Kavram
Eidos (εἶδος)
- Yunanca
- εἶδος (eidos)
- Latince
- species, forma
- Almanca
- Gestalt, Form, Art
- Fransızca
- forme, espèce
- İngilizce
- form
- Türkçe
- eidos (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik anlam bedensel görünüştür: "güzel bir eidos". Buradan "aynı görünüşü paylaşanlar" = "tür" anlamı türer. Platon'un adımı şudur: bir şeyin "ne olduğu"nu, onu o yapan "görünüş"ü, gözle değil akılla görülen bir şey olarak koymak. Euthyphron 6d'de Sokrates, pek çok örnek ("bir ya da iki dindarca şey") değil, hepsini dindarca kılan tek eidos'u ister — "ne-olduğu" (ti esti) sorusunun ontolojik nesnesi doğar. Aristoteles bu nesneyi tekil şeyin içine, maddeyi biçimlendiren ilke olarak yerleştirir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Bedenin görünüşü, boy-pos | Homeros - İlyada |
| MÖ 5. yy | Hekimler, Herodotos | Tür, tip, hastalık türü | Hippokrates - Havalar, Sular, Yerler |
| MÖ 4. yy | Platon | Çok şeyi aynı ad altında toplayan, akılla görülen tek "görünüş"; sonra kendinde varlık | Platon - Euthyphron 6d, Platon - Menon 72c, Platon - Phaidon 102b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | (a) genos altındaki tür; (b) hylē'yi belirleyen biçim, birincil töz adayı | Aristoteles - Kategoriler 5, Aristoteles - Metafizik Z 7-8 |
| MS 6. yy | Boethius | species / forma bölünmesi; tümeller tartışmasının terimi | Boethius - Porphyrios Şerhi |
| 20. yy | Husserl | "Eidetik" görü: özün doğrudan kavranışı | Husserl - Ideen I |
Dönüşüm: Bedensel görünüşten mantıksal türe, oradan Platon'da akılla görülen kendinde varlığa, Aristoteles'te madde içindeki biçimlendirici ilkeye; Husserl'de ise görsel köke geri dönülerek "öz görüsü"ne. Terim, "görme"nin ne olduğu her değiştiğinde yeniden anlam kazanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | εἶδος (eidos), çoğ. εἴδη | idea ile aynı kökten (idein, görmek): "görünüş, biçim, tür". Homeros'ta bedenin görünüşü ("eidos kai phyē"); Herodotos ve hekimlerde "tür, cins". Platon'da Euthyphron 6d ilk teknik kullanımlardan biridir: "bütün dindarca şeyleri dindarca kılan o eidos". Aristoteles'te iki ayrı teknik anlam: (1) "tür" (genos'un altı), (2) "biçim" (hylē'nin karşıtı). |
| Latince | species; forma | Boethius eidos'u "tür" anlamında species, biçim anlamında forma diye ikiye böler; bu bölünme Latin skolastiğinin tür/biçim ayrımını belirler. |
| Almanca / Fransızca | Gestalt, Form, Art / forme, espèce | Almanca "Gestalt" görünüş kökünü korur; Fransız çevirilerinde Platon için "Forme" (büyük harf) bir tür terim-bayrağı hâline gelmiştir. |
| İngilizce | form |
Türkçe karşılığı
eidos (çevrilmez). biçim / form: Aristotelesçi hylē-eidos çiftinde uygun ama Platon'daki "ölçü-örnek" anlamını karşılamaz. tür: mantıksal-biyolojik bağlamda doğru, Euthyphron'da yanlış. görünüş: köke sadık ama "görüntü, yanıltıcı dış" çağrışımı yapar. Tek bir Türkçe karşılık üç anlamı birden taşıyamadığı için eidos olarak bıraktım; Aristoteles çevirilerinde bağlama göre "biçim" ya da "tür" yazıp parantezle eidos göstermek gerekecek.
"Biçim" dersen Aristoteles'in madde-biçim şemasını Platon'a geri yansıtırsın. "Tür" dersen Euthyphron'un "dindarca şeyleri dindarca kılan" ölçü-örneğini bir sınıflandırma birimine indirgersin. "Görünüş" dersen Platon'un tam kaçmak istediği "duyusal görüntü" çağrışımını taşırsın. Her seçim, eidos'un görsel kökü ile duyusal-üstü işlevi arasındaki gerilimin bir yanını siler.
Atıf ve kaynak notu
Euthyphron'daki eidos'un "Platoncu İdea" olup olmadığı tartışmalıdır: bazı yorumcular burada yalnızca "ortak nitelik" anlamı görür, olgun kuramı Phaidon'a bırakır. Aristoteles'in eidos'u ise Platon'unkine verilen bir cevaptır; iki filozofta aynı sözcük, karşıt ontolojilerde çalışır. Çeviride "biçim" yazarak Aristoteles'i Platon'a taşımak en sık yapılan yansıtmadır.
İlgili kavramlar
- Tümeller Problemi
- Tanım Problemi (ti esti sorusu)
- Töz Problemi
- forma
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: eidos, Eidos, türü, türünü, eidoslara, biçim
Metinlerde işaretlendiği yerler
68 yer · 49 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B126b
- Demokritos, Fragmanlar68B300-18
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B3
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B23
- Diğer Presokratikler, Kritias88B48
- Platon, Euthyphron6d
- Platon, Phaidon79a
- Platon, Kratylos389b 440a
- Platon, Theaitetos148d 203e
- Platon, Sofist219a 220a 260d
- Platon, Devlet Adamı258c 278e
- Platon, Parmenides128e
- Platon, Philebos18b
- Platon, Şölen189e 196a 205b
- Platon, Phaidros229d 249b 277b
- Platon, Gorgias454e
- Platon, Menon72c
- Platon, Büyük Hippias289d
- Platon, Devlet357c 402c 449c 475b 476a 477c 580d 596a
- Platon, Timaios35a
- Platon, Kanunlar836e 842b 894a 963c
- Platon, Epinomis990e
- Platon, Mektuplar322d
- Aristoteles, Kategoriler3
- Aristoteles, Fizik187a10
- Aristoteles, Gök Üzerine274a25
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerines178
- Aristoteles, Meteorologika4.2
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerines284
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.1
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.8
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine7
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.18-1
- Aristoteles, Metafizik987b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1096a10
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1218a
- Aristoteles, Retorik1392b
- Aristoteles, Bölünmez Çizgiler Üzerine969a_5
- Aristoteles, Melissos, Ksenophanes ve Gorgias Üzerine974a_4
- Theophrastos, Bitkilerin Araştırılması1.3.1
- Theophrastos, Bitkilerin Nedenleri1.18.4
- Philon, Dikim Üzerine18
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları6.58.20
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine5
- Plotinos, Plotinos'un Hayatı ve Kitaplarının Düzenis72
- Plotinos, Enneadlar1.1.2
- Porphyrios, Girişs1
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi24