İçeriğe geç

Kavram

Eidos (εἶδος)

Yunanca
εἶδος (eidos)
Latince
species, forma
Almanca
Gestalt, Form, Art
Fransızca
forme, espèce
İngilizce
form
Türkçe
eidos (çevrilmez)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik anlam bedensel görünüştür: "güzel bir eidos". Buradan "aynı görünüşü paylaşanlar" = "tür" anlamı türer. Platon'un adımı şudur: bir şeyin "ne olduğu"nu, onu o yapan "görünüş"ü, gözle değil akılla görülen bir şey olarak koymak. Euthyphron 6d'de Sokrates, pek çok örnek ("bir ya da iki dindarca şey") değil, hepsini dindarca kılan tek eidos'u ister — "ne-olduğu" (ti esti) sorusunun ontolojik nesnesi doğar. Aristoteles bu nesneyi tekil şeyin içine, maddeyi biçimlendiren ilke olarak yerleştirir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Bedenin görünüşü, boy-pos Homeros - İlyada
MÖ 5. yy Hekimler, Herodotos Tür, tip, hastalık türü Hippokrates - Havalar, Sular, Yerler
MÖ 4. yy Platon Çok şeyi aynı ad altında toplayan, akılla görülen tek "görünüş"; sonra kendinde varlık Platon - Euthyphron 6d, Platon - Menon 72c, Platon - Phaidon 102b
MÖ 4. yy Aristoteles (a) genos altındaki tür; (b) hylē'yi belirleyen biçim, birincil töz adayı Aristoteles - Kategoriler 5, Aristoteles - Metafizik Z 7-8
MS 6. yy Boethius species / forma bölünmesi; tümeller tartışmasının terimi Boethius - Porphyrios Şerhi
20. yy Husserl "Eidetik" görü: özün doğrudan kavranışı Husserl - Ideen I

Dönüşüm: Bedensel görünüşten mantıksal türe, oradan Platon'da akılla görülen kendinde varlığa, Aristoteles'te madde içindeki biçimlendirici ilkeye; Husserl'de ise görsel köke geri dönülerek "öz görüsü"ne. Terim, "görme"nin ne olduğu her değiştiğinde yeniden anlam kazanır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca εἶδος (eidos), çoğ. εἴδη idea ile aynı kökten (idein, görmek): "görünüş, biçim, tür". Homeros'ta bedenin görünüşü ("eidos kai phyē"); Herodotos ve hekimlerde "tür, cins". Platon'da Euthyphron 6d ilk teknik kullanımlardan biridir: "bütün dindarca şeyleri dindarca kılan o eidos". Aristoteles'te iki ayrı teknik anlam: (1) "tür" (genos'un altı), (2) "biçim" (hylē'nin karşıtı).
Latince species; forma Boethius eidos'u "tür" anlamında species, biçim anlamında forma diye ikiye böler; bu bölünme Latin skolastiğinin tür/biçim ayrımını belirler.
Almanca / Fransızca Gestalt, Form, Art / forme, espèce Almanca "Gestalt" görünüş kökünü korur; Fransız çevirilerinde Platon için "Forme" (büyük harf) bir tür terim-bayrağı hâline gelmiştir.
İngilizce form

Türkçe karşılığı

eidos (çevrilmez). biçim / form: Aristotelesçi hylē-eidos çiftinde uygun ama Platon'daki "ölçü-örnek" anlamını karşılamaz. tür: mantıksal-biyolojik bağlamda doğru, Euthyphron'da yanlış. görünüş: köke sadık ama "görüntü, yanıltıcı dış" çağrışımı yapar. Tek bir Türkçe karşılık üç anlamı birden taşıyamadığı için eidos olarak bıraktım; Aristoteles çevirilerinde bağlama göre "biçim" ya da "tür" yazıp parantezle eidos göstermek gerekecek.

"Biçim" dersen Aristoteles'in madde-biçim şemasını Platon'a geri yansıtırsın. "Tür" dersen Euthyphron'un "dindarca şeyleri dindarca kılan" ölçü-örneğini bir sınıflandırma birimine indirgersin. "Görünüş" dersen Platon'un tam kaçmak istediği "duyusal görüntü" çağrışımını taşırsın. Her seçim, eidos'un görsel kökü ile duyusal-üstü işlevi arasındaki gerilimin bir yanını siler.

Atıf ve kaynak notu

Euthyphron'daki eidos'un "Platoncu İdea" olup olmadığı tartışmalıdır: bazı yorumcular burada yalnızca "ortak nitelik" anlamı görür, olgun kuramı Phaidon'a bırakır. Aristoteles'in eidos'u ise Platon'unkine verilen bir cevaptır; iki filozofta aynı sözcük, karşıt ontolojilerde çalışır. Çeviride "biçim" yazarak Aristoteles'i Platon'a taşımak en sık yapılan yansıtmadır.

İlgili kavramlar

  • Tümeller Problemi
  • Tanım Problemi (ti esti sorusu)
  • Töz Problemi
  • forma

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: eidos, Eidos, türü, türünü, eidoslara, biçim

Metinlerde işaretlendiği yerler

68 yer · 49 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.