, bunlara göre konuşanı da gizli tutulan kanaatlere götürmelidir; çünkü iki durumda da kabul görene aykırı şeyler söylemeleri zorunludur: ya açık ya da gizli kanaatlere zıt şeyler söyleyeceklerdir.

Kabul görene aykırı şeyler söyletmenin en verimli yeri tabiata göre olan ile kanuna göre olandır; Gorgias'ta Kallikles de böyle konuşurken anlatılır, bütün eskiler de bunun sonuç verdiğini düşünürdü. Onlara göre tabiat ile kanun birbirine zıttır; adalet de kanuna göre güzel, tabiata göre güzel değildir. Öyleyse tabiata göre konuşana kanuna göre karşılık vermek, kanuna göre konuşanı da tabiata götürmek gerekir; çünkü iki durumda da kabul görene aykırı şeyler söyletmek mümkündür. Onlara göre tabiata göre olan doğru olandı, kanuna göre olan da çoğunluğa doğru görünen. Demek ki onların da, bugünküler gibi, cevap vereni ya çürütmeye ya da kabul görene aykırı şeyler söyletmeye çalıştıkları açıktır.

Bazı sorularda cevap iki şekilde de kabul görmez; örneğin bilgelere mi yoksa babaya mı itaat etmek gerekir, yararlı şeyleri mi adil şeyleri mi yapmak gerekir, haksızlığa uğramak mı zarar vermek mi daha çok tercih edilmeye değer? Karşıdakini çoğunluğun ve bilgelerin görüşlerine zıt şeylere götürmek gerekir: logos'larla uğraşanlar gibi konuşuyorsa çoğunluğun görüşlerine zıt şeylere, çoğunluk gibi konuşuyorsa logos ehlinin görüşlerine zıt şeylere. Çünkü kimileri mesut kişinin zorunlu olarak adil olduğunu söyler; çoğunluk içinse kralın mesut olmadığını söylemek kabul görmeyen bir şeydir. Böyle kabul görmeyen şeylere vardırmak, tabiata göre olan ile kanuna göre olan arasındaki karşıtlığa götürmekle aynı şeydir; çünkü kanun çoğunluğun kanaatidir, bilgeler ise tabiata ve hakikate göre konuşur.

12

Καὶ περὶ μὲν τῶν ἐλέγχων εἴρηται τῶν φαινομένων· περὶ δὲ τοῦ ψευδόμενόν τι δεῖξαι καὶ τὸν λόγον εἰς ἄδοξον ἀγαγεῖν (τοῦτο γὰρ ἦν δεύτερον τῆς σοφιστικῆς προαιρέσεως) πρῶτον μὲν οὖν ἐκ τοῦ πυνθάνεσθαί πως καὶ διὰ τῆς ἐρωτήσεως συμβαίνει μάλιστα. Τὸ γὰρ πρὸς μηδὲν ὁρίσαντα κείμενον ἐρωτᾶν θηρευτικόν ἐστι τούτων· εἰκῇ γὰρ λέγοντες ἁμαρτάνουσι μᾶλλον· εἰκῇ δὲ λέγουσιν, ὅταν μηδὲν ἔχωσι προκείμενον. Τό τε ἐρωτᾶν πολλά, κἂν ὡρισμένον ᾖ πρὸς ὃ διαλέγεται, καὶ τὸ τὰ δοκοῦντα λέγειν ἀξιοῦν ποιεῖ τιν᾿ εὐπορίαν τοῦ εἰς ἄδοξον ἀγαγεῖν ἢ ψεῦδος· ἐάν τε ἐρωτώμενος φῇ ἢ ἀποφῇ τούτων τι, ἄγειν πρὸς ἃ ἐπιχειρήματος εὐπορεῖ. Δυνατὸν δὲ νῦν ἧττον κακουργεῖν διὰ τούτων ἢ πρότερον· ἀπαιτοῦνται γὰρ τί τοῦτο πρὸς τὸ ἐν ἀρχῇ. Στοιχεῖον δὲ τοῦ τυχεῖν ἢ ψεύδους τινὸς ἢ ἀδόξου τὸ μηδεμίαν εὐθὺς ἐρωτᾶν θέσιν, ἀλλὰ φάσκειν ἐρωτᾶν μαθεῖν βουλόμενον· χώραν γὰρ ἐπιχειρήματος ἡ σκέψις ποιεῖ.

Πρὸς δὲ τὸ ψευδόμενον δεῖξαι ἴδιος τόπος ὁ σοφιστικός, τὸ ἄγειν πρὸς τοιαῦτα πρὸς ἃ εὐπορεῖ λόγων· ἔσται δὲ καὶ καλῶς καὶ μὴ καλῶς τοῦτο ποιεῖν, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον.

Πάλιν πρὸς τὸ παράδοξα λέγειν σκοπεῖν ἐκ τίνος γένους ὁ διαλεγόμενος, εἶτ᾿ ἐπερωτᾶν ὃ τοῖς πολλοῖς οὗτοι λέγουσι παράδοξον· ἔστι γὰρ ἑκάστοις τι τοιοῦτον. Στοιχεῖον δὲ τούτων τὸ τὰς ἑκάστων εἰληφέναι θέσεις ἐν ταῖς προτάσεσιν. Λύσις δὲ καὶ τούτων ἡ προσήκουσα φέρεται τὸ ἐμφανίζειν ὅτι οὐ διὰ τὸν λόγον συμβαίνει τὸ ἄδοξον· ἀεὶ δὲ τοῦτο καὶ βούλεται ὁ ἀγωνιζόμενος.

Ἔτι δ᾿ ἐκ τῶν βουλήσεων καὶ τῶν φανερῶν δοξῶν. Οὐ γὰρ ταὐτὰ βούλονταί τε καὶ φασίν, ἀλλὰ λέγουσι μὲν τοὺς εὐσχημονεστάτους τῶν λόγων, βούλονται δὲ τὰ φαινόμενα λυσιτελεῖν, οἷον τεθνάναι καλῶς μᾶλλον ἢ ζῆν ἡδέως φασὶ δεῖν καὶ πένεσθαι δικαίως μᾶλλον ἢ πλουτεῖν αἰσχρῶς, βούλονται δὲ τἀναντία. Τὸν μὲν οὖν λέγοντα κατὰ τὰς βουλήσεις εἰς τὰς φανερὰς δόξας ἀκτέον, τὸν δὲ κατὰ ταύτας εἰς τὰς ἀποκεκρυμμένας· ἀμφοτέρως γὰρ ἀναγκαῖον παράδοξα λέγειν· ἢ γὰρ πρὸς τὰς φανερὰς ἢ πρὸς τὰς ἀφανεῖς δόξας ἐροῦσιν ἐναντία.

Πλεῖστος δὲ τόπος ἐστὶ τοῦ ποιεῖν παράδοξα λέγειν, ὥσπερ καὶ ὁ Καλλικλῆς ἐν τῷ Γοργίᾳ γέγραπται λέγων, καὶ οἱ ἀρχαῖοι δὲ πάντες ᾤοντο συμβαίνειν, παρὰ τὸ κατὰ φύσιν καὶ κατὰ τὸν νόμον· ἐναντία γὰρ εἶναι φύσιν καὶ νόμον, καὶ τὴν δικαιοσύνην κατὰ νόμον μὲν εἶναι καλὸν κατὰ φύσιν δ᾿ οὐ καλόν. Δεῖν οὖν πρὸς μὲν τὸν εἰπόντα κατὰ φύσιν κατὰ νόμον ἀπαντᾶν, πρὸς δὲ τὸν κατὰ νόμον ἐπὶ τὴν φύσιν ἄγειν· ἀμφοτέρως γὰρ εἶναι λέγειν παράδοξα. Ἦν δὲ τὸ μὲν κατὰ φύσιν αὐτοῖς τὸ ἀληθές, τὸ δὲ κατὰ νόμον τὸ τοῖς πολλοῖς δοκοῦν. Ὥστε δῆλον ὅτι κἀκεῖνοι, καθάπερ καὶ οἱ νῦν, ἢ ἐλέγξαι ἢ παράδοξα λέγειν τὸν ἀποκρινόμενον ἐπεχείρουν ποιεῖν.

Ἔνια δὲ τῶν ἐρωτημάτων ἔχει ἀμφοτέρως ἄδοξον εἶναι τὴν ἀπόκρισιν, οἷον πότερον τοῖς σοφοῖς ἢ τῷ πατρὶ δεῖ πείθεσθαι, καὶ τὰ συμφέροντα πράττειν ἢ τὰ δίκαια, καὶ ἀδικεῖσθαι αἱρετώτερον ἢ βλάπτειν. Δεῖ δ᾿ ἄγειν εἰς τὰ τοῖς πολλοῖς καὶ τοῖς σοφοῖς ἐναντία, ἐὰν μὲν λέγῃ τις ὡς οἱ περὶ τοὺς λόγους, εἰς τὰ τοῖς πολλοῖς, ἐὰν δ᾿ ὡς οἱ πολλοί, ἐπὶ τὰ τοῖς ἐν λόγῳ. Φασὶ γὰρ οἱ μὲν ἐξ ἀνάγκης τὸν εὐδαίμονα δίκαιον εἶναι· τοῖς δὲ πολλοῖς ἄδοξον τὸ βασιλέα μὴ εὐδαιμονεῖν. Ἔστι δὲ τὸ εἰς τὰ οὕτως ἄδοξα συνάγειν τὸ αὐτὸ τῷ εἰς τὴν κατὰ φύσιν καὶ κατὰ νόμον ὑπεναντίωσιν ἄγειν· ὁ μὲν γὰρ νόμος δόξα τῶν πολλῶν, οἱ δὲ σοφοὶ κατὰ φύσιν καὶ κατ᾿ ἀλήθειαν λέγουσιν.

1313. Bölüm

Kabul görene aykırı şeyleri bu yerlerden aramak gerekir. Gevezelik ettirmeye gelince, gevezelik etmekten ne kastettiğimizi daha önce söyledik. Bu tür logos'ların hepsi şunu yapmak ister: "Adı söylemek ile tanımını söylemek arasında fark yoksa, 'iki kat' ile 'yarımın iki katı' da aynı şeyse, o hâlde bir şey yarımın iki katıysa, yarımın yarımın iki katı olacaktır." Yine "iki kat" yerine "yarımın iki katı" konursa, üç kez söylenmiş olacaktır: "yarımın yarımın yarımın iki katı." Ya da: "Arzu hoş olana yönelik midir? Arzu da hoş olana yönelik bir istektir; öyleyse arzu, hoş olana yönelik hoş olana yönelik istektir."

Bu tür logos'ların hepsi görelilerde ortaya çıkar: yalnızca cinsleri değil kendileri de göreli olarak söylenen ve aynı tek şeye bağlanarak verilen şeylerde. Örneğin istek bir şeyin isteğidir, arzu bir şeyin arzusudur; iki kat da bir şeyin iki katıdır, yarımın iki katıdır. Bir de hiç göreli olmayan ama melekesi, hâli ya da buna benzer bir şeyi oldukları şeylere yüklenen terimlerde de böyledir; çünkü bunların tanımında, yüklendikleri şeyin ousia'sı da ayrıca gösterilir. Örneğin "tek" ortası olan sayıdır; tek bir sayı vardır; öyleyse "ortası olan sayı sayı" vardır. Ya da basıklık burnun çukurluğuysa, basık bir burun da varsa, o hâlde "çukur burun burun" vardır.

Bunu bazen yapmadıkları hâlde yapıyormuş gibi görünürler; çünkü "iki kat"ın kendi başına söylendiğinde bir şey anlatıp anlatmadığını, anlatıyorsa aynı şeyi mi başka bir şeyi mi anlattığını ayrıca sormazlar, hemen sonucu söylerler. Ama ad aynı olduğu için aynı şeyi de anlatıyormuş gibi görünür.

13

Καὶ τὰ μὲν παράδοξα ἐκ τούτων δεῖ ζητεῖν τῶν τόπων· περὶ δὲ τοῦ ποιῆσαι ἀδολεσχεῖν, ὃ μὲν λέγομεν τὸ ἀδολεσχεῖν, εἰρήκαμεν ἤδη. Πάντες δὲ οἱ τοιοίδε λόγοι τοῦτο βούλονται ποιεῖν· εἰ μηδὲν διαφέρει τὸ ὄνομα ἢ τὸν λόγον εἰπεῖν, διπλάσιον δὲ καὶ διπλἆσιον ἡμίσεος ταὐτό, εἰ ἄρα ἐστὶν ἡμίσεος διπλάσιον, ἔσται ἡμίσεος ἡμίσεος διπλάσιον. Καὶ πάλιν ἂν ἀντὶ τοῦ διπλάσιον διπλάσιον ἡμίσεος τεθῇ, τρὶς ἔσται εἰρημένον, ἡμίσεος ἡμίσεος ἡμίσεος διπλάσιον. Καὶ ἆρά ἐστιν ἡ ἐπιθυμία ἡδέος; τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὄρεξις ἡδέος· ἔστιν ἄρα ἡ ἐπιθυμία ὄρεξις ἡδέος ἡδέος.

Εἰσὶ δὲ πάντες οἱ τοιοῦτοι τῶν λόγων ἔν τε τοῖς πρός τι, ὅσα μὴ μόνον τὰ γένη ἀλλὰ καὶ αὐτὰ πρός τι λέγεται, καὶ πρὸς τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ἀποδίδοται. Οἷον ἥ τε ὄρεξις τινὸς ὄρεξις καὶ ἡ ἐπιθυμία τινὸς ἐπιθυμία, καὶ τὸ διπλάσιον τινὸς διπλάσιον καὶ διπλάσιον ἡμίσεος. Καὶ ὅσων ἡ οὐσία οὐκ ὄντων πρός τι ὅλως, ὧν εἰσὶν ἕξεις ἢ πάθη ἤ τι τοιοῦτον, ἐν τῷ λόγῳ αὐτῶν προσδηλοῦται κατηγορουμένων ἐπὶ τούτοις. Οἷον τὸ περιττὸν ἀριθμὸς μέσον ἔχων· ἔστι δ᾿ ἀριθμὸς περιττός· ἔστιν ἄρα ἀριθμὸς μέσον ἔχων ἀριθμός. Καὶ εἰ τὸ σιμὸν κοιλότης ῥινός ἐστιν, ἔστι δὲ ῥὶς σιμή, ἔστιν ἄρα ῥὶς ῥὶς κοίλη.

Φαίνονται δὲ ποιεῖν οὐ ποιοῦντες ἐνίοτε διὰ τὸ μὴ προσπυνθάνεσθαι εἰ σημαίνει τι καθ᾿ αὑτὸ λεχθὲν τὸ διπλάσιον ἢ οὐδέν, καὶ εἴ τι σημαίνει, πότερον τὸ αὐτὸ ἢ ἕτερον, ἀλλὰ τὸ συμπέρασμα λέγειν εὐθύς. Ἀλλὰ φαίνεται διὰ τὸ τὸ ὄνομα ταὐτὸ εἶναι ταὐτὸ καὶ σημαίνειν.

1414. Bölüm

Dil yanlışının ne olduğu daha önce söylendi. Dil yanlışı yapmak da, yapmadığı hâlde yapıyor görünmek de, yaptığı hâlde yapıyor görünmemek de mümkündür. Örneğin Protagoras'ın dediği gibi, mēnis (öfke) ve pēlēx (miğfer) eril ise, [İlyada'nın başındaki öfke için] oulomenēn (yıkıcı, dişil) diyen ona göre dil yanlışı yapar ama başkalarına öyle görünmez; oulomenon (eril) diyen ise yanlış yapıyor görünür ama yapmaz. Demek ki biri bunu tekhnē ile de yapabilir; bu yüzden birçok logos, tıpkı çürütmelerde olduğu gibi, dil yanlışını kıyasla çıkarmadığı hâlde çıkarıyormuş gibi görünür.

Görünüşteki dil yanlışlarının hemen hepsi "bu" (tode) sözcüğüne dayanır ve hâl eki ne eril ne dişil cinsi, ikisinin arasındakini gösterdiğinde ortaya çıkar. Houtos eril, hautē dişil anlatır; touto ise aradakini anlatmak ister, ama çoğu zaman o ikisinden her birini de anlatır; örneğin "Bu (touto) nedir?" "Kalliope", "odun", "Koriskos." Eril ve dişil adların bütün hâlleri birbirinden farklıdır, aradaki cinsin hâllerinin ise kimi farklıdır kimi değil. Çoğu zaman touto verildiğinde, touton [eril belirtme hâli] söylenmiş gibi kıyas kurarlar; aynı şekilde bir hâl yerine başka bir hâli de kullanırlar. Yanlış akıl yürütme, touto'nun birden çok hâlde ortak olmasından doğar; çünkü touto bazen houtos (yalın hâl), bazen de touton (belirtme hâli) anlamına gelir. Oysa sırasıyla anlatması gerekir: esti (-dir) ile houtos, einai (olmak) ile touton; örneğin esti Koriskos (Koriskos'tur), einai Koriskon (Koriskos olmak). Dişil adlarda da, eşya adı olduğu hâlde dişil ya da eril adlandırılan şeylerde de böyledir. Çünkü yalnızca -o ve -n ile bitenler eşya [yansız] adlandırılışına sahiptir, örneğin xylon (odun), skhoinion (ip); böyle bitmeyenler eril ya da dişil adlandırılır; bunların bazılarını eşyaya da uygularız, örneğin askos (tulum) eril, klinē (yatak) dişil bir addır. Bu yüzden bunlarda da esti ile einai aynı şekilde fark yaratacaktır. Dil yanlışı bir bakıma, benzer olmayan şeylerin benzer biçimde söylenmesine dayanan çürütmelere benzer. Onlarda şeyler bakımından, burada adlar bakımından dil yanlışına düşülür; çünkü "insan" da "beyaz" da hem şeydir hem addır.

Öyleyse dil yanlışını söylenen hâllerden hareketle kıyasla çıkarmaya çalışmak gerektiği açıktır.

Yarışmacı logos'ların türleri, türlerin kısımları ve tarzları bunlardır. Soruyla ilgili şeyler, diyalektik konuşmalarda olduğu gibi, gizliliği sağlayacak şekilde düzenlenirse bu küçük bir fark yaratmaz. Öyleyse söylenenlerin ardından önce bunlardan söz etmeliyiz.

14

Σολοικισμὸς δ᾿ οἷον μέν ἐστιν εἴρηται πρότερον. Ἔστι δὲ τοῦτο καὶ ποιεῖν καὶ μὴ ποιοῦντα φαίνεσθαι καὶ ποιοῦντα μὴ δοκεῖν, καθάπερ ὁ Πρωταγόρας ἔλεγεν, εἰ ὁ μῆνις καὶ ὁ πήληξ ἄρρεν ἐστίν· ὁ μὲν γὰρ λέγων οὐλομένην σολοικίζει μὲν κατ᾿ ἐκεῖνον, οὐ φαίνεται δὲ τοῖς ἄλλοις, ὁ δὲ οὐλόμενον φαίνεται μὲν ἀλλ᾿ οὐ σολοικίζει. Δῆλον οὖν ὅτι κἂν τέχνῃ τις τοῦτο δύναιτο ποιεῖν· διὸ πολλοὶ τῶν λόγων οὐ συλλογιζόμενοι σολοικισμὸν φαίνονται συλλογίζεσθαι, καθάπερ ἐν τοῖς ἐλέγχοις.

Εἰσὶ δὲ πάντες σχεδὸν οἱ φαινόμενοι σολοικισμοὶ παρὰ τὸ τόδε, καὶ ὅταν ἡ πτῶσις μήτε ἄρρεν μήτε θῆλυ δηλοῖ ἀλλὰ τὸ μεταξύ. Τὸ μὲν οὗτος ἄρρεν σημαίνει, τὸ δ᾿ αὕτη θῆλυ· τὸ δὲ τοῦτο θέλει μὲν τὸ μεταξὺ σημαίνειν, πολλάκις δὲ σημαίνει κἀκείνων ἑκάτερον, οἷον τί τοῦτο; Καλλιόπη, ξύλον, Κορίσκος. Τοῦ μὲν οὖν ἄρρενος καὶ τοῦ θήλεος διαφέρουσιν αἱ πτώσεις ἅπασαι, τοῦ δὲ μεταξὺ αἱ μὲν αἱ δ᾿ οὔ. Δοθέντος δὴ πολλάκις τοῦτο, συλλογίζονται ὡς εἰρημένου τοῦτον· ὁμοίως δὲ καὶ ἄλλην πτῶσιν ἀντ᾿ ἄλλης. Ὁ δὲ παραλογισμὸς γίνεται διὰ τὸ κοινὸν εἶναι τὸ τοῦτο πλειόνων πτώσεων· τὸ γὰρ τοῦτο σημαίνει ὁτὲ μὲν οὗτος ὁτὲ δὲ τοῦτον. Δεῖ δ᾿ ἐναλλὰξ σημαίνειν, μετὰ μὲν τοῦ ἔστι τὸ οὗτος, μετὰ δὲ τοῦ εἶναι τὸ τοῦτον, οἷον ἔστι Κορίσκος, εἶναι Κορίσκον. Καὶ ἐπὶ τῶν θηλέων ὀνομάτων ὡσαύτως, καὶ ἐπὶ τῶν λεγομένων μὲν σκευῶν, ἐχόντων δὲ θηλείας ἢ ἄρρενος κλῆσιν. Ὅσα γὰρ εἰς τὸ ο̄ καὶ τὸ ν̄ τελευτᾷ, ταῦτα μόνα σκεύους ἔχει κλῆσιν, οἷον ξύλον, σχοινίον, τὰ δὲ μὴ οὕτως ἄρρενος ἢ θήλεος, ὧν ἔνια φέρομεν ἐπὶ τὰ σκεύη, οἷον ἀσκὸς μὲν ἄρρεν τοὔνομα, κλίνη δὲ θῆλυ. Διόπερ καὶ ἐπὶ τῶν τοιούτων ὡσαύτως τὸ ἔστι καὶ τὸ εἶναι διοίσει. Καὶ τρόπον τινὰ ὅμοιός ἐστιν ὁ σολοικισμὸς τοῖς παρὰ τὸ τὰ μὴ ὅμοια ὁμοίως λεγομένοις ἐλέγχοις. Ὥσπερ γὰρ ἐκείνοις ἐπὶ τῶν πραγμάτων, τούτοις ἐπὶ τῶν ὀνομάτων συμπίπτει σολοικίζειν· ἄνθρωπος γὰρ καὶ λευκὸν καὶ πρᾶγμα καὶ ὄνομά ἐστιν.

Φανερὸν οὖν ὅτι τὸν σολοικισμὸν πειρατέον ἐκ τῶν εἰρημένων πτώσεων συλλογίζεσθαι.

Εἴδη μὲν οὖν ταῦτα τῶν ἀγωνιστικῶν λόγων καὶ μέρη τῶν εἰδῶν καὶ τρόποι οἱ εἰρημένοι. Διαφέρει δ᾿ οὐ μικρόν, ἐὰν ταχθῇ πως τὰ περὶ τὴν ἐρώτησιν πρὸς τὸ λανθάνειν, ὥσπερ ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς. Ἐφεξῆς οὖν τοῖς εἰρημένοις ταῦτα πρῶτον λεκτέον.

1515. Bölüm

Çürütmeye yarayan şeylerden biri uzunluktur; çünkü birçok şeyi aynı anda gözden geçirmek zordur. Uzunluğu sağlamak için de daha önce söylenen öğelerden yararlanmalıdır. Biri de hızdır; çünkü geride kalanlar ileriyi daha az görür. Bir de öfke ve kavgacılık; çünkü herkes, sarsıldığında kendini daha az koruyabilir. Öfkelendirmenin yolları, haksızlık etmek istediğini açıkça belli etmek ve büsbütün yüzsüzce davranmaktır. Bir de soruları sırayla değiştirerek sormak; ister aynı sonuç için birden çok logos'u olsun, ister bir şeyin hem böyle olduğunu hem böyle olmadığını gösterecek logos'ları olsun; çünkü o zaman karşıdakinin aynı anda ya birden çok şeye ya da zıt şeylere karşı korunması gerekir. Genel olarak gizleme konusunda daha önce söylenen her şey yarışmacı logos'lar için de yararlıdır; çünkü gizleme fark edilmemek içindir, fark edilmemek de aldatmak için.

Logos'a yararlı olacağını düşündükleri her şeyi reddedenlere karşı, sanki zıddını istiyormuş gibi olumsuz biçimde, ya da soruyu iki şık arasında eşit tutarak sormalıdır; çünkü neyi kabul ettirmek istediği belli olmayınca daha az huysuzluk ederler. Biri tek tek durumlarda cüzî olanı verdiğinde, istikra yapan kişi küllî olanı çoğu zaman ayrıca sormamalı, verilmiş gibi kullanmalıdır; çünkü bazen kendileri de onu verdiklerini sanırlar, dinleyenlere de istikra hatırlatıldığı için, sanki o sorular boşuna sorulmuş olamazmış gibi, öyle görünür. Küllî olanın bir adla belirtilmediği durumlarda, işine yarayacak şekilde benzerliği kullanmalıdır; çünkü benzerlik çoğu zaman fark edilmez. Öncülü kabul ettirmek için de zıddını yanına koyarak sormalıdır. Örneğin babaya her konuda itaat etmek gerektiğini kabul ettirmek gerekiyorsa, "Anne babaya her konuda itaat etmek mi, yoksa hiçbir konuda itaat etmemek mi gerekir?" diye sormalıdır; "birçok kez çok"un çok olduğunu kabul ettirmek için de "çok mu demek gerekir, az mı?" diye. Çünkü [ikisinden biri] zorunluysa, çok olduğu daha kolay kabul görecektir; zıtlar yan yana konunca, şeyler insanlara hem daha büyük hem büyük, hem daha kötü hem daha iyi görünür.

Soranların en sofistik hilesi, karşıdakinin çürütülmüş gibi görünmesine çok ve sık yol açar: hiçbir kıyas kurmadıkları hâlde son şeyi soru olarak sormayıp, kıyas kurmuşlar gibi sonuç olarak söylemek: "Demek ki şu ve şu değildir."

Konan tez kabul görene aykırıysa, baştan karşıdakinden kendi kanaatine göre cevap vermesini istemek ve bu tür soruları "Sence öyle mi?" diye sormak da sofistiktir. Çünkü soru kıyasın kurulacağı öncüllerden biriyse, zorunlu olarak ya bir çürütme ya da kabul görene aykırı bir şey ortaya çıkar: karşıdaki onu verirse bir çürütme; vermez ve kendisine öyle görünmediğini de söylerse kabul görmeyen bir şey; vermez ama kendisine öyle göründüğünü kabul ederse çürütmeye benzer bir şey.

Ayrıca retorik logos'larda olduğu gibi çürütmeye yönelik logos'larda da çelişkileri aynı şekilde incelemek gerekir: karşıdakinin kendi söyledikleriyle, iyi konuştuğunu ya da iyi davrandığını kabul ettiği kişilerin sözleriyle, ayrıca böyle sayılanların, ona benzeyenlerin, çoğunluğun ya da herkesin sözleriyle çelişkilerini. Cevap verenler, çürütülecekleri anlaşılınca çoğu zaman sözü iki anlamlı hâle getirdikleri gibi, soranlar da itiraz edenlere karşı bazen bunu kullanmalıdır: sonuç bir anlamda çıkıp bir anlamda çıkmıyorsa, onu çıkan anlamda aldıklarını söylemelidirler; Kleophon'un Mandroboulos'ta yaptığı gibi. Logos'tan çekilirken saldırıların geri kalanını kısa kesmelidir; cevap veren ise, [saldırıyı] önceden sezerse, itirazını önceden yapmalı ve önceden söylemelidir. Konan teze karşı saldıracak bir şey bulunamazsa, bazen söylenen şeyden başka şeylere de, onu öyle anlayarak saldırmalıdır; Lykophron'un, kendisinden lir'i övmesi istendiğinde yaptığı gibi. Saldırının neye yönelik olduğunu soranlara karşı ise (çünkü sebebini göstermek gerekiyor gibi görünür; bazı şeyler söylenince de çürütmelerde ortaya çıkan küllî sonuca karşı korunmak daha kolay olur) çelişiği söylemelidir: karşıdakinin olumladığını olumsuzlamak ya da olumsuzladığını olumlamak istediğini; ama örneğin "zıtların epistēmē'sinin aynı olduğunu ya da aynı olmadığını" söylememelidir. Sonucu öncül gibi sormamalı; bazı şeyleri de hiç sormamalı, kabul edilmiş gibi kullanmalıdır.

15

Ἔστι δὴ πρὸς τὸ ἐλέγχειν ἓν μὲν μῆκος· χαλεπὸν γὰρ ἅμα πολλὰ συνορᾶν. Εἰς δὲ τὸ μῆκος τοῖς προειρημένοις στοιχείοις χρηστέον. Ἓν δὲ τάχος· ὑστερίζοντες γὰρ ἧττον προορῶσιν. Ἔτι δ᾿ ὀργὴ καὶ φιλονεικία· ταραττόμενοι γὰρ ἧττον δύνανται φυλάττεσθαι πάντες. Στοιχεῖα δὲ τῆς ὀργῆς τό τε φανερὸν ἑαυτὸν ποιεῖν βουλόμενον ἀδικεῖν καὶ τὸ παράπαν ἀναισχυντεῖν. Ἔτι τὸ ἐναλλὰξ τὰ ἐρωτήματα τιθέναι, ἐάν τε πρὸς ταὐτὸ πλείους τις ἔχῃ λόγους, ἐάν τε καὶ ὅτι οὕτως καὶ ὅτι οὐχ οὕτως· ἅμα γὰρ συμβαίνει ἢ πρὸς πλείω ἢ πρὸς τἀναντία ποιεῖσθαι τὴν φυλακήν. Ὅλως δὲ πάντα τὰ πρὸς τὴν κρύψιν λεχθέντα πρότερον χρήσιμα καὶ πρὸς τοὺς ἀγωνιστικοὺς λόγους· ἡ γὰρ κρύψις ἐστὶ τοῦ λαθεῖν χάριν, τὸ δὲ λαθεῖν τῆς ἀπάτης.

Πρὸς δὲ τοὺς ἀνανεύοντας ἅττ᾿ ἂν οἰηθῶσιν εἶναι πρὸς τὸν λόγον, ἐξ ἀποφάσεως ἐρωτητέον, ὡς τοὐναντίον βουλόμενον, ἢ καὶ ἐξ ἴσου ποιοῦντα τὴν ἐρώτησιν· ἀδήλου γὰρ ὄντος τοῦ τί βούλεται λαβεῖν ἧττον δυσκολαίνουσιν. Ὅταν τ᾿ ἐπὶ τῶν μερῶν διδῷ τις τὸ καθ᾿ ἕκαστον, ἐπάγοντα τὸ καθόλου πολλάκις οὐκ ἐρωτητέον, ἀλλ᾿ ὡς δεδομένῳ χρηστέον· ἐνίοτε γὰρ οἴονται καὶ αὐτοὶ δεδωκέναι καὶ τοῖς ἀκούουσι φαίνονται διὰ τὴν τῆς ἐπαγωγῆς μνείαν, ὡς οὐκ ἂν ἠρωτημένα μάτην. Ἐν οἷς τε μὴ ὀνόματι σημαίνεται τὸ καθόλου, ἀλλὰ τῇ ὁμοιότητι χρηστέον πρὸς τὸ συμφέρον· λανθάνει γὰρ ἡ ὁμοιότης πολλάκις. Πρός τε τὸ λαβεῖν τὴν πρότασιν τοὐναντίον παραβάλλοντα χρὴ πυνθάνεσθαι. Οἷον εἰ δέοι λαβεῖν ὅτι δεῖ πάντα τῷ πατρὶ πείθεσθαι, πότερον ἅπαντα δεῖ πείθεσθαι τοῖς γονεῦσιν ἢ πάντ᾿ ἀπειθεῖν; καὶ τὸ πολλάκις πολλά, πότερον πολλὰ συγχωρητέον ἢ ὀλίγα; μᾶλλον γάρ, εἴπερ ἀνάγκη, δόξειεν ἂν εἶναι πολλά· παρατιθεμένων γὰρ ἐγγὺς τῶν ἐναντίων, καὶ μείζων καὶ μεγάλα φαίνεται καὶ χείρω καὶ βελτίω τοῖς ἀνθρώποις.

Σφόδρα δὲ καὶ πολλάκις ποιεῖ δοκεῖν ἐληλέγχθαι τὸ μάλιστα σοφιστικὸν συκοφάντημα τῶν ἐρωτώντων, τὸ μηδὲν συλλογισαμένους μὴ ἐρώτημα ποιεῖν τὸ τελευταῖον, ἀλλὰ συμπεραντικῶς εἰπεῖν, ὡς συλλελογισμένους, οὐκ ἄρα τὸ καὶ τό.

Σοφιστικὸν δὲ καὶ τὸ κειμένου παραδόξου τὸ φαινόμενον ἀξιοῦν ἀποκρίνεσθαι προκειμένου τοῦ δοκοῦντος ἐξ ἀρχῆς, καὶ τὴν ἐρώτησιν τῶν τοιούτων οὕτω ποιεῖσθαι, πότερόν σοι δοκεῖ; ἀνάγκη γάρ, ἂν ᾖ τὸ ἐρώτημα ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ἢ ἔλεγχον ἢ παράδοξον γίνεσθαι, δόντος μὲν ἔλεγχον, μὴ δόντος δὲ μηδὲ δοκεῖν φάσκοντος ἄδοξον, μὴ δόντος δὲ δοκεῖν δ᾿ ὁμολογοῦντος ἐλεγχοειδές.

Ἔτι καθάπερ καὶ ἐν τοῖς ῥητορικοῖς, καὶ ἐν τοῖς ἐλεγκτικοῖς ὁμοίως τὰ ἐναντιώματα θεωρητέον ἢ πρὸς τὰ ὑφ᾿ ἑαυτοῦ λεγόμενα, ἢ πρὸς οὓς ὁμολογεῖ καλῶς λέγειν ἢ πράττειν, ἔτι πρὸς τοὺς δοκοῦντας τοιούτους ἢ πρὸς τοὺς ὁμοίους ἢ πρὸς τοὺς πλείστους ἢ πρὸς πάντας. Ὥσπερ τε καὶ ἀποκρινόμενοι πολλάκις, ὅταν ἐλέγχωνται, ποιοῦσι διττόν, ἂν μέλλῃ συμβαίνειν ἐλεγχθήσεσθαι, καὶ ἐρωτῶντας χρηστέον ποτὲ τούτῳ πρὸς τοὺς ἐνισταμένους, ἂν ὡδὶ μὲν συμβαίνῃ ὡδὶ δὲ μή, ὅτι οὕτως εἴληφεν, οἷον ὁ Κλεοφῶν ποιεῖ ἐν τῷ Μανδροβούλῳ. Δεῖ δὲ καὶ ἀφισταμένους τοῦ λόγου τὰ λοιπὰ τῶν ἐπιχειρημάτων ἐπιτέμνειν, καὶ τὸν ἀποκρινόμενον, ἂν προαισθάνηται, προενίστασθαι καὶ προαγορεύειν. Ἐπιχειρητέον δ᾿ ἐνίοτε καὶ πρὸς ἄλλα τοῦ εἰρημένου, ἐκεῖνο ἐκλαβόντας, ἐὰν μὴ πρὸς τὸ κείμενον ἔχῃ τις ἐπιχειρεῖν· ὅπερ ὁ Λυκόφρων ἐποίησε προβληθέντος λύραν ἐγκωμιάζειν. Πρὸς δὲ τοὺς ἀπαιτοῦντας πρός τι ἐπιχειρεῖν, ἐπειδὴ δοκεῖ δεῖν ἀποδιδόναι τὴν αἰτίαν, λεχθέντων δ᾿ ἐνίων εὐφυλακτότερον τὸ καθόλου συμβαῖνον ἐν τοῖς ἐλέγχοις, λέγειν τὴν ἀντίφασιν, ὅ τι ἔφησεν ἀποφῆσαι, ἢ ὃ ἀπέφησε φῆσαι, ἀλλὰ μὴ ὅτι τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη ἢ οὐχ ἡ αὐτή. Οὐ δεῖ δὲ τὸ συμπέρασμα προτατικῶς ἐρωτᾶν· ἔνια δ᾿ οὐδ᾿ ἐρωτητέον, ἀλλ᾿ ὡς ὁμολογουμένῳ χρηστέον.

1616. Bölüm

Soruların hangi şeylerden kurulduğu ve yarışmacı tartışmalarda nasıl soru sormak gerektiği söylendi. Bundan sonra cevap vermekten, neyi ve nasıl çözmek gerektiğinden ve bu tür logos'ların hangi işe yaradığından söz etmeliyiz.

Bunlar felsefe için iki sebepten yararlıdır. Birincisi, çoğunlukla söyleyişe dayandıkları için, her şeyin kaç anlamda söylendiğini, hangi şeylerin hem şeylerde hem adlarda benzer, hangilerinin farklı biçimde ortaya çıktığını daha iyi kavramamızı sağlarlar. İkincisi, kişinin kendi başına yaptığı araştırmalar için yararlıdırlar; çünkü başkası tarafından kolayca yanlış akıl yürütmeye sürüklenen ve bunu fark etmeyen kişi, kendi kendine de çoğu zaman aynı duruma düşebilir. Üçüncüsü ve sonuncusu, ün içindir: her konuda alıştırma yapmış ve hiçbir şeyde tecrübesiz olmayan biri sayılmak için; çünkü logos'lara katılan biri logos'ları kötülediği hâlde onların kusuru hakkında hiçbir belirleme yapamazsa, hakikat yüzünden değil tecrübesizlik yüzünden hoşnutsuzluk duyduğu şüphesini uyandırır.

Yanlış akıl yürütmelerin hangi şeylerden doğduğunu daha önce doğru söylemiş ve soru sorarken elde edilen üstünlükleri yeterince ayırmışsak, cevap verenlerin bu tür logos'lara nasıl karşılık vereceği açıktır. Ama logos'u ele alıp görmek ve kusurunu çözmek ile soru sorulurken çabucak karşılık verebilmek aynı şey değildir. Çünkü bildiğimiz bir şeyi, yeri değiştirilince çoğu zaman tanımayız. Ayrıca başka şeylerde hızlı ya da yavaş olmak daha çok alıştırmadan geldiği gibi logos'larda da böyledir; bu yüzden bir şey bize açık olsa bile alıştırma yapmamışsak çoğu zaman fırsatları kaçırırız. Bazen geometri çizimlerindeki gibi bir şey olur: orada da bir şekli çözümledikten sonra bazen yeniden kuramayız; çürütmelerde de logos'un neye dayanarak çıktığını bildiğimiz hâlde onu çözmekte güçlük çekeriz.

16

Ἐξ ὧν μὲν οὖν αἱ ἐρωτήσεις, καὶ πῶς ἐρωτητέον ἐν ταῖς ἀγωνιστικαῖς διατριβαῖς, εἴρηται· περὶ δὲ ἀποκρίσεως, καὶ πῶς χρὴ λύειν καὶ τί, καὶ πρὸς τίνα χρῆσιν οἱ τοιοῦτοι τῶν λόγων ὠφέλιμοι, μετὰ ταῦτα λεκτέον.

Χρήσιμοι μὲν οὖν εἰσὶ πρὸς μὲν φιλοσοφίαν διὰ δύο. Πρῶτον μὲν γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γινόμενοι παρὰ τὴν λέξιν ἄμεινον ἔχειν ποιοῦσι πρὸς τὸ ποσαχῶς ἕκαστον λέγεται, καὶ ποῖα ὁμοίως καὶ ποῖα ἑτέρως ἐπί τε τῶν πραγμάτων συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ὀνομάτων. Δεύτερον δὲ πρὸς τὰς καθ᾿ αὑτὸν ζητήσεις· ὁ γὰρ ὑφ᾿ ἑτέρου ῥᾳδίως παραλογιζόμενος καὶ τοῦτο μὴ αἰσθανόμενος κἂν αὐτὸς ὑφ᾿ αὑτοῦ τοῦτο πάθοι πολλάκις. Τρίτον δὲ καὶ τὸ λοιπὸν ἔτι πρὸς δόξαν, τὸ περὶ πάντα γεγυμνάσθαι δοκεῖν καὶ μηδενὸς ἀπείρως ἔχειν· τὸ γὰρ κοινωνοῦνται λόγων ψέγειν λόγους, μηδὲν ἔχοντα διορίζειν περὶ τῆς φαυλότητος αὐτῶν, ὑποψίαν δίδωσι τοῦ δοκεῖν δυσχεραίνειν οὐ διὰ τἀληθὲς ἀλλὰ δι᾿ ἀπειρίαν.

Ἀποκρινομένοις δὲ πῶς ἀπαντητέον πρὸς τοὺς τοιούτους λόγους, φανερόν, εἴπερ ὀρθῶς εἰρήκαμεν πρότερον ἐξ ὧν εἰσὶν οἱ παραλογισμοί, καὶ τὰς ἐν τῷ πυνθάνεσθαι πλεονεξίας ἱκανῶς διείλομεν. Οὐ ταὐτὸν δ᾿ ἐστὶ λαβόντα τε τὸν λόγον ἰδεῖν καὶ λῦσαι τὴν μοχθηρίαν, καὶ ἐρωτώμενον ἀπαντᾶν δύνασθαι ταχέως. Ὃ γὰρ ἴσμεν, πολλάκις μετατιθέμενον ἀγνοοῦμεν. Ἔτι δ᾿, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ θᾶττον καὶ τὸ βραδύτερον ἐκ τοῦ γεγυμνάσθαι γίνεται μᾶλλον, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν λόγων ἔχει, ὥστε, ἂν δῆλον μὲν ἡμῖν ᾖ, ἀμελέτητοι δ᾿ ὦμεν, ὑστεροῦμεν τῶν καιρῶν πολλάκις. Συμβαίνει δέ ποτε, καθάπερ ἐν τοῖς διαγράμμασιν· καὶ γὰρ ἐκεῖ ἀναλύσαντες ἐνίοτε συνθεῖναι πάλιν ἀδυνατοῦμεν· οὕτω καὶ ἐν τοῖς ἐλέγχοις εἰδότες παρ᾿ ὃ ὁ λόγος συμβαίνει συνεῖραι διαλῦσαι τὸν λόγον ἀποροῦμεν.

1717. Bölüm

Önce şunu söyleyelim: kıyas kurarken bazen doğru olana göre değil kabul görene göre kıyas kurmayı tercih etmek gerektiğini söylediğimiz gibi, çözerken de bazen hakikate göre değil kabul görene göre çözmek gerekir. Çünkü genel olarak eristiklerle, çürütüyorlarmış gibi değil, yalnızca çürütüyor görünüyorlarmış gibi savaşmak gerekir; onların gerçekten kıyas kurduklarını söylemiyoruz; dolayısıyla çürütüyor görünmesinler diye düzeltme yapmak gerekir.

17

Πρῶτον μὲν οὖν, ὥσπερ συλλογίζεσθαί φαμεν ἐνδόξως ποτὲ μᾶλλον ἢ ἀληθῶς προαιρεῖσθαι δεῖν, οὕτω καὶ λυτέον ποτὲ μᾶλλον ἐνδόξως ἢ κατὰ τἀληθές. Ὅλως γὰρ πρὸς ποὺς ἐριστικοὺς μαχετέον οὐχ ὡς ἐλέγχοντας ἀλλ᾿ ὡς φαινομένους·

s451Çürütme, bazı şeylerden çıkan ve sesteşliğe dayanmayan bir çelişikse, çift anlamlı sözlere ve sesteşliğe karşı ayrım yapmaya hiç gerek olmazdı; çünkü bunlar kıyas oluşturmaz. Ayrım yapmayı gerektiren tek sebep, sonucun bir çürütmeye benzer görünmesidir. Öyleyse sakınılması gereken çürütülmek değil, çürütülmüş görünmektir. Çünkü çift anlamlı şeyleri ve sesteşliğe dayananları sormak, bu türden başka aldatmacalar da, hem gerçek çürütmeyi gölgede bırakır hem de çürütülenle çürütülmeyeni belirsiz kılar. Soran sonunda sonucu çıkardığında, cevap veren olumladığı şeyi değil, aynı adı taşıyan başka bir şeyi olumsuzladığını söyleyebileceğinden, soru tam aynı şeye yönelmiş olsa bile, karşıdakinin çürütülüp çürütülmediği belirsiz kalır; çünkü onun şimdi doğru söyleyip söylemediği belirsizdir. Soran sesteş ya da çift anlamlı sözü ayırarak sorsaydı, çürütme belirsiz olmazdı. Eristiklerin eskiden daha çok, bugün daha az istediği şey, yani sorulanın "evet" ya da "hayır" diye cevap vermesi de o zaman gerçekleşirdi. Oysa şimdi soranlar soruları iyi sormadıkları için, sorulan kişinin öncülün kusurunu düzelterek cevabına bir şey eklemesi zorunludur; çünkü soran yeterince ayrım yaparsa, cevap verenin "evet" ya da "hayır" demesi zorunludur.

Biri sesteşliğe dayanan akıl yürütmeyi bir çürütme sayarsa, cevap veren bir bakıma çürütülmekten kaçamayacaktır; çünkü görülebilir şeylerde, olumladığı adı olumsuzlaması, olumsuzladığını da olumlaması zorunludur. Bazılarının yaptığı düzeltme hiçbir işe yaramaz. Koriskos'un hem musiki bilen hem musiki bilmeyen olduğunu değil, şu Koriskos'un musiki bilen, şu Koriskos'un da musiki bilmeyen olduğunu söylerler. Oysa "Koriskos musiki bilmeyendir ya da musiki bilendir" ile "şu Koriskos musiki bilmeyendir ya da musiki bilendir" aynı söz olacaktır; bunu da aynı anda hem olumlar hem olumsuzlar. Ama belki aynı şeyi anlatmaz; çünkü orada da ad aynı şeyi anlatmıyordu. Dolayısıyla bir fark vardır. Ama birine yalnızca "Koriskos" demeyi verip ötekine "bir" ya da "şu" sözünü eklerse, bu saçmadır; çünkü bu ek birine ötekinden daha çok ait değildir; hangisine eklense fark etmez.

s451

οὐ γάρ φαμεν συλλογίζεσθαί γε αὐτούς, ὥστε πρὸς τὸ μὴ δοκεῖν διορθωτέον. Εἰ γάρ ἐστιν ὁ ἔλεγχος ἀντίφασις μὴ ὁμώνυμος ἔκ τινων, οὐδὲν ἂν δέοι διαιρεῖσθαι πρὸς τἀμφίβολα καὶ τὴν ὁμωνυμίαν· οὐ γὰρ ποιεῖ συλλογισμόν. Ἀλλ᾿ οὐδενὸς ἄλλου χάριν προσδιαιρετέον ἀλλ᾿ ἢ ὅτι τὸ συμπέρασμα φαίνεται ἐλεγχοειδές. Οὔκουν τὸ ἐλεγχθῆναι ἀλλὰ τὸ δοκεῖν εὐλαβητέον, ἐπεὶ τό γ᾿ ἐρωτᾶν ἀμφίβολα καὶ τὰ παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν, ὅσαι τ᾿ ἄλλαι τοιαῦται παρακρούσεις, καὶ τὸν ἀληθινὸν ἔλεγχον ἀφανίζει καὶ τὸν ἐλεγχόμενον καὶ μὴ ἐλεγχόμενον ἄδηλον ποιεῖ. Ἐπεὶ γὰρ ἔξεστιν ἐπὶ τέλει συμπεραναμένου μὴ ὅπερ ἔφησεν ἀποφῆσαι λέγειν, ἀλλ᾿ ὁμωνύμως, εἰ καὶ ὅτι μάλιστ᾿ ἔτυχεν ἐπὶ ταὐτὸν φέρων, ἄδηλον εἰ ἐλήλεγκται· ἄδηλον γὰρ εἰ ἀληθῆ λέγει νῦν. Εἰ δὲ διελὼν ἤρετο τὸ ὁμώνυμον ἢ τὸ ἀμφίβολον, οὐκ ἂν ἄδηλος ἦν ὁ ἔλεγχος. Ὅ τ᾿ ἐπιζητοῦσι νῦν μὲν ἧττον πρότερον δὲ μᾶλλον οἱ ἐριστικοί, τὸ ἢ ναί ἢ οὔ ἀποκρίνεσθαι τὸν ἐρωτώμενον, ἐγίνετ᾿ ἄν. Νῦν δὲ διὰ τὸ μὴ καλῶς ἐρωτᾶν τοὺς πυνθανομένους ἀνάγκη προσαποκρίνεσθαί τι τὸν ἐρωτώμενον, διορθοῦντα τὴν μοχθηρίαν τῆς προτάσεως, ἐπεὶ διελομένου γε ἱκανῶς ἢ ναί ἢ οὔ ἀνάγκη λέγειν τὸν ἀποκρινομενον.

Εἰ δέ τις ὑπολήψεται τὸν κατὰ ὁμωνυμίαν ἔλεγχον εἶναι, τρόπον τινὰ οὐκ ἔσται διαφυγεῖν τὸ ἐλέγχεσθαι τὸν ἀποκρινόμενον· ἐπὶ γὰρ τῶν ὁρατῶν ἀναγκαῖον ὃ ἔφησεν ἀποφῆσαι ὄνομα, καὶ ὃ ἀπέφησε φῆσαι. Ὡς γὰρ διορθοῦνταί τινες, οὐδὲν ὄφελος. Οὐ γὰρ Κορίσκον φασὶν εἶναι μουσικὸν καὶ ἄμουσον, ἀλλὰ τοῦτον τὸν Κορίσκον μουσικὸν καὶ τοῦτον τὸν Κορίσκον ἄμουσον. Ὁ γὰρ αὐτὸς ἔσται λόγος τὸ τὸν Κορίσκον τῷ τοῦτον τὸν Κορίσκον ἄμουσον εἶναι ἢ μουσικόν· ὅπερ ἅμα φησί τε καὶ ἀπόφησιν. Ἀλλ᾿ ἴσως οὐ ταὐτὸ σημαίνει· οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ τοὔνομα. Ὥστε τι διαφέρει. Εἰ δὲ τῷ μὲν τὸ ἁπλῶς λέγειν Κορίσκον ἀποδώσει,

s452Bununla birlikte, çift anlamlılığı ayırmamış olanın çürütülüp çürütülmediği belirsiz olduğuna, logos'larda da ayrım yapma hakkı tanındığına göre, ayrım yapmadan soruyu mutlak olarak kabul etmenin bir hata olduğu açıktır; öyle ki kendisi çürütülmemiş olsa bile logos'u çürütülmüş gibi görünür. Gerçi insanlar çoğu zaman çift anlamlılığı gördükleri hâlde, böyle şeyleri öne sürenlerin çokluğu yüzünden, her şeye huysuzluk ediyor görünmemek için ayrım yapmaktan çekinirler; sonra da logos'un bu noktaya dayanacağını sanmadıkları için çoğu zaman kabul görene aykırı bir sonuçla karşılaşırlar. Öyleyse ayrım yapmak serbest olduğuna göre, daha önce söylendiği gibi, çekinmemek gerekir.

Biri iki soruyu tek soru yapmasaydı, sesteşliğe ve çift anlamlılığa dayanan yanlış akıl yürütme de olmazdı; ya bir çürütme olurdu ya da olmazdı. Kallias ile Themistokles'in musiki bilip bilmediğini sormak ile, farklı iki kişi olan bu ikisine tek bir ad verilmiş olsaydı o adla sormak arasında ne fark vardır? Ad birden çok şey gösteriyorsa, soran birden çok şey sormuştur. Öyleyse iki soruya mutlak olarak tek bir cevap istemek doğru değilse, sesteş sözlerin hiçbirine, bazılarının istediği gibi hepsi hakkında doğru olsa bile, mutlak olarak cevap vermenin uygun olmadığı açıktır. Bu, birinin "Koriskos ile Kallias evde midir, değil midir?" diye sormasından hiç farklı değildir; ikisi de evde olsun olmasın; çünkü iki durumda da öncüller birden çoktur. Doğru bir cevap verilebiliyor diye soru tek olmaz. Sorulan başka binlerce sorunun hepsine birden "evet" ya da "hayır" demek de doğru olabilir; ama yine de tek bir cevapla cevap verilmemelidir; çünkü bu, tartışmayı ortadan kaldırır. Bu da farklı şeylere aynı ad verilmesine benzer. Öyleyse iki soruya tek cevap vermemek gerekiyorsa, sesteş sözlerde de "evet" ya da "hayır" denmemesi gerektiği açıktır. Çünkü bunu söyleyen cevap vermiş değil, yalnızca bir şey söylemiş olur.

s452

τῷ δὲ προσθήσει τὸ τινὰ ἢ τόνδε, ἄτοπον· οὐδὲν γὰρ μαλλον θατέρῳ· ὁποτέρῳ γὰρ ἂν οὐδὲν διαφέρει.

Οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἐπειδὴ ἄδηλος μέν ἐστιν ὁ μὴ διορισάμενος τὴν ἀμφιβολίαν πότερον ἐλήλεγκται ἢ οὐκ ἐλήλεγκται, δέδοται δ᾿ ἐν τοῖς λόγοις τὸ διελεῖν, φανερὸν ὅτι τὸ μὴ διορίσαντα δοῦναι τὴν ἐρώτησιν ἀλλ᾿ ἁπλῶς ἁμάρτημά ἐστιν, ὥστε κἂν εἰ μὴ αὐτός, ἀλλ᾿ ὅ γε λόγος ἐληλεγμένῳ ὅμοιός ἐστιν. Συμβαίνει μέντοι πολλάκις ὁρῶντας τὴν ἀμφιβολίαν ὀκνεῖν διαιρεῖσθαι διὰ τὴν πυκνότητα τῶν τὰ τοιαῦτα προτεινόντων, ὅπως μὴ πρὸς ἅπαν δοκῶσι δυσκολαίνειν· εἶτ᾿ οὐκ ἂν οἰηθέντων παρὰ τοῦτο γενέσθαι τὸν λόγον, πολλάκις ἀπήντησε παράδοξον. Ὥστ᾿ ἐπειδὴ δέδοται διαιρεῖν, οὐκ ὀκνητέον, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον.

Εἰ δὲ τὰ δύο ἐρωτήματα μὴ ἓν ποιεῖ τις ἐρώτημα, οὐδ᾿ ἂν ὁ παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν καὶ τὴν ἀμφιβολίαν ἐγίνετο παραλογισμός, ἀλλ᾿ ἢ ἔλεγχος ἢ οὔ. Τί γὰρ διαφέρει ἐρωτῆσαι εἰ Καλλίας καὶ Θεμιστοκλῆς μουσικοί εἰσιν ἢ εἰ ἀμφοτέροις ἓν ὄνομα ἦν ἑτέροις οὖσιν; εἰ γὰρ πλείω δηλοῖ ἑνός, πλείω ἠρώτησεν. Εἰ οὖν μὴ ὀρθὸν πρὸς δύο ἐρωτήσεις μίαν ἀπόκρισιν ἀξιοῦν λαμβάνειν ἁπλῶς, φανερὸν ὅτι οὐδενὶ προσήκει τῶν ὁμωνύμων ἀποκρίνεσθαι ἁπλῶς, οὐδ᾿ εἰ κατὰ πάντων ἀληθές, ὥσπερ ἀξιοῦσί τινες. Οὐδὲν γὰρ τοῦτο διαφέρει ἢ εἰ ἤρετο, Κορίσκος καὶ Καλλίας πότερον οἴκοι εἰσὶν ἢ οὐκ οἴκοι, εἴτε παρόντων ἀμφοῖν εἴτε μὴ παρόντων· ἀμφοτέρως γὰρ πλείους αἱ προτάσεις· οὐ γὰρ εἰ ἀληθὲς εἰπεῖν, διὰ τοῦτο μία ἡ ἐρώτησις. Ἐγχωρεῖ γὰρ καὶ μυρία ἕτερα ἐρωτηθέντα ἐρωτήματα ἅπαντα ἢ ναὶ ἢ οὒ ἀληθὲς εἶναι λέγειν· ἀλλ᾿ ὅμως οὐκ ἀποκριτέον μιᾷ ἀποκρίσει· ἀναιρεῖται γὰρ τὸ διαλέγεσθαι. Τοῦτο δ᾿ ὅμοιον ὡς εἰ καὶ τὸ αὐτὸ ὄνομα τεθείη τοῖς ἑτέροις. Εἰ οὖν μὴ δεῖ πρὸς δύο ἐρωτήσεις μίαν ἀπόκρισιν διδόναι, φανερὸν ὅτι οὐδ᾿ ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων τὸ ναί ἢ οὔ λεκτέον. Οὐδὲ γὰρ ὁ εἰπὼν ἀποκέκριται ἀλλ᾿ εἴρηκεν.

s453Ama tartışanlar arasında, sonucun ne olacağı fark edilmediği için [tek bir "evet" ya da "hayır"] bir şekilde istenir.

Söylediğimiz gibi, bazı şeyler çürütme olmadıkları hâlde çürütme gibi göründüğünden, aynı şekilde bazı şeyler de çözüm olmadıkları hâlde çözüm gibi görünecektir. Yarışmacı logos'larda ve iki anlamlılığa karşılık verirken bazen gerçek çözümlerden çok bunları öne sürmek gerektiğini söylüyoruz. Kabul gören şeylerde "öyle olsun" diyerek cevap vermelidir; çünkü böylece konu dışı bir çürütme en az ortaya çıkar. Kabul görene aykırı bir şey söylemeye zorlanırsa, işte o zaman özellikle "öyle görünüyor" sözünü eklemelidir; çünkü böylece ne bir çürütme ne de kabul görene aykırı bir şey ortaya çıkmış görünür. Baştakinin nasıl istendiği açık olduğuna ve herkes, öncül sonuca yakın düştüğünde baştakinin istendiğini düşündüğüne göre, bazı öncülleri, soran baştakini istiyor diye reddetmeli ve kabul etmemelidir. Biri tezden zorunlu olarak çıkan ama yanlış ya da kabul görmeyen bir şeyi isterse de aynı şeyi söylemelidir; çünkü zorunlu olarak çıkan şeyler aynı tezin parçası sayılır. Ayrıca küllî olan bir adla değil bir karşılaştırmayla alınmışsa, soranın onu verildiği ya da kendisinin öne sürdüğü anlamda almadığını söylemelidir; çünkü çürütme çoğu zaman buna dayanarak ortaya çıkar.

Bunlardan men edilirse, söylenen belirleme uyarınca karşılık vererek, sonucun iyi gösterilmediğini ileri sürmeye yönelmelidir.

Asıl anlamlarıyla söylenen adlarda ya mutlak olarak ya da ayrım yaparak cevap vermek zorunludur. Ama örtük bir anlamla kabul ettiğimiz şeylerde, örneğin açıkça değil de eksik olarak sorulan şeylerde, çürütme bu yüzden ortaya çıkar. Örneğin: "Atinalılardan olan şey Atinalıların malı mıdır?" "Evet." "Öteki durumlarda da böyledir. Peki insan canlılardan mıdır?" "Evet." "Öyleyse insan canlıların malıdır." Çünkü insanın "canlılardan" olduğunu, bir canlı olduğu için söyleriz; Lysandros'un "Lakonyalılardan" olduğunu da Lakonyalı olduğu için. Demek ki öne sürülen şeyin açık olmadığı yerlerde mutlak olarak kabul etmemek gerektiği açıktır.

s453

Ἀλλ᾿ ἀξιοῦνταί πως ἐν τοῖς διαλεγομένοις διὰ τὸ λανθάνειν τὸ συμβαῖνον.

Ὥσπερ οὖν εἴπομεν, ἐπειδήπερ οὐδ᾿ ἔλεγχοί τινες ὄντες δοκοῦσιν εἶναι, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ λύσεις δόξουσιν εἶναί τινες οὐκ οὖσαι λύσεις· ἃς δή φαμεν ἐνίοτε μᾶλλον δεῖν φέρειν ἢ τὰς ἀληθεῖς ἐν τοῖς ἀγωνιστικοῖς λόγοις καὶ τῇ πρὸς τὸ διττὸν ἀπαντήσει. Ἀποκριτέον δ᾿ ἐπὶ μὲν τῶν δοκούντων τὸ ἔστω λέγοντα· καὶ γὰρ οὕτως ἥκιστα γίνοιτ᾿ ἂν παρεξέλεγχος· ἂν δέ τι παράδοξον ἀναγκάζηται λέγειν, ἐνταῦθα μάλιστα προσθετέον τὸ δοκεῖν· οὕτω γὰρ ἂν οὔτ᾿ ἔλεγχος οὔτε παράδοξον γίνεσθαι δόξειεν. Ἐπεὶ δὲ πῶς αἰτεῖται τὸ ἐν ἀρχῇ δῆλον, οἴονται δὲ πάντες, ἂν ᾖ σύνεγγυς, ἀναιρετέον καὶ μὴ συγχωρητέον εἶναι ἔνια ὡς τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτοῦντος, ὅταν τε τοιοῦτον ἀξιοῖ τις ὃ ἀναγκαῖον μὲν συμβαίνειν ἐκ τῆς θέσεως, ᾖ δὲ ψεῦδος ἢ ἄδοξον, ταὐτὸ λεκτέον· τὰ γὰρ ἐξ ἀνάγκης συμβαίνοντα τῆς αὐτῆς εἶναι δοκεῖ θέσεως. Ἔτι ὅταν τὸ καθόλου μὴ ὀνόματι ληφθῇ ἀλλὰ παραβολῇ, λεκτέον ὅτι οὐχ ὡς ἐδόθη οὐδ᾿ ὡς προὔτεινε λαμβάνει· καὶ γὰρ παρὰ τοῦτο γίνεται πολλάκις ἔλεγχος.

Ἐξειργόμενον δὲ τούτων ἐπὶ τὸ μὴ καλῶς δεδεῖχθαι πορευτέον, ἀπαντῶντα κατὰ τὸν εἰρημένον διορισμόν.

Ἐν μὲν οὖν τοῖς κυρίως λεγομένοις ὀνόμασιν ἀνάγκη ἀποκρίνεσθαι ἢ ἁπλῶς ἢ διαιρούμενον. Ἃ δὲ συνυπονοοῦντες τίθεμεν, οἷον ὅσα μὴ σαφῶς ἀλλὰ κολοβῶς ἐρωτᾶται, παρὰ τοῦτο συμβαίνει ὁ ἔλεγχος, οἷον ἆρ᾿ ὃ ἂν ᾖ Ἀθηναίων, κτῆμά ἐστιν Ἀθηναίων; Ναί. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἀλλὰ μὴν ὁ ἄνθρωπός ἐστι τῶν ζῴων; Ναί. Κτῆμα ἄρα ὁ ἄνθρωπος τῶν ζῴων. Τὸν γὰρ ἄνθρωπον τῶν ζῴων λέγομεν, ὅτι ζῷόν ἐστι, καὶ Λύσανδρον τῶν Λακώνων, ὅτι Λάκων. Δῆλον οὖν ὡς ἐν οἷς ἀσαφὲς τὸ προτεινόμενον οὐ συγχωρητέον ἁπλῶς.

s454İki şeyden biri varken ötekinin zorunlu olarak var olduğu görünür, ama öteki varken birincinin zorunlu olarak var olduğu görünmezse, soru sorulan kişi önce daha az kapsamlı olanı vermelidir; çünkü daha çok öncülden kıyas kurmak daha zordur. Soran, birinin zıddı olduğunu ötekinin olmadığını göstermeye girişirse, logos doğruysa, ötekinin de zıddı olduğunu ama ona bir ad konmamış olduğunu söylemelidir.

Çoğunluğun söylediği şeylerin bazısında onu kabul etmeyenin yanlış söylediğini söylerler, bazısında söylemezler; örneğin kanaatlerin ikiye ayrıldığı şeylerde (çünkü canlıların psykhē'sinin yok olup olmadığı ya da ölümsüz olup olmadığı çoğunluk için belirlenmiş değildir). Öyleyse öne sürülen şeyin hangi anlamda söylenmeye alışıldığının, yani bir özdeyiş gibi mi (çünkü hem doğru kanaatlere hem de genel beyanlara özdeyiş derler) yoksa "köşegen ölçüşemezdir" gibi mi söylendiğinin belirsiz olduğu durumlarda [cevap veren bu belirsizlikten yararlanabilir]. Ayrıca doğrunun tartışmalı olduğu konularda adların anlamını kaydırmak en kolay fark edilmez. Çünkü doğrunun ne yönde olduğu belirsiz olduğundan sofistlik yapıyor görünmez, kanaatler ikiye ayrıldığından da yanlış söylüyor görünmez; anlam kaydırma da logos'u çürütülemez kılar.

Ayrıca soruların hangilerini önceden sezerse, onlara önceden itiraz etmeli ve bunu önceden söylemelidir; çünkü soranı en çok böyle engelleyebilir.

s454

Ὅταν δὲ δυοῖν ὄντοιν θατέρου μὲν ὄντος ἐξ ἀνάγκης θάτερον εἶναι δοκῇ, θατέρου δὲ τοῦτο μὴ ἐξ ἀνάγκης, ἐρωτώμενον πρότερον δεῖ τὸ ἔλαττον διδόναι· χαλεπώτερον γὰρ συλλογίσασθαι ἐκ πλειόνων. Ἐὰν δ᾿ ἐπιχειρῇ ὅτι τῷ μέν ἐστιν ἐναντίον τῷ δ᾿ οὐκ ἔστιν, ἂν ὁ λόγος ἀληθὴς ᾖ, ἐναντίον φάναι, ὄνομα δὲ μὴ κεῖσθαι τοῦ ἑτέρου.

Ἐπεὶ δ᾿ ἔνια μὲν ὧν λέγουσιν οἱ πολλοὶ τὸν μὴ συγχωροῦντα ψεύδεσθαι ἂν φαῖεν ἔνια δ᾿ οὔ, οἷον ὅσα ἀμφιδοξοῦσιν (πότερον γὰρ φθαρτὴ ἢ ἀθάνατος ἡ ψυχὴ τῶν ζῴων, οὐ διώρισται τοῖς πολλοῖς) ἐν οἷς οὖν ἄδηλον ποτέρως εἴωθε λέγεσθαι τὸ προτεινόμενον, πότερον ὡς αἱ γνῶμαι (καλοῦσι γὰρ γνώμας καὶ τὰς ἀληθεῖς δόξας καὶ τὰς ὅλας ἀποφάσεις), ἢ ὡς ἡ διάμετρος ἀσύμμετρος. Ἔτι οὗ τἀληθὲς ἀμφιδοξεῖται, μάλιστα μεταφέρων ἄν τις λανθάνοι τὰ ὀνόματα περὶ τούτων. Διὰ μὲν γὰρ τὸ ἄδηλον εἶναι ποτέρως ἔχει τἀληθές, οὐ δόξει σοφίζεσθαι, διὰ δὲ τὸ ἀμφιδοξεῖν οὐ δόξει ψεύδεσθαι· ἡ δὲ μεταφορὰ ποιήσει τὸν λόγον ἀνεξέλεγκτον.

Ἔτι ὅσα ἄν τις προαισθάνηται τῶν ἐρωτημάτων, προενστατέον καὶ προαγορευτέον· οὕτω γὰρ ἂν μάλιστα τὸν πυνθανόμενον κωλύσειεν.

1818. Bölüm

Doğru çözüm, yanlış bir kıyası, yanlışın hangi soruya dayanarak çıktığını göstererek açığa çıkarmaktır. Yanlış kıyas da iki anlamda söylenir: ya yanlış bir sonuç kıyasla çıkarılmışsa ya da kıyas olmadığı hâlde kıyas gibi görünüyorsa. Öyleyse hem az önce söylenen çözüm hem de görünüşteki kıyasın hangi sorudan dolayı öyle göründüğünü düzeltmek bir çözüm olacaktır. Böylece logos'lardan kıyasla sonuç çıkaranları [bir öncülü] ortadan kaldırarak, yalnızca öyle görünenleri ise ayrım yaparak çözmek gerekir. Yine kıyasla sonuç çıkaran logos'ların kimi doğru, kimi yanlış bir sonuca sahip olduğuna göre, sonucu bakımından yanlış olanları iki yolla çözmek mümkündür: sorulan şeylerden birini ortadan kaldırarak ya da sonucun öyle olmadığını göstererek. Öncülleri bakımından yanlış olanları ise yalnızca bir öncülü ortadan kaldırarak çözmek mümkündür; çünkü sonuç doğrudur. Öyleyse bir logos'u çözmek isteyenler önce onun kıyasla sonuç çıkarıp çıkarmadığına, sonra sonucun doğru mu yanlış mı olduğuna bakmalıdır; böylece ya ayrım yaparak ya da ortadan kaldırarak, ortadan kaldırırken de daha önce söylendiği gibi şu ya da bu yolla çözeriz. Bir logos'u soru sorulurken çözmek ile sorulmadan çözmek arasında çok büyük fark vardır; çünkü önceden görmek zordur, rahatça görmek ise daha kolaydır.

18

Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶν ἡ μὲν ὀρθὴ λύσις ἐμφάνισις ψευδοῦς συλλογισμοῦ, παρ᾿ ὁποίαν ἐρώτησιν συμβαίνει τὸ ψεῦδος, ὁ δὲ ψευδὴς συλλογισμὸς λέγεται διχῶς (ἢ γὰρ εἰ συλλελόγισται ψεῦδος, ἢ εἰ μὴ ὢν συλλογισμὸς δοκεῖ εἶναι συλλογισμός), εἴη ἂν ἥ τε εἰρημένη νῦν λύσις καὶ ἡ τοῦ φαινομένου συλλογισμοῦ παρὰ τί φαίνεται τῶν ἐρωτημάτων διόρθωσις. Ὥστε συμβαίνει τῶν λόγων τοὺς μὲν συλλελογισμένους ἀνελόντα, τοὺς δὲ φαινομένους διελόντα λύειν. Πάλιν δ᾿ ἐπεὶ τῶν συλλελογισμένων λόγων οἱ μὲν ἀληθὲς οἱ δὲ ψεῦδος ἔχουσι τὸ συμπέρασμα, τοὺς μὲν κατὰ τὸ συμπέρασμα ψευδεῖς διχῶς ἐνδέχεται λύειν· καὶ γὰρ τῷ ἀνελεῖν τι τῶν ἠρωτημένων, καὶ τῷ δεῖξαι τὸ συμπέρασμα ἔχον οὐχ οὕτως· τοὺς δὲ κατὰ τὰς προτάσεις τῷ ἀνελεῖν τι μόνον· τὸ γὰρ συμπέρασμα ἀληθές. Ὥστε τοῖς βουλομένοις λύειν λόγον πρῶτον μὲν σκεπτέον εἰ συλλελόγισται ἢ ἀσυλλόγιστος, εἶτα πότερον ἀληθὲς τὸ συμπέρασμα ἢ ψεῦδος, ὅπως ἢ διαιροῦντες ἢ ἀναιροῦντες λύωμεν, καὶ ἀναιροῦντες ἢ ὧδε ἢ ὧδε, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον. Διαφέρει δὲ πλεῖστον ἐρωτώμενόν τε καὶ μὴ λύειν λόγον· τὸ μὲν γὰρ προϊδεῖν χαλεπόν, τὸ δὲ κατὰ σχολὴν ἰδεῖν ῥᾷον.

1919. Bölüm

Sesteşliğe ve çift anlamlılığa dayanan çürütmelerin kimisinde sorulardan biri birden çok şey anlatır, kimisinde de sonuç birçok anlamda söylenir. Örneğin "susarak konuşmak" logos'unda sonuç iki anlamlıdır; "bilen kişi bildiğinin farkında değildir" logos'unda ise sorulardan biri çift anlamlıdır. İki anlamlı olan da bazen doğrudur, bazen değildir; iki anlamlı söz bir anlamıyla olanı, öteki anlamıyla olmayanı anlatır.

Çok anlamlılığın sonda bulunduğu logos'larda, çelişik eklenmezse çürütme olmaz; örneğin "körün görmesi" logos'unda; çünkü çelişik olmadan çürütme yoktu. Çok anlamlılık sorularda bulunuyorsa, iki anlamlılığı önceden reddetmek zorunlu değildir; çünkü logos ona yönelmez, onun aracılığıyla ilerler. Öyleyse başta, iki anlamlı ad ya da ifadeye şöyle cevap vermelidir: "bir anlamda öyledir, bir anlamda değildir"; örneğin "susarak konuşmak"a "bir anlamda mümkündür, bir anlamda değildir" diye. "Gereken şeyler yapılmalıdır" sözüne de: "kimi yapılmalıdır, kimi yapılmamalıdır"; çünkü "gereken şeyler" birçok anlamda söylenir. Bu fark edilmezse, sonunda soruya bir ek yaparak düzeltmelidir: "Susarak konuşmak mümkün müdür?" "Hayır; ama şu kişinin susarak konuşması mümkündür." Öncüllerinde çok anlamlılık bulunanlarda da aynı şekildedir: "Öyleyse insanlar bildiklerinin farkında değil midir?" "Evet, ama şu anlamda bilenler değil." Çünkü "farkında olmak mümkün değildir" ile "şu anlamda bilenlerin farkında olması mümkün değildir" aynı şey değildir. Genel olarak, soran mutlak olarak kıyas kursa bile, cevap veren, olumladığı şeyi değil yalnızca adı olumsuzladığını, dolayısıyla bunun bir çürütme olmadığını söyleyerek savaşmalıdır.

19

Τῶν μὲν οὖν παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν καὶ τὴν ἀμφιβολίαν ἐλέγχων οἱ μὲν ἔχουσι τῶν ἐρωτημάτων τι πλείω σημαῖνον, οἱ δὲ τὸ συμπέρασμα πολλαχῶς λεγόμενον, οἷον ἐν μὲν τῷ σιγῶντα λέγειν τὸ συμπέρασμα διττόν, ἐν δὲ τῷ συνεπίστασθαι τὸν ἐπιστάμενον ἓν τῶν ἐρωτημάτων ἀμφίβολον. Καὶ τὸ διττὸν ὁτὲ μὲν ἔστιν, ὁτὲ δ᾿ οὐκ ἔστιν ἀλλὰ σημαίνει τὸ διττὸν τὸ μὲν ὂν τὸ δ᾿ οὐκ ὄν.

Ὅσοις μὲν οὖν ἐν τῷ τέλει τὸ πολλαχῶς, ἂν μὴ προσλάβῃ τὴν ἀντίφασιν, οὐ γίνεται ἔλεγχος, οἷον ἐν τῷ τὸν τυφλὸν ὁρᾶν· ἄνευ γὰρ ἀντιφάσεως οὐκ ἦν ἔλεγχος. Ὅσοις δ᾿ ἐν τοῖς ἐρωτήμασιν, οὐκ ἀνάγκη προαποφῆσαι τὸ διττόν· οὐ γὰρ πρὸς τοῦτο ἀλλὰ διὰ τοῦτο ὁ λόγος. Ἐν ἀρχῇ μὲν οὖν τὸ διπλοῦν καὶ. ὄνομα καὶ λόγον οὕτως ἀποκριτέον, ὅτι ἔστιν ὡς, ἔστι δ᾿ ὡς οὔ, ὥσπερ τὸ σιγῶντα λέγειν, ὅτι ἔστιν ὡς, ἔστι δ᾿ ὡς οὔ. Καὶ τὰ δέοντα πρακτέον ἔστιν ἅ, ἔστι δ᾿ ἃ οὔ· τὰ γὰρ δέοντα λέγεται πολλαχῶς. Ἐὰν δὲ λάθῃ, ἐπὶ τέλει προστιθέντα τῇ ἐρωτήσει διορθωτέον· ἆρ᾿ ἔστι σιγῶντα λέγειν; Οὔ, ἀλλὰ τόνδε σιγῶντα. Καὶ ἐν τοῖς ἔχουσι δὲ τὸ πλεοναχῶς ἐν ταῖς προτάσεσιν ὁμοίως. Οὐκ ἄρα συνεπίστανται ὅτι ἐπίστανται; Ναί, ἀλλ᾿ οὐχ οἱ οὕτως ἐπιστάμενοι· οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστιν ὅτι οὐκ ἔστι συνεπίστασθαι καὶ ὅτι τοὺς ὡδὶ ἐπισταμένους οὐκ ἔστιν. Ὅλως τε μαχετέον, ἂν καὶ ἁπλῶς συλλογίζηται, ὅτι οὐχ ὃ ἔφησεν ἀπέφησε πρᾶγμα, ἀλλ᾿ ὄνομα· ὥστ᾿ οὐκ ἔλεγχος.

2020. Bölüm

Ayırmaya ve birleştirmeye dayananların nasıl çözüleceği de açıktır: ifade ayrılınca ve birleştirilince başka bir şey anlatıyorsa, soran sonucu çıkardığında cevap veren zıddını söylemelidir. Bu tür logos'ların hepsi birleştirmeye ya da ayırmaya dayanır: "Bu adamın dövüldüğünü neyle gördüysen, adam onunla mı dövülüyordu? Adam neyle dövülüyorduysa, sen onunla mı gördün?" Bunda çift anlamlı sorulardan da bir şey vardır, ama asıl birleştirmeye dayanır. Çünkü ayırmaya dayanan şey iki anlamlı değildir; ayrılınca aynı ifade olmaz; nasıl ki oros (dağ) ile horos (sınır), vurgu farkıyla söylendiğinde başka şeyler anlatıyorsa. Yazılı metinlerde, aynı harflerle ve aynı biçimde yazılmışsa ad aynıdır (gerçi orada da artık işaretler koyuyorlar), ama sesli söylenenler aynı değildir. Öyleyse ayırmaya dayanan şey iki anlamlı değildir. Bazılarının dediği gibi bütün çürütmelerin iki anlamlılığa dayanmadığı da açıktır.

Öyleyse cevap veren ayrım yapmalıdır; çünkü "dövülen birini gözlerimle gördüm" demek ile "gözlerimle dövülen birini gördüm" demek aynı şey değildir. Euthydemos'un logos'u da böyledir: "Sen şimdi Sicilya'dayken Pire'deki triremleri biliyor musun?" Yine: "İyi olan birinin kötü bir kunduracı olması mümkün müdür? Biri iyi bir insan olup kötü bir kunduracı olabilir; öyleyse iyi kunduracı kötü olacaktır." "Hakkındaki epistēmē'ler değerli olan şeylerin dersleri de değerli midir? Kötünün dersi değerlidir; öyleyse kötü değerli bir derstir. Ama kötü hem kötüdür hem derstir; öyleyse kötü kötü bir derstir." Oysa kötü şeylerin epistēmē'si değerlidir. "Şimdi senin doğmuş olduğunu söylemek doğru mudur? Öyleyse şimdi doğdun." Yoksa ayrılınca başka bir şey mi anlatır? Çünkü şimdi senin doğmuş olduğunu söylemek doğrudur, ama şimdi doğmuş değilsin. "Gücünün yettiği şekilde ve gücünün yettiği şeyleri, aynı şekilde yapabilir misin? Kithara çalmazken kithara çalma gücün vardır; öyleyse kithara çalmazken kithara çalabilirsin." Yoksa kişi "çalmazken çalma" gücüne değil, çalmadığı sırada çalma gücüne mi sahiptir?

Bazıları bunu başka bir şekilde de çözer. Karşıdaki, gücünün yettiği şekilde yapabileceğini kabul ettiyse, bundan çalmazken çalmanın çıkmadığını söylerler; çünkü gücünün yettiği her şekilde yapacağı kabul edilmiş değildir; gücünün yettiği şekilde yapmak ile gücünün yettiği her şekilde yapmak aynı değildir. Ama iyi çözmedikleri açıktır; çünkü aynı şeye dayanan logos'ların çözümü aynıdır; bu çözüm ise ne bütün logos'lara uyacaktır ne de her türlü sorulan logos'lara; logos'a değil soran kişiye yöneliktir.

20

Φανερὸν δὲ καὶ τοὺς παρὰ τὴν διαίρεσιν καὶ σύνθεσιν πῶς λυτέον· ἂν γὰρ διαιρούμενος καὶ συντιθέμενος ὁ λόγος ἕτερον σημαίνῃ, συμπεραινομένου τοὐναντίον λεκτέον. Εἰσὶ δὲ πάντες οἱ τοιοῦτοι λόγοι παρὰ τὴν σύνθεσιν ἢ διαίρεσιν. Ἆρ᾿ ᾧ εἶδες σὺ τοῦτον τυπτόμενον, τούτῳ ἐτύπτετο οὗτος; καὶ ᾧ ἐτύπτετο, τούτῳ σὺ εἶδες; Ἔχει μὲν οὖν τι κἀκ τῶν ἀμφιβόλων ἐρωτημάτων, ἀλλ᾿ ἔστι παρὰ σύνθεσιν. Οὐ γάρ ἐστι διττὸν τὸ παρὰ τὴν διαίρεσιν· οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς λόγος γίνεται διαιρούμενος, εἴπερ μὴ καὶ τὸ ὄρος καὶ ὅρος τῇ προσῳδίᾳ λεχθὲν σημαίνει ἕτερον. Ἀλλ᾿ ἐν μὲν τοῖς γεγραμμένοις ταὐτὸν ὄνομα, ὅταν ἐκ τῶν αὐτῶν στοιχείων γεγραμμένον ᾖ καὶ ὡσαύτως, κἀκεῖ δ᾿ ἤδη παράσημα ποιοῦνται, τὰ δὲ φθεγγόμενα οὐ ταὐτά. Ὥστ᾿ οὐ διττὸν τὸ παρὰ διαίρεσιν. Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι οὐ πάντες οἱ ἔλεγχοι παρὰ τὸ διττόν, καθάπερ τινές φασιν.

Διαιρετέον οὖν τῷ ἀποκρινομένῳ· οὐ γὰρ ταὐτὸν ἰδεῖν τοῖς ὀφθαλμοῖς τυπτόμενον καὶ τὸ φάναι ἰδεῖν τοῖς ὀφθαλμοῖς τυπτόμενον. Καὶ ὁ Εὐθυδήμου δὲ λόγος, ἆρ᾿ οἶδας σὺ νῦν οὔσας ἐν Πειραιεῖ τριήρεις ἐν Σικελίᾳ ὤν; Καὶ πάλιν, ἆρ᾿ ἔστιν ἀγαθὸν ὄντα σκυτέα μοχθηρὸν εἶναι; εἴη δ᾿ ἄν τις ἀγαθὸς ὢν σκυτεὺς μοχθηρός· ὥστ᾿ ἔσται ἀγαθὸς σκυτεὺς μοχθηρός. Ἆρ᾿ ὧν αἱ ἐπιστῆμαι σπουδαῖαι, σπουδαῖα τὰ μαθήματα; Τοῦ δὲ κακοῦ σπουδαῖον τὸ μάθημα· σπουδαῖον ἄρα μάθημα τὸ κακόν. Ἀλλὰ μὴν καὶ κακὸν καὶ μάθημα τὸ κακόν, ὥστε κακὸν μάθημα τὸ κακόν. Ἀλλ᾿ ἐστὶ κακῶν σπουδαία ἐπιστήμη. Ἆρ᾿ ἀληθὲς εἰπεῖν νῦν ὅτι σὺ γέγονας; Γέγονας ἄρα νῦν. Ἢ ἄλλο σημαίνει διαιρεθέν· ἀληθὲς γὰρ εἰπεῖν νῦν ὅτι σὺ γέγονας, ἀλλ᾿ οὐ νῦν γέγονας. Ἆρ᾿ ὡς δύνασαι καὶ ἃ δύνασαι, οὕτως καὶ ταῦτα ποιήσαις ἄν; Οὐ κιθαρίζων δ᾿ ἔχεις δύναμιν τοῦ κιθαρίζειν· κιθαρίσαις ἂν ἄρα οὐ κιθαρίζων. Ἢ οὐ τούτου ἔχει τὴν δύναμιν τοῦ οὐ κιθαρίζων κιθαρίζειν, ἀλλ᾿ ὅτε οὐ ποιεῖ, τοῦ ποιεῖν.

Λύουσι δέ τινες τοῦτον καὶ ἄλλως. Εἰ γὰρ ἔδωκεν ὡς δύναται ποιεῖν, οὔ φασι συμβαίνειν μὴ κιθαρίζοντα κιθαρίζειν· οὐ γὰρ πάντως ὡς δύναται ποιεῖν, δεδόσθαι ποιήσειν· οὐ ταὐτὸν δ᾿ εἶναι ὡς δύναται καὶ πάντως ὡς δύναται ποιεῖν. Ἀλλὰ φανερὸν ὅτι οὐ καλῶς λύουσιν· τῶν γὰρ παρὰ ταὐτὸν λόγων ἡ αὐτὴ λύσις, αὕτη δ᾿ οὐχ ἁρμόσει ἐπὶ πάντας οὐδὲ πάντως ἐρωτωμένους, ἀλλ᾿ ἔστι πρὸς τὸν ἐρωτῶντα, οὐ πρὸς τὸν λόγον.

2121. Bölüm

Vurguya dayanan logos'lar, ne yazılı ne sözlü olanlar arasında yoktur; olsa olsa birkaç tane bulunabilir; örneğin şu logos: "Kaldığın yer (hou katalyeis) bir ev midir?" "Evet." "Peki 'kalmıyorsun' (ou katalyeis), 'kalıyorsun'un olumsuzlaması değil midir?" "Evet." "Ama hou katalyeis'in bir ev olduğunu söyledin; öyleyse ev bir olumsuzlamadır." Bunun nasıl çözüleceği açıktır; çünkü daha tiz söylenen ile daha pes söylenen aynı şeyi anlatmaz.

21

Παρὰ δὲ τὴν προσῳδίαν λόγοι μὲν οὐκ εἰσίν, οὔτε τῶν γεγραμμένων οὔτε τῶν λεγομένων, πλὴν εἴ τινες ὀλίγοι γένοιντ᾿ ἄν, οἷον οὗτος ὁ λόγος. Ἆρά γ᾿ ἐστὶ τὸ οὗ καταλύεις οἰκία; Ναί. Οὐκοῦν τὸ οὐ καταλύεις τοῦ καταλύεις ἀπόφασις; Ναί. Ἔφησας δ᾿ εἶναι τὸ οὗ καταλύεις οἰκίαν· ἡ οἰκία ἄρα ἀπόφασις. Ὡς δὴ λυτέον, δῆλον· οὐ γὰρ ταὐτὸ σημαίνει ὀξύτερον τὸ δὲ βαρύτερον ῥηθέν.

2222. Bölüm

Aynı olmayan şeylerin aynı biçimde söylenmesine dayananlara nasıl karşılık verileceği de, kategorilerin cinslerini bildiğimize göre açıktır. Çünkü biri, kendisine sorulduğunda, "ne olduğunu" anlatan şeylerden birinin [bir şeye] ait olmadığını kabul etmiştir; öteki ise, göreli şeylerden ya da kemiyetlerden olup söyleyiş yüzünden "ne olduğunu" anlatıyor gibi görünen bir şeyin ait olduğunu göstermiştir; örneğin şu logos'ta: "Aynı şeyi aynı anda hem yapmak hem yapmış olmak mümkün müdür?" "Hayır." "Ama bir şeyi aynı anda ve aynı bakımdan hem görmek hem görmüş olmak mümkündür." "Etkilenme türlerinden biri bir şey yapmak mıdır?" "Hayır." "Peki 'kesiliyor', 'yanıyor', 'hissediyor' benzer biçimde söylenir ve hepsi bir şeye uğramayı anlatır; öte yandan 'söylemek', 'koşmak', 'görmek' de birbirine benzer biçimde söylenir; ama görmek bir tür hissetmedir; öyleyse kişi aynı anda hem bir şeye uğrar hem bir şey yapar." Burada biri, aynı şeyi aynı anda yapmanın ve yapmış olmanın mümkün olmadığını kabul edip görmek ile görmüş olmanın mümkün olduğunu söylerse, görmenin bir şey yapmak değil bir şeye uğramak olduğunu da söylemedikçe henüz çürütülmüş değildir; çünkü bu sorunun da ayrıca sorulması gerekir. Ama dinleyen onun, "kesmek"in bir şey yapmak, "kesmiş olmak"ın da bir şey yapmış olmak olduğunu kabul ettiği sırada, benzer biçimde söylenen öteki şeyleri de kabul etmiş olduğunu varsayar. Çünkü geri kalanını, benzer anlamda söyleniyor diye dinleyen kendisi ekler; oysa o benzer anlamda söylenmez, yalnızca söyleyiş yüzünden öyle görünür. Burada da sesteşliklerde olanın aynısı olur: sesteş sözlerde logos'lardan anlamayan kişi, karşıdakinin olumladığı şeyi, adı değil şeyi olumsuzladığını sanır; oysa sesteş sözü tek bir anlamı göz önünde tutarak mı söylediğine dair bir soru daha gerekir; çünkü karşıdaki bunu böyle verirse çürütme olacaktır.

Şu logos'lar da bunlara benzer: "Önceden sahip olup sonra sahip olmadığı şeyi kişi kaybetmiş midir?" Çünkü [on aşık kemiğinden] yalnızca birini kaybeden kişinin artık on aşık kemiği olmayacaktır [, öyleyse on kemik kaybetmiştir]. Yoksa kişi önceden sahip olup şimdi sahip olmadığı şeyi kaybetmiştir, ama sahip olmadığı miktarın ya da sayının hepsini kaybetmiş olması zorunlu değil midir? Soran "sahip olduğu şey"i sorar, sonucu ise "ne kadar"a göre çıkarır; çünkü on bir kemiyettir. Soran baştan, "Kişi önceden sahip olup şimdi sahip olmadığı sayıyı, o kadarını kaybetmiş midir?" diye sorsaydı, kimse bunu kabul etmez, "ya o kadarını ya da bunlardan bir kısmını" derdi. "İnsan sahip olmadığı şeyi verebilir" logos'u da böyledir; çünkü [veren] yalnızca tek bir aşık kemiğine sahip değildir. Yoksa sahip olmadığı şeyi değil, sahip olmadığı bir şekilde, yani o tek kemiği tek olarak mı vermiştir? Çünkü "yalnız" ne bir "bu şey"i, ne bir keyfiyeti, ne bir kemiyeti anlatır; bir ilişkiyi, örneğin başka bir şeyle birlikte olmadığını anlatır. Bu, tıpkı birinin "İnsan sahip olmadığı şeyi verebilir mi?" diye sorması, karşıdaki hayır deyince "İnsan hızlılığa sahip olmadığı hâlde bir şeyi hızlıca verebilir mi?" diye sorması, karşıdaki evet deyince de "İnsan sahip olmadığı şeyi verebilir" sonucunu çıkarması gibidir. Kıyasla çıkmadığı açıktır; çünkü "hızlıca" bir şeyi vermek değil, bir şekilde vermektir; insan da sahip olmadığı bir şekilde verebilir; örneğin hoşnutlukla sahip olduğu şeyi kederle verebilir.

Şunun gibi olanların hepsi de böyledir: "İnsan sahip olmadığı elle vurabilir mi? Ya da sahip olmadığı gözle görebilir mi?" Çünkü [iki gözü olan] yalnızca tek bir göze sahip değildir. Bazıları bunu, birden çok gözü ya da başka herhangi bir şeyi olan kişinin aynı zamanda yalnızca tek bir göze de sahip olduğunu söyleyerek çözer. Bazıları da, insanın aldığı şeye sahip olduğunu söyleyerek çözer: çünkü şu kişi yalnızca tek bir oy taşı veriyordu; bu kişinin de, derler, ondan aldığı yalnızca tek bir oy taşı vardır. Bazıları da soruyu hemen ortadan kaldırır: insan almadığı şeye sahip olabilir; örneğin tatlı şarap alıp şarap alınırken bozulduğu için ekşi şaraba sahip olabilir. Ama daha önce de söylendiği gibi, bunların hepsi logos'a değil insana yönelik bir çözüm getirir. Çünkü bu bir çözüm olsaydı, öteki durumlarda olduğu gibi, karşıt olanı veren kişi onu çözemezdi. Örneğin çözüm "bir anlamda öyledir, bir anlamda değildir" ise, karşıdaki öncülün mutlak olarak söylendiğini kabul ederse sonuç çıkar; sonuç çıkmazsa bu bir çözüm olmaz. Oysa söz konusu örneklerde, her şey verilse bile kıyas çıkmadığını söylüyoruz.

Şu logos'lar da bunlardandır: "Yazılmış olanı biri yazıyor muydu?" "Şimdi senin oturduğun yazılıdır; bu yanlış bir sözdür; ama yazılırken doğruydu; öyleyse aynı anda hem yanlış hem doğru olarak yazılıyordu." Oysa bir sözün ya da kanaatin yanlış ya da doğru olması bir "bu şey"i değil, bir keyfiyeti anlatır; aynı açıklama kanaat için de geçerlidir. "Öğrenen kişinin öğrendiği şey, öğrendiği şey midir? Biri yavaş olanı hızlı öğrenir." Burada onun öğrendiği şey değil, nasıl öğrendiği söylenmiştir. "Biri yürüdüğü şeyi çiğner mi? Bütün günü yürür." Burada da yürüdüğü şey değil, ne zaman yürüdüğü söylenmiştir; "kadehi içmek" derken de içilen şey değil, içinden içilen şey söylenir. "Biri bildiği şeyi ya öğrenerek ya da bularak mı bilir? Bir kısmını bulup bir kısmını öğrendiği şeyleri, ikisini birlikte, ne öğrenerek ne bularak bilir." Yoksa "bildiği şey" tek tek her birini, "ikisi birlikte" ise hepsini mi anlatır? "İnsanın kendisinin ve tek tek insanların yanında bir üçüncü insan vardır" logos'u da böyledir. Çünkü "insan" ve her ortak şey bir "bu şey"i değil, bir keyfiyeti, bir ilişkiyi, bir biçimi ya da bunlar gibi bir şeyi anlatır. "Koriskos ile musikici Koriskos aynı mıdır yoksa başka mı?" sorusunda da böyledir; çünkü biri bir "bu şey"i, öteki bir keyfiyeti anlatır; dolayısıyla onu ayrı bir şey olarak koymak mümkün değildir. Üçüncü insanı doğuran, ortak olanı ayrı koymak değil, onun tam olarak bir "bu şey" olduğunu kabul etmektir. Çünkü Kallias'ın ve insanın tam olarak ne olduğu bir "bu şey" olamaz. Biri ayrı konan şeyin tam olarak bir "bu şey" değil bir keyfiyet olduğunu söylese de fark etmez; çünkü çokluğun yanında yine bir şey, örneğin insan, olacaktır. Öyleyse her şeye ortak olarak yüklenen şeyin bir "bu şey" olduğu kabul edilmemeli, bir keyfiyet, bir ilişki, bir kemiyet ya da bunlar gibi bir şey anlattığı söylenmelidir.

22

Δῆλον δὲ καὶ τοῖς παρὰ τὸ ὡσαύτως λέγεσθαι τὰ μὴ ταὐτὰ πῶς ἀπαντητέον, ἐπείπερ ἔχομεν τὰ γένη τῶν κατηγοριῶν. Ὁ μὲν γὰρ ἔδωκεν ἐρωτηθεὶς μὴ ὑπάρχειν τι τούτων ὅσα τί ἐστι σημαίνει· ὁ δ᾿ ἔδειξεν ὑπάρχον τι τῶν πρός τι ἢ ποσῶν, δοκούντων δὲ τί ἐστι σημαίνειν διὰ τὴν λέξιν, οἷον ἐν τῷδε τῷ λόγῳ. Ἆρ᾿ ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ ἅμα ποιεῖν τε καὶ πεποιηκέναι; Οὔ. Ἀλλὰ μὴν ὁρᾶν γέ τι ἅμα καὶ ἑωρακέναι τὸ αὐτὸ καὶ κατὰ ταὐτὸ ἐνδέχεται. Ἆρ᾿ ἐστί τι τῶν πάσχειν ποιεῖν τι; Οὔ. Οὐκοῦν τὸ τέμνεται καίεται αἰσθάνεται ὁμοίως λέγεται, καὶ πάντα πάσχειν τι σημαίνει· πάλιν δὲ τὸ λέγειν τρέχειν ὁρᾶν ὁμοίως ἀλλήλοις λέγεται· ἀλλὰ μὴν τό γ᾿ ὁρᾶν αἰσθάνεσθαί τί ἐστιν, ὥστε καὶ πάσχειν τι ἅμα καὶ ποιεῖν. Εἰ δέ τις ἐκεῖ δοὺς μὴ ἐνδέχεσθαι ἅμα ταὐτὸ ποιεῖν καὶ πεποιηκέναι, τὸ ὁρᾶν καὶ ἑωρακέναι φαίη ἐγχωρεῖν, οὔπω ἐλήλεγκται, εἰ μὴ λέγοι τὸ ὁρᾶν ποιεῖν τι ἀλλὰ πάσχειν· προσδεῖ γὰρ τούτου τοῦ ἐρωτήματος· ἀλλ᾿ ὑπὸ τοῦ ἀκούοντος ὑπολαμβάνεται δεδωκέναι, ὅτε τὸ τέμνειν ποιεῖν τι καὶ τὸ τετμηκέναι πεποιηκέναι ἔδωκε, καὶ ὅσα ἄλλα ὁμοίως λέγεται. Τὸ γὰρ λοιπὸν αὐτὸς προστίθησιν ὁ ἀκούων ὡς ὁμοίως λεγόμενον· τὸ δὲ λέγεται μὲν οὐχ ὁμοίως, φαίνεται δὲ διὰ τὴν λέξιν. Τὸ αὐτὸ δὲ συμβαίνει ὅπερ ἐν ταῖς ὁμωνυμίαις· οἴεται γὰρ ἐν τοῖς ὁμωνύμοις ὁ ἀγνὼς τῶν λόγων ὃ ἔφησεν ἀποφῆσαι πρᾶγμα, οὐκ ὄνομα· τὸ δὲ ἔτι προσδεῖ ἐρωτήματος, εἰ ἐφ᾿ ἓν βλέπων λέγει τὸ ὁμώνυμον· οὕτως γὰρ δόντος ἔσται ἔλεγχος.

Ὅμοιοι δὲ καὶ οἵδε οἱ λόγοι τούτοις, εἰ ὅ τις ἔχων ὕστερον μὴ ἔχει ἀπέβαλεν· ὁ γὰρ ἕνα μόνον ἀποβαλὼν ἀστράγαλον οὐχ ἕξει δέκα ἀστραγάλους. Ἢ ὃ μὲν μὴ ἔχει πρότερον ἔχων, ἀποβέβληκεν, ὅσον δὲ μὴ ἔχει ἢ ὅσα, οὐκ ἀνάγκη τοσαῦτα ἀποβαλεῖν. Ἐρωτήσας οὖν ὃ ἔχει, συνάγει ἐπὶ τοῦ ὅσα· τὰ γὰρ δέκα ποσά. Εἰ οὖν ἤρετο ἐξ ἀρχῆς εἰ ὅσα τις μὴ ἔχει πρότερον ἔχων, ἆρά γε ἀποβέβληκε τοσαῦτα, οὐδεὶς ἂν ἔδωκεν, ἀλλ᾿ ἢ τοσαῦτα ἢ τούτων τι. Καὶ ὅτι δοίη ἄν τις ὃ μὴ ἔχει. Οὐ γὰρ ἔχει ἕνα μόνον ἀστράγαλον. Ἢ οὐ δέδωκεν ὃ οὐκ εἶχεν, ἀλλ᾿ ὡς οὐκ εἶχε, τὸν ἕνα. Τὸ γὰρ μόνον οὐ τόδε σημαίνει οὐδὲ τοιόνδε οὐδὲ τοσόνδε, ἀλλ᾿ ὡς ἔχει πρός τι, οἷον ὅτι οὐ μετ᾿ ἄλλου. Ὥσπερ οὖν εἰ ἤρετο ἆρ᾿ ὃ μή τις ἔχει δοίη ἄν, μὴ φάντος δὲ ἔροιτο εἰ δοίη ἄν τίς τι ταχέως μὴ ἔχων ταχέως, φήσαντος δὲ συλλογίζοιτο ὅτι δοίη ἄν τις ὃ μὴ ἔχει. Καὶ φανερὸν ὅτι οὐ συλλελόγισται· τὸ γὰρ ταχέως οὐ τόδε διδόναι ἀλλ᾿ ὧδε διδόναι ἐστίν· ὡς δὲ μὴ ἔχει τις, δοίη ἄν, οἷον ἡδέως ἔχων δοίη ἂν λυπηρῶς.

Ὅμοιοι δὲ καὶ οἱ τοιοίδε πάντες. Ἆρ᾿ ᾗ μὴ ἔχει χειρὶ τύπτοι ἄν; ἢ ᾧ μὴ ἔχει ὀφθαλμῷ ἴδοι ἄν; Οὐ γὰρ ἔχει ἕνα μόνον. Λύουσι μὲν οὖν τινὲς λέγοντες καὶ ὡς ἔχει ἕνα μόνον καὶ ὀφθαλμὸν καὶ ἄλλ᾿ ὁτιοῦν ὁ πλείω ἔχων. Οἱ δὲ καὶ ὡς ὃ ἔχει ἔλαβεν· ἐδίδου γὰρ μίαν μόνον οὗτος ψῆφον· καὶ οὗτός γ᾿ ἔχει, φασί, μίαν μόνην παρὰ τούτου ψῆφον. Οἱ δ᾿ εὐθὺς τὴν ἐρώτησιν ἀναιροῦντες, ὅτι ἐνδέχεται ὃ μὴ ἔλαβεν ἔχειν, οἷον οἶνον λαβόντα ἡδύν, διαφθαρέντος ἐν τῇ λήψει, ἔχειν ὀξύν. Ἀλλ᾿ ὅπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον, οὗτοι πάντες οὐ πρὸς τὸν λόγον ἀλλὰ πρὸς τὸν ἄνθρωπον λύουσιν. Εἰ γὰρ ἦν αὕτη λύσις, δόντα τὸ ἀντικείμενον οὐχ οἷόν τε λύειν, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων· οἷον εἰ ἔστι μὲν ὃ ἔστι δ᾿ ὃ οὔ, ἡ λύσις, ἂν ἁπλῶς δῷ λέγεσθαι, συμπεραίνεται· ἐὰν δὲ μὴ συμπεραίνηται, οὐκ ἂν εἴη λύσις· ἐν δὲ τοῖς προειρημένοις πάντων διδομένων οὐδέ φαμεν γίνεσθαι συλλογισμόν.

Ἔτι δὲ καὶ οἵδ᾿ εἰσὶ τούτων τῶν λόγων. Ἆρ᾿ ὃ γέγραπται, ἔγραφέ τις; Γέγραπται δὲ νῦν ὅτι σὺ κάθησαι, ψευδὴς λόγος· ἦν δ᾿ ἀληθής, ὅτ᾿ ἐγράφετο· ἅμα ἄρα ἐγράφετο ψευδὴς καὶ ἀληθής. Τὸ γὰρ ψευδῆ ἢ ἀληθῆ λόγον ἢ δόξαν εἶναι οὐ τόδε ἀλλὰ τοιόνδε σημαίνει· ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῆς δόξης. Καὶ ἆρ᾿ ὃ μανθάνει ὁ μανθάνων, τοῦτ᾿ ἐστὶν ὃ μανθάνει; Μανθάνει δέ τις τὸ βραδὺ ταχύ. Οὐ τοίνυν ὃ μανθάνει ἀλλ᾿ ὡς μανθάνει εἴρηκεν.Καὶ ἆρ᾿ ὃ βαδίζει τις πατεῖ; Βαδίζει δὲ τὴν ἡμέραν ὅλην. Ἢ οὐχ ὃ βαδίζει ἀλλ᾿ ὅτε βαδίζει εἴρηκεν· οὐδ᾿ ὅταν τὴν κύλικα πίνειν, ὃ πίνει ἀλλ᾿ ἐξ οὗ. Καὶ ἆρ᾿ ὅ τις οἶδεν ἢ μαθὼν ἢ εὑρὼν οἶδεν; Ὦν δὲ τὸ μὲν εὗρε τὸ δ᾿ ἔμαθε, τὰ ἄμφω οὐδέτέρον. Ἢ ὃ μὲν ἅπαν, τὸ δ᾿ ἅπαντα. Καὶ ὅτι ἔστι τις τρίτος ἄνθρωπος παρ᾿ αὐτὸν καὶ τοὺς καθ᾿ ἕκαστον. Τὸ γὰρ ἄνθρωπος καὶ ἅπαν τὸ κοινὸν οὐ τόδε τι, ἀλλὰ τοιόνδε τι ἢ πρός τι ἢ πῶς ἢ τῶν τοιούτων τι σημαίνει. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ Κορίσκος καὶ Κορίσκος μουσικός, πότερον ταὐτὸν ἢ ἕτερον; Τὸ μὲν γὰρ τόδε τι τὸ δὲ τοιόνδε σημαίνει, ὥστ᾿ οὐκ ἔστιν αὐτὸ ἐκθέσθαι· οὐ τὸ ἐκτίθεσθαι δὲ ποιεῖ τὸν τρίτον ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ὅπερ τόδε τι εἶναι συγχωρεῖν. Οὐ γὰρ ἔσται τόδε τι εἶναι, ὅπερ Καλλίας καὶ ὅπερ ἄνθρωπός ἐστιν. Οὐδ᾿ εἴ τις τὸ ἐκτιθέμενον μὴ ὅπερ τόδε τι εἶναι λέγοι ἀλλ᾿ ὅπερ ποιόν, οὐδὲν διοίσει· ἔσται γὰρ τὸ παρὰ τοὺς πολλοὺς ἕν τι, οἷον ὁ ἄνθρωπος. Φανερὸν οὖν ὅτι οὐ δοτέον τόδε τι εἶναι τὸ κοινῇ κατηγορούμενον ἐπὶ πᾶσιν, ἀλλ᾿ ἤτοι ποιὸν ἢ πρός τι ἢ ποσὸν ἢ τῶν τοιούτων τι σημαίνειν.

2323. Bölüm

Genel olarak, söyleyişe dayanan logos'larda çözüm her zaman, logos'un dayandığı şeyin karşıtına göre olacaktır. Örneğin logos birleştirmeye dayanıyorsa çözüm ayırmaktır, ayırmaya dayanıyorsa birleştirmektir. Yine tiz vurguya dayanıyorsa çözüm pes vurgudur, pes vurguya dayanıyorsa tiz vurgu. Sesteşliğe dayanıyorsa karşıt adı söyleyerek çözmek mümkündür; örneğin cevap veren, olmadığını söyledikten sonra "canlı" demek durumunda kalıyorsa, hangi anlamda canlı olduğunu göstermelidir; "cansız" dediyse ve soran "canlı" sonucunu çıkardıysa, hangi anlamda cansız olduğunu söylemelidir. Çift anlamlılıkta da böyledir. Söyleyişin benzerliğine dayanıyorsa, karşıt olan çözüm olacaktır: "İnsan sahip olmadığı şeyi verebilir mi?" Yoksa sahip olmadığı şeyi değil, sahip olmadığı bir şekilde, örneğin tek bir aşık kemiğini tek olarak mı verir? "Bildiğini öğrenerek ya da bularak mı bilir?" Ama bildiği şeylerin hepsini değil. "Yürüdüğünü çiğner mi?" Ama ne zaman yürüdüğünü değil. Öteki durumlarda da böyledir.

23

Ὅλως δ᾿ ἐν τοῖς παρὰ τὴν λέξιν λόγοις ἀεὶ κατὰ τὸ ἀντικείμενον ἔσται ἡ λύσις ἢ παρ᾿ ὅ ἐστιν ὁ λόγος. Οἷον εἰ παρὰ σύνθεσιν ὁ λόγος, ἡ λύσις διελόντι, εἰ δὲ παρὰ διαίρεσιν, συνθέντι. Πάλιν εἰ παρὰ προσῳδίαν ὀξεῖαν, ἡ βαρεῖα προσῳδία λύσις, εἰ δὲ παρὰ βαρεῖαν, ἡ ὀξεῖα. Εἰ δὲ παρ᾿ ὁμωνυμίαν, ἔστι τὸ ἀντικείμενον ὄνομα εἰπόντα λύειν, οἷον εἰ ἔμψυχον συμβαίνει λέγειν, ἀποφήσαντα μὴ εἶναι, δηλοῦν ὡς ἔστιν ἔμψυχον· εἰ δ᾿ ἄψυχον ἔφησεν, ὁ δ᾿ ἔμψυχον συνελογίσατο, λέγειν ὡς ἔστιν ἄψυχον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἀμφιβολίας. Εἰ δὲ παρ᾿ ὁμοιότητα λέξεως, τὸ ἀντικείμενον ἔσται λύσις. Ἆρ᾿ ὃ μὴ ἔχει, δοίη ἄν τις; ἢ οὐχ ὃ μὴ ἔχει, ἀλλ᾿ ὡς οὐκ ἔχει, οἷον ἕνα μόνον ἀστράγαλον. Ἆρ᾿ ὃ ἐπίσταται, μαθὼν ἢ εὑρὼν ἐπίσταται; ἀλλ᾿ οὐχ ἃ ἐπίσταται. Καὶ εἰ ὃ βαδίζει πατεῖ, ἀλλ᾿ οὐχ ὅτε. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.

2424. Bölüm

Araza dayananlara karşı hepsi için tek ve aynı çözüm vardır. Bir şey araza ait olduğunda şeye de ne zaman yüklenmesi gerektiği belirlenmiş değildir; bazı durumlarda bunun zorunlu olduğu görünür ve söylenir, bazılarında ise zorunlu olmadığı söylenir. Öyleyse sonuç çıkarıldığında hepsine karşı aynı şekilde bunun zorunlu olmadığını söylemelidir; bir örnek gösterebilmek de gerekir. Şu tür logos'ların hepsi araza dayanır: "Sana ne soracağımı biliyor musun?" "Yaklaşan kişiyi ya da başı örtülü kişiyi biliyor musun?" "Heykel senin eserin midir?" ya da "Köpek senin baban mıdır?" "Az sayıda kez az olan az mıdır?" Bütün bunlarda arazın hakkında doğru olanın şey hakkında da doğru olmasının zorunlu olmadığı açıktır. Çünkü bütün aynı şeyler yalnızca ousia bakımından birbirinden farksız olan ve bir olan şeylere ait görünür; oysa iyi için, iyi olmak ile sorulacak olan şey olmak aynı değildir; yaklaşan ya da başı örtülü kişi için de yaklaşan olmak ile Koriskos olmak aynı değildir. Dolayısıyla Koriskos'u biliyor, yaklaşanı bilmiyorsam, aynı kişiyi hem biliyor hem bilmiyor değilim; bu şey benimse ve bir eserse, bundan benim eserim olduğu çıkmaz; benim malım, benim şeyim ya da başka bir şeyim olabilir. Öteki durumlarda da aynı şekildedir.

Bazıları soruyu ortadan kaldırarak çözer: aynı şeyi bilmenin ve bilmemenin mümkün olduğunu, ama aynı bakımdan olmadığını söylerler; yaklaşanı bilmeyip Koriskos'u bildiklerinde, aynı şeyi hem bildiklerini hem bilmediklerini, ama aynı bakımdan olmadığını söylerler. Oysa önce, daha önce söylediğimiz gibi, aynı şeye dayanan logos'ların düzeltilmesi aynı olmalıdır. Aynı ilke bilmek üzerine değil de var olmak ya da bir durumda bulunmak üzerine alınırsa bu düzeltme işe yaramaz; örneğin "Bu bir babadır; bu da senindir." Gerçi bazı durumlarda bu doğrudur ve aynı şeyi bilmek ve bilmemek mümkündür; ama burada söylenen düzeltmenin hiçbir ilgisi yoktur. Aynı logos'un birden çok kusuru olmasına hiçbir şey engel olmaz. Ama her hatayı açığa çıkarmak bir çözüm değildir; çünkü biri yanlış bir sonucun kıyasla çıkarıldığını gösterip neye dayandığını göstermeyebilir; örneğin Zenon'un hareket etmenin mümkün olmadığını söyleyen logos'unda. Öyleyse biri bu sonucun imkânsız olduğunu kıyasla göstermeye girişirse, binlerce kez kıyasla göstermiş olsa bile hata eder; çünkü bu bir çözüm değildir. Çözüm, yanlış kıyasın neye dayanarak yanlış olduğunu açığa çıkarmaktı. Öyleyse soran kıyasla bir şey çıkarmamışsa, ya da doğru ya da yanlış bir sonucu çıkarmaya girişiyorsa, bunu göstermek çözümdür. Belki bazı durumlarda bunun [aynı şeyi bir bakımdan bilip bir bakımdan bilmemenin] ortaya çıkmasına da bir engel yoktur; ama bu örneklerde böyle görünmez; çünkü kişi Koriskos'un Koriskos olduğunu da, yaklaşanın yaklaşan olduğunu da bilir. Aynı şeyi bilmek ve bilmemek mümkün görünür; örneğin beyaz olduğunu bilip musikici olduğunu tanımamak; böylece aynı şeyi bilir ve bilmez, ama aynı bakımdan değil. Oysa yaklaşanı da Koriskos'u da, hem yaklaşan olduğunu hem Koriskos olduğunu bilir.

Az önce söylediğimiz kişiler gibi, her sayının az olduğu sonucunu çözenler de aynı şekilde hata eder: sonuç çıkmadığı hâlde bunu atlayıp, her sayı hem çok hem az olduğu için doğru bir sonuç çıktığını söylerlerse hata ederler.

Bazıları da kıyasları iki anlamlılıkla çözer; örneğin "bu senin baban, oğlun ya da kölendir" sonucunu. Oysa çürütme birçok anlamda söylenmeye dayanıyor görünüyorsa, adın ya da ifadenin asıl anlamıyla birden çok şeye ait olması gerektiği açıktır. Ama biri bir çocuğun efendisiyse, kimse asıl anlamıyla onun "şunun çocuğu" olduğunu söylemez; buradaki birleştirme araza dayanır: "Bu senin midir?" "Evet." "Bu bir çocuktur; öyleyse bu senin çocuğundur." Çünkü onun hem senin olması hem çocuk olması bir arazdır, ama "senin çocuğun" değildir.

"Kötü şeylere ait bir şeyin iyi olduğu" logos'u da böyledir: çünkü phronēsis kötü şeylerin epistēmē'sidir. Oysa "bunun şunlara ait olması" birçok anlamda söylenmez, "mal" anlamına gelir. Birçok anlamda söylense bile (çünkü insanın da canlılardan olduğunu söyleriz, ama canlıların malı olarak değil), bir şey kötü şeylerle ilişkili olarak, onların bir şeyi (örneğin epistēmē'si) diye söyleniyorsa, bu yüzden kötü şeylere aittir, ama kötü şeylerden biri değildir. Demek ki "bir bakımdan" ile "mutlak olarak"a dayanıyor görünür. Gerçi kötü şeylere ait bir şeyin iyi olması belki iki anlamda mümkündür, ama bu logos'ta değil; daha çok, kötü birinin iyi bir kölesi olsaydı mümkün olurdu. Belki öyle de olmaz; çünkü bir şey iyiyse ve şunun ise, bundan aynı anda "şunun iyisi" olduğu çıkmaz. "İnsanın canlılardan olduğunu" söylemek de birçok anlamda söylenmez; çünkü bir şeyi kısaltarak anlattığımızda, o şey birçok anlamda söylenmiş olmaz. Dizenin yarısını söyleyerek de "Bana İlyada'yı ver" demek isteriz; örneğin: *Öfkeyi söyle, tanrıça.*

24

Πρὸς δὲ τοὺς παρὰ τὸ συμβεβηκὸς μία μὲν ἡ αὐτὴ λύσις πρὸς ἅπαντας. Ἐπεὶ γὰρ ἀδιόριστόν ἐστι τὸ πότε λεκτέον ἐπὶ τοῦ πράγματος, ὅταν ἐπὶ τοῦ συμβεβηκότος ὑπάρχῃ, καὶ ἐπ᾿ ἐνίων μὲν δοκεῖ καὶ φασίν, ἐπ᾿ ἐνίων δ᾿ οὔ φασιν ἀναγκαῖον εἶναι, ῥητέον οὖν συμβιβασθέντας ὁμοίως πρὸς ἅπαντας ὅτι οὐκ ἀναγκαῖον. Ἔχειν δὲ δεῖ προφέρειν τὸ οἷον. Εἰσὶ δὲ πάντες οἱ τοιοίδε τῶν λόγων παρὰ τὸ συμβεβηκός. Ἆρ᾿ οἶδας ὃ μέλλω σε ἐρωτᾶν; Ἆρ᾿ οἶδας τὸν προσιόντα ἢ τὸν ἐγκεκαλυμμένον; Ἆρ᾿ ὁ ἀνδριὰς σόν ἐστιν ἔργον, ἢ σὸς ὁ κύων πατήρ; Ἆρα τὰ ὀλιγάκις ὀλίγα ὀλίγα; Φανερὸν γὰρ ἐν ἅπασι τούτοις ὅτι οὐκ ἀνάγκη τὸ κατὰ τοῦ συμβεβηκότος καὶ κατὰ τοῦ πράγματος ἀληθεύεσθαι· μόνοις γὰρ τοῖς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀδιαφόροις καὶ ἓν οὖσιν ἅπαντα δοκεῖ ταὐτὰ ὑπάρχειν· τῷ δ᾿ ἀγαθῷ οὐ ταὐτόν ἐστιν ἀγαθῷ τ᾿ εἶναι καὶ μέλλοντι ἐρωτᾶσθαι, οὐδὲ τῷ προσιόντι ἢ ἐγκεκαλυμμένῳ προσιόντι τε εἶναι καὶ Κορίσκῳ· ὥστ᾿ οὐκ εἰ οἶδα τὸν Κορίσκον, ἀγνοῶ δὲ τὸν προσιόντα, τὸν αὐτὸν οἶδα καὶ ἀγνοῶ· οὐδ᾿ εἰ τοῦτ᾿ ἐστὶν ἐμόν, ἔστι δ᾿ ἔργον, ἐμόν ἐστιν ἔργον, ἀλλ᾿ ἢ κτῆμα ἢ πρᾶγμα ἢ ἄλλο τι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.

Λύουσι δέ τινες ἀναιροῦντες τὴν ἐρώτησιν· φασὶ γὰρ ἐνδέχεσθαι ταὐτὸ πρᾶγμα εἰδέναι καὶ ἀγνοεῖν, ἀλλὰ μὴ κατὰ ταὐτό· τὸν οὖν προσιόντα οὐκ εἰδότες, τὸν δὲ Κορίσκον εἰδότες, ταὐτὸ μὲν εἰδέναι καὶ ἀγνοεῖν φασίν, ἀλλ᾿ οὐ κατὰ ταὐτό. Καίτοι πρῶτον μέν, καθάπερ ἤδη εἴπομεν, δεῖ τῶν παρὰ ταὐτὸ λόγων τὴν αὐτὴν εἶναι διόρθωσιν· αὕτη δ᾿ οὐκ ἔσται, ἄν τις μὴ ἐπὶ τοῦ εἰδέναι ἀλλ᾿ ἐπὶ τοῦ εἶναι ἢ πῶς ἔχειν τὸ αὐτὸ ἀξίωμα λαμβάνῃ, οἷον εἰ ὅδε ἐστὶ πατήρ, ἔστι δὲ σός· εἰ γὰρ ἐπ᾿ ἐνίων τοῦτ᾿ ἐστὶν ἀληθὲς καὶ ἐνδέχεται ταὐτὸ εἰδέναι καὶ ἀγνοεῖν, ἀλλ᾿ ἐνταῦθα οὐδὲν κοινωνεῖ τὸ λεχθέν. Οὐδὲν δὲ κωλύει τὸν αὐτὸν λόγον πλείους μοχθηρίας ἔχειν. Ἀλλ᾿ οὐχ ἡ πάσης ἁμαρτίας ἐμφάνισις λύσις ἐστίν· ἐγχωρεῖ γὰρ ὅτι μὲν ψεῦδος συλλελόγισται δεῖξαί τινα, παρ᾿ ὃ δὲ μὴ δεῖξαι, οἷον τὸν Ζήνωνος λόγον, ὅτι οὐκ ἔστι κινηθῆναι. Ὥστε καὶ εἴ τις ἐπιχειροίη συνάγειν ὡς ἀδύνατον, ἁμαρτάνει, κἂν εἰ μυριάκις ᾖ συλλελογισμένος· οὐ γάρ ἐστιν αὕτη λύσις. Ἦν γὰρ ἡ λύσις ἐμφάνισις ψευδοῦς συλλογισμοῦ, παρ᾿ ὃ ψευδής· εἰ οὖν μὴ συλλελόγισται ἢ καὶ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος ἐπιχειρεῖ συνάγειν, ἡ ἐκείνου δήλωσις λύσις ἐστίν. Ἴσως δὲ καὶ τοῦτ᾿ ἐπ᾿ ἐνίων οὐδὲν κωλύει συμβαίνειν· πλὴν ἐπί γε τούτων οὐδὲ τοῦτο δόξειεν ἄν· καὶ γὰρ τὸν Κορίσκον ὅτι Κορίσκος οἶδε, καὶ τὸ προσιὸν ὅτι προσιόν. Ἐνδέχεσθαι δὲ δοκεῖ τὸ αὐτὸ εἰδέναι καὶ μή, οἷον ὅτι μὲν λευκὸν εἰδέναι, ὅτι δὲ μουσικὸν μὴ γνωρίζειν· οὕτω γὰρ τὸ αὐτὸ οἶδε καὶ οὐκ οἶδεν, ἀλλ᾿ οὐ κατὰ ταὐτόν. Τὸ δὲ προσιὸν καὶ Κορίσκον, καὶ ὅτι προσιὸν καὶ ὅτι Κορίσκος, οἶδεν

Ὁμοίως δ᾿ ἁμαρτάνουσι καὶ οἱ λύοντες, ὅτι ἅπας ἀριθμὸς ὀλίγος, ὥσπερ οὓς εἴπομεν· εἰ γὰρ μὴ συμπεραινομένου, τοῦτο παραλιπόντες, ἀληθὲς συμπεπεράνθαι φασί, πάντα γὰρ εἶναι καὶ πολὺν καὶ ὀλίγον, ἁμαρτάνουσιν.

Ἔνιοι δὲ καὶ τῷ διττῷ λύουσι τοὺς συλλογισμούς, οἷον ὅτι σός ἐστι πατὴρ ἢ υἱὸς ἢ δοῦλος. Καίτοι φανερὸν ὡς εἰ παρὰ τὸ πολλαχῶς λέγεσθαι φαίνεται ὁ ἔλεγχος, δεῖ τοὔνομα ἢ τὸν λόγον κυρίως εἶναι πλειόνων· τὸ δὲ τόνδ᾿ εἶναι τοῦδε τέκνον οὐδεὶς λέγει κυρίως, εἰ δεσπότης ἐστὶ τέκνου· ἀλλὰ παρὰ τὸ συμβεβηκὸς ἡ σύνθεσίς ἐστιν. Ἆρ᾿ ἐστὶ τοῦτο σόν; Ναί. Ἔστι δὲ τοῦτο τέκνον· σὸν ἄρα τοῦτο τέκνον· ὅτι συμβέβηκεν εἶναι καὶ σὸν καὶ τέκνον, ἀλλ᾿ οὐ σὸν τέκνον.

Καὶ τὸ εἶναι τῶν κακῶν τι ἀγαθόν· ἡ γὰρ φρόνησίς ἐστιν ἐπιστήμη τῶν κακῶν. Τὸ δὲ τοῦτο τούτων εἶναι οὐ λέγεται πολλαχῶς, ἀλλὰ κτῆμα. Εἰ δ᾿ ἄρα πολλαχῶς (καὶ γὰρ τὸν ἄνθρωπον τῶν ζῴων φαμὲν εἶναι, ἀλλ᾿ οὔ τι κτῆμα) καὶ ἐάν τι πρὸς τὰ κακὰ λέγηται ὡς τινός, διὰ τοῦτο τῶν κακῶν ἐστίν, ἀλλ᾿ οὐ τοῦτο τῶν κακῶν. Παρὰ τὸ πῇ οὖν καὶ ἁπλῶς φαίνεται. Καίτοι ἐνδέχεται ἴσως ἀγαθὸν εἶναί τι τῶν κακῶν διττῶς, ἀλλ᾿ οὐκ ἐπὶ τοῦ λόγου τούτου, ἀλλ᾿ εἴ τι δοῦλον εἴη ἀγαθὸν μοχθηροῦ, μᾶλλον. Ἴσως δ᾿ οὐδ᾿ οὕτως· οὐ γὰρ εἰ ἀγαθὸν καὶ τούτου, ἀγαθὸν τούτου ἅμα. Οὐδὲ τὸ τὸν ἄνθρωπον φάναι τῶν ζῴων εἶναι οὐ λέγεται πολλαχῶς· οὐ γὰρ εἴ ποτέ τι σημαίνομεν ἀφελόντες, τοῦτο λέγεται πολλαχῶς· καὶ γὰρ τὸ ἥμισυ εἰπόντες τοῦ ἔπους δός μοι Ἰλιάδα σημαίνομεν, οἷον τὸ

Μῆνιν ἄειδε θέα.

2525. Bölüm

Bir şeyin asıl anlamıyla, ya da bir bakımdan, bir yerde, bir biçimde ya da bir şeye göre söylenip mutlak olarak söylenmemesine dayananları, sonucu çelişiğe göre inceleyerek, bunlardan birinin onun başına gelmiş olup olamayacağına bakarak çözmek gerekir. Çünkü zıt şeylerin, karşıt olanların, olumlama ile olumsuzlamanın mutlak olarak aynı şeye ait olması imkânsızdır; ama her birinin bir bakımdan, bir şeye göre ya da bir biçimde ait olmasına, ya da birinin bir bakımdan, ötekinin mutlak olarak ait olmasına hiçbir şey engel olmaz. Öyleyse biri mutlak olarak, öteki bir bakımdan aitse, henüz bir çürütme yoktur. Bu da sonuçta çelişiğe göre incelenmelidir.

Bu tür logos'ların hepsi bu niteliktedir: "Olmayanın var olması mümkün müdür? Ama olmayan bir şeydir." Aynı şekilde "olan da var olmayacaktır; çünkü olanlardan biri olmayacaktır." "Aynı kişinin aynı anda hem yeminine sadık kalması hem yalan yere yemin etmesi mümkün müdür?" "Aynı kişinin aynı anda aynı kişiye hem itaat etmesi hem itaatsizlik etmesi mümkün müdür?" Oysa bir şey olmak ile olmak aynı değildir. Olmayan şey bir şey olsa bile, bundan mutlak olarak var olduğu çıkmaz. Biri şu konuda ya da şu şekilde yeminine sadık kalıyorsa, mutlak olarak da yeminine sadık olması zorunlu değildir; yalan yere yemin edeceğine yemin eden kişi, yalan yere yemin ettiğinde yalnızca bu konuda yeminine sadık kalır, ama [mutlak olarak] yeminine sadık değildir; itaat etmeyen de itaat etmiş olmaz, yalnızca bir şeyde itaat eder. Aynı kişinin aynı anda hem yalan hem doğru söylemesi hakkındaki logos da benzerdir; ama mutlak olarak doğru ya da yalan söylemenin hangi şıkka verileceğini görmek kolay olmadığından bu logos güç görünür. Oysa birinin mutlak olarak yalancı, ama bir bakımdan ya da bir konuda doğru söyleyen olmasına, bazı şeylerde doğru olup mutlak olarak doğru olmamasına hiçbir şey engel olmaz. Göreli olanlarda, yerde ve zamanda da böyledir; çünkü bu tür logos'ların hepsi buna dayanarak ortaya çıkar: "Sağlık ya da zenginlik iyi midir? Ama akılsıza ve onları doğru kullanmayana iyi değildir; öyleyse hem iyidir hem iyi değildir." "Sağlıklı olmak ya da şehirde güç sahibi olmak iyi midir? Ama bazen daha iyi değildir; öyleyse aynı şey aynı kişi için hem iyidir hem iyi değildir." Yoksa mutlak olarak iyi olan bir şeyin şu kişi için iyi olmamasına, ya da şu kişi için iyi olup şimdi ya da burada iyi olmamasına hiçbir şey engel olmaz mı? "Phronēsis sahibi kişinin dilemeyeceği şey kötü müdür? İyiyi kaybetmeyi dilemez; öyleyse iyi kötüdür." Çünkü "iyi kötüdür" demek ile "iyiyi kaybetmek kötüdür" demek aynı değildir. Hırsızla ilgili logos da böyledir. Hırsız kötüyse, bundan edinmenin de kötü olduğu çıkmaz; dolayısıyla hırsız kötüyü değil iyiyi diler; çünkü iyi bir şeyi edinmek iyidir. Hastalık da kötüdür, ama hastalıktan kurtulmak kötü değildir. "Adil olan adil olmayandan, adil biçimde olan da haksız biçimde olandan daha çok tercih edilmeye değer midir? Ama haksız yere ölmek daha çok tercih edilmeye değerdir." "Herkesin kendi malına sahip olması adil midir? Ama biri kendi kanaatine göre bir yargıda bulunursa, kanaati yanlış olsa bile, bu yargı kanun gereği geçerlidir; öyleyse aynı şey hem adildir hem adil değildir." "Adil şeyler söyleyenin mi, yoksa adil olmayan şeyler söyleyenin mi lehine karar vermek gerekir? Ama haksızlığa uğrayanın başına gelenleri tam olarak anlatması adildir; bunlar da adil olmayan şeylerdi." Bir şeye haksız yere uğramak tercih edilmeye değer diye, haksız biçimde olan adil biçimde olandan daha çok tercih edilmeye değer olmaz; mutlak olarak adil biçimde olan daha çok tercih edilir, ama şu belli durumda haksız biçimde olanın daha çok tercih edilmesine hiçbir şey engel olmaz. Kendi malına sahip olmak adildir, başkasının malına sahip olmak adil değildir; ama bu yargının, örneğin yargılayanın kanaatine uygunsa, adil olmasına hiçbir şey engel olmaz; çünkü bir şey şu konuda ya da şu şekilde adilse, mutlak olarak da adil değildir. Aynı şekilde adil olmayan şeyleri söylemenin adil olmasına da hiçbir şey engel olmaz; çünkü söylemek adilse, söylenen şeylerin adil olması zorunlu değildir; tıpkı söylemek yararlıysa söylenenlerin yararlı olması zorunlu olmadığı gibi. Adil şeylerde de böyledir. Öyleyse söylenen şeyler adil değilse, bundan adil olmayan şeyler söyleyenin kazandığı çıkmaz; çünkü o, söylemesi adil olan şeyleri söyler; ama bunlar, mutlak olarak bakılınca, uğranması adil olmayan şeylerdir.

25

Τοὺς δὲ παρὰ τὸ κυρίως τόδε ἢ πῇ ἢ ποῦ ἢ πῶς ἢ πρός τι λέγεσθαι καὶ μὴ ἁπλῶς, λυτέον σκοποῦντι τὸ συμπέρασμα πρὸς τὴν ἀντίφασιν, εἰ ἐνδέχεται τούτων τι πεπονθέναι. Τὰ γὰρ ἐναντία καὶ τὰ ἀντικείμενα καὶ φάσιν καὶ ἀπόφασιν ἁπλῶς μὲν ἀδύνατον ὑπάρχειν τῷ αὐτῷ, πῇ μέντοι ἑκάτερον ἢ πρός τι ἢ πῶς, ἢ τὸ μὲν πῇ τὸ δ᾿ ἁπλῶς, οὐδὲν κωλύει. Ὥστ᾿ εἰ τόδε μὲν ἁπλῶς τόδε δὲ πῇ, οὔπω ἔλεγχος. Τοῦτο δ᾿ ἐν τῷ συμπεράσματι θεωρητέον πρὸς τὴν ἀντίφασιν.

Εἰσὶ δὲ πάντες οἱ τοιοῦτοι λόγοι τοῦτ᾿ ἔχοντες. Ἆρ᾿ ἐνδέχεται τὸ μὴ ὂν εἶναι; Ἀλλὰ μὴν ἔστι γέ τι μὴ ὄν. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ὂν οὐκ ἔσται· οὐ γὰρ ἔσται τι τῶν ὄντων. Ἆρ᾿ ἐνδέχεται τὸν αὐτὸν ἅμα εὐορκεῖν καὶ ἐπιορκεῖν; Ἆρ᾿ ἐγχωρεῖ τὸν αὐτὸν ἅμα τῷ αὐτῷ πείθεσθαι καὶ ἀπειθεῖν; Ἢ οὔτε τὸ εἶναί τι καὶ εἶναι ταὐτόν; Τὸ δὲ μὴ ὄν, οὐκ εἰ ἔστι τι, καὶ ἔστιν ἁπλῶς· οὔτ᾿ εἰ εὐορκεῖ τόδε ἢ τῇδε, ἀνάγκη καὶ εὐορκεῖν, ὁ δ᾿ ὀμόσας ἐπιορκήσειν εὐορκεῖ ἐπιορκῶν τοῦτο μόνον, εὐορκεῖ δὲ οὔ· οὐδ᾿ ὁ ἀπειθῶν πείθεται, ἀλλά τι πείθεται. Ὅμοιος δ᾿ ὁ λόγος καὶ περὶ τοῦ ψεύδεσθαι τὸν αὐτὸν ἅμα καὶ ἀληθεύειν· ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ εἶναι εὐθεώρητον, ποτέρως ἄν τις ἀποδοίη τὸ ἁπλῶς ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι, δύσκολον φαίνεται. Κωλύει δ᾿ αὐτὸν οὐδὲν ἁπλῶς μὲν εἶναι ψευδῆ, πῇ δ᾿ ἀληθῆ ἢ τινός, καὶ εἶναι ἀληθῆ τινά, ἀληθῆ δὲ μή. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν πρός τι καὶ ποῦ καὶ πότε· πάντες γὰρ οἱ τοιοῦτοι λόγοι παρὰ τοῦτο συμβαίνουσιν. Ἆρ᾿ ἡ ὑγίεια ἢ ὁ πλοῦτος ἀγαθόν; Ἀλλὰ τῷ ἄφρονι καὶ μὴ ὀρθῶς χρωμένῳ οὐκ ἀγαθόν· ἀγαθὸν ἄρα καὶ οὐκ ἀγαθόν. Ἆρα τὸ ὑγιαίνειν ἢ δύνασθαι ἐν πόλει ἀγαθόν; Ἀλλ᾿ ἔστιν ὅτε οὐ βέλτιον· ταὐτὸν ἄρα τῷ αὐτῷ ἀγαθὸν καὶ οὐκ ἀγαθόν. Ἢ οὐδὲν κωλύει ἁπλῶς ὂν ἀγαθὸν τῷδε μὴ εἶναι ἀγαθόν, ἢ τῷδε μὲν ἀγαθόν, ἀλλ᾿ οὐ νῦν ἢ οὐκ ἐνταῦθ᾿ ἀγαθόν. Ἆρ᾿ ὃ μὴ βούλοιτ᾿ ἂν ὁ φρόνιμος, κακόν; Ἀποβαλεῖν δ᾿ οὐ βούλεται τἀγαθόν· κακὸν ἄρα τἀγαθόν. Οὐ γὰρ ταὐτὸν εἰπεῖν τἀγαθὸν εἶναι κακὸν καὶ τὸ ἀποβαλεῖν τἀγαθόν. Ὁμοίως δὲ καὶ ὁ τοῦ κλέπτου λόγος. Οὐ γὰρ εἰ κακόν ἐστιν ὁ κλέπτης, καὶ τὸ λαβεῖν ἐστὶ κακόν· οὔκουν τὸ κακὸν βούλεται, ἀλλὰ τἀγαθόν· τὸ γὰρ λαβεῖν ἀγαθὸν ἀγαθόν. Καὶ ἡ νόσος κακόν ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐ τὸ ἀποβαλεῖν νόσον. Ἆρα τὸ δίκαιον τοῦ ἀδίκου καὶ τὸ δικαίως τοῦ ἀδίκως αἱρετώτερον; Ἀλλ᾿ ἀποθανεῖν ἀδίκως αἱρετώτερον. Ἆρα δίκαιόν ἐστιν τὰ αὑτοῦ ἔχειν ἕκαστον; Ἃ δ᾿ ἄν τις κρίνῃ κατὰ δόξαν τὴν αὑτοῦ, κἂν ᾖ ψευδῆ, κύριά ἐστιν ἐκ τοῦ νόμου· τὸ αὐτὸ ἄρα δίκαιον καὶ οὐ δίκαιον. Καὶ πότερα δεῖ κρίνειν τὸν τὰ δίκαια λέγοντα ἢ τὸν τὰ ἄδικα; Ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν ἀδικούμενον δίκαιόν ἐστιν ἱκανῶς λέγειν ἃ ἔπαθεν· ταῦτα δ᾿ ἦν ἄδικα. Οὐ γὰρ εἰ παθεῖν τι ἀδίκως αἱρετόν, τὸ ἀδίκως αἱρετώτερον τοῦ δικαίως· ἀλλ᾿ ἁπλῶς μὲν τὸ δικαίως, τοδὶ μέντοι οὐδὲν κωλύει ἀδίκως ἢ δικαίως. Καὶ τὸ ἔχειν τὰ αὑτοῦ δίκαιον, τὸ δὲ τἀλλότρια οὐ δίκαιον· κρίσιν μέντοι ταύτην δικαίαν εἶναι οὐδὲν κωλύει, οἷον ἂν ᾖ κατὰ δόξαν τοῦ κρίναντος· οὐ γὰρ εἰ δίκαιον τοδὶ ἢ ὡδί, καὶ ἁπλῶς δίκαιον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἄδικα ὄντα οὐδὲν κωλύει λέγειν γε αὐτὰ δίκαιον εἶναι· οὐ γὰρ εἰ λέγειν δίκαιον, ἀνάγκη δίκαια εἶναι, ὥσπερ οὐδ᾿ εἰ ὠφέλιμον λέγειν, ὠφέλιμα. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν δικαίων. Ὤστ᾿ οὐκ εἰ τὰ λεγόμενα ἄδικα, ὁ λέγων ἄδικα νικᾷ· λέγει γὰρ ἃ λέγειν ἐστὶ δίκαια, ἁπλῶς δὲ καὶ παθεῖν ἄδικα.

2626. Bölüm

Çürütmenin tarifine dayanarak ortaya çıkanlara, daha önce taslağını çizdiğimiz gibi, sonucu çelişiğe göre inceleyerek, yani aynı şeyin aynı bakımdan, aynı şeye göre, aynı biçimde ve aynı zamanda söz konusu olup olmadığına bakarak karşılık vermelidir. Soran bunu baştan ayrıca sorarsa, aynı şeyin hem iki katı olmasının hem olmamasının imkânsız olduğunu kabul etmemeli, mümkün olduğunu, ama çürütülmenin kabul edildiği şekilde mümkün olmadığını söylemelidir. Şu logos'ların hepsi böyle bir şeye dayanır: "Her şeyi o şey olarak bilen kişi o şeyi bilir mi? Bilmeyen de aynı şekilde mi [bilmez]? Koriskos'u Koriskos olarak bilen kişi onun musikici olduğunu bilmeyebilir; öyleyse aynı şeyi hem bilir hem bilmez." "Dört arşınlık olan, üç arşınlık olandan büyük müdür? Üç arşınlık bir şey uzunlukça dört arşınlık hâle gelebilir; büyük olan da daha küçük olandan büyüktür; öyleyse o şey kendi kendisinden hem büyüktür hem küçüktür."

26

Τοῖς δὲ παρὰ τὸν ὁρισμὸν γινομένοις τοῦ ἐλέγχου, καθάπερ ὑπεγράφη πρότερον, ἀπαντητέον σκοποῦσι τὸ συμπέρασμα πρὸς τὴν ἀντίφασιν, ὅπως ἔσται τὸ αὐτὸ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ πρὸς τὸ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ. Ἐὰν δ᾿ ἐν ἀρχῇ προσέρηται, οὐχ ὁμολογητέον ὡς ἀδύνατον τὸ αὐτὸ εἶναι διπλάσιον καὶ μὴ διπλάσιον, ἀλλὰ φατέον, μὴ μέντοι ὡδί, ὥς ποτ᾿ ἦν τὸ ἐλέγχεσθαι διωμολογημένον. Εἰσὶ δὲ πάντες οἵδ᾿ οἱ λόγοι παρὰ τὸ τοιοῦτο. Ἆρ᾿ ὁ εἰδὼς ἕκαστον ὅτι ἕκαστον, οἶδε τὸ πρᾶγμα; Καὶ ὁ ἀγνοῶν ὡσαύτως; Εἰδὼς δέ τις τὸν Κορίσκον ὅτι Κορίσκος, ἀγνοοίη ἂν ὅτι μουσικός, ὥστε ταὐτὸ ἐπίσταται καὶ ἀγνοεῖ. Ἆρα τὸ τετράπηχυ τοῦ τριπήχεος μεῖζον; Γένοιτο δ᾿ ἂν ἐκ τριπήχους τετράπηχυ κατὰ τὸ μῆκος· τὸ δὲ μεῖζον ἐλάττονος μεῖζον· αὐτὸ ἄρα αὑτοῦ μεῖζον καὶ ἔλαττον.

2727. Bölüm

Baştakini istemeye ve almaya dayananlara gelince: bu açıksa, kabul görse bile soran kişiye verilmemeli, doğrusu söylenmelidir. Fark edilmezse, bu tür logos'ların kusuru yüzünden bilgisizliği soranın üzerine çevirmeli, onun doğru tartışmadığını söylemelidir; çünkü çürütme baştakini [öncül olarak almadan] yapılır. Sonra, [öncülün] soran onu olduğu gibi kullansın diye değil, ona karşı zıddını kıyasla çıkarsın diye verildiğini söylemelidir; ya da konu dışı çürütmelerde olduğu gibi karşılık vermelidir.

27

Τοὺς δὲ παρὰ τὸ αἰτεῖσθαι καὶ λαμβάνειν τὸ ἐν ἀρχῇ πυνθανομένῳ μέν, ἂν ᾖ δῆλον, οὐ δοτέον, οὐδ᾿ ἂν ἔνδοξον ᾖ, λέγοντα τἀληθές. Ἂν δὲ λάθῃ, τὴν ἄγνοιαν διὰ τὴν μοχθηρίαν τῶν τοιούτων λόγων εἰς τὸν ἐρωτῶντα μεταστρεπτέον ὡς οὐ διειλεγμένον· ὁ γὰρ ἔλεγχος ἄνευ τοῦ ἐξ ἀρχῆς. Εἶθ᾿ ὅτι ἐδόθη οὐχ ὡς τούτῳ χρησομένου, ἀλλ᾿ ὡς πρὸς τοῦτο συλλογιουμένου τοὐναντίον, ἢ ἐπὶ τῶν παρεξελέγχων.

2828. Bölüm

İzleyen aracılığıyla sonuç çıkaranlara karşı da [hatayı] logos'un kendisinde göstermelidir. İzleyenlerin birbirini izlemesi iki türlüdür. Ya küllînin cüzîyi izlemesi gibidir, örneğin canlının insanı izlemesi; çünkü şu bununla birlikteyse bunun da şununla birlikte olduğu kabul edilir. Ya da karşıtlara göredir; çünkü şu bunu izliyorsa karşıtın da karşıtı izlediği kabul edilir. Melissos'un logos'u da buna dayanır: oluşmuş olanın bir başlangıcı varsa, oluşmamış olanın başlangıcı olmadığını kabul eder; dolayısıyla gök oluşmamışsa sınırsız da olacaktır. Oysa durum böyle değildir; çünkü izleme tersinedir.

28

Καὶ τοὺς διὰ τοῦ παρεπομένου συμβιβάζοντας ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ λόγου δεικτέον. Ἔστι δὲ διττὴ ἡ τῶν ἑπομένων ἀκολούθησις. Ἢ γὰρ ὡς τῷ ἐν μέρει τὸ καθόλου, οἷον ἀνθρώπῳ ζῷον· ἀξιοῦται γάρ, εἰ τόδε μετὰ τοῦδε, καὶ τόδ᾿ εἶναι μετὰ τοῦδε. Ἢ κατὰ τὰς ἀντιθέσεις· εἰ γὰρ τόδε τῷδε ἀκολουθεῖ, τῷ ἀντικειμένῳ τὸ ἀντικείμενον. Παρ᾿ ὃ καὶ ὁ τοῦ Μελίσσου λόγος· εἰ γὰρ τὸ γεγονὸς ἔχει ἀρχήν, τὸ ἀγένητον ἀξιοῖ μὴ ἔχειν, ὥστ᾿ εἰ ἀγένητος ὁ οὐρανός, καὶ ἄπειρος. Τὸ δ᾿ οὐκ ἔστιν· ἀνάπαλιν γὰρ ἡ ἀκολούθησις.

2929. Bölüm

Bir şey ekleyerek kıyas kuranlara karşı, o şey çıkarıldığında imkânsız sonucun yine de çıkıp çıkmadığına bakmalıdır. Sonra bunu açığa çıkarmalı ve [öncülü] doğru bulduğu için değil logos uğruna verdiğini, soranın ise onu logos'a hiçbir katkısı olmayacak şekilde kullandığını söylemelidir.

29

Ὅσοι τε παρὰ τὸ προστιθέναι τι συλλογίζονται, σκοπεῖν εἰ ἀφαιρουμένου συμβαίνει μηδὲν ἧττον τὸ ἀδύνατον. Κἄπειτα τοῦτο ἐμφανιστέον, καὶ λεκτέον ὡς ἔδωκεν οὐχ ὡς δοκοῦν ἀλλ᾿ ὡς πρὸς τὸν λόγον, ὁ δὲ κέχρηται οὐδὲν πρὸς τὸν λόγον.

3030. Bölüm

Birden çok soruyu tek soru yapanlara karşı daha başta ayrım yapmalıdır. Çünkü tek soru, tek cevabı olan sorudur; dolayısıyla ne birden çok şeyi tek bir şey hakkında ne tek bir şeyi birden çok şey hakkında, ancak tek bir şeyi tek bir şey hakkında olumlamalı ya da olumsuzlamalıdır. Sesteş sözlerde bir yüklem bazen iki şeye birden, bazen hiçbirine ait olduğundan, soru basit olmadığı hâlde basitçe cevap veren kişi bir zarara uğramaz; burada da böyledir. Birden çok şey tek bir şeye ya da tek bir şey birden çok şeye ait olduğunda, basitçe [öncülü] veren ve bu hatayı yapan kişinin başına hiçbir çelişki gelmez. Ama bir şey birine ait olup ötekine ait olmadığında ya da birden çok şey birden çok şey hakkında söylendiğinde, bir anlamda ikisi de ikisine ait olup bir anlamda yine ait değilse, işte buna dikkat etmelidir. Örneğin şu logos'larda: "Biri iyi, öteki kötüyse, bunlara hem iyi ve kötü hem de ne iyi ne kötü demek doğrudur (çünkü her biri ikisi birden değildir); öyleyse aynı şey hem iyidir hem kötüdür, hem de ne iyidir ne kötüdür." "Her şey kendi kendisiyle aynıysa ve başka şeyden başkaysa, şeyler de başka şeylerle değil kendileriyle aynı olduğuna ve [aynı zamanda] birbirlerinden başka olduğuna göre, aynı şeyler kendi kendilerinden hem başkadır hem aynıdır." Ayrıca: "İyi olan kötü oluyor, kötü olan da iyiyse, [her biri] iki şey olacaktır." Ve: "Eşit olmayan iki şeyden her biri kendi kendisine eşitse, bunlar kendi kendilerine hem eşittir hem eşit değildir."

Bu logos'lar başka çözümlerin de alanına girer; çünkü "ikisi" ve "hepsi" de birden çok şey anlatır; dolayısıyla adı dışında aynı şeyi olumlamak ve olumsuzlamak söz konusu olmaz; bu da çürütme değildi. Ama birden çok soru tek soru yapılmazsa, tek bir şey tek bir şey hakkında olumlanır ya da olumsuzlanırsa, imkânsız sonucun çıkmayacağı açıktır.

30

Πρὸς δὲ τοὺς τὰ πλείω ἐρωτήματα ἓν ποιοῦντας εὐθὺς ἐν ἀρχῇ διοριστέον. Ἐρώτησις γὰρ μία πρὸς ἣν μία ἀπόκρισίς ἐστιν, ὥστ᾿ οὔτε πλείω καθ᾿ ἑνὸς οὔτε ἓν κατὰ πολλῶν, ἀλλ᾿ ἓν καθ᾿ ἑνὸς φατέον ἢ ἀποφατέον. Ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων ὁτὲ μὲν ἀμφοῖν ὁτὲ δ᾿ οὐδετέρῳ ὑπάρχει, ὥστε μὴ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ ἐρωτήματος ἁπλῶς ἀποκρινομένοις οὐδὲν συμβαίνει πάσχειν, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τούτων. Ὅταν μὲν οὖν τὰ πλείω τῷ ἑνὶ ἢ τὸ ἓν τοῖς πολλοῖς ὑπάρχῃ, τῷ ἁπλῶς δόντι καὶ ἁμαρτόντι ταύτην τὴν ἁμαρτίαν οὐδὲν ὑπεναντίωμα συμβαίνει· ὅταν δὲ τῷ μὲν τῷ δὲ μή, ἢ πλείω κατὰ πλειόνων, καὶ ἔστιν ὡς ὑπάρχει ἀμφότερα ἀμφοτέροις, ἔστι δ᾿ ὡς οὐχ ὑπάρχει πάλιν, ὥστε τοῦτ᾿ εὐλαβητέον. Οἷον ἐν τοῖσδε τοῖς λόγοις. Εἰ τὸ μέν ἐστιν ἀγαθὸν τὸ δὲ κακόν, ὅτι ταῦτα ἀληθὲς εἰπεῖν ἀγαθὸν καὶ κακὸν καὶ πάλιν μήτ᾿ ἀγαθὸν μήτε κακόν· οὐκ ἔστι γὰρ ἑκάτερον ἑκάτερον, ὥστε ταὐτὸ ἀγαθὸν καὶ κακὸν καὶ οὔτ᾿ ἀγαθὸν οὔτε κακόν. Καὶ εἰ ἕκαστον αὐτὸ αὑτῷ ταὐτόν, καὶ ἄλλου ἕτερον· ἐπεὶ δ᾿ οὐκ ἄλλοις ταὐτὰ ἀλλ᾿ αὑτοῖς, καὶ ἕτερα αὑτῶν, ταὐτὰ ἑαυτοῖς ἕτερα καὶ ταὐτά. Ἔτι εἰ τὸ μὲν ἀγαθὸν κακὸν γίνεται, τὸ δὲ κακὸν ἀγαθόν ἐστιν, δύο γένοιτ᾿ ἄν. Δυοῖν τε καὶ ἀνίσων ἑκάτερον αὐτὸ αὑτῷ ἴσον, ὥστε ἴσα καὶ ἄνισα αὐτὰ αὑτοῖς.

Ἐμπίπτουσι μὲν οὖν οὗτοι καὶ εἰς ἄλλας λύσεις· καὶ γὰρ τὸ ἄμφω καὶ τὸ ἅπαντα πλείω σημαίνει· οὔκουν ταὐτόν, πλὴν ὄνομα, συμβαίνει φῆσαι καὶ ἀποφῆσαι· τοῦτο δ᾿ οὐκ ἦν ἔλεγχος. Ἀλλὰ φανερὸν ὅτι μὴ μιᾶς ἐρωτήσεως τῶν πλειόνων γινομένων, ἀλλ᾿ ἓν καθ᾿ ἑνὸς φάντος ἢ ἀποφάντος, οὐκ ἔσται τὸ ἀδύνατον.

3131. Bölüm

Aynı şeyi defalarca söylemeye götürenlere gelince: göreli olarak söylenen şeylerin yüklemlerinin, kendi başlarına ayrı alındıklarında bir şey anlattığını kabul etmemek gerektiği açıktır; örneğin "iki kat"ın, "yarımın iki katı"ndan ayrı olarak bir şey anlattığını, yarım onda göründüğü için kabul etmemelidir. Çünkü "on" da "bir eksik on"da, "yapmak" da "yapmamak"ta, genel olarak olumlama da olumsuzlamada bulunur; ama yine de biri bir şeyin beyaz olmadığını söylerse onun beyaz olduğunu söylemiş olmaz. "İki kat" belki tek başına hiçbir şey anlatmaz, tıpkı "yarım"ın içindeki [bölüm] gibi; anlatsa bile, birleşik hâlde anlattığı şeyle aynı şeyi anlatmaz. Türün içindeki epistēmē de cinsinkiyle aynı değildir; örneğin "tıp epistēmē'si" denince, epistēmē ortak olan anlamda kullanılmaz; ortak olan, "bilinebilir olanın epistēmē'si" idi. Kendileri aracılığıyla gösterildikleri şeylere yüklenen terimlerde ise şunu söylemelidir: ayrı olarak gösterilen şey ile tanımın içinde gösterilen şey aynı değildir. Çünkü "çukur", basık burunda da çarpık bacakta da ortak olarak aynı şeyi gösterir; ama [bir şeye] eklendiğinde farklı şeyler anlatmasına hiçbir engel yoktur; biri burna, öteki bacağa aittir; bir yerde basıklığı, öbür yerde çarpıklığı anlatır; "basık burun" ile "çukur burun" demek arasında da fark yoktur. Ayrıca ifade yalın hâlde kabul edilmemelidir; çünkü yanlıştır. Basıklık çukur burun değil, burna ait bir şey, örneğin bir hâldir; dolayısıyla basık burnun, burnun çukurluğuna sahip bir burun olmasında hiçbir saçmalık yoktur.

31

Περὶ δὲ τῶν ἀπαγόντων εἰς ταὐτὸ πολλάκις εἰπεῖν, φανερὸν ὡς οὐ δοτέον τῶν πρός τι λεγομένων σημαίνειν τι χωριζομένας καθ᾿ αὑτὰς τὰς κατηγορίας, οἷον διπλάσιον ἄνευ τοῦ διπλάσιον ἡμίσεος, ὅτι ἐμφαίνεται. Καὶ γὰρ τὰ δέκα ἐν τοῖς ἑνὸς δέουσι δέκα καὶ τὸ ποιῆσαι ἐν τῷ μὴ ποιῆσαι, καὶ ὅλως ἐν τῇ ἀποφάσει ἡ φάσις· ἀλλ᾿ ὅμως οὐκ εἴ τις λέγοι τοδὶ μὴ εἶναι λευκόν, λέγει αὐτὸ λευκὸν εἶναι. Τὸ δὲ διπλάσιον οὐδὲ σημαίνει οὐδὲν ἴσως, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἐν τῷ ἡμίσει· εἰ δ᾿ ἄρα καὶ σημαίνει, ἀλλ᾿ οὐ ταὐτὸ καὶ συνῃρημένον. Οὐδ᾿ ἡ ἐπιστήμη ἐν τῷ εἴδει, οἷον εἰ ἔστιν ἡ ἰατρικὴ ἐπιστήμη, ὅπερ τὸ κοινόν· ἐκεῖνο δ᾿ ἦν ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ. Ἐν δὲ τοῖς δι᾿ ὧν δηλοῦται κατηγορουμένοις τοῦτο λεκτέον, ὡς οὐ τὸ αὐτὸ χωρὶς καὶ ἐν τῷ λόγῳ τὸ δηλούμενον. Τὸ γὰρ κοῖλον κοινῇ μὲν τὸ αὐτὸ δηλοῖ ἐπὶ τοῦ σιμοῦ καὶ τοῦ ῥοικοῦ, προστιθέμενον δὲ οὐδὲν κωλύει, ἀλλὰ τὸ μὲν τῇ ῥινὶ τὸ δὲ τῷ σκέλει συμβαίνει· ἔνθα μὲν γὰρ τὸ σιμόν, ἔνθα δὲ τὸ ῥαιβὸν σημαίνει· καὶ οὐδὲν διαφέρει εἰπεῖν ῥὶς σιμὴ ἢ ῥὶς κοίλη. Ἔτι οὐ δοτέον τὴν λέξιν κατ᾿ εὐθύ· ψεῦδος γάρ ἐστιν. Οὐ γάρ ἐστι τὸ σιμὸν ῥὶς κοίλη ἀλλὰ ῥινὸς τοδί, οἷον πάθος, ὥστ᾿ οὐδὲν ἄτοπον, εἰ ἡ ῥὶς ἡ σιμὴ ῥίς ἐστιν ἔχουσα κοιλότητα ῥινός.

3232. Bölüm

Dil yanlışlarının neye dayanarak ortaya çıkıyor göründüğünü daha önce söyledik; nasıl çözüleceği ise logos'ların kendisinde açık olacaktır. Bu tür logos'ların hepsi şunu kurmak ister: "Doğru olarak söylediğin şey, gerçekten de o mudur? Bir şeyin taş (lithon) olduğunu söylüyorsun; öyleyse bir şey lithon'dur." Yoksa "taş" (lithon) demek, ho (yansız "ki o") değil hon (eril belirtme hâli), touto değil touton demek midir? Biri "Doğru olarak söylediğin hon, touton mudur?" diye sorsa, Yunanca konuşuyor görünmezdi; tıpkı "Olduğunu söylediğin hēn (dişil), houtos (eril) mudur?" diye sorsa görünmeyeceği gibi. Ama "odun" (xylon) ya da ne dişil ne eril olan herhangi bir şey söylense fark etmez. Bu yüzden "Olduğunu söylediğin şey bu (touto) mudur? Odun olduğunu söylüyorsun; öyleyse odundur" dendiğinde dil yanlışı ortaya çıkmaz. "Taş" (lithos) ve houtos ise eril adlandırılışa sahiptir. Biri "Houtos, hautē mıdır [bu erkek, bu kadın mıdır]?" diye sorsa, sonra yine "Peki, houtos Koriskos değil mi?" deyip "öyleyse houtos, hautē'dir" dese, dil yanlışını kıyasla çıkarmış olmaz; "Koriskos" ile "hautē" aynı şeyi anlatsa bile, cevap veren bunu vermedikçe; bunu ayrıca sormak gerekir. Bu ne doğruysa ne de veriliyorsa, ne gerçekte ne de sorulan kişiye göre kıyas kurulmuş olur. Aynı şekilde öteki örnekte de "taş"ın houtos anlamına gelmesi gerekir. Bu ne doğru ne de verilmişse sonuç söylenmemelidir; [dil yanlışı] adın benzer olmayan hâlinin benzer görünmesi yüzünden yalnızca görünüşte ortaya çıkar. "Olduğunu söylediğin şeyin hautē olduğunu söylemek doğru mudur? Kalkan (aspida) olduğunu söylüyorsun; öyleyse hautē aspida'dır." Yoksa bu zorunlu değil midir, çünkü hautē aspida değil aspis anlamına gelir, aspida ise tautēn anlamına gelir? "Olduğunu söylediğin touton, houtos ise ve Kleōna olduğunu söylüyorsan, öyleyse houtos Kleōna'dır" da çıkmaz; çünkü houtos Kleōna değildir. Söylenen "olduğunu söylediğim touton, houtos'tur" idi, touton değil; çünkü soru öyle sorulsaydı Yunanca olmazdı. "Bunu (touto) biliyor musun? Bu (touto) taştır (lithos); öyleyse sen lithos biliyorsun." Yoksa touto, "bunu biliyor musun" sorusunda ve "bu taştır" önermesinde aynı şeyi anlatmaz mı: birincisinde touton, ikincisinde houtos anlamına gelir. "Hakkında epistēmē sahibi olduğun şeyi biliyor musun? Taşın (lithou) epistēmē'sine sahipsin; öyleyse lithou biliyorsun." Yoksa birinde toutou lithou [ilgi hâli], ötekinde touton lithon [belirtme hâli] mi diyorsun? Kabul edilen şey, epistēmē sahibi olduğun şeyi bildiğindi, ama toutou değil touto olarak; dolayısıyla lithou değil ton lithon bildiğin kabul edilmişti.

Bu tür logos'ların dil yanlışını kıyasla çıkarmadığı ama öyle göründüğü, neden öyle göründüğü ve onlara nasıl karşılık verileceği söylenenlerden açıktır.

32

Περὶ δὲ τῶν σολοικισμῶν παρ᾿ ὅ τι μὲν φαίνονται συμβαίνειν, εἴπομεν πρότερον, ὡς δὲ λυτέον, ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν λόγων ἔσται φανερόν. Ἅπαντες γὰρ οἱ τοιοίδε τοῦτο βούλονται κατασκευάζειν. Ἆρ᾿ ὃ λέγεις ἀληθῶς, καὶ ἔστι τοῦτο ἀληθῶς; Φῇς δ᾿ εἶναί τι λίθον· ἔστιν ἄρα τι λίθον. Ἢ τὸ λέγειν λίθον οὐκ ἔστι λέγειν ὃ ἀλλ᾿ ὅν, οὐδὲ τοῦτο ἀλλὰ τοῦτον· εἰ οὖν ἔροιτό τις, ἆρ᾿ ὃν ἀληθῶς λέγεις, ἔστι τοῦτον, οὐκ ἂν δοκοίη ἑλληνίζειν, ὥσπερ οὐδ᾿ εἰ ἔροιτο, ἆρ᾿ ἣν λέγεις εἶναι, ἔστιν οὗτος; Ξύλον δ᾿ εἶπεν οὗτος, ἢ ὅσα μήτε θῆλυ μήτ᾿ ἄρρεν σημαίνει, οὐδὲν διαφέρει. Διὸ καὶ οὐ γίνεται σολοικισμός, εἰ ὃ λέγεις εἶναι, ἔστι τοῦτο; ξύλον δὲ λέγεις εἶναι· ἔστιν ἄρα ξύλον. Ὁ δὲ λίθος καὶ τὸ οὗτος ἄρρενος ἔχει κλῆσιν. Εἰ δή τις ἔροιτο, ἆρ᾿ οὗτός ἐστιν αὕτη; εἶτα πάλιν, τί δ᾿; οὐχ οὗτός ἐστι Κορίσκος; εἶτ᾿ εἴπειεν, ἔστιν ἄρα οὗτος αὕτη, οὐ συλλελόγισται τὸν σολοικισμόν, οὐδ᾿ εἰ τὸ Κορίσκος σημαίνει ὅπερ αὕτη, μὴ δίδωσι δὲ ἀποκρινόμενος, ἀλλὰ δεῖ τοῦτο προσερωτηθῆναι. Εἰ δὲ μήτ᾿ ἔστιν μήτε δίδωσιν, οὐ συλλελόγισται οὔτε τῷ ὄντι οὔτε πρὸς τὸν ἠρωτημένον. Ὁμοίως οὖν δεῖ κἀκεῖ τὸν λίθον σημαίνειν οὗτος. Εἰ δὲ μήτε ἔστι μήτε δίδοται, οὐ λεκτέον τὸ συμπέρασμα· φαίνεται δὲ παρὰ τὸ τὴν ἀνόμοιον πτῶσιν τοῦ ὀνόματος ὁμοίαν φαίνεσθαι. Ἆρ᾿ ἀληθές ἐστιν εἰπεῖν ὅτι ἔστιν αὕτη, ὅπερ εἶναι φῂς αὐτήν; εἶναι δὲ φῂς ἀσπίδα· ἔστιν ἄρα αὕτη ἀσπίδα. Ἢ οὐκ ἀνάγκη, εἰ μὴ τὸ αὕτη ἀσπίδα σημαίνει ἀλλ᾿ ἀσπίς, τὸ δ᾿ ἀσπίδα ταύτην. Οὐδ᾿ εἰ ὃ φῂς εἶναι τοῦτον, ἐστὶν οὗτος, φῂς δ᾿ εἶναι Κλέωνα, ἔστιν ἄρα οὗτος Κλέωνα· οὐ γὰρ ἔστιν οὗτος Κλέωνα· εἴρηται γὰρ ὅτι ὅ φημι εἶναι τοῦτον, ἔστιν οὗτος, οὐ τοῦτον· οὐδὲ γὰρ ἂν ἑλληνίζοι οὕτως τὸ ἐρώτημα λεχθέν. Ἆρ᾿ ἐπίστασαι τοῦτο; τοῦτο δ᾿ ἐστὶ λίθος· ἐπίστασαι ἄρα λίθος. Ἢ οὐ ταὐτὸ σημαίνει τὸ τοῦτο ἐν τῷ ἆρ᾿ ἐπίστασαι τοῦτο καὶ ἐν τῷ τοῦτο δὲ λίθος, ἀλλ᾿ ἐν μὲν τῷ πρώτῳ τοῦτον, ἐν δὲ τῷ ὑστέρῳ οὗτος. Ἆρ᾿ οὗ ἐπιστήμην ἔχεις, ἐπίστασαι τοῦτο; ἐπιστήμην δ᾿ ἔχεις λίθου· ἐπίστασαι ἄρα λίθου. Ἢ τὸ μὲν τούτου λίθου λέγεις, τὸ δὲ τοῦτον λίθον· ἐδόθη δ᾿, οὗ ἐπιστήμην ἔχεις, ἐπίστασθαι, οὐ τούτου, ἀλλὰ τοῦτο, ὥστ᾿ οὐ λίθου ἀλλὰ τὸν λίθον.

Οτι μὲν οὖν οἱ τοιοῦτοι τῶν λόγων οὐ συλλογίζονται σολοικισμὸν ἀλλὰ φαίνονται, καὶ διὰ τί τε φαίνονται καὶ πῶς ἀπαντητέον πρὸς αὐτούς, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων.

3333. Bölüm

Bütün logos'lar arasında, dinleyeni neye dayanarak ve neyle yanlış akıl yürütmeye sürüklediklerini görmenin kimisinde daha kolay, kimisinde daha zor olduğunu da kavramak gerekir; oysa bunlar çoğu zaman ötekilerle aynı logos'lardır.

33

Δεῖ δὲ καὶ κατανοεῖν ὅτι πάντων τῶν λόγων οἱ μέν εἰσι ῥᾴους κατιδεῖν οἱ δὲ χαλεπώτεροι, παρὰ τί καὶ ἐν τίνι παραλογίζονται τὸν ἀκούοντα, πολλάκις οἱ αὐτοὶ ἐκείνοις ὄντες.

s469Çünkü aynı şeye dayanarak ortaya çıkan logos'a aynı logos demek gerekir; ama aynı logos, her biri başka bir şeye aktarıldığında aynı ölçüde açık olmadığından, kimine söyleyişe, kimine araza, kimine de başka bir şeye dayanıyor gibi görünebilir. Sesteşliğe dayananlarda, ki bu yanlış akıl yürütmelerin en saf tarzı gibi görünür, kimi örnekler rastgele kişilere bile açıktır (gülünç sözlerin hemen hepsi söyleyişe dayanır; örneğin "Adam merdivenden aşağı bir diphros [hem tabure hem araba] taşıyordu"; "Nereye doğru stellesthe [hem 'yola çıkıyorsunuz' hem 'yelken topluyorsunuz']?" "Seren direğine"; "İki inekten hangisi önden doğuracak?" "Hiçbiri, ikisi de arkadan"; "Kuzey rüzgârı katharos [hem 'açık' hem 'suçsuz'] mu?" "Hayır, çünkü dilenciyi de alıcıyı da öldürdü"; "Euarkhos [hem özel ad hem 'iyi yönetici'] mu?" "Hayır, Apollonides." Ötekilerin de çoğu aynı türdendir). Kimi örnekler ise en tecrübelilerin bile gözünden kaçar gibidir. Bunun bir işareti, insanların çoğu zaman adlar hakkında çekişmesidir; örneğin "olan" ile "bir"in her şey hakkında aynı şeyi mi yoksa farklı şeyler mi anlattığı hakkında. Kimilerine göre "olan" ile "bir" aynı şeyi anlatır; kimileri ise Zenon'un ve Parmenides'in logos'unu, "bir"in de "olan"ın da birçok anlamda söylendiğini ileri sürerek çözer. Aynı şekilde araza dayananlarda ve ötekilerin her birinde de logos'ların kimini görmek daha kolay, kimini daha zor olacaktır; hangi cinse girdiğini ve çürütme olup olmadığını kavramak da hepsinde aynı ölçüde kolay değildir.

Keskin logos, en çok aporia'ya düşüren logos'tur; çünkü en çok bu ısırır. Aporia iki türlüdür: biri, kıyasla sonuç çıkaran logos'larda sorulanlardan hangisinin ortadan kaldırılacağı konusundadır; öteki, eristik logos'larda öne sürülen şeyin nasıl ifade edileceği konusundadır. Bu yüzden kıyasla sonuç çıkaran logos'larda daha keskin olanlar insanı daha çok araştırmaya sevk eder. Kıyasa dayanan bir logos, mümkün olduğu kadar kabul gören öncüllerden hareketle mümkün olduğu kadar kabul gören bir şeyi ortadan kaldırırsa en keskin olur. Çünkü tek bir logos olduğu hâlde, çelişik yer değiştirdiğinde bütün kıyasları benzer olacaktır; her zaman kabul gören şeylerden hareketle aynı ölçüde kabul gören bir şeyi ortadan kaldıracak ya da kuracaktır; bu yüzden aporia'ya düşmek zorunludur.

s469

Τὸν αὐτὸν γὰρ λόγον δεῖ καλεῖν τὸν παρὰ ταὐτὸ γινόμενον· ὁ αὐτὸς δὲ λόγος τοῖς μὲν παρὰ τὴν λέξιν τοῖς δὲ παρὰ τὸ συμβεβηκὸς τοῖς δὲ παρ᾿ ἕτερον δόξειεν ἂν εἶναι διὰ τὸ μεταφερόμενον ἕκαστον μὴ ὁμοίως εἶναι δῆλον. Ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν, ὅσπερ δοκεῖ τρόπος εὐηθέστατος εἶναι τῶν παραλογισμῶν, τὰ μὲν καὶ τοῖς τυχοῦσίν ἐστι δῆλα (καὶ γὰρ οἱ λόγοι σχεδὸν οἱ γελοῖοι πάντες εἰσὶ παρὰ τὴν λέξιν, οἷον ἀνὴρ ἐφέρετο κατὰ κλίμακος δίφρον, καὶ ὅπου στέλλεσθε; Πρὸς τὴν κεραίαν. Καὶ ποτέρα τῶν βοῶν ἔμπροσθεν τέξεται; Οὐδετέρα, ἀλλ᾿ ὄπισθεν ἄμφω. Καὶ καθαρὸς ὁ βορέας; Οὐ δῆτα· ἀπεκτόνηκε γὰρ τὸν πτωχὸν καὶ τὸν ὠνούμενον. Ἆρ᾿ Εὔαρχος; Οὐ δῆτα, ἀλλ᾿ Ἀπολλωνίδης. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν ἄλλων σχεδὸν οἱ πλεῖστοι. Τὰ δὲ καὶ τοὺς ἐμπειροτάτους φαίνεται λανθάνειν· σημεῖον δὲ τούτων ὅτι μάχονται πολλάκις περὶ τῶν ὀνομάτων, οἷον πότερον ταὐτὸν σημαίνει κατὰ πάντων τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν ἢ ἕτερον. Τοῖς μὲν γὰρ δοκεῖ ταὐτὸν σημαίνειν τὸ ὂν καὶ τὸ ἕν· οἱ δὲ τὸν Ζήνωνος λόγον καὶ Παρμενίδου λύουσι διὰ τὸ πολλαχῶς φάναι τὸ ἓν λέγεσθαι καὶ τὸ ὄν. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοῦ συμβεβηκότος καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον οἱ μὲν ἔσονται ῥᾴους ἰδεῖν οἱ δὲ χαλεπώτεροι τῶν λόγων· καὶ λαβεῖν ἐν τίνι γένει, καὶ πότερον ἔλεγχος ἢ οὐκ ἔλεγχος, οὐ ῥᾴδιον ὁμοίως περὶ πάντων.

Ἔστι δὲ δριμὺς λόγος ὅστις ἀπορεῖν ποιεῖ μάλιστα· δάκνει γὰρ οὗτος μάλιστα. Ἀπορία δ᾿ ἐστὶ διττή, ἡ μὲν ἐν τοῖς συλλελογισμένοις, ὅ τι ἀνέλῃ τις τῶν ἐρωτημάτων, ἡ δ᾿ ἐν τοῖς ἐριστικοῖς, πῶς εἴπῃ τις τὸ προταθέν. Διόπερ ἐν τοῖς συλλογιστικοῖς οἱ δριμύτεροι λόγοι ζητεῖν μᾶλλον ποιοῦσιν. Ἔστι δὲ συλλογιστικὸς μὲν λόγος δριμύτατος, ἂν ἐξ ὅτι μάλιστα δοκούντων ὅτι μάλιστα ἔνδοξον ἀναιρῇ. Εἷς γὰρ ὢν ὁ λόγος μετατιθεμένης τῆς ἀντιφάσεως ἅπαντας ὁμοίους ἕξει τοὺς συλλογισμούς· ἀεὶ γὰρ ἐξ ἐνδόξων ὁμοίως

s470En keskin logos, sonucu sorularla eşit ölçüde kabul görür kılan logos'tur; ikincisi bütün öncülleri birbirine benzer olandır; çünkü bu da sorulardan hangisinin ortadan kaldırılması gerektiği konusunda aynı ölçüde aporia'ya düşürür. Bu da zordur; çünkü bir şeyin ortadan kaldırılması gerektiği açıktır, ama neyin kaldırılması gerektiği belirsizdir. Eristik logos'ların en keskini, kıyasla sonuç çıkarıp çıkarmadığı, çözümün yanlışa mı yoksa ayrıma mı dayandığı hemen baştan belirsiz olandır. Ötekiler arasında ikincisi, çözümün ayrıma ya da ortadan kaldırmaya dayandığı açık olan, ama sorulanlardan hangisini ortadan kaldırarak ya da ayırarak çözülmesi gerektiği, yani bunun sonuca mı yoksa sorulardan birine mi dayandığı belli olmayandır.

Kıyasla sonuç çıkarmayan bir logos, alınan öncüller pek kabul görmüyor ya da yanlışsa bazen saftır; bazen de küçümsenmeyi hak etmez. Logos'un konusu ve dayanağı olan türden sorulardan biri eksikse ve soran onu eklemediği için kıyas kuramamışsa, kıyas saftır; ama eksik olan dışarıdaki şeylerden biriyse, logos hiçbir şekilde küçümsenecek bir şey değildir; logos makuldür, ama soran iyi sormamıştır.

Tıpkı çözmenin bazen logos'a, bazen soran kişiye ve soruya, bazen de bunların hiçbirine yönelik olabildiği gibi, soru sormak ve kıyas kurmak da teze, cevap verene ve zamana yönelik olabilir; çözüm, onu tartışmaya eldeki fırsatın elverdiğinden daha çok zaman gerektirdiğinde zamana yönelik olur.

Diyalektik konuşanlarda yanlış akıl yürütmelerin kaç ve hangi şeylerden doğduğunu; karşıdakinin yanlış söylediğini nasıl göstereceğimizi ve ona kabul görene aykırı şeyleri nasıl söyleteceğimizi; ayrıca kıyasın hangi şeylerden çıktığını, nasıl soru sorulacağını ve soruların sırasının ne olduğunu; bunun yanı sıra bu tür logos'ların hepsinin ne işe yaradığını; genel olarak her türlü cevap vermeyi ve logos'ların ve kıyasların nasıl çözüleceğini, bütün bunlar hakkında bu kadarını söylemiş olalım. Geriye, baştaki amacımızı hatırlatarak onun hakkında kısaca bir şey söylemek ve söylenenlere bir son vermek kalıyor.

s470

ἔνδοξον ἀναιρήσει ἢ κατασκευάσει, διόπερ ἀπορεῖν ἀναγκαῖον. Μάλιστα μὲν οὖν ὁ τοιοῦτος δριμύς, ὁ ἐξ ἴσου τὸ συμπέρασμα ποιῶν τοῖς ἐρωτήμασι, δεύτερος δ᾿ ὁ ἐξ ἁπάντων ὁμοίων· οὗτος γὰρ ὁμοίως ποιήσει ἀπορεῖν ὁποῖον τῶν ἐρωτημάτων ἀναιρετέον. Τοῦτο δὲ χαλεπόν· ἀναιρετέον μὲν γάρ, ὅ τι δ᾿ ἀναιρετέον, ἄδηλον. Τῶν δ᾿ ἐριστικῶν δριμύτατος μὲν ὁ πρῶτον εὐθὺς ἄδηλος πότερον συλλελόγισται ἢ οὔ, καὶ πότερον παρὰ ψεῦδος ἢ διαίρεσίν ἐστιν ἡ λύσις, δεύτερος δὲ τῶν ἄλλων ὁ δῆλος μὲν ὅτι παρὰ διαίρεσιν ἢ ἀναίρεσίν ἐστι, μὴ φανερὸς δ᾿ ὢν διὰ τίνος τῶν ἠρωτημένων ἀναίρεσιν ἢ διαίρεσιν λυτέος ἐστίν, ἀλλὰ πότερον αὕτη παρὰ τὸ συμπέρασμα ἢ παρά τι τῶν ἐρωτημάτων ἐστίν.

Ἐνίοτε μὲν οὖν ὁ μὴ συλλογισθεὶς λόγος εὐήθης ἐστίν, ἐὰν ᾖ λίαν ἄδοξα ἢ ψευδῆ τὰ λήμματα· ἐνίοτε δ᾿ οὐκ ἄξιος καταφρονεῖσθαι. Ὅταν μὲν γὰρ ἐλλείπῃ τι τῶν τοιούτων ἐρωτημάτων, περὶ οὗ ὁ λόγος καὶ δι᾿ ὅ, καὶ μὴ προσλαβὼν τοῦτο καὶ μὴ συλλογισάμενος εὐήθης ὁ συλλογισμός, ὅταν δὲ τῶν ἔξωθεν, οὐκ εὐκαταφρόνητος οὐδαμῶς, ἀλλ᾿ ὁ μὲν λόγος ἐπιεικής, ὁ δ᾿ ἐρωτῶν ἠρώτηκεν οὐ καλῶς.

Ἔστι τε, ὥσπερ λύειν ὁτὲ μὲν πρὸς τὸν λόγον ὁτὲ δὲ πρὸς τὸν ἐρωτῶντα καὶ τὴν ἐρώτησιν ὁτὲ δὲ πρὸς οὐδέτερον τούτων, ὁμοίως καὶ ἐρωτᾶν ἔστι καὶ συλλογίζεσθαι καὶ πρὸς τὴν θέσιν καὶ πρὸς τὸν ἀποκρινόμενον καὶ πρὸς τὸν χρόνον, ὅταν ᾖ πλείονος χρόνου δεομένη ἡ λύσις ἢ τοῦ παρόντος καιροῦ τὸ διαλεχθῆναι πρὸς τὴν λύσιν.

Ἐκ πόσων μὲν οὖν καὶ ποίων γίνονται τοῖς διαλεγομένοις οἱ παραλογισμοί, καὶ πῶς δείξομέν τε ψευδόμενον καὶ παράδοξα λέγειν ποιήσομεν, ἔτι δ᾿ ἐκ τίνων συμβαίνει ὁ συλλογισμός, καὶ πῶς ἐρωτητέον καὶ τίς ἡ τάξις τῶν ἐρωτημάτων, ἔτι πρὸς τί χρήσιμοι πάντες εἰσὶν οἱ τοιοῦτοι λόγοι, καὶ περὶ ἀποκρίσεως ἁπλῶς τε πάσης καὶ πῶς λυτέον τοὺς λόγους καὶ τοὺς συλλογισμούς, εἰρήσθω περὶ ἁπάντων ἡμῖν ταῦτα. Λοιπὸν δὲ περὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς προθέσεως ἀναμνήσασιν

s471Önümüze, öne sürülen bir problem hakkında, mümkün olduğu kadar kabul gören mevcut öncüllerden hareketle kıyas kurabilecek bir yeti bulmayı koymuştuk; çünkü kendi başına diyalektiğin ve sınayıcı sanatın işi budur. Ama sofistlikle komşuluğu yüzünden diyalektiğe, yalnızca diyalektik yoldan sınama yapabilmesi değil, bilen biri gibi de davranabilmesi eklendiği için, incelemenin işi olarak yalnızca söylenen işi, yani bir logos'u ele alabilmeyi değil, logos'a karşı durduğumuzda tezimizi aynı şekilde mümkün olduğu kadar kabul gören şeyler aracılığıyla nasıl savunacağımızı da önümüze koyduk. Bunun sebebini de söyledik; Sokrates de bu yüzden soru soruyor ama cevap vermiyordu, çünkü bilmediğini kabul ediyordu. Bunun kaç şeye karşı ve kaç şeyden hareketle olacağı, bunları nereden bol bol bulacağımız, ayrıca nasıl soru sorulacağı ya da bütün sorgunun nasıl düzenleneceği, cevaplar ve kıyaslara karşı çözümler de önceki kısımlarda açıklandı. Logos'ların aynı yöntemine ait öteki şeyler de açıklandı. Bunlara ek olarak, daha önce de söylediğimiz gibi, yanlış akıl yürütmeleri de ele aldık. Böylece önümüze koyduğumuz şeyin yeterince tamamlandığı açıktır. Ama bu incelemeyle ilgili olan şeyi gözden kaçırmamalıyız. Bulunan şeylerin hepsinden, başkalarından alınıp önceden işlenmiş olanlar, onları sonradan devralanlar tarafından adım adım geliştirilmiştir; baştan bulunan şeyler ise önce küçük bir gelişme gösterir, ama bu gelişme, sonradan onlardan yola çıkılarak yapılan büyütmeden çok daha yararlıdır. Çünkü söylendiği gibi, belki her şeyin en büyüğü başlangıçtır; bu yüzden en zoru da odur; çünkü gücü bakımından ne kadar üstünse, büyüklüğü bakımından o kadar küçük olduğundan görülmesi o kadar zordur. Ama başlangıç bulununca geri kalanı eklemek ve büyütmek daha kolaydır; retorik logos'larda olan da budur, hemen hemen öteki bütün tekhnē'lerde de.

s471

εἰπεῖν τι βραχὺ περὶ αὐτῆς καὶ τέλος ἐπιθεῖναι τοῖς εἰρημένοις.

Προειλόμεθα μὲν οὖν εὑρεῖν δύναμίν τινα συλλογιστικὴν περὶ τοῦ προβληθέντος ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ὡς ἐνδοξοτάτων· τοῦτο γὰρ ἔργον ἐστὶ τῆς διαλεκτικῆς καθ᾿ αὑτὴν καὶ τῆς πειραστικῆς. Ἐπεὶ δὲ προσκατασκευάζεται πρὸς αὐτὴν διὰ τὴν τῆς σοφιστικῆς γειτνίασιν, ὡς οὐ μόνον πεῖραν δύναται λαβεῖν διαλεκτικῶς ἀλλὰ καὶ ὡς εἰδώς, διὰ τοῦτο οὐ μόνον τὸ λεχθὲν ἔργον ὑπεθέμεθα τῆς πραγματείας, τὸ λόγον δύνασθαι λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ ὅπως λόγον ὑπέχοντες φυλάξομεν τὴν θέσιν ὡς δι᾿ ἐνδοξοτάτων ὁμοτρόπως. Τὴν δ᾿ αἰτίαν εἰρήκαμεν τούτου, ἐπεὶ καὶ διὰ τοῦτο Σωκράτης ἠρώτα, ἀλλ᾿ οὐκ ἀπεκρίνετο· ὡμολόγει γὰρ οὐκ εἰδέναι. Δεδήλωται δ᾿ ἐν τοῖς πρότερον καὶ πρὸς πόσα καὶ ἐκ πόσων τοῦτο ἔσται, καὶ ὅθεν εὐπορήσομεν τούτων, ἔτι δὲ πῶς ἐρωτητέον ἢ τακτέον τὴν ἐρώτησιν πᾶσαν, καὶ περί τε ἀποκρίσεων καὶ λύσεων τῶν πρὸς τοὺς συλλογισμούς. Δεδήλωται δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων, ὅσα τῆς αὐτῆς μεθόδου τῶν λόγων ἐστίν. Πρὸς δὲ τούτοις περὶ τῶν παραλογισμῶν διεληλύθαμεν, ὥσπερ εἰρήκαμεν ἤδη πρότερον. Ὅτι μὲν οὖν ἔχει τέλος ἱκανῶς ἃ προειλόμεθα, φανερόν· δεῖ δ᾿ ἡμᾶς μὴ λεληθέναι τὸ συμβεβηκὸς περὶ ταύτην τὴν πραγματείαν. Τῶν γὰρ εὑρισκομένων ἁπάντων τὰ μὲν παρ᾿ ἑτέρων ληφθέντα πρότερον πεπονημένα κατὰ μέρος ἐπιδέδωκεν ὑπὸ τῶν παραλαβόντων ὕστερον· τὰ δ᾿ ἐξ ὑπαρχῆς εὑρισκόμενα μικρὰν τὸ πρῶτον ἐπίδοσιν λαμβάνειν εἴωθε, χρησιμωτέραν μέντοι πολλῷ τῆς ὕστερον ἐκ τούτων αὐξήσεως. Μέγιστον γὰρ ἴσως ἀρχὴ παντός, ὥσπερ λέγεται· διὸ καὶ χαλεπώτατον· ὅσῳ γὰρ κράτιστον τῇ δυνάμει, τοσούτῳ μικρότατον ὂν τῷ μεγέθει χαλεπώτατόν ἐστιν ὀφθῆναι. Ταύτης δ᾿ εὑρημένης ῥᾷον τὸ προστιθέναι καὶ συναύξειν τὸ λοιπόν

s472İlkeleri bulanlar onları ancak pek az ilerletmişlerdi; bugün ün kazananlar ise onları, adım adım ilerleten birçok kişiden bir tür miras gibi devralarak bu kadar büyütmüşlerdir: ilk bulanlardan sonra Tisias, Tisias'tan sonra Thrasymakhos, ondan sonra Theodoros; birçok kişi de birçok parça katmıştır. Bu yüzden bu tekhnē'nin belli bir genişliğe sahip olması hiç şaşırtıcı değildir. Bu incelemenin ise bir kısmı önceden işlenmiş, bir kısmı işlenmemiş değildi; tersine, hiçbir şey yoktu. Eristik logos'lar karşılığında ücret alanların verdiği eğitim de Gorgias'ın uğraşına benziyordu. Çünkü kimileri retorik, kimileri soru-cevap logos'ları ezberletirdi; iki taraf da birbirlerinin logos'larının çoğu zaman bunlara düşeceğini düşünürdü. Bu yüzden onlardan öğrenenlere verilen öğretim hızlıydı ama tekhnē'den yoksundu; çünkü tekhnē'yi değil, tekhnē'nin ürünlerini vererek eğittiklerini sanıyorlardı. Bu, birinin ayakların hiç acımaması için bir epistēmē aktaracağını söyleyip de sonra kunduracılığı ya da bu tür şeyleri nereden sağlayabileceğini öğretmemesine, ama her türden birçok ayakkabı vermesine benzer; bu kişi ihtiyaca yardım etmiştir, ama bir tekhnē aktarmamıştır. Retorik hakkında söylenmiş birçok eski şey vardı; kıyas kurma hakkında ise önceden söyleyebileceğimiz hiçbir şey yoktu; uzun zaman deneme yanılmayla araştırarak emek verdik. Baştaki durumu böyle olan bu yöntemin, gelenekle büyümüş öteki incelemelere göre yeterli bir durumda olduğu, inceledikten sonra size görünüyorsa, siz dinleyicilerin hepsine düşen iş, yöntemin eksik kalan yanlarını hoş görmek, bulunmuş olanlar için de büyük bir minnet duymaktır.

s472

ἐστιν· ὅπερ καὶ περὶ τοὺς ῥητορικοὺς λόγους συμβέβηκε, σχεδὸν δὲ καὶ περὶ τὰς ἄλλας πάσας τέχνας. Οἱ μὲν γὰρ τὰς ἀρχὰς εὑρόντες παντελῶς ἐπὶ μικρόν τι προήγαγον· οἱ δὲ νῦν εὐδοκιμοῦντες παραλαβόντες παρὰ πολλῶν οἷον ἐκ διαδοχῆς κατὰ μέρος προαγαγόντων οὕτως ηὐξήκασι, Τισίας μὲν μετὰ τοὺς πρώτους, Θρασύμαχος δὲ μετὰ Τισίαν, Θεόδωρος δὲ μετὰ τοῦτον, καὶ πολλοὶ πολλὰ συνενηνόχασι μέρη· διόπερ οὐδὲν θαυμαστὸν ἔχειν τι πλῆθος τὴν τέχνην. Ταύτης δὲ τῆς πραγματείας οὐ τὸ μὲν ἦν τὸ δ᾿ οὐκ ἦν προεξειργασμένον, ἀλλ᾿ οὐδὲν παντελῶς ὑπῆρχεν. Καὶ γὰρ τῶν περὶ τοὺς ἐριστικοὺς λόγους μισθαρνούντων ὁμοία τις ἦν ἡ παίδευσις τῇ Γοργίου πραγματείᾳ. Λόγους γὰρ οἱ μὲν ῥητορικοὺς οἱ δὲ ἐρωτητικοὺς ἐδίδοσαν ἐκμανθάνειν, εἰς οὓς πλειστάκις ἐμπίπτειν ᾠήθησαν ἑκάτεροι τοὺς ἀλλήλων λόγους. Διόπερ ταχεῖα μὲν ἄτεχνος δ᾿ ἦν ἡ διδασκαλία τοῖς μανθάνουσι παρ᾿ αὐτῶν· οὐ γὰρ τέχνην ἀλλὰ τὰ ἀπὸ τῆς τέχνης διδόντες παιδεύειν ὑπελάμβανον, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐπιστήμην φάσκων παραδώσειν ἐπὶ τὸ μηδὲν πονεῖν τοὺς πόδας, εἶτα σκυτοτομικὴν μὲν μὴ διδάσκοι, μηδ᾿ ὅθεν δυνήσεται πορίζεσθαι τὰ τοιαῦτα, δοίη δὲ πολλὰ γένη παντοδαπῶν ὑποδημάτων· οὗτος γὰρ βεβοήθηκε μὲν πρὸς τὴν χρείαν, τέχνην δ᾿ οὐ παρέδωκεν. Καὶ περὶ μὲν τῶν ῥητορικῶν ὑπῆρχε πολλὰ καὶ παλαιὰ τὰ λεγόμενα, περὶ δὲ τοῦ συλλογίζεσθαι παντελῶς οὐδὲν εἴχομεν πρότερον ἄλλο λέγειν, ἀλλ᾿ ἢ τριβῇ ζητοῦντες πολὺν χρόνον ἐπονοῦμεν. Εἰ δὲ φαίνεται θεασαμένοις ὑμῖν ὡς ἐκ τοιούτων ἐξ ἀρχῆς ὑπαρχόντων ἔχειν ἡ μέθοδος ἱκανῶς παρὰ τὰς ἄλλας πραγματείας τὰς ἐκ παραδόσεως ηὐξημένας, λοιπὸν ἂν εἴη πάντων ὑμῶν ἢ τῶν ἠκροαμένων ἔργον τοῖς μὲν παραλελειμμένοις τῆς μεθόδου συγγνώμην τοῖς δ᾿ εὑρημένοις πολλὴν ἔχειν χάριν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…