Kavram
Dialektikē (διαλεκτική)
- Yunanca
- διαλεκτική (dialektikē) · διαλεκτικός · διαλέγεσθαι
- Latince
- dialectica, ars disserendi
- Almanca
- Dialektik
- Fransızca
- dialectique
- İngilizce
- dialectic
- Türkçe
- diyalektik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Dialegesthai gündelikte "konuşmak, sohbet etmek"tir. Sokratik pratikte soru-yanıtla ilerleyen ortak araştırmaya dönüşür (Protagoras 335a: uzun söylev karşısında kısa soru-yanıt; Kratylos 390c: "sormayı ve yanıt vermeyi bilen kişiye diyalektikçi deriz"). Orta dönemde Devlet VI–VII'de en yüksek mathēma olur: varsayımları (hypotheseis) basamak gibi kullanarak varsayımsız ilkeye yükselen ve oradan sonuçlara inen tek yöntem (511b–c, 533c–d). Phaidros 265d–266c onu iki işlemle tanımlar: dağınık şeyleri tek bir idea'ya toplamak (synagōgē) ve doğal eklem yerlerinden bölmek (diairesis). Sofist 253b–e bu tanımı eidos'lar arasına taşır: cinslerin hangilerinin birbiriyle uyuştuğunu (symphōnein) ve hangilerinin birbirini kabul etmediğini bilmek; aynı eidos'u başka, başka olanı aynı saymamak; dört ilişkiyi "yeterince fark etmek" (253d: birçoğun içinden yayılan tek idea; dışarıdan tek idea tarafından kuşatılan birçok idea; birçok bütünün içinden geçip bir'de birleşen tek idea; her bakımdan ayrı sınırlanmış birçok idea). Bu epistēmē yalnızca "arı ve hakkıyla felsefe yapan"a verilir (253e); filozof varolanın parlaklığı içinde görünmez olur (254a). Aristoteles dialektikē'yi olası (endoxa) öncüllerden akıl yürütme sanatına indirir (Top. I 1); Stoacılarda mantığın tamamı olur; Ortaçağ'da trivium'un mantık dalı; Kant'ta "görünüş mantığı", Hegel'de kavramın kendi çelişkisi aracılığıyla ilerleyişi.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Zenon (Aristoteles'e göre "diyalektiğin bulucusu") | karşıtın varsayımından saçma sonuç çıkarma | Diog. Laert. VIII 57, IX 25 |
| MÖ 5.–4. yy | Sokrates (Ksenophon) | "cinslere göre ayırarak birlikte konuşmak" | Mem. IV 5.12, IV 6.1 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) soru-yanıt ustalığı (Kratylos 390c); (2) varsayımsız ilkeye yükselen yöntem (Devlet VII); (3) toplama ve bölme (Phaidros); (4) cinslerin ortaklığını bilen "özgür insanların epistēmē'si" (Sofist) | Kratylos 390c; Devlet 511b–c, 531d–534e; Phaidros 265d–266c; Sofist 253b–254b; Devlet Adamı 285d–287a; Philebos 16c–17a, 57e–58a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | endoxa'dan akıl yürütme; sınayıcı (peirastikē) sanat | Top. I 1–2; Soph. El. 2, 11 |
| MÖ 3. yy | Stoacılar (Khrysippos) | mantığın tamamı: doğru, yanlış ve ikisi de olmayanın bilgisi | Diog. Laert. VII 42 |
| Ortaçağ | Boethius, Abelardus | trivium'da mantık; Dialectica | Abelardus, Dialectica |
| MS 18.–19. yy | Kant, Hegel | görünüş mantığı (Kant); kavramın çelişki yoluyla kendini açması (Hegel) | KrV A293/B349; Wissenschaft der Logik |
| Osmanlı-İslam | Fârâbî, İbn Sînâ | cedel: Aristoteles Topika'sının karşılığı, münazara sanatı | Fârâbî, Kitâbü'l-Cedel |
Dönüşüm: Zenon ve sofistlerin çürütme tekniğinden, Platon'da en yüksek epistēmē'ye yükselir (değer işareti +); Aristoteles'te olası öncüllerle çalışan ikincil bir sanata iner (0/−); Kant'ta yanılsamanın mantığı olur (−); Hegel'de yeniden hakikatin kendi hareketi olarak en yükseğe çıkar (+). Türkçede "cedel" Aristotelesçi indirgemeyi, "diyalektik" Hegelci yükselişi taşır; Platon bu iki ucun arasında durur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | διαλεκτική (τέχνη / ἐπιστήμη); διαλεκτικός; διαλέγεσθαι | διαλέγεσθαι "karşılıklı konuşmak, sohbet etmek" (orta çatı: "birbiriyle söz alıp vermek"); aynı fiilin etken çatısı διαλέγειν "ayıklamak, ayırıp seçmek" (Ksenophon Mem. IV 5.12'de Sokrates bu cinası yapar: "şeyleri cinslere göre ayırarak birlikte konuşmak"). Sıfat dialektikos ilk kez Platon'da: Kratylos 390c "sormayı ve yanıt vermeyi bilen"; Menon 75d "daha diyalektik biçimde"; Phaidros 266b–c bir araya toplama ve bölme; Sofist 253d–e cinslere göre bölmek, aynı eidos'u başka, başkayı aynı saymamak = dialektikē epistēmē; Devlet VII 531d–534e diyalektik yöntem, varsayımları ortadan kaldırıp ilkeye (arkhē) yükselen; Devlet Adamı 285d, 287a. |
| Latince | dialectica; ars disserendi | Cicero dialectica / disserendi ars (Or. 113); Ortaçağ trivium'un üç sanatından biri (grammatica, rhetorica, dialectica) = mantık. |
| Almanca / Fransızca | Dialektik; dialectique | Schleiermacher Sofist 253d die dialektische Wissenschaft; Diès la science dialectique. |
| İngilizce | dialectic |
Türkçe karşılığı
diyalektik (dialektikē). diyalektik: Türkçede yerleşik alıntı; Platon bağlamında "diyalektik epistēmē" (Sofist 253d). eytişim: Öztürkçe (Dil Devrimi) karşılığı; Hegel–Marx bağlamını çağrıştırır, reddedildi. cedel / cedel ilmi: Osmanlı-İslam geleneğinde Aristoteles'in Topika'sının karşılığı (münazara, tartışma sanatı); Platon'un "özgür insanların epistēmē'si"ni tartışma tekniğine indirir, reddedildi. muhavere: "karşılıklı konuşma" (Tanzimat'ta diyalog karşılığı); fiil için düşünülebilir, terim için değil.
"Diyalektik" Türkçede Hegel ve Marx üzerinden "çelişkilerin hareketi" anlamını taşır; Sofist 253d'yi "diyalektik epistēmē" diye çevirmek bu yükü taşıma riskini alır, ama Platon'un sözcüğünü korur ve Devlet VII ile bağı görünür kılar. "Cedel" dersen Aristoteles'in Topika'sındaki olası öncüllerden akıl yürütme tekniğini, yani Platon'un sofistlere yakın saydığı çekişme sanatını (eristikē, Sofist 225c) çağırırsın — Sofist 259c–d tam da bu tekniği "yeni doğmuş birinin işi" diye diyalektikten ayırır. "Eytişim" Hegelci-Marksçı sözlüğe bağlanır. "Karşılıklı konuşma sanatı" açımlaması fiil kökünü (dialegesthai) korur ama Sofist'in "cinslere göre bölme" tanımını (253d) kaybeder: Platon'da diyalektik yalnızca soru-yanıt değil, eidos'lar arasındaki ortaklık ve ayrılığı görme bilgisidir. Karar: terim "diyalektik" (ilk geçişte dialektikē), fiil dialegesthai bağlama göre "konuşmak / tartışmak".
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde διαλεκτική (ἐπιστήμη) = diyalektik (epistēmē) (ilk geçişte parantezle dialektikē; Sofist 253d), τὸ διαλεκτικόν = diyalektik işi / diyalektik (253e), διαλεκτικός = diyalektikçi (Kratylos 390c kararı). Fiil διαλέγεσθαι bağlama göre konuşmak / tartışmak (Sofist 251d "ousia hakkında konuşmuş olan"). "Cedel" ve "eytişim" kullanılmaz.
Atıf ve kaynak notu
Platon'un tek bir "diyalektik yöntemi" olduğu varsayımı yorumcuların kurgusudur: Devlet VII'nin "varsayımsız ilkeye yükseliş"i ile Phaidros–Sofist–Devlet Adamı'nın "toplama ve bölme"si farklı işlemlerdir ve bunların aynı yöntemin iki yüzü mü yoksa Platon'un düşüncesinde bir değişim mi olduğu tartışmalıdır (Robinson 1953; Stenzel 1917 "gelişim" tezi). Sofist 253d–e'deki dört ilişkinin (tek idea / birçok idea) ne anlattığı da belirsizdir: cins–tür hiyerarşisi mi (Cornford), "başka olan" gibi her şeyin içinden geçen cinsler mi, yoksa ikisi birden mi? "Diyalektik"i Hegelci "çelişki" kavramıyla okumak geriye yansıtmadır: Sofist 259c–d, karşıtları öne sürmekten zevk almayı açıkça diyalektik dışı sayar.
İlgili kavramlar
- dialectica (Latince not)
- Sofist — 253b–e: hangi cinsler birbiriyle karışır? Bunu bilen epistēmē filozofun epistēmē'sidir; sofisti ararken filozofu bulmak (253c); filozofun görünmezliği: parlaklık (254a) ↔ sofistin karanlığı.
- diairesis (bölme) · genos · eidos · idea · episteme · elenkhos (259d gerçek çürütme) · logos (259e söz = eidos'ların örgüsü) · arkhe (Devlet VII ilkeye yükseliş) · sophist (eristik ↔ diyalektik).
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: diyalektik, dialektike, diyalektiğin, diyalektikçilere, karşılıklı konuşmayı, karşılıklı konuşmaya
Metinlerde işaretlendiği yerler
14 yer · 13 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B13
- Platon, Sofist253d
- Platon, Devlet Adamı285d
- Platon, Parmenides135b
- Platon, Philebos16e
- Platon, Phaidros266c 276e
- Platon, Euthydemos290b
- Platon, Gorgias471d
- Platon, Menon75d
- Platon, Devlet511b
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler2
- Aristoteles, Metafizik987b
- Plotinos, Enneadlar1.3.4