İçeriğe geç
Philon

Philon

Dikim Üzerine

De Plantatione

1İlk kitapta genel olarak çiftçilik tekhnē'si hakkında, vaktin elverdiği kadarını söyledik; bu kitapta ise onun bir türü olan bağcılığı, gücümüz yettiğince anlatacağız. Çünkü Musa adil adamı yalnız çiftçi olarak değil, özellikle bağcı olarak da sahneye çıkarır ve şöyle der: "İnsan Nuh toprağın çiftçisi olmaya başladı ve bir bağ dikti" (Tekvin 9:20).

1

Ἐν μὲν τῷ προτέρῳ βιβλίῳ τὰ περὶ γεωργικῆς τέχνης γενικῆς, ὅσα καιρὸς ἦν, εἴπομεν, ἐν δὲ τούτῳ περὶ τῆς κατ’ εἶδος ἀμπελουργικῆς, ὡς ἂν οἷόν τε ᾖ, ἀποδώσομεν. τὸν γὰρ δίκαιον οὐ γεωργὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἰδίως ἀμπελουργὸν εἰσάγει φάσκων· „ἤρξατο Νῶε ἄνθρωπος εἶναι γεωργὸς γῆς καὶ ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα“ (Gen. 9, 20).

2Tek tek dikimleri ve tarım işlerini ayrıntısıyla anlatacak olanın önce evrendeki en kusursuz bitkileri, onların büyük dikicisini ve gözeticisini kavraması gerekir. Dikicilerin en büyüğü ve tekhnē'sinde en kusursuz olanı, bütün varlıkların yöneticisidir. Kendi içinde tek tek bitkileri, tek bir kökten fışkıran asma çubukları gibi sayısızca birden barındıran bitki de işte bu kozmostur.

2

προσήκει δὲ τὸν μέλλοντα περὶ τῶν κατὰ μέρος φυτουργιῶν τε καὶ γεωργιῶν διεξιέναι κατανοῆσαι πρῶτον τὰ τελειότατα τοῦ παντὸς φυτὰ καὶ τὸν μέγαν φυτουργὸν καὶ ἐπιστάτην αὐτῶν. ὁ μὲν τοίνυν τῶν φυτουργῶν μέγιστος καὶ τὴν τέχνην τελειότατος ὁ τῶν ὅλων ἡγεμών ἐστι, φυτὸν δὲ αὖ περιέχον ἐν ἑαυτῷ τὰ ἐν μέρει φυτὰ ἅμα παμμυρία καθάπερ κληματίδας ἐκ μιᾶς ἀναβλαστάνοντα ῥίζης ὅδε ὁ κόσμος.

3Kozmosu biçimlendiren, kendiliğinden düzensiz ve karmakarışık olan ousia'yı düzensizlikten düzene, karmaşadan ayrışmaya getirip ona biçim vermeye başladığında, toprağı ve suyu ortaya kökledi; havanın ve ateşin ağaçlarını ortadan yukarıya, yüksek bölgeye doğru çekti; çepeçevre uzanan esir bölgesini de içtekilerin sınırı ve bekçisi yaparak sağlamlaştırdı; göğe "gök" adının da buradan verildiği sanılır. Kuru olan ve suyla çözülmesinden korkulan toprağın suyun üzerinde taşınmasını, kendiliğinden en soğuk olan havanın da tabiatça sıcak olan ateşle taşınmasını sağladı. Harikalar yaratanın meydana getirdiği akıl almaz bir harikaydı bu.

3

ἐπειδὴ γὰρ τὴν οὐσίαν ἄτακτον καὶ συγκεχυμένην οὖσαν ἐξ αὑτῆς εἰς τάξιν ἐξ ἀταξίας καὶ ἐκ συγχύσεως εἰς διάκρισιν ἄγων ὁ κοσμοπλάστης μορφοῦν ἤρξατο, γῆν μὲν καὶ ὕδωρ ἐπὶ τὸ μέσον ἐρρίζου, τὰ δὲ ἀέρος καὶ πυρὸς δένδρα πρὸς τὴν μετάρσιον ἀνεῖλκεν ἀπὸ τοῦ μέσου χώραν, τὸν δὲ αἰθέριον ἐν κύκλῳ τόπον ὠχυροῦτο τῶν ἐντὸς ὅρον τε καὶ φυλακτήριον αὐτὸν τιθείς, ἀφ’ οὗ καὶ οὐρανὸς ὠνομάσθαι δοκεῖ· ⟨καὶ⟩ ὀχεῖσθαι μὲν γῆν ὕδατι ξηρὰν οὖσαν, ἣν δέος ἦν ὕδατι διαλύεσθαι, πυρὶ δὲ ἀέρα θερμῷ φύσει τὸν ἐξ ἑαυτοῦ ψυχρότατον, θαῦμα ἔκτοπον, ὁ θαυματοποιὸς εἰργάζετο.

4Çözenin, yani suyun, çözdüğü toprak tarafından bir arada tutulması; en sıcak olanın, yani ateşin, en soğuk olan havanın üzerine sönmeden yerleşmesi nasıl mucize olmasın? İşte bunlar evrenin kusursuz fidanlarıydı; o pek büyük ve pek verimli fidan ise bu kozmostur; sözünü ettiğimiz sürgünler de onun yan filizleridir.

4

πῶς γὰρ οὐ τεράστιον ὑπὸ μὲν τοῦ λυομένου συνέχεσθα τὸ λύον, πρὸς γῆς ὕδωρ, ἐπὶ δὲ τῷ ψυχροτάτῳ τὸ θερμότατον ἄσβεστον ἱδρῦσθαι, πῦρ ἐπὶ ἀέρι; καὶ ταῦτα μὲν τὰ τέλεια τοῦ παντὸς ἦν μοσχεύματα, τὸ δὲ παμμέγεθες καὶ παμφορώτατον ἔρνος ὁ κόσμος οὗτος, οὗ παραφυάδες οἱ εἰρημένοι βλαστοί.

5Peki bu kozmos köklerini nereye salmıştır, bir heykel gibi dayandığı kaide nedir? Bunu incelemek gerek. Bütün maddeyi baştan sona işleyip düzene koyan Tanrı olduğuna göre, hiçbir cismin artakalıp dışarıda başıboş dolaşması akla yatkın değildir.

5

Ὅπου ποτ’ οὖν ἄρα τὰς ῥίζας καθῆκε καὶ τίς ἐστιν αὐτῷ βάσις, ἐφ’ ἧς ὥσπερ ἀνδριὰς ἐρήρεισται, σκεπτέον. σῶμα μὲν οὖν οὐδὲν ἀπολειφθὲν εἰκὸς ἔξω πλανᾶσθαι πᾶσαν τὴν δι’ ὅλων ὕλην ἐργασαμένου καὶ διακοσμήσαντος θεοῦ·

6Çünkü yapıtların en büyüğünü en büyük yaratıcının en kusursuz biçimde kurması yaraşırdı; kusursuz parçalarla tamamlanmasaydı da en kusursuz olmazdı. Bu yüzden bu kozmos bütün topraktan, bütün sudan, havadan ve ateşten meydana gelmiştir; en küçük bir parça bile dışarıda bırakılmamıştır.

6

τελειότατον γὰρ ἥρμοττε τὸ μέγιστον τῶν ἔργων τῷ μεγίστῳ δημιουργῷ διαπλάσασθαι, τελειότατον δὲ οὐκ ἂν ἦν, εἰ μὴ τελείοις συνεπληροῦτο μέρεσιν· ὥστε ἐκ γῆς ἁπάσης καὶ παντὸς ὕδατος καὶ ἀέρος καὶ πυρός, μηδενὸς ἔξω μηδὲ τοῦ βραχυτάτου καταλειφθέντος, συνέστη ὅδε ὁ κόσμος.

7Öyleyse dışarıda ya boşluk vardır ya da hiçbir şey yoktur. Boşluk varsa, dolu, sıkı ve varlıkların en ağırı olan kozmos, onu destekleyen katı hiçbir şey yokken nasıl olur da ağırlığıyla sarkıp aşağı düşmez? Buna bakılırsa kozmos bir hayale benzer görünürdü; çünkü zihin her zaman cisimsel bir dayanak arar. Hareket eden her şeyin böyle bir dayanağı olması beklenir, kozmosun ise hepsinden çok; çünkü o cisimlerin en büyüğüdür ve başka cisimlerden bir kalabalığı kendi parçaları olarak koynunda taşır. Bu güçlüklerin doğurduğu sıkıntıdan kurtulmak isteyen,

7

ἀνάγκη τοίνυν ἐκτὸς ἢ κενὸν ἢ μηδὲν εἶναι. εἰ μὲν δὴ κενόν, πῶς τὸ πλῆρες καὶ ναστὸν καὶ τῶν ὄντων βαρύτατον οὐ βρίθει ταλαντεῦον στερεοῦ μηδενὸς ἐπερείδοντος; ἐξ οὗ φάσματι ἂν ἐοικέναι δόξαι, ζητούσης ἀεὶ τῆς διανοίας βάσιν σωματικήν, ⟨ἣν⟩ πᾶν ἔχειν εἰκός, ἐάν τι κινούμενον τυγχάνῃ, τὸν δὲ δὴ κόσμον καὶ διαφερόντως, ὅτι τὸ μέγιστον σωμάτων ἐστὶ καὶ πλῆθος ἄλλων σωμάτων ὡς οἰκεῖα ἐγκεκόλπισται μέρη. τὰς δυσωπίας οὖν εἴ τις ἀποδιδράσκειν βούλοιτο τὰς ἐν τοῖς διαπορηθεῖσι,

8açık yüreklilikle şunu söylesin: maddeden olan şeylerin hiçbiri kozmosun yükünü taşıyacak kadar güçlü değildir; bütün varlıkların en sağlam ve en güvenilir dayanağı, ebedî Tanrı'nın ezelî logos'udur.

8

λεγέτω μετὰ παρρησίας, ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν ὕλαις κραταιὸν οὕτως, ὡς τὸν κόσμον ἀχθοφορεῖν ἰσχῦσαι, λόγος δὲ ὁ ἀίδιος θεοῦ τοῦ αἰωνίου τὸ ὀχυρώτατον καὶ βεβαιότατον ἔρεισμα τῶν ὅλων ἐστίν.

9Bu logos ortadan uçlara, uçlardan ortaya gerilerek tabiatın uzun yolunu yorulmaz bir koşucu gibi koşar; bütün parçaları bir araya toplar ve sıkıca bağlar. Çünkü onu doğuran Baba, onu evrenin kopmaz bağı yapmıştır.

9

οὗτος ἀπὸ τῶν μέσων ἐπὶ τὰ πέρατα καὶ ἀπὸ τῶν ἄκρων ἐπὶ τὰ μέσα ταθεὶς δολιχεύει τὸν τῆς φύσεως δρόμον ἀήττητον συνάγων τὰ μέρη πάντα καὶ σφίγγων· δεσμὸν γὰρ αὐτὸν ἄρρηκτον τοῦ παντὸς ὁ γεννήσας ἐποίει πατήρ.

10Bu yüzden bütün toprağın, koyaklarının içine aldığı bütün su tarafından çözülmemesi, ateşin havayla sönmemesi, havanın da tersine ateşle tutuşmaması akla uygundur. Çünkü ilahî logos, sessiz harfler arasındaki sesli harf gibi kendini bunların arasına sınır olarak koyar; öyle ki evren, yazılı dilin sesleri gibi uyum içinde ses versin. Zıtların birbirine yönelttiği tehditler arasında birleştirici bir iknayla aracılık eder, hakemlik eder.

10

εἰκότως οὖν οὐδὲ γῆ πᾶσα διαλυθήσεται πρὸς παντὸς ὕδατος, ὅπερ αὐτῆς οἱ κόλποι κεχωρήκασιν, οὐδ’ ὑπὸ ἀέρος σβεσθήσεται πῦρ, οὐδ’ ἔμπαλιν ὑπὸ πυρὸς ἀὴρ ἀναφλεχθήσεται, τοῦ θείου λόγου μεθόριον τάττοντος αὑτὸν καθάπερ φωνήεντα στοιχείων ἀφώνων, ἵνα τὸ ὅλον ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἐγγραμμάτου φωνῆς συνηχήσῃ, τὰς τῶν ἐναντίων ἀπειλὰς πειθοῖ τῇ συναγωγῷ μεσιτεύοντός τε καὶ διαιτῶντος.

11İşte en verimli bitki böyle kök saldı ve kök saldıktan sonra sağlam durdu. Tek tek ve daha küçük bitkilerin ise kimini yer değiştirerek hareket edebilen, kimini de yer değiştirmeden, aynı yerde durur gibi yarattı.

11

Οὕτως μὲν δὴ τὸ παμφορώτατον φυτὸν ἐρριζοῦτο καὶ ῥιζωθὲν ἐκρατεῖτο· τῶν δὲ ἐν μέρει καὶ βραχυτέρων φυτῶν τὰ μὲν μεταβατικῶς κινητά, τὰ δὲ ἄνευ μεταβάσεως ὡς ἂν ἑστῶτα κατὰ τὸν αὐτὸν τόπον ἐδημιουργεῖτο.

12Yer değiştirme hareketini kullananlar, yani bizim canlı dediklerimiz, evrenin daha büyük kısımlarına dağıtıldı: kara hayvanları toprağa, yüzenler suya, kanatlılar havaya, ateşte doğanlar ateşe — anlatıldığına göre bunların doğuşu Makedonya'da daha açıkça görülürmüş —, yıldızlar da göğe. Çünkü felsefeyle uğraşanlar yıldızların da baştan sona akıl sahibi canlılar olduğunu söyler. Bunlardan gezegenler kendiliğinden, sabit yıldızlar ise evrenin dönüşüyle birlikte döndürülerek yer değiştiriyor görünür.

12

τὰ μὲν οὖν μεταβατικῇ κινήσει χρώμενα, ἃ δή φαμεν ἡμεῖς ζῷα εἶναι, ταῖς τοῦ παντὸς ὁλοσχερεστέραις προσεγένετο μοίραις, γῇ μὲν τὰ χερσαῖα, πλωτὰ δὲ ὕδατι, τὰ δὲ πτηνὰ ἀέρι καὶ τὰ πυρίγονα πυρί, ὧν τὴν γένεσιν ἀριδηλοτέραν κατὰ Μακεδονίαν λόγος ἔχει προφαίνεσθαι, καὶ οἱ ἀστέρες οὐρανῷ—ζῷα γὰρ καὶ τούτους νοερὰ δι’ ὅλων φασὶν οἱ φιλοσοφήσαντες —, ⟨ὧν⟩ οἱ μὲν πλάνητες ἐξ ἑαυτῶν, οἱ δ’ ἀπλανεῖς τῇ τοῦ παντὸς συμπεριαγόμενοι φορᾷ τόπους ἐναλλάττειν δοκοῦσι.

13Tasavvur gücü olmayan bir tabiatla yönetilenler, yani asıl anlamıyla bitki denenler, yer değiştirme hareketinden pay almaz. Yaratıcı hem toprakta hem havada ikişer tür varlık yarattı.

13

τὰ δὲ ἀφαντάστῳ φύσει διοικούμενα, ἅπερ ἰδίως λέγεται φυτά, μεταβατικῆς κινήσεως ἀμέτοχα. διττὰ δὲ ἔν τε γῇ καὶ ἀέρι γένη ὁ ποιῶν ἐποίει.

14Havaya, duyuyla algılanan kanatlıları ve hisle hiçbir şekilde kavranamayan başka kuvvetleri verdi. Bu kuvvetler cisimsiz psykhēlerden oluşan bir topluluktur ve hepsi aynı mertebede düzenlenmemiştir. Anlatıldığına göre kimi ölümlü bedenlere girer, belirli devirlerde yeniden onlardan ayrılır; daha ilahî bir yapıya nail olanlar ise yeryüzünün hiçbir yerini umursamaz. En arıları en yukarıda, esirin hemen yanında durur. Yunanlılar arasında felsefeyle uğraşanlar bunlara kahraman der; Musa ise isabetli bir adla onlara melek, yani haberci der. Çünkü elçilik eder, hükümdarın iyiliklerini uyruklarına, uyrukların ihtiyaçlarını da krala iletirler. Toprağa ise yine iki şey verdi: kara hayvanlarını ve bitkileri; çünkü toprağın hem ana hem de besleyen olmasını istedi.

14

ἀέρι μὲν τὰ πτηνὰ καὶ αἰσθητὰ καὶ δυνάμεις ἄλλας αἰσθήσει οὐδαμῇ οὐδαμῶς καταλαμβανομένας—ψυχῶν ὁ θίασος οὗτος ἀσωμάτων ἐστὶ διακεκοσμημένων οὐ ταῖς αὐταῖς ἐν τάξεσι· τὰς μὲν γὰρ εἰσκρίνεσθαι λόγος ἔχει σώμασι θνητοῖς καὶ κατά τινας ὡρισμένας περιόδους ἀπαλλάττεσθαι πάλιν, τὰς δὲ θειοτέρας κατασκευῆς λαχούσας ἅπαντος ἀλογεῖν τοῦ γῆς χωρίου, ἀνωτάτω δ’ εἶναι πρὸς αὐτῷ τῷ αἰθέρι τὰς καθαρωτάτας, ἃς οἱ μὲν παρ’ Ἕλλησι φιλοσοφήσαντες ἥρωας καλοῦσι, Μωυσῆς δὲ ὀνόματι εὐθυβόλῳ χρώμενος ἀγγέλους προσαγορεύει, πρεσβευομένας καὶ διαγγελλούσας τά τε παρὰ τοῦ ἡγεμόνος τοῖς ὑπηκόοις ἀγαθὰ καὶ τῷ βασιλεῖ ὧν εἰσιν οἱ ὑπήκοοι χρεῖοι —, γῇ δὲ ζῷά τε χερσαῖα καὶ φυτά, δύο πάλιν, προσένειμε, τὴν αὐτὴν μητέρα τε βουληθεὶς εἶναι καὶ τροφόν·

15Nasıl kadında ve her dişide, doğurmaya yaklaşınca, doğacaklara gerekli ve uygun besini akıtmak için süt pınarları fışkırırsa, Tanrı da aynı biçimde kara hayvanlarının anası olan toprağa bitkilerin bütün türlerini verdi; ta ki doğanlar yabancı değil, kendilerine akraba besinlerle beslensin.

15

καθάπερ γὰρ γυναικὶ καὶ παντὶ τῷ θήλει πηγαὶ πρὸς τῷ μέλλειν ἀποκυΐσκειν ἀναχέονται γάλακτος, ἵνα τοῖς γεννωμένοις ἄρδωσι τὰς ἀναγκαίας καὶ ἁρμοττούσας τροφάς, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῇ χερσαίων ζῴων μητρὶ γῇ πάσας φυτῶν προσένειμεν ἰδέας, ἵνα συγγενέσι καὶ μὴ ὀθνείοις τροφαῖς τὰ γεννώμενα χρήσηται.

16Bitkileri baş aşağı yaptı, başlarını toprağın en derin yerlerine çaktı. Akılsız hayvanların başlarını ise topraktan yukarı çekip uzun bir boynun ucuna yerleştirdi, ön ayaklarını da boyuna bir dayanak gibi koydu.

16

καὶ μὴν τὰ μὲν φυτὰ κατωκάρα ἀπειργάζετο τὰς κεφαλὰς αὐτῶν ἐν τοῖς βαθυγειοτάτοις γῆς μέρεσι πήξας, ζῴων δὲ τῶν ἀλόγων τὰς κεφαλὰς ἀνελκύσας ἀπὸ γῆς ἐπὶ προμήκους αὐχένος ἄκρας ἡρμόζετο τῷ αὐχένι ὥσπερ ἐπίβασιν τοὺς ἐμπροσθίους πόδας θείς.

17İnsana ise seçkin bir yapı düştü. Tanrı öteki hayvanların bakışlarını aşağı eğip çevirdi, bu yüzden onlar yere doğru eğiktir; insanınkini ise tersine dikleştirdi ki göğü seyretsin. Çünkü eski sözün dediği gibi insan yere değil göğe ait bir bitkidir.

17

ἐξαιρέτου δὲ τῆς κατασκευῆς ἔλαχεν ἄνθρωπος· τῶν μὲν γὰρ ἄλλων τὰς ὄψεις περιήγαγε κάτω κάμψας, διὸ νένευκε πρὸς χέρσον, ἀνθρώπου δὲ ἔμπαλιν ἀνώρθωσεν, ἵνα τὸν οὐρανὸν καταθεᾶται, φυτὸν οὐκ ἐπίγειον ἀλλ’ οὐράνιον, ὡς ὁ παλαιὸς λόγος, ὑπάρχων.

18Başkaları bizim nous'umuzun esir tabiatından bir parça olduğunu söyleyerek insanı esirle akraba kıldılar. Büyük Musa ise akıl sahibi psykhēnin eidos'unu yaratılmış şeylerden hiçbirine benzetmedi. Onun, o ilahî ve görünmez ruhun, Tanrı'nın mührüyle damgalanıp basılmış geçer akçesi olduğunu söyledi; bu mührün damgası ezelî logos'tur. Çünkü Musa "Tanrı onun yüzüne hayat soluğu üfledi" der (Tekvin 2:7). Bu yüzden alan, gönderene benzetilmiş olmalıdır. Nitekim insanın yaratılmış şeylerden birinin suretine göre değil, Tanrı'nın suretine göre yaratıldığı söylenir (Tekvin 1:27).

18

ἀλλ’ οἱ μὲν ἄλλοι τῆς αἰθερίου φύσεως τὸν ἡμέτερον νοῦν μοῖραν εἰπόντες εἶναι συγγένειαν ἀνθρώπῳ πρὸς αἰθέρα συνῆψαν. ὁ δὲ μέγας Μωυσῆς οὐδενὶ τῶν γεγονότων τῆς λογικῆς ψυχῆς τὸ εἶδος ὡμοίωσεν, ἀλλ’ εἶπεν αὐτὴν τοῦ θείου καὶ ἀοράτου πνεύματος ἐκείνου δόκιμον εἶναι νόμισμα σημειωθὲν καὶ τυπωθὲν σφραγῖδι θεοῦ, ἧς ὁ χαρακτήρ ἐστιν ὁ ἀίδιος λόγος· „ἐνέπνευσε“

19

γάρ φησιν „ὁ θεὸς εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς“ (Gen. 2,7), ὥστε ἀνάγκη πρὸς τὸν ἐκπέμποντα τὸν δεχόμενον ἀπεικονίσθαι· διὸ καὶ λέγεται κατ’ εἰκόνα θεοῦ τὸν ἄνθρωπον γεγενῆσθαι (Gen. 1,27), οὐ μὴν κατ’ εἰκόνα τινὸς τῶν γεγονότων.

20İnsanın psykhēsi Sebep'in ilk örnek olan logos'una göre suretlendiğinden, bedenin de dikilip bakışlarını evrenin en arı kısmına, göğe yöneltmesi tutarlıydı; ta ki görünen aracılığıyla görünmeyen açıkça kavransın.

20

ἀκόλουθον οὖν ἦν τῆς ἀνθρώπου ψυχῆς κατὰ τὸν ἀρχέτυπον τοῦ αἰτίου λόγον ἀπεικονισθείσης καὶ τὸ σῶμα ἀνεγερθὲν πρὸς τὴν καθαρωτάτην τοῦ παντὸς μοῖραν, οὐρανόν, τὰς ὄψεις ἀνατεῖναι, ἵνα τῷ φανερῷ τὸ ἀφανὲς ἐκδήλως καταλαμβάνηται.

21Zihnin Varolan'a doğru çekilişini, o çekilişe kapılanlardan başkası göremez; çünkü herkes kendi yaşadığını yalnız kendisi bilir. Bu yüzden Tanrı, bedenin esire doğru yönelebilen gözlerini o görünmez gözün açık bir sureti yapar.

21

ἐπειδὴ τοίνυν τὴν πρὸς τὸ ὂν διανοίας ὁλκὴν ἀμήχανον ἦν ἰδεῖν ὅτι μὴ τοὺς ἀχθέντας πρὸς αὐτοῦ μόνους — ὃ γὰρ πέπονθεν ἕκαστος, αὐτὸς ἐξαιρέτως οἶδεν —, εἴδωλον ἐναργὲς ἀειδοῦς ὄμματος τὰ τοῦ σώματος ποιεῖ δυνάμενα πρὸς αἰθέρα ἀπονεύειν.

22Çürüyüp gidecek maddeden yapılmış gözler, yeryüzünden bunca uzaktaki göğe kadar koşup onun sınırlarına dokunacak kadar ileri gidebiliyorsa, psykhēnin gözlerinin her yöne uzanan koşusunu ne kadar büyük saymak gerekir? Varolan'ı apaçık görme arzusuyla kanatlanan bu gözler yalnız en uçtaki esire uzanmakla kalmaz, bütün kozmosun sınırlarını da aşıp yaratılmamış olana doğru atılır. Bu yüzden kutsal sözlerde, bilgeliğe ve epistēmē'ye hiç doymayanların yukarı çağrıldığı söylenir; çünkü Tanrı'nın soluğunu almış olanların ilahî olana, yukarıya çağrılması yerindedir.

22

ὁπότε γὰρ οἱ ἐκ φθαρτῆς παγέντες ὕλης ὀφθαλμοὶ τοσοῦτον ἐπέβησαν, ὡς ἀπὸ τοῦ τῆς γῆς χωρίου πρὸς τὸν μακρὰν οὕτως ἀφεστῶτα ἀνατρέχειν οὐρανὸν καὶ ψαύειν τῶν περάτων αὐτοῦ, πόσον τινὰ χρὴ νομίσαι τὸν πάντῃ δρόμον τῶν ψυχῆς ὀμμάτων; ἅπερ ὑπὸ πολλοῦ τοῦ τὸ ὂν κατιδεῖν τηλαυγῶς ἱμέρου πτερωθέντα οὐ μόνον πρὸς τὸν ἔσχατον αἰθέρα τείνεται, παραμειψάμενα δὲ

23

καὶ παντὸς τοῦ κόσμου τοὺς ὅρους ἐπείγεται πρὸς τὸν ἀγένητον. διὰ τοῦτο ἐν τοῖς χρησμοῖς οἱ σοφίας καὶ ἐπιστήμης ἄπληστοι διατελοῦντες ἀνακεκλῆσθαι λέγονται· πρὸς γὰρ τὸ θεῖον ἄνω καλεῖσθαι θέμις τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ καταπνευσθέντας.

24Hortumlar ve kasırgalar ağaçları kökünden söküp havaya kaldırıyor; binlerce yük alan, yükle ağırlaşmış gemiler en hafif şeyler gibi denizlerin ortasından kapılıyor; rüzgârların en güçlü ve en kıvrımlı girdapları suyu çekip aldıkça toprağın koyakları boş kalıyor, göller ve ırmaklar havalanıp gidiyor. Böyleyken, her şeye gücü yeten ve aşağıdaki her şeye galip gelen ilahî ruhun tabiatıyla, zaten hafif olan nous'un hafifleyip en büyük yüksekliğe kalkmaması, hele sahiden felsefe yapan birinin nous'unun kalkmaması tuhaf olurdu.

24

δεινὸν γάρ, εἰ τυφῶσι μὲν καὶ ἁρπυίαις αὐτόπρεμνα δένδρα πρὸς ἀέρα ἀνασπᾶται καὶ μυριάγωγα σκάφη βρίθοντα φόρτῳ καθάπερ τινὰ τῶν κουφοτάτων ἐκ μέσων τῶν πελαγῶν ἀναρπάζεται καὶ λίμναι καὶ ποταμοὶ μετάρσιοι φέρονται, τοὺς γῆς κόλπους ἐκλιπόντος τοῦ ῥεύματος, ὅπερ ἀνιμήσαντο αἱ τῶν ἀνέμων κραταιόταται καὶ πολυπλοκώταται δῖναι, τῇ δὲ τοῦ θείου πνεύματος καὶ πάντα δυνατοῦ καὶ τὰ κάτω νικῶντος φύσει κοῦφον ὁ νοῦς ὢν οὐκ ἐπελαφρίζεται καὶ πρὸς μήκιστον ὕψος ἐξαίρεται, καὶ μάλιστα ὁ τοῦ φιλοσοφήσαντος ἀνόθως.

25Çünkü böyle bir nous, bedenin ve toprağın sevdiği şeylere doğru ağırlaşıp aşağı sarkmaz; zaten onlardan ayrılmak ve uzaklaşmak için hep emek vermiştir. Yukarıdaki, kutsallığa en çok yaraşan ve mesut tabiatlara doymak bilmez bir aşkla tutulduğu için yukarı taşınır.

25

οὗτος γὰρ κάτω μὲν οὐ βρίθει πρὸς τὰ σώματος καὶ γῆς φίλα ταλαντεύων, ὧν διάζευξιν καὶ ἀλλοτρίωσιν ἀεὶ διεπόνησεν, ἄνω δὲ φέρεται τῶν μεταρσίων καὶ ἱεροπρεπεστάτων καὶ εὐδαιμόνων φύσεων ἀκορέστως ἐρασθείς.

26İşte bu yüzden Varolan'ın sırlarının hazinedarı ve bekçisi olan Musa yukarı çağrılanlardandır; çünkü Levililer kitabında "Musa'yı çağırdı" denir (Levililer 1:1). İkinciliğe layık görülen Besalel de yukarı çağrılanlardandır; çünkü Tanrı onu da kutsal eşyaların yapımına ve işlerin gözetimine çağırır (Çıkış 31:2 vd.).

26

τοιγαροῦν Μωυσῆς ὁ ταμίας καὶ φύλαξ τῶν τοῦ ὄντος ὀργίων ἀνακεκλήσεται· λέγεται γὰρ ἐν Λευιτικῇ βίβλῳ „ἀνεκάλεσε Μωυσῆν“ (Lev. 1, 1). ἀνακεκλήσεται δὲ καὶ ὁ τῶν δευτερείων ἀξιωθεὶς Βεσελεήλ· καὶ γὰρ τοῦτον ἀνακαλεῖ ὁ θεὸς πρὸς τὴν τῶν ἱερῶν κατασκευήν τε καὶ ἐπιμέλειαν ἔργων (Exod. 31,2 sqq.).

27Ama Besalel bu çağrıda ikinciliği, her şeyi bilen Musa ise birinciliği alır. Çünkü Besalel, canlı hiçbir şey yapmaları caiz olmayan ressamlar gibi gölgeleri biçimlendirir; nitekim Besalel adı "gölgeler içinde yapan" diye yorumlanır. Musa'ya ise gölgeleri değil, şeylerin ilk örnek olan tabiatlarının kendilerini resmetmek düştü. Üstelik Sebep, kendine ait olanı kimilerine arı güneş altındaymış gibi daha parlak ve daha seçik, kimilerine de gölgedeymiş gibi daha silik göstermeyi âdet edinmiştir.

27

ἀλλ’ ὁ μὲν τὰ δευτερεῖα τῆς ἀνακλήσεως, Μωυσῆς δὲ ὁ πάνσοφος οἴσεται τὰ πρωτεῖα· ἐκεῖνος μὲν γὰρ τὰς σκιὰς πλάττει καθάπερ οἱ ζωγραφοῦντες οἷς οὐ θέμις οὐδὲν ἔμψυχον δημιουργῆσαι — Βεσελεὴλ γὰρ ἐν σκιαῖς ποιῶν ἑρμηνεύεται —, Μωυσῆς δὲ οὐ σκιὰς ἀλλὰ τὰς ἀρχετύπους φύσεις αὐτὰς τῶν πραγμάτων ἔλαχεν ἀνατυποῦν. ἄλλως τε καὶ τὸ αἴτιον οἷς μὲν τηλαυγέστερον καὶ ἀριδηλότερον ὡς ἂν ἐν ἡλίῳ καθαρῷ, οἷς δὲ ἀμυδρότερον ὡς ἂν ἐν σκιᾷ τὰ οἰκεῖα εἴωθεν ἐπιδείκνυσθαι.

28Kozmostaki büyük bitkileri anlattık; şimdi her şeyi bilen Tanrı'nın küçük kozmos olan insandaki ağaçları nasıl yarattığına bakalım. Önce bedenimizi derin topraklı bir tarla gibi alıp onda duyular için hazneler açtı;

28

Διεξεληλυθότες οὖν περὶ τῶν ὁλοσχερεστέρων ἐν κόσμῳ φυτῶν ἴδωμεν ὃν τρόπον καὶ τὰ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, τῷ βραχεῖ κόσμῳ, δένδρα ὁ πάνσοφος ἐδημιούργει θεός. αὐτίκα τοίνυν ὥσπερ βαθύγειον χωρίον σῶμα τὸ ἡμέτερον λαβὼν δεξαμενὰς αὐτῷ τὰς αἰσθήσεις ἀπειργάζετο·

29sonra her birine bir duyuyu, ehlî ve çok yararlı bir bitki gibi yerleştirdi: işitmeyi kulağa, görmeyi gözlere, koklamayı burun deliklerine, ötekileri de kendilerine uygun ve yakın yerlere. İlahî ilhamla konuşan adam ilahilerde sözüme şöyle tanıklık eder: "Kulağı diken işitmez mi? Gözleri biçimlendiren görmez mi?" (Mezmurlar 94:9).

29

κἄπειθ’ οἷα φυτὸν ἥμερον καὶ ὠφελιμώτατον ἑκάστην αὐτῶν ἐνετίθει, ἀκοὴν μὲν εἰς οὖς, ὄψιν δ’ εἰς ὄμματα καὶ εἰς μυκτῆρας ὄσφρησιν καὶ τὰς ἄλλας εἰς τὰ οἰκεῖα καὶ συγγενῆ χωρία. μαρτυρεῖ δέ μου τῷ λόγῳ ὁ θεσπέσιος ἀνὴρ ἐν ὕμνοις λέγων ὧδε· „ὁ φυτεύων οὖς οὐκ ἀκούει; ὁ πλάσσων ὀφθαλμοὺς οὐκ ἐπιβλέψει“ (Psalm. 93,9) ;

30Bacaklara, ellere ve bedenin içteki dıştaki öteki kısımlarına kadar yayılan bütün kuvvetler de soylu fidanlardır.

30

καὶ τὰς διηκούσας μέντοι μέχρι σκελῶν τε καὶ χειρῶν καὶ τῶν ἄλλων τοῦ σώματος μερῶν, ὅσα ἐντός τε καὶ ἐκτός, δυνάμεις ἁπάσας εὐγενῆ μοσχεύματα εἶναι συμβέβηκε.

31Daha iyi ve daha kusursuz olanları ise en ortada bulunan ve en çok meyve verebilen yönetici kısma kökledi. Bunlar şunlardır: düşünme, kavrayış, isabetli tahmin, alıştırmalar, hatıralar, melekeler, yatkınlıklar, tekhnēlerin türlü türlü biçimleri, epistēmēlerin sağlamlığı, bütün aretēye dair bilgilerin unutulmadan yeniden ele alınması. Bunların hiçbirini hiçbir ölümlü dikemez; hepsinin birden tek ustası yaratılmamış olandır. O, bu bitkileri yalnız bir kez dikmekle kalmamış, doğan her insanda her zaman dikmektedir.

31

τὰ δὲ ἀμείνω καὶ τελειότερα τῷ μεσαιτάτῳ καὶ καρποφορεῖν δυναμένῳ διαφερόντως ἡγεμονικῷ προσερρίζου· ταῦτα δέ εἰσι νόησις, κατάληψις, εὐστοχία, μελέται, μνῆμαι, ἕξεις, διαθέσεις, τεχνῶν ἰδέαι πολύτροποι, βεβαιότης ἐπιστημῶν, τῶν ἀρετῆς ἁπάσης θεωρημάτων ἄληστος ἀνάληψις. τούτων οὐδὲν οὐδεὶς θνητὸς ἱκανὸς φυτουργῆσαι, πάντων δὲ ἀθρόων εἷς ὁ ἀγένητος τεχνίτης, οὐ πεποιηκὼς μόνον, ἀλλὰ καὶ ποιῶν ἀεὶ καθ’ ἕκαστον τῶν γεννωμένων τὰ φυτὰ ταῦτα.

32Söylediklerimize cennet bahçesinin dikilişi de uyar. Çünkü şöyle denir: "Tanrı doğuda, Aden'de bir cennet bahçesi dikti ve biçimlendirdiği insanı oraya koydu" (Tekvin 2:8). Bunların asma, zeytin, elma, nar ya da benzeri ağaçlar olduğunu sanmak * * * büyük ve tedavisi güç bir saflıktır.

32

Τοῖς εἰρημένοις ἐστὶν ἀκόλουθος καὶ ἡ τοῦ παραδείσου φυτουργία· λέγεται γάρ· „ἐφύτευσεν ὁ θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολάς, καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν“ (Gen. 2,8). τὸ μὲν οὖν ἀμπέλους καὶ ἐλαιῶν ἢ μηλεῶν ἢ ῥοιῶν ἢ τῶν παραπλησίων δένδρα οἴεσθαι * * * πολλὴ καὶ δυσθεράπευτος εὐήθεια.

33Niçin dikti, diye sorulabilir. Rahat edeceği bir yeri olsun diye mi? Ama bütün kozmos bile, her şeyin yöneticisi olan Tanrı için kendine yeten bir mesken sayılabilir mi? Yoksa büyük kralı ağırlamaya layık görülmekten sayısız bakımdan geri kalmış görünmez mi? Üstelik Sebep'in, sebep olduğu şeyin içinde kuşatıldığını düşünmek de, o ağaçların elbette her yıl mevsim meyvesi verdiğini sanmak da dine uygun değildir.

33

τίνος γὰρ ἕνεκα, εἴποι τις ἄν; ἵνα ἐνδιαιτήσεις εὐαγώγους ἔχῃ; ὁ γὰρ κόσμος ἅπας αὐταρκέστατον ἐνδιαίτημα ἂν νομισθείη θεῷ τῷ πανηγεμόνι; ἢ οὐχὶ μυρίων καὶ ἄλλων δόξαι ἂν ὑστερίζειν, ὡς πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ μεγάλου βασιλέως ἀξιόχρεων ὑποληφθῆναι; χωρὶς τοῦ μηδὲ εὐαγὲς εἶναι οἴεσθαι τὸ αἴτιον ἐν τῷ αἰτιατῷ περιέχεσθαι [τῷ] μηδὲ τὰ δένδρα τοὺς ἐτησίους δήπου φέρειν καρπούς.

34Peki cennet bahçesi kimin yararlanması ve kullanması için meyve verecek? Hiçbir insanın değil; çünkü cennet bahçesinde oturan hiç kimse anlatılmaz. Topraktan ilk biçimlendirilen, adı Âdem olan insanın bile oradan göç ettirildiği söylenir.

34

πρὸς τὴν τίνος οὖν ἀπόλαυσίν τε καὶ χρῆσιν καρποφορήσει ὁ παράδεισος; ἀνθρώπου μὲν οὐδενός· οὐδεὶς γὰρ εἰσάγεται τὸ παράπαν τὸν παράδεισον οἰκῶν, ἐπεὶ καὶ τὸν πρῶτον διαπλασθέντα ἐκ γῆς μεταναστῆναί φησιν ἐνθένδε, ὄνομα Ἀδάμ.

35Tanrı ise başka hiçbir şeye ihtiyacı olmadığı gibi besine de ihtiyaç duymaz. Çünkü besin alan önce ona ihtiyaç duymalı, sonra da gireni kabul edecek, çiğnenip öğütüleni dışarı gönderecek organlarla donatılmış olmalıdır. Bunlar Sebep'in mutluluğuna ve saadetine yakışmaz. Onu insan biçimli, dahası insan hâlleri taşıyan biri gibi sunanların uydurmalarıdır bunlar; dindarlığı ve takvayı, o iki büyük aretēyi yıkan, kanuna en aykırı uydurmalar. Öyleyse görebilen adamların sevdiği alegoriye yönelmeliyiz. Kutsal sözler de bize bunun için en açık fırsatları sunar: cennet bahçesinde bizdekilere hiç benzemeyen bitkiler olduğunu, bunların hayat, ölümsüzlük, bilme, kavrayış, anlayış, iyi ile kötünün tasavvuru bitkileri olduğunu söylerler.

35

καὶ μὴν ὅ γε θεὸς ὥσπερ τῶν ἄλλων καὶ τροφῆς ἀνεπιδεής ἐστιν· ἀνάγκη γὰρ τὸν τροφῇ χρώμενον δεῖσθαι μὲν τὸ πρῶτον, ἔπειτα δὲ ὄργανα εὐτρεπίσθαι, δι’ ὧν καὶ τὴν εἰσιοῦσαν παραδέξεται καὶ τὴν ἐκμασηθεῖσαν θύραζε ἀποπέμψει. ταῦτα δὲ μακαριότητος καὶ εὐδαιμονίας τῆς περὶ τὸ αἴτιον ἀπᾴδει, τῶν ἀνθρωπόμορφον, ἔτι δὲ καὶ ἀνθρωποπαθὲς αὐτὸ εἰσαγόντων ἐπ’ εὐσεβείας καὶ ὁσιότητος καθαιρέσει,

36

μεγάλων ἀρετῶν, ἐκθεσμότατα ὄντα εὑρήματα. ἰτέον οὖν ἐπ’ ἀλληγορίαν τὴν ὁρατικοῖς φίλην ἀνδράσι· καὶ γὰρ οἱ χρησμοὶ τὰς εἰς αὐτὴν ἡμῖν ἀφορμὰς ἐναργέστατα προτείνουσι· λέγουσι γὰρ ἐν τῷ παραδείσῳ φυτὰ εἶναι μηδὲν ἐοικότα τοῖς παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ ζωῆς, ἀθανασίας, εἰδήσεως, καταλήψεως, συνέσεως, καλοῦ καὶ πονηροῦ φαντασίας.

37Bunlar kuru toprağın değil, zorunlu olarak akıl sahibi psykhēnin bitkileridir. Psykhēnin aretēye giden yolu budur ve bu yolun gayesi hayat ve ölümsüzlüktür; kötülüğe giden yolu ise bunlardan kaçış ve ölümdür. Öyleyse cömert Tanrı'nın psykhēye bir cennet bahçesi gibi aretēleri ve onlara uygun eylemleri diktiğini, böylece onu kusursuz saadete götürdüğünü düşünmeliyiz.

37

ταῦτα δὲ χέρσου μὲν οὐκ ἂν εἴη, λογικῆς δὲ ψυχῆς ἀναγκαίως φυτά, ⟨ἧς⟩ ἡ μὲν πρὸς ἀρετὴν ὁδὸς αὕτη ζωὴν καὶ ἀθανασίαν ἔχουσα τὸ τέλος, ἡ δὲ πρὸς κακίαν φυγήν τε τούτων καὶ θάνατον. τὸν οὖν φιλόδωρον θεὸν ὑποληπτέον ἐν τῇ ψυχῇ καθάπερ παράδεισον ἀρετῶν καὶ τῶν κατ’ αὐτὰς πράξεων ἐμφυτεύειν πρὸς τελείαν εὐδαιμονίαν αὐτὴν ἄγοντα.

38Bu yüzden cennet bahçesine en uygun yeri verdi: Aden denen yeri; Aden "zevk ve sefa" diye yorumlanır. Bu, sağlıklı gören, aretēlerle birlikte dans eden, sevincin çokluğundan ve büyüklüğünden coşup sıçrayan psykhēnin sembolüdür; o psykhē, insanlar arasındaki sayısız en tatlı zevke karşılık tek bir zevki, tek bilge olana hizmet etmeyi seçmiştir.

38

διὰ τοῦτο καὶ τόπον οἰκειότατον προσένειμε τῷ παραδείσῳ καλούμενον Ἐδέμ — ἑρμηνεύεται δὲ τρυφή —, σύμβολον ψυχῆς τῆς ἄρτια βλεπούσης, ἀρεταῖς ἐγχορευούσης καὶ ὑπὸ πλήθους καὶ μεγέθους χαρᾶς ἀνασκιρτώσης, ἀπόλαυσμα ἓν ἀντὶ μυρίων τῶν παρὰ ἀνθρώποις ἡδίστων προτεθειμένης τὴν τοῦ μόνου θεραπείαν σοφοῦ.

39Bu katıksız sevinçten bir yudum almış biri, Musa'nın müritlerinden, hiç de önemsiz olmayan biri, ilahilerinde kendi nous'una seslenerek "Rab'de sefa sür" (Mezmurlar 37:4) diye haykırmıştır. Bu sözü söylerken göksel ve ilahî aşka kışkırtılmıştı; insanî iyilik denen ve öyle görünen şeylerdeki bitmez tükenmez şımarıklıktan ve gevşeklikten tiksinmiş, bütün nous'u ilahî bir vecdin coşkusuyla kapılmış, yalnız Tanrı'da sevinç bulmuştu.

39

τούτου τοῦ γανώματος ἀκράτου τις σπάσας, ὁ τοῦ Μωυσέως δὴ θιασώτης, ὃς οὐχὶ τῶν ἠμελημένων ἦν, ἐν ὑμνῳδίαις ἀνεφθέγξατο πρὸς τὸν ἴδιον νοῦν φάσκων „κατατρύφησον τοῦ κυρίου“ (Psalm. 36,4), παρακεκινημένος πρὸς τὸν οὐράνιον καὶ θεῖον ἔρωτα τῇ φωνῇ, τὰς μὲν ⟨ἐν⟩ τοῖς λεγομένοις καὶ φαινομένοις ἀνθρωπίνοις ἀγαθοῖς χλιδὰς καὶ θρύψεις ἀλήκτους δυσχεράνας, ὅλον δὲ τὸν νοῦν ὑπὸ θείας κατοχῆς συναρπασθεὶς οἴστρῳ καὶ ἐνευφραινόμενος μόνῳ θεῷ.

40Cennet bahçesinin doğuda olması (Tekvin 2:8) da söylediğimizin bir kanıtıdır. Çünkü akılsızlık karanlıktır, batar ve gece getirir; phronēsis ise en parlak, en ışıltılı olandır ve gerçekten doğandır. Doğan güneş göğün bütün çemberini ışıkla doldurduğu gibi, aretēnin parlayan ışınları da zihnin bütün alanını arı bir aydınlıkla doldurur.

40

καὶ τὸ πρὸς ἀνατολαῖς μέντοι τὸν παράδεισον εἶναι (Gen. 2, 8) δεῖγμα τοῦ λεχθέντος ἐστί· σκοταῖον μὲν γὰρ καὶ δυόμενον καὶ νυκτιφόρον ἀφροσύνη, λαμπρότατον δὲ καὶ περιαυγέστατον καὶ ἀνατέλλον ὡς ἀληθῶς φρόνησις. καὶ καθάπερ ἀνίσχων ἥλιος ὅλον τὸν οὐρανοῦ κύκλον φέγγους ἀναπληροῖ, τὸν αὐτὸν τρόπον αἱ ἀρετῆς ἀκτῖνες ἀναλάμψασαι τὸ διανοίας χωρίον ὅλον μεστὸν αὐγῆς καθαρᾶς ἀπεργάζονται.

41İnsanın mülklerini, saldıranlara ve akın edenlere karşı korusunlar diye en vahşi hayvanlar bekler; Tanrı'nın mülklerini ise akıl sahibi tabiatlar bekler. Çünkü "Biçimlendirdiği insanı oraya koydu" der; aretēlerin bekçiliği de yalnız akıl sahiplerine düşer.

41

τὰ μὲν οὖν ἀνθρώπου κτήματα φρουροὺς ἔχει καὶ φύλακας ἀγριωτάτους θῆρας εἰς τὴν τῶν ἐπιόντων καὶ κατατρεχόντων ἄμυναν, τὰ δὲ τοῦ θεοῦ κτήματα λογικὰς φύσεις· „ἔθετο“ γάρ φησιν „ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν“, ὃ ἐπὶ λογικῶν μόνων τῶν ἀρετῶν ἐστιν.

42Böylece aretēlere çalışmak ve onları uygulamak, Tanrı'dan öteki psykhēlere tanınmayan bu seçkin ayrıcalığı almıştır. Bu yüzden pek anlamlı bir biçimde, Tanrı'nın içimizdeki gerçek insanı, yani nous'u, iyiliğin ve güzelliğin en kutsal filizleri ve bitkileri arasına koyduğu söylenmiştir. Çünkü zihinden pay almamış olanların hiçbiri aretēleri yetiştiremez; zaten onları kavramak tabiatlarında yoktur. Şu da güçlük sayılmamalı: en büyük tufanda yapılan gemiye bütün hayvan türleri sokulduğu hâlde cennet bahçesine niçin hiçbiri sokulmaz? Çünkü gemi bedenin sembolüdür; beden ister istemez duyguların ve kötülüklerin evcilleşmemiş, yabanileşmiş belalarını içine almıştır. Cennet bahçesi ise aretēlerin sembolüdür; aretēler de yabani ya da büsbütün akıldan yoksun hiçbir şeyi kabul etmez.

42

αἱ οὖν ἀσκήσεις τε καὶ χρήσεις ἐξαίρετον γέρας παρὰ τὰς τῶν ἄλλων ψυχὰς τουτὶ παρὰ τοῦ θεοῦ ἔλαβον· διὸ καὶ ἐμφαντικώτατα εἴρηται, ὅτι τὸν ἐν ἡμῖν πρὸς ἀλήθειαν ἄνθρωπον, τουτέστι τὸν νοῦν, ἔθηκεν ἐν ἱερωτάτοις καλοκἀγαθίας βλαστήμασι καὶ φυτοῖς, ἐπεὶ [δὲ] τῶν διανοίας ἀμετόχων ἱκανὸν οὐδὲν ἀρετὰς γεωργῆσαι, ὧν τὸ

43

παράπαν λαμβάνειν οὐ πέφυκε κατάληψιν. οὐκ ἔστι δ’ οὖν ἀπορητέον, τί δήποτε εἰς μὲν τὴν κιβωτόν, ἣν ἐν τῷ μεγίστῳ κατακλυσμῷ κατασκευασθῆναι συνέβη, πᾶσαι τῶν θηρίων αἱ ἱδέαι εἰσάγονται, εἰς δὲ τὸν παράδεισον οὐδεμία· ἡ μὲν γὰρ κιβωτὸς σύμβολον ἦν σώματος, ὅπερ ἐξ ἀνάγκης κεχώρηκε τὰς παθῶν καὶ κακιῶν ἀτιθάσους κἀξηγριωμένας κῆρας, ὁ δὲ παράδεισος ἀρετῶν· ἀρεταὶ δὲ οὐδὲν ἀνήμερον ἢ συνόλως ἄλογον παραδέχονται.

44Musa, cennet bahçesine konanın suret uyarınca damgalanan insan değil, biçimlendirilmiş insan olduğunu dikkatle seçilmiş bir sözle söyler. Çünkü Tanrı'nın suretine göre olan ruhla damgalanan insan, bana kalırsa, ölümsüz hayatı meyve olarak veren ağaçtan hiç farklı değildir: ikisi de bozulmazdır, ikisi de en ortadaki ve en yönetici yere layık görülmüştür; nitekim hayat ağacının cennet bahçesinin ortasında olduğu söylenir (Tekvin 2:9). Biçimlendirilmiş insan ise çok karışık ve daha topraksı olan bedenin insanıdır; biçimlendirilmemiş ve yalın tabiattan payı yoktur. O tabiatın evinde ve avlularında yalnız alıştırmayla yetkinleşen oturmayı bilir; nitekim Yakup "yapmacıksız, evde oturan" biri olarak anlatılır (Tekvin 25:27). Biçimlendirilmiş insan ise çok yönlü, her türlü şeyden derlenip biçimlendirilmiş bir yatkınlığa sahiptir.

44

παρατετηρημένως δὲ οὐ τὸν κατὰ τὴν εἰκόνα τυπωθέντα ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸν πεπλασμένον εἰσαχθῆναί φησιν εἰς τὸν παράδεισον· ὁ μὲν γὰρ τῷ κατὰ τὴν εἰκόνα θεοῦ χαραχθεὶς πνεύματι οὐδὲν διαφέρει τοῦ τὴν ἀθάνατον ζωὴν καρποφοροῦντος, ὡς ἔμοιγε φαίνεται, δένδρου—ἄμφω γὰρ ἄφθαρτα καὶ μοίρας τῆς μεσαιτάτης καὶ ἡγεμονικωτάτης ἠξίωται· λέγεται γὰρ ὅτι τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐστιν ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου (Gen. 2, 9) —, ὁ δὲ τοῦ πολυμιγοῦς καὶ γεωδεστέρου σώματος, ἀπλάστου καὶ ἁπλῆς φύσεως ἀμέτοχος, ἧς ὁ ἀσκητὴς ἐπίσταται τὸν οἶκον καὶ τὰς αὐλὰς [τοῦ κυρίου] οἰκεῖν μόνος — Ἰακὼβ γὰρ „ἄπλαστος οἰκῶν οἰκίαν“ εἰσάγεται (Gen. 25,27) —, πολυτρόπῳ δὲ καὶ ἐκ παντοίων συνῃρημένῃ καὶ πεπλασμένῃ διαθέσει χρώμενος.

45Öyleyse cennet bahçesine, yani bütün kozmosa, orta nous'u kök salmış olarak koymak akla yatkındı. Bu nous zıt yönlere çeken kuvvetlere tabidir ve onlar arasında ayırım yapmaya çağrılmıştır; ta ki seçmeye ve kaçınmaya yöneldiğinde, daha iyileri benimserse ölümsüzlüğün ve şanın tadını çıkarsın, daha kötüleri benimserse kınanacak bir ölüme uğrasın.

45

τιθέναι οὖν ἐν τῷ παραδείσῳ, τῷ παντὶ κόσμῳ, ῥιζωθέντα εἰκὸς ἦν τὸν μέσον νοῦν, ὁλκοῖς πρὸς τἀναντία κεχρημένον δυνάμεσιν ἐπὶ τὴν διάκρισίν τε αὐτῶν ἀνακληθέντα, ἵνα πρὸς αἵρεσιν καὶ φυγὴν ὁρμήσας, εἰ μὲν τὰ ἀμείνω δεξιώσαιτο, ἀθανασίας καὶ εὐκλείας ἀπόναιτο, εἰ δ’ αὖ τὰ χείρω, ψεκτὸν θάνατον εὕρηται.

46İşte tek bilge olan, akıl sahibi psykhēlere böyle ağaçlar kökledi. Musa ise aretēler cennet bahçesinden sürülmüş olanlara acır; Tanrı'ya, onun hiçbir şeye bağlı olmayan egemenliğine, merhametli ve yumuşak kuvvetlerine, topraktan nous olan Âdem'in sürüldüğü yere görebilenlerin dikilmesi için dua eder. Çünkü şöyle der: "Onları içeri getirip mirasının dağına dik, Rab, kendin için yaptığın hazır meskene; Rab, ellerinin hazırladığı kutsal yere. Rab ebediyen, sonsuza dek ve daha da ötesine krallık eder" (Çıkış 15:17–18).

46

τοιαῦτα μὲν δὴ δένδρα ὁ μόνος σοφὸς ἐν ψυχαῖς λογικαῖς ἐρρίζου. Μωυσῆς δὲ οἰκτιζόμενος τοὺς μετανάστας ἐκ τοῦ τῶν ἀρετῶν παραδείσου γεγονότας καὶ τὸ αὐτεξούσιον τοῦ θεοῦ κράτος αὐτοῦ καὶ τὰς ἵλεως καὶ ἡμέρους δυνάμεις εὔχεται, ὅθεν ὁ γήινος νοῦς Ἀδὰμ πεφυγάδευται, κεῖθι τοὺς ὁρατικοὺς ἐμφυτευθῆναι· λέγει γάρ·

47

„εἰσαγαγὼν καταφύτευσον αὐτοὺς εἰς ὄρος κληρονομίας σου, εἰς ἕτοιμον κατοικητήριόν σου ὃ κατειργάσω, κύριε, ἁγίασμα, κύριε, ὃ ἡτοίμασαν αἱ χεῖρές σου· κύριος βασιλεύων τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ’ αἰῶνα καὶ ἔτι“ (Exod. 15,17. 18).

48Demek ki Musa, başka biri öğrendiyse onu herkesten açık öğrenmişti: her şeyin tohumlarını ve köklerini salan Tanrı, en büyük bitkinin, bu kozmosun filizlenmesinin sebebidir. Şimdi de söylenen bu ezgiyle ona "miras dağı" diyerek kozmosu ima ediyor gibidir; çünkü meydana gelen şey, onu yapanın en has mülkü ve mirasıdır.

48

οὐκοῦν σαφέστατα εἰ καί τις ἄλλος ἔμαθεν, ὅτι τὰ σπέρματα καὶ τὰς ῥίζας ἁπάντων καθεὶς ὁ θεὸς αἴτιός ἐστι τοῦ τὸ μέγιστον ἀναβλαστῆσαι φυτόν, τόνδε τὸν κόσμον, ὃν καὶ νῦν ἔοικεν αἰνίττεσθαι δι’ αὐτοῦ τοῦ λεχθέντος ᾄσματος „ὄρος“ αὐτὸν „κληρονομίας“ εἰπών· ἐπειδὴ τοῦ πεποιηκότος οἰκειότατον τὸ γενόμενον κτῆμα καὶ κλῆρος.

49Demek ki bunun içine dikilmemiz için dua eder; tabiatça akılsız ve dizginsiz olalım diye değil, en kusursuz olanın yönetimine uyup onun hep aynı ve aynı biçimde süren gidişini taklit ederek itidalli ve sürçmeyen bir hayat sürelim diye. Çünkü ilk filozoflar, tabiata uyarak yaşayabilmenin saadetin gayesi olduğunu söylemişlerdir.

49

εὔχεται οὖν ἡμᾶς ἐν τούτῳ φυτευθῆναι, οὐχ ἵνα ἄλογοι καὶ ἀφηνιασταὶ γενώμεθα τὰς φύσεις, ἀλλ’ ἵνα ἑπόμενοι τῇ τοῦ τελειοτάτου διοικήσει τὴν κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσαν αὐτοῦ διέξοδον ἀπομιμούμενοι σώφρονι καὶ ἀπταίστῳ βίῳ χρώμεθα· τὸ γὰρ ἀκολουθίᾳ φύσεως ἰσχῦσαι ζῆν εὐδαιμονίας τέλος εἶπον οἱ πρῶτοι.

50Ardından söylenenler de ortaya koyduğumuz düşünceyle uyuşur: kozmos Tanrı'nın donanmış, hazır ve duyuyla algılanan evidir; yapılmıştır, bazılarının sandığı gibi yaratılmamış değildir; "kutsal yer"dir, yani kutsal şeylerin yansıması, ilk örneğin kopyasıdır, çünkü hisle güzel olanlar düşünceyle güzel olanların suretleridir; Tanrı'nın elleriyle, yani onun kozmosu yaratan kuvvetleriyle hazırlanmıştır.

50

καὶ μὴν τά γε αὖθις λεγόμενα συνᾴδει τῷ προτεθέντι, τὸ τὸν κόσμον εὐτρεπῆ καὶ ἕτοιμον αἰσθητὸν οἶκον εἶναι θεοῦ, τὸ κατειργάσθαι καὶ μὴ ἀγένητον εἶναι, ὡς ᾠήθησάν τινες, τὸ „ἁγίασμα“, οἷον ἁγίων ἀπαύγασμα, μίμημα ἀρχετύπου, ἐπεὶ τὰ αἰσθήσει καλὰ τῶν νοήσει καλῶν εἰκόνες, τὸ ἡτοιμάσθαι ὑπὸ χειρῶν θεοῦ, τῶν κοσμοποιῶν αὐτοῦ δυνάμεων.

51Ama hiç kimse yaratıcının yaratılmışlardan birine ihtiyacı olduğunu sanmasın diye, en zorunlu sözü ekler: "Ebediyen, sonsuza dek ve daha da ötesine krallık eden." Kralın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur; uyrukların ise her şeyde krala ihtiyaç duyması yerindedir.

51

ἀλλ’ ὅπως μηδεὶς ὑπολάβοι τὸν ποιητὴν χρεῖον εἶναί τινος τῶν γεγονότων, τὸ ἀναγκαιότατον ἐπιφωνήσει· „βασιλεύων τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ’ αἰῶνα καὶ ἔτι“· βασιλέα δὲ οὐδενὸς δεῖσθαι, τὰ δὲ ὑπήκοα βασιλέως θέμις πάντα.

52Bazıları ise Tanrı'nın mirası olan ve öyle adlandırılan şeyin iyi olduğunu söylemiştir; Musa'nın şimdi dua ettiği de, bu iyiden yararlanmak ve onun tadına varmak bize nasip olsun diyedir. Şöyle der çünkü: "Bizi, öğrenmeye yeni başlamış çocuklar gibi, bilgeliğin öğretileri ve kuramları aracılığıyla içeri getir; temel bilgilerden yoksun bırakmadan yüce ve göksel logos'a dik."

52

τινὲς δὲ ἔφασαν κλῆρον εἶναι καὶ λέγεσθαι θεοῦ τὸ ἀγαθόν, οὗ τὴν χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν εὔχεσθαι νυνὶ Μωυσῆν προσγενέσθαι· εἰσαγαγών, γάρ φησιν, ἡμᾶς οἷα παῖδας ἄρτι μανθάνειν ἀρχομένους διὰ τῶν σοφίας δογμάτων καὶ θεωρημάτων καὶ μὴ ἀστοιχειώτους ἐάσας ἐν ὑψηλῷ καὶ οὐρανίῳ λόγῳ καταφύτευσον.

53Çünkü bu miras en hazır ve en el altındaki ev, en elverişli meskendir; "kutsal olarak yaptığın" odur. Çünkü ey Efendi, sen iyi ve kutsal şeylerin yaratıcısısın; tersine, kötü ve bayağı şeylerin kaynağı çürüyüp giden oluştur. Yalvaran psykhēye sonsuz çağ boyunca krallık et, onu bir an bile yöneticisiz bırakma; çünkü sana kesintisiz kulluk en büyük hükümranlıktan, hatta özgürlükten bile iyidir. Belki birçokları "mirasının dağına" sözünün ne anlama geldiğini soracaktır: Tanrı'nın miras dağıtması zorunludur, ama her şey zaten onun mülkü olduğuna göre miras alması pek akla uygun düşmez.

53

κλῆρος γὰρ οὗτος ἑτοιμότατος καὶ προχειρότατος οἶκος, ἐπιτηδειότατον ἐνδιαίτημα, ὃ „κατειργάσω ἅγιον“· ἀγαθῶν γὰρ καὶ ἁγίων, ὦ δέσποτα, ποιητὴς ὢν τυγχάνεις, ὡς ἔμπαλιν κακῶν καὶ βεβήλων γένεσις ἡ φθαρτή. βασίλευε δὴ τὸν ἄπειρον αἰῶνα ψυχῆς τῆς ἱκέτιδος μηδὲ ἀκαρὲς ἐῶν αὐτὴν ἀνηγεμόνευτον· ἡ γὰρ ἀδιάστατος παρὰ σοὶ δουλεία τῆς μεγίστης ἀρχῆς,

54

οὐκ ἐλευθερίας μόνον ἀμείνων. πολλοῖς δὲ ἂν τάχα που ζήτησιν παράσχοι, τίνα ἔχει λόγον τὸ „εἰς ὄρος κληρονομίας σου“· κληροδοτεῖν μὲν θεὸν ἀναγκαῖον, κληρονομεῖν δὲ ἴσως οὐκ εὔλογον πάντων αὐτοῦ κτημάτων ὄντων.

55Ama belki bu söz, onun özel bir yakınlık bağıyla efendisi olduğu varlıklar için söylenmiştir. Nitekim krallar bütün uyruklarına hükmeder, ama bedenlerine bakmak ve gündelik hayatlarının öteki işleri için hizmetkâr olarak kullandıkları ev halkına özellikle hükmederler.

55

ἀλλὰ μήποτε τοῦτο λέγεται ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν ἐξαίρετον οἰκειώσεως λόγον δεσποζομένων πρὸς αὐτοῦ, καθάπερ οἱ βασιλεῖς ἁπάντων μὲν ἄρχουσι τῶν ὑπηκόων, διαφερόντως δὲ τῶν οἰκετῶν, οἷς πρὸς τὴν τοῦ σώματος ἐπιμέλειαν καὶ τὴν ἄλλην δίαιταν ὑπηρέταις εἰώθασι χρῆσθαι.

56Aynı krallar ülkedeki bütün mülklerin, sıradan insanların sahibi göründüğü her şeyin de efendisi oldukları hâlde, yalnız vekillere ve kâhyalara emanet ettikleri, yıllık gelirlerini topladıkları mülklere sahip sayılırlar. Devlet ve krallık işlerinin en ağır yükünü bir yana bırakıp dinlenmek ve gönüllerini ferahlatmak için sık sık oralara giderler; bu mülklere de kraliyet mülkleri denir.

56

οἱ δὲ αὐτοὶ καὶ τῶν κατὰ τὴν χώραν ἁπάντων ὄντες κτημάτων δεσπόται καὶ ὅσων ἐπικρατεῖν οἱ ἰδιῶται δοκοῦσι, μόνα ταῦτα ἔχειν νομίζονται, ἅπερ ἐπιτρόποις καὶ ἐπιμεληταῖς ἐγχειρίσαιεν, ἀφ’ ὧν καὶ τὰς ἐτησίους προσόδους ἐκλέγουσιν· εἰς ἃ πολλάκις ἀνέσεως καὶ εὐθυμίας ἕνεκα προσέρχονται τὸ βαρύτατον τῶν ἐν πολιτείᾳ καὶ βασιλείᾳ φροντίδων ἄχθος ἀποτιθέμενοι· καὶ καλεῖται μέντοι ταῦτα τὰ κτήματα αὐτοῖς βασιλικά.

57Yine, yönetilenlerin elinde saklanan gümüş, altın ve öteki değerli eşyalar, sahiplerinden çok yöneticilere aittir; ama yine de kralların has hazineleri, vergi toplamakla görevlendirilenlerin ülkenin gelirlerini yatırdıkları hazineler sayılır.

57

καὶ μὴν ἄργυρός τε καὶ χρυσὸς καὶ ὅσα ἄλλα κειμήλια παρὰ τοῖς ἀρχομένοις θησαυροφυλακεῖται τῶν ἡγουμένων μᾶλλον ἢ τῶν ἐχόντων ἐστίν, ἀλλ’ ὅμως ἴδιοι τῶν βασιλέων θησαυροὶ λέγονται, ἐν οἷς οἱ ταχθέντες τῶν φόρων ἐκλογισταὶ ⟨τὰς⟩ ἀπὸ τῆς χώρας προσόδους κατατίθενται.

58Öyleyse her şeyin yöneticisi olan ve her şeye hükmetmek kendisine düşmüş bulunan Tanrı'nın seçkin mirasının bilge psykhēler topluluğu olduğu söylenirse hiç şaşma. Bu topluluk en keskin bakışla görür; zihnin gözünü kusursuz ve katıksız kullanır; bu göz hiç kapanmaz, hep açıktır ve dosdoğru bakar.

58

μηδὲν οὖν θαυμάσῃς, εἰ καὶ τοῦ πανηγεμόνος θεοῦ τὸ ἐφ’ ἅπασι κράτος εἰληχότος ἐξαίρετος κλῆρος εἶναι λέγεται ψυχῶν σοφῶν ὁ θίασος, ὁ ὀξυωπέστατα ὁρῶν, ἀμέμπτῳ καὶ ἀκραιφνεῖ κεχρημένος τῷ διανοίας ὄμματι, μύσαντι μὲν οὐδέποτε, ἀεὶ δὲ ἀναπεπταμένῳ καὶ εὐθυτενῶς βλέποντι.

59Büyük Ezgi'de de bu yüzden şöyle denmez mi: "Babana sor, sana bildirsin; ihtiyarlarına sor, sana söylesinler: Yüce Olan milletleri bölüştürdüğünde, Âdem'in oğullarını dağıttığında, milletlerin sınırlarını Tanrı'nın meleklerinin sayısına göre koydu; Rab'bin payı da kavmi İsrail oldu" (Tesniye 32:7–9). İşte yine Tanrı'nın payı ve mirası olarak, onu görebilen ve ona sahiden hizmet eden karakteri saymıştır. Âdem'in oğulları dediği toprak çocuklarının ise ekildiğini, dağıtıldığını, sonra yeniden toplandığını, ama doğru logos'u yönetici edinemedikleri için yalnız bir kalabalığa dönüştüklerini söylemiştir. Çünkü gerçekten uyumun ve birliğin sebebi aretē, çözülmenin ve parçalanmanın sebebi ise ona zıt yatkınlıktır.

59

οὐ διὰ τοῦτο μέντοι καὶ ἐν ᾠδῇ τῇ μείζονι λέγεται· „ἐπερώτησον τὸν πατέρα σου καὶ ἀναγγελεῖ σοι, τοὺς πρεσβυτέρους σου καὶ ἐροῦσί σοι· ὅτε διεμέριζεν ὁ ὕψιστος ἔθνη, ὡς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδάμ, ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων θεοῦ·

60

καὶ ἐγένετο μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰσραήλ“ (Deut. 32, 7 — 9) ; ἰδοὺ γὰρ πάλιν μερίδα καὶ κλῆρον εἴρηκε θεοῦ τὸν ὁρατικὸν αὐτοῦ καὶ γνήσιον θεραπευτὴν τρόπον, τοὺς δὲ γῆς παῖδας, οὓς Ἀδὰμ ὠνόμασεν υἱούς, ἐσπάρθαι καὶ ἀνασκεδασθῆναι καὶ ἐπισυναχθῆναι, στῖφος δὲ γενέσθαι ἡγεμόνι χρήσασθαι ὀρθῷ λόγῳ μὴ δυναμένους. τῷ γὰρ ὄντι ἁρμονίας μὲν καὶ ἑνώσεως αἴτιον ἀρετή, διαλύσεως δὲ καὶ διαρτήσεως ἡ ἐναντία διάθεσις.

61Söylediklerimizin bir örneği, her yıl Kefaret Günü denen günde yapılandır. O gün "iki tekeye kura çekilmesi, birinin Rab'be, ötekinin sürgün tekesine düşmesi" emredilmiştir (Levililer 16:8). Bunlar iki türlü logos'tur: biri Tanrı'ya, öteki oluşa aittir. Sebep'i yücelten logos onun payına düşecek; oluşu yücelten ise sürgün edilecek, en kutsal yerlerden kovulup ayak basılmaz, bayağı yerlere, uçurumlara düşecektir. Musa, Tanrı'nın sevgisine öylesine bolca nail olmuştur ki, en çok buna güvenerek, bizim gibilerin kulaklarının kaldırabileceğinden daha ateşli ve daha büyük sözler ve öğretiler kullanmayı âdet edinmiştir. Çünkü yalnız Tanrı'nın miras almasını değil, işin en şaşırtıcısı, Tanrı'nın kendisinin başkalarına miras olmasını da uygun görür.

61

δεῖγμα μέντοι τῶν εἰρημένων ἐστὶ τὸ γινόμενον ἀνὰ πᾶν ἔτος ἡμέρᾳ τῇ λεγομένῃ τοῦ ἱλασμοῦ· τότε γὰρ διείρηται „δύο τράγους διακληροῦν, τὸν μὲν τῷ κυρίῳ, τὸν δὲ τῷ ἀποπομπαίῳ“ (Lev. 16,8), διττὸν λόγον, ὃν μὲν θεῷ, ὃν δὲ γενέσει· ὁ ἀποσεμνύνων μὲν οὖν τὸ αἴτιον [τιμὴν] αὐτῷ προσκληρώσεται, ὁ δὲ γένεσιν φυγαδευθήσεται, τῶν μὲν ἱερωτάτων ἐλαυνόμενος χωρίων, εἰς δὲ ἄβατα καὶ

62

βέβηλα καὶ βάραθρα ἐμπίπτων. τοσαύτῃ μέντοι τῇ ⟨τοῦ⟩ θεοφιλοῦς περιουσίᾳ χρῆται Μωυσῆς, ὥστε αὐτῷ τούτῳ μάλιστα πεπιστευκὼς θερμοτέροις καὶ μείζοσιν ἢ κατὰ τὰς ἑτέρων ἡμῶν ἀκοὰς λόγοις τε καὶ δόγμασιν εἴωθε χρῆσθαι· οὐ γὰρ μόνον ἀξιοῖ κληρονομεῖν θεόν, ἀλλὰ καὶ αὐτόν, τὸ παραδοξότατον, κλῆρον ἑτέρων εἶναι.

63Kendisine sığınıp yalvaran bütün bir oymağın, öteki on bir oymak gibi topraktan pay almasını değil, seçkin bir onur olarak rahipliği, yeryüzüne değil göğe ait bir mülkü almasını uygun gördü. Şöyle der: "Levi oymağının İsrailoğulları arasında payı da mirası da olmayacak; çünkü onların mirası Rab'bin kendisidir" (Tesniye 10:9). Kutsal sözlerde Tanrı'nın ağzından da şöyle söylenir: "Senin payın ve mirasın benim" (Sayılar 18:20).

63

φυλὴν γὰρ ὅλην πρόσφυγα καὶ ἱκέτιν αὐτοῦ λῆξιν μὲν τῆς χώρας, καθάπερ τὰς ἄλλας ἕνδεκα, οὐκ ἠξίωσε νείμασθαι, γέρας δὲ ἐξαίρετον λαβεῖν ἱερωσύνην, οὐκ ἐπίγειον, ἀλλ’ ὀλύμπιον κτῆμα· „οὐ γὰρ ἔσται“ φησί „τῇ φυλῇ Λευὶ μερὶς οὐδὲ κλῆρος ἐν υἱοῖς Ἰσραήλ, ὅτι κύριος αὐτὸς κλῆρος αὐτῶν“ (Deut. 10, 9). καὶ ἐκ προσώπου μέντοι τοῦ θεοῦ διὰ τῶν χρησμῶν ᾄδεται τὸν τρόπον τοῦτον· „ἐγὼ μερίς σου καὶ κληροδοσία“ (Num. 18, 20)·

64Gerçekten, tamamen arınmış ve oluşa ait her şeyden vazgeçmiş nous yalnız bir şeyi bilir ve tanır: yaratılmamış olanı. Ona yaklaşmıştır, o da onu kabul etmiştir. "Benim için yalnız O Tanrı'dır" demek, Tanrı'dan sonra gelenlerden hiçbirini bağrına basmayandan başka kime yaraşır? İşte Levili karakter budur; çünkü "Levi" adı "O bana" diye yorumlanır: başkaları başka şeylere değer verir, yalnız o en yüce ve her şeyden iyi olan Sebep'e değer verir.

64

τῷ γὰρ ὄντι ὁ τελείως ἐκκεκαθαρμένος νοῦς καὶ πάντα τὰ γενέσεως ἀπογινώσκων ἓν μόνον οἶδε καὶ γνωρίζει τὸ ἀγένητον, ᾧ προσελήλυθεν, ὑφ’ οὗ καὶ προσείληπται. τίνι γὰρ ἔξεστιν εἰπεῖν „αὐτός μοι μόνος ἐστὶν ὁ θεός“ ἢ τῷ μηδὲν τῶν μετ’ αὐτὸν ἀσπαζομένῳ; οὗτος δ’ ἐστὶν ὁ Λευίτης τρόπος· ἑρμηνεύεται γὰρ „αὐτός μοι“ διὰ τὸ ἄλλα ἄλλοις τετιμῆσθαι, μόνῳ δὲ αὐτῷ τὸ ἀνωτάτω καὶ πάντων ἄριστον

65Eskilerden biri hakkında anlatılır: bilgeliğin güzelliğine, pek seçkin bir kadının güzelliğine tutulur gibi tutulmuş biriymiş. Çok masraflı bir alayın bol bol yapılmış hazırlığını görünce yakınlarından bazılarına dönüp "Bakın dostlar, ne çok şeye ihtiyacım yok!" demiş. Oysa üzerinde zorunlu olanın dışında hiçbir şey yokmuş; dolayısıyla, sayısız insanın başına geldiği gibi servetin büyüklüğüyle kabarıp bu sözle Tanrı'ya karşı böbürleniyormuş gibi de görünmezmiş.

65

αἴτιον. ἤδη τινὰ τῶν παλαιῶν φασι καθάπερ ἐκπρεπεστάτης γυναικὸς τῷ σοφίας ἐπιμανέντα κάλλει πολυτελεστάτης πομπῆς θεασάμενον παρασκευὴν ἄφθονον, ἀπιδόντα πρός τινας τῶν συνήθων εἰπεῖν „ἴδετε, ὦ ἑταῖροι, ὅσων χρείαν οὐκ ἔχω“, καίτοι γε ἔξω τῶν ἀναγκαίων οὐδὲν ἁπλῶς περιβεβλημένον, ὡς μηδὲ ὑποφυσηθέντα πλούτου μεγέθει, ὃ μυρίοις συνέβη, δόξαι τῷ λόγῳ καταλαζονεύεσθαι τοῦ θεοῦ.

66Kanun koyucu, oluştaki hiçbir şeyi tanımayanların, yaratılmamış olanla yakınlıkları yüzünden yaratılmış her şeyden vazgeçenlerin işte böyle düşünmesi gerektiğini öğretir; çünkü onlar yalnız O'nu servet ve en kusursuz saadetin sınırı saymışlardır.

66

ὃ νομοθέτης ἐκδιδάσκει φρονεῖν δεῖν τοὺς μηδὲν χρῆμα τῶν ἐν γενέσει γνωρίζοντας, ἀπογινώσκοντας δὲ ὅσα γενητὰ διὰ τὴν πρὸς τὸν ἀγένητον οἰκειότητα, ὃν μόνον πλοῦτον καὶ εὐδαιμονίας ὅρον τελεωτάτης ἐνόμισαν.

67Artık krallık ve hükümranlık tacını takanlar böbürlenmesin: kimi tek bir şehri, bir ülkeyi ya da bir milleti boyunduruğu altına aldı diye; kimi de yeryüzünün sınırlarına kadar bütün bölgelerini, bütün Yunan ve barbar milletlerini, bütün ırmakları, çokluğu ve büyüklüğü sınırsız denizleri ele geçirdi diye.

67

μηκέτι νῦν οἱ τὰς βασιλείας καὶ ἡγεμονίας ἀναψάμενοι μεγαλαυχείτωσαν, οἱ μὲν ὅτι μίαν πόλιν ἢ χώραν ἢ ἔθνος ἓν ὑπηγάγοντο, οἱ δὲ ὅτι πάντα μὲν γῆς κλίματα μέχρι τῶν περάτων αὐτῆς, πάντα δὲ Ἑλληνικὰ καὶ βαρβαρικὰ ἔθνη, πάντας δὲ ποταμοὺς καὶ τὰ ἄπειρα πλήθει καὶ μεγέθει πελάγη προσεκτήσαντο.

68Bunlarla birlikte, söylemesi bile dine aykırı olsa da, yaratıcının her şey arasında köle edilemez ve özgür olarak yaptığı tek şeyi, yukarıdaki tabiatı da ele geçirseler, mirası Tanrı olan büyük krallarla karşılaştırıldığında sıradan kişiler sayılırlardı. Çünkü mülkü edinen mülkten, yapan yapılandan ne kadar üstünse, o krallar da o kadar daha kraldır.

68

καὶ γὰρ εἰ μετὰ τούτων τῆς μεταρσίου φύσεως, ὃ μηδὲ εἰπεῖν εὐαγές, ἣν μόνην ἐκ πάντων ἀδούλωτον καὶ ἐλεύθερον ὁ ποιητὴς εἰργάσατο, ἐπεκράτησαν, ἰδιῶται νομισθεῖεν ἂν κατὰ σύγκρισιν μεγάλων βασιλέων, οἳ τὸν θεὸν κλῆρον ἔλαχον· ὅσῳ γὰρ ὁ κτησάμενος τὸ κτῆμα τοῦ κτήματος ἀμείνων καὶ τὸ πεποιηκὸς τοῦ γεγονότος, τοσούτῳ βασιλικώτεροι ἐκεῖνοι.

69Kimileri, "her şey erdemli insanındır" diyenlerin akla aykırı söz söylediğini sanmıştır; çünkü dıştaki yoksulluğa ve bolluğa bakmışlar, parası ya da malı olmayan hiç kimseyi zengin saymamışlardır. Musa ise bilgeliği öylesine göz kamaştırıcı ve uğruna yarışılacak bir şey sayar ki, ona layık bir mirasın yalnız bütün kozmos değil, bütün varlıkların yöneticisi olduğunu düşünür.

69

τοὺς μὲν οὖν πάντα τοῦ σπουδαίου φάσκοντας εἶναι παραδοξολογεῖν ᾠήθησάν τινες ἀφορῶντες εἰς τὴν ἐκτὸς ἔνδειάν τε καὶ περιουσίαν καὶ μηδένα τῶν ἀχρημάτων ἢ ἀκτημόνων πλούσιον νομίζοντες. Μωυσῆς δὲ οὕτως περίβλεπτον καὶ περιμάχητον ἡγεῖται σοφίαν, ὥστε οὐ μόνον τὸν σύμπαντα κόσμον ἀξιόχρεω κλῆρον αὐτῆς ἀλλὰ καὶ τὸν τῶν ὅλων ἡγεμόνα νομίζειν.

70Bu öğretiler kararsızların değil, sağlam bir inançla tutunanlarındır. Çünkü şimdi de dindarlık kılığına bürünenlerden bazıları, sözün ilk akla gelen anlamına iftira ederek, Tanrı'nın bir insanın mirası olduğunu söylemenin ne dine uygun ne de tehlikesiz olduğunu ileri sürer.

70

τὰ δὲ δόγματα οὐκ ἐπαμφοτεριζόντων ταῦτ’ ἐστίν, ἀλλὰ βεβαίᾳ πίστει κατεσχημένων· ἐπεὶ καὶ νῦν εἰσί τινες τῶν ἐπιμορφαζόντων εὐσέβειαν, οἳ τὸ πρόχειρον τοῦ λόγου παρασυκοφαντοῦσι φάσκοντες οὔθ’ ὅσιον οὔτ’ ἀσφαλὲς εἶναι λέγειν ἀνθρώπου θεὸν κλῆρον.

71Onlara şöyle derim: Siz şeyleri incelemeye sahici değil, sahte ve soysuz bir istekle geliyorsunuz. Çünkü asmalardan, zeytinlerden ya da benzerlerinden oluşan mülklerin sahiplerine ait olmasıyla Tanrı'nın bilgelerin mirası olarak anılmasını bir tuttunuz. Ressamlar için resmin, genel olarak her usta için tekhnē'sinin miras diye anıldığını, ama bunun yeryüzüne ait bir mülk olarak değil, göklerde kazanılmış bir ödül olarak söylendiğini düşünmediniz.

71

οὐ γὰρ ἀπὸ γνησίου τοῦ πάθους, ἀλλ’ ὑποβολιμαίου καὶ νόθου, πρὸς τὴν θεωρίαν τῶν πραγμάτων, εἴποιμ’ ἂν αὐτοῖς, ἥκετε· ἐν ἴσῳ γὰρ ᾠήθητε τὰ ἀμπέλων ἢ ἐλαιῶν ἢ τῶν ὁμοιοτρόπων κτήματα τῶν ἐχόντων καὶ σοφῶν τὸν θεὸν κλῆρον λέγεσθαι, καὶ οὐκ ἐνενοήσατε ὅτι καὶ ζωγράφοις ζωγραφία καὶ συνόλως τέχνη τῷ τεχνίτῃ λέγεται κλῆρος, οὐχ ὡς γήινον κτῆμα, ἀλλ’ ὡς ὀλύμπιον ἀγώνισμα.

72Böyle şeylerin hiçbirine efendi gibi sahip olunmaz; onlar sahiplerine yarar sağlar. Öyleyse ey iftiracılar, Varolan'ın miras olduğunu da sözünü ettiğiniz o mülklere benzer bir mülk olarak değil, en yararlı olan ve kendine hizmet etmeye can atanlara en büyük iyiliklerin sebebi olan olarak anlayın.

72

δεσπόζεται γὰρ τῶν τοιούτων οὐδέν, ἀλλ’ ὠφελεῖ τοὺς ἔχοντας· ὥστε καὶ τὸ ὂν κλῆρον μὴ ὡς κτῆμα τούτοις ἐμφερὲς ἀκούετε τοῖς λεχθεῖσιν, ὦ συκοφάνται, ἀλλ’ ὡς ὠφελιμώτατον καὶ μεγίστων τοῖς θεραπεύειν ἀξιοῦσιν ἀγαθῶν αἴτιον.

73İlk dikici ve ilk bitki hakkında uygun olanı söyledik; şimdi sırasıyla, öğrenilen ve aynı zamanda taklit edilen şeylerin bakımına geçelim. Hemen ardından bilge İbrahim'in "yemin kuyusunun yanına bir aroura diktiği ve Rab'bin adını, 'Ebedî Tanrı'yı çağırdığı" söylenir (Tekvin 21:33). Burada bitkilerin türü bildirilmemiş, yalnız yerin büyüklüğü bildirilmiştir.

73

Εἰρηκότες οὖν περὶ τοῦ πρώτου φυτουργοῦ καὶ φυτοῦ τὰ ἁρμόζοντα μέτιμεν ἑξῆς ἐπὶ τὰς τῶν μαθημάτων ἅμα καὶ μιμημάτων ἐπιμελείας. εὐθέως τοίνυν ὁ σοφὸς Ἀβραὰμ λέγεται „φυτεῦσαι ἄρουραν ἐπὶ τῷ φρέατι τοῦ ὅρκου καὶ ἐπικαλέσαι τὸ ὄνομα κυρίου θεὸς αἰώνιος“ (Gen. 21, 33)· καὶ οὐ δεδήλωται τῶν φυτῶν ἡ ἰδιότης, ἀλλ’ αὐτὸ μόνον τοῦ χωρίου τὸ μέγεθος.

74Böyle şeyleri araştırmayı âdet edinenler, Tanrı'nın mülklerinde her şeyin özellikle titizlikle belirlendiğini söyler: ağaç da, yer de, ağacın meyvesi de. Ağaç, aroura'nın kendisidir; ama topraktan biten şeylere benzemez, Tanrı'nın sevdiği adamın zihnine kök salmıştır. Yer, yemin kuyusudur. Meyve ise "Rab" adının "Ebedî Tanrı" adıyla değiştirilmesidir.

74

φασὶ δὲ οἷς ἔθος ἐρευνᾶν τὰ τοιαῦτα, πάντα θεοῦ ὅσα ἐν κτήμασιν ἠκριβῶσθαι διαφερόντως, καὶ τὸ δένδρον καὶ τὸ χωρίον καὶ τὸν τοῦ δένδρου καρπόν· τὸ μὲν οὖν δένδρον αὐτὴν εἶναι τὴν ἄρουραν, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίαν τοῖς βλαστάνουσιν ἀπὸ γῆς, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ θεοφιλοῦς διάνοιαν ῥιζωθεῖσαν, τὸ δὲ χωρίον τὸ φρέαρ τοῦ ὅρκου, τὸν δὲ καρπὸν τὴν τοῦ κυρίου ὀνόματος μετάληψιν εἰς θεὸν αἰώνιον.

75Ortaya konan bu şeylerin her biri için akla yatkın açıklamayı da vermek gerekir. Aroura, uzunluğu yüz arşın, genişliği de o kadar olan bir alandır; bunlar karenin tabiatı gereği birbiriyle çarpılınca on bin arşın karelik bir yüzey ortaya çıkar.

75

τὸν δὲ περὶ ἑκάστου τῶν προταθέντων εἰκότα λόγον ἀναγκαῖον προσαποδοῦναι· ἡ μὲν τοίνυν ἄρουρα μήκει πηχῶν οὖσα ἑκατὸν καὶ πλάτει τῶν ἴσων κατὰ τὴν τοῦ τετραγώνου φύσιν πολυπλασιασθέντων εἰς μυρίων ἀριθμὸν ἐπιπέδων συντίθεται πηχῶν.

76Bu, birden başlayıp artan sayıların en büyük ve en kusursuz sınırıdır; öyle ki sayıların başlangıcı bir, ilk dizideki sonu ise on bindir. Bu yüzden bazıları pek isabetli olarak biri başlama çizgisine, on bini dönüş direğine, aradaki bütün sayıları da koşuda yarışanlara benzetmiştir: sayılar da başlama çizgisinden fırlar gibi birden başlayıp ilerler ve sona, on bine varınca dururlar.

76

ἔστι δὲ ὅρος οὗτος τῶν ἀπὸ μονάδος παραυξηθέντων ὁ μέγιστος καὶ τελειότατος, ὥστε ἀρχὴν μὲν ἀριθμῶν εἶναι μονάδα, τέλος δὲ ἐν τοῖς κατὰ τὴν πρώτην σύνθεσιν μυριάδα. παρὸ καί τινες οὐκ ἀπὸ σκοποῦ βαλβῖδι μὲν μονάδα, καμπτῆρι δὲ εἴκασαν μυριάδα, τοὺς δὲ μεθορίους πάντας ἀριθμοὺς τοῖς δρόμον ἀγωνιζομένοις· ἀρχόμενοι γὰρ ὥσπερ ἀπὸ βαλβῖδος φέρεσθαι μονάδος παρὰ μυριάδα τὸ τέλος ἵστανται.

77Bazıları buradan yola çıkıp bunları sembol sayarak Tanrı'nın her şeyin başlangıcı ve sonu olduğunu söylemiştir; bu, dindarlığı kuran bir öğretidir. Bu öğreti psykhēye dikilince en güzel ve en besleyici meyveyi, takvayı doğurur.

77

μετιόντες οὖν ἀπὸ τούτων τινὲς ὡσανεὶ συμβόλων ἔφασαν τὸν θεὸν ἀρχὴν καὶ πέρας εἶναι τῶν ἁπάντων, δόγμα κατασκευαστικὸν εὐσεβείας· τοῦτο τὸ δόγμα φυτευθὲν ἐν ψυχῇ κάλλιστον καὶ τροφιμώτατον καρπόν, ὁσιότητα, τίκτει.

78Bitkiye en uygun yer, "yemin" diye adlandırılan kuyudur; anlatıldığına göre onda su bulunmamıştır. Çünkü şöyle der: "İshak'ın uşakları gelip kazdıkları kuyu hakkında ona haber verdiler ve 'Su bulamadık' dediler; o da kuyuya 'Yemin' adını verdi" (Tekvin 26:32–33). Bunun ne anlam taşıdığına bakalım.

78

τόπος ⟨δ’⟩ ἐστὶν οἰκειότατος τῷ φυτῷ τὸ φρέαρ, ὃ κέκληται ὅρκος, ἐν ᾧ κατέχει λόγος μὴ ἀνευρεθῆναι ὕδωρ· „παραγενόμενοι“ γάρ φησιν „οἱ παῖδες Ἰσαὰκ ἀπήγγειλαν αὐτῷ περὶ τοῦ φρέατος οὗ ὤρυξαν, καὶ εἶπον· οὐχ εὕρομεν ὕδωρ, καὶ ἐκάλεσεν αὐτὸ ὅρκος“ (Gen. 26, 32. 33). τοῦτο δὲ ἣν ἔχει δύναμιν θεασώμεθα·

79Varlıkların tabiatını araştıran ve her biri hakkındaki soruşturmaları özenle yürütenler, kuyu kazanlara benzer bir iş yaparlar; çünkü onlar da gizli kaynakları ararlar. Hepsinin ortak özlemi içecek bir şey bulmaktır; ama kimi bedeni, kimi psykhēyi besleyecek içeceği arar.

79

οἱ τὴν τῶν ὄντων φύσιν διερευνῶντες καὶ τὰς περὶ ἑκάστων ζητήσεις μὴ ὀλιγώρως ποιούμενοι παραπλήσια ποιοῦσι τοῖς τὰ φρέατα ὀρύττουσι· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι τὰς ἐν ἀφανεῖ πηγὰς ἀναζητοῦσι. καὶ κοινὸς μὲν πόθος ἅπασίν ἐστι ποτὸν ἀνευρεῖν, ἀλλὰ τοῖς μὲν δι’ οὗ σῶμα, τοῖς δὲ δι’ οὗ ψυχὴ πέφυκε τρέφεσθαι.

80Kuyu kazanlardan bazıları aradıkları suyu çoğu kez bulamadığı gibi, epistēmēlerde daha ileri gidenler ve onların derinliklerine daha çok dalanlar da sona dokunamazlar. Nitekim çok şey bilenlerin kendilerini korkunç bir cahillikle suçladıkları söylenir; çünkü bir tek, hakikatten ne kadar geri kaldıklarını fark etmişlerdir. Eskilerden biri hakkında da anlatılır: bilgeliğiyle hayranlık uyandırınca, bu hayranlığın yerinde olduğunu, çünkü yalnız hiçbir şey bilmediğini bildiğini söylemiş.

80

ὥσπερ οὖν ἔνιοι τῶν ἀνατεμνόντων τὰ φρέατα τὸ ζητούμενον ὕδωρ πολλάκις οὐχ εὗρον, οὕτως οἱ προσωτέρω χωροῦντες τῶν ἐπιστημῶν καὶ ἐπὶ πλέον ἐμβαθύνοντες αὐταῖς ἀδυνατοῦσι τοῦ τέλους ἐπιψαῦσαι. τοὺς γοῦν πολυμαθεῖς φασιν ἀμαθίαν δεινὴν ἑαυτῶν κατηγορεῖν, μόνον γὰρ ὅσον τοῦ ἀληθοῦς ὑστερίζουσιν ᾔσθοντο. καί τινα τῶν παλαιῶν λόγος ἔχει θαυμαζόμενον ἐπὶ σοφίᾳ εἰκότως φάναι θαυμάζεσθαι· μόνον γὰρ εἰδέναι ὅτι οὐδὲν οἶδεν.

81İstersen aklına gelen küçük ya da büyük herhangi bir tekhnēyi ve o tekhnēde en iyi ve en saygın olmuş kişiyi seç; sonra tekhnē'nin vaat ettikleriyle ustanın yaptıklarının denk düşüp düşmediğine bak. İncelersen, yapılanların vaat edilenlerden küçük değil büyük aralıklarla geri kaldığını görürsün. Çünkü bir pınar gibi hep yenilenen ve her türlü kuramın biçimlerini fışkırtan herhangi bir tekhnēde kusursuzluğa ermek neredeyse imkânsızdır.

81

ἑλοῦ δ’ εἰ θέλεις ἣν ἂν διανοηθῇς μικρὰν ἢ μείζονα τέχνην καὶ τὸν κατὰ ταύτην γενόμενον ἄριστόν τε καὶ δοκιμώτατον, εἶτα κατανόησον εἰ τὰ ἐπαγγέλματα τῆς τέχνης ἰσάζει τοῖς ἔργοις τοῦ τεχνίτου· σκοπῶν γὰρ εὑρήσεις ταῦτα ἐκείνων οὐ βραχέσιν ἀλλὰ μεγάλοις διαστήμασιν ἀποδέοντα, σχεδὸν ἀδυνάτου καθεστῶτος πρὸς ἡντινοῦν τελειωθῆναι τέχνην πηγῆς τρόπον ἀεὶ καινουμένην καὶ θεωρημάτων παντοίων ἰδέας ἀνομβροῦσαν.

82Bu yüzden, Tanrı'nın tanıklığını içeren en sağlam güvenin sembolüne pek yerinde olarak "yemin" adı verilmiştir. Yemin eden, tartışılan şeyler hakkında Tanrı'yı tanık çağırır; ustada hiçbir epistēmēnin sonunun bulunmadığı gerçeği kadar üzerine doğru yemin edilebilecek hiçbir şey yoktur.

82

διὰ τοῦθ’ ὅρκος ὠνομάσθη προσφυέστατα τὸ πίστεως βεβαιοτάτης σύμβολον μαρτυρίαν θεοῦ περιεχούσης. ὡς γὰρ ὁ ὀμνὺς τῶν ἀμφισβητουμένων καλεῖ θεὸν μάρτυρα, ἐπ’ οὐδενὶ οὕτως ἔστιν εὐορκῆσαι ὡς ἐπὶ τῷ μηδεμιᾶς ἐπιστήμης εὑρίσκεσθαι παρὰ τῷ τεχνίτῃ τέλος.

83Aynı söz, içimizdeki öteki kuvvetlerin neredeyse hepsi için de geçerlidir. Söz konusu kuyuda su bulunmadığı söylendiği gibi, ne gözlerde görme, ne kulaklarda işitme, ne burun deliklerinde koklama, ne de genel olarak his organlarında hissetme vardır; aynı biçimde nous'ta da kavrama yoktur.

83

ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τὰς ἄλλας ὅσαι περὶ ἡμᾶς δυνάμεις ὀλίγου δεῖν κεχώρηκεν· ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ λεχθέντι φρέατι ὕδωρ φασὶ μὴ εὑρεθῆναι, οὕτως οὐδὲ ἐν ὀφθαλμοῖς τὸ ὁρατὸν οὐδ’ ἐν ὠσὶ τὸ ἀκούειν οὐδ’ ἐν μυκτῆρσι τὸ ὀσφραίνεσθαι οὐδὲ συνόλως ἐν αἰσθήσεως ὀργάνοις τὸ αἰσθάνεσθαι, κατὰ τὸ παραπλήσιον δὲ οὐδ’ ἐν νῷ τὸ καταλαμβάνειν.

84Her birinin algıları, sağlamlıklarını Tanrı ekip bitirmiş olmasaydı da bu organlarda kendiliğinden sabit olsaydı, yanlış görmek, yanlış duymak ya da yanlış anlamak nasıl mümkün olurdu? Ağacın çiçek açtığı yer hakkında da yeterince konuştuk; son olarak meyveyi işleyelim. Meyvenin ne olduğunu Musa'nın kendisi gösterecek: "Rab'bin adını, 'Ebedî Tanrı'yı çağırdı" (Tekvin 21:33).

84

πῶς γὰρ ἂν παρορᾶν ἢ παρακούειν ἢ παρανοεῖν συνέβαινεν, εἴπερ ἐν τούτοις πάγιαι ἦσαν αἱ ἀντιλήψεις ἑκάστου, ἀλλὰ μὴ ἐπ’ αὐτῶν θεοῦ σπείροντος

85

τὸ βέβαιον ἐπεφύκεσαν; ἱκανῶς οὖν καὶ περὶ τοῦ χωρίου διειλεγμένοι, ἐν ᾧ τὸ δένδρον ἀνθεῖ, καὶ περὶ τοῦ καρποῦ τελευταῖον ἐξεργασώμεθα. τίς οὖν ὁ καρπὸς αὐτοῦ, αὐτὸς ὑφηγήσεται· „ἐπεκάλεσε“ γὰρ „τὸ ὄνομα κυρίου θεὸς αἰώνιος“ (Gen. 21, 33).

86Söylenen bu adlar Varolan'ın kuvvetlerini gösterir: "Rab" onun hükmettiği kuvveti, "Tanrı" ise iyilik ettiği kuvveti. Bu yüzden en kutsal Musa'nın anlattığı kozmosun yaratılışında baştan sona "Tanrı" adı kullanılır; çünkü yaratıcının varlıkları oluşa getirip yerleştirdiği ve düzene koyduğu kuvvetin, o kuvvete uygun adla anılması yaraşırdı.

86

αἱ τοίνυν λεχθεῖσαι προσρήσεις τὰς περὶ τὸ ὂν ἐμφαίνουσι δυνάμεις· ἡ μὲν γὰρ κύριος καθ’ ἣν ἄρχει, ἡ δὲ θεὸς καθ’ ἣν εὐεργετεῖ· οὗ χάριν καὶ τῇ κατὰ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν κοσμοποιίᾳ πάσῃ τὸ τοῦ θεοῦ ὄνομα ἀναλαμβάνεται· ἥρμοττε γὰρ τὴν δύναμιν, καθ’ ἣν ὁ ποιῶν εἰς γένεσιν ἄγων ἐτίθετο καὶ διεκοσμεῖτο, διὰ ταύτης καὶ [κατα]κληθῆναι.

87Hükümdar olarak ikisini de yapabilir: hem iyilik hem kötülük; yapılan işin karşılığına göre o da tutumunu değiştirir. İyilik eden olarak ise yalnız birini, iyilik etmeyi diler.

87

καθὸ μὲν οὖν ἄρχων ἐστίν, ἄμφω δύναται, καὶ εὖ καὶ κακῶς ποιεῖν, συμμεταβαλλόμενος πρὸς τὴν τοῦ δράσαντος ἀπόδοσιν· καθὸ δὲ εὐεργέτης, θάτερον μόνον βούλεται, τὸ εὐεργετεῖν.

88Psykhē için en büyük iyilik, kralın her iki yöndeki gücü hakkında artık kararsız kalmamaktır; hükümranlığının kudreti yüzünden tepede asılı duran korkuyu tereddütsüz dağıtmak, onun kendi prohairesis'iyle cömert olmasından doğan, iyiliklere sahip olma ve onlardan yararlanma umudunu da en sağlam biçimde alevlendirmektir.

88

μέγιστον δ’ ἂν ψυχῆς γένοιτο ἀγαθὸν μηκέτι ἐνδοιάζειν περὶ τῆς πρὸς ἑκάτερα τοῦ βασιλέως ἰσχύος, ἀλλ’ ἀνενδοιάστως τὸν μὲν ἕνεκα τοῦ κράτους τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ φόβον ἐπικρεμάμενον καταλύειν, τὴν δὲ ἐκ τοῦ προαιρετικῶς εἶναι φιλόδωρον ἀγαθῶν κτήσεως καὶ χρήσεως ἐλπίδα βεβαιοτάτην ζωπυρεῖν.

89"Ebedî Tanrı" demek şu demektir: lütfunu bazen gösterip bazen göstermeyen değil, hep ve kesintisiz gösteren; aralıksız iyilik eden; armağanlarının birbiri ardınca akışını durmadan sürdüren; birbirine bağlı lütuflarını birleştirici kuvvetlerle uyumlu kılıp döngü hâlinde yineleyen; iyilik etmek için hiçbir fırsatı kaçırmayan; ve zarar da verebilecek kadar Rab olan.

89

τὸ δὴ „θεὸς αἰώνιος“ ἴσον ἐστὶ τῷ ὁ χαριζόμενος οὐ ποτὲ μὲν ποτὲ δὲ οὔ, ἀεὶ δὲ καὶ συνεχῶς, ὁ ἀδιαστάτως εὐεργετῶν, ὁ τὴν τῶν δωρεῶν ἐπάλληλον φορὰν ἀπαύστως συνείρων, ὁ τὰς χάριτας ἐχομένας ἀλλήλων ἀνακυκλῶν δυνάμεσιν ἑνωτικαῖς καθαρμοσάμενος, ὁ μηδένα καιρὸν τοῦ ποιεῖν εὖ παραλείπων, ὁ κύριος ὤν, ὡς καὶ βλάπτειν δύνασθαι.

90Alıştırmayla yetkinleşen Yakup da en kutsal dualarının sonunda bunu istemiştir. Bir yerde şöyle der: "Ve Rab benim için Tanrı olacak" (Tekvin 28:21). Bu şu demektir: Rab bana artık mutlak hükümranlığının efendilik yüzünü değil, her şeye karşı merhametli ve kurtarıcı kuvvetinin iyilik eden yüzünü gösterecek; efendiye karşı duyulan korkuyu kaldıracak, psykhēye iyilik edene karşı duyulan sevgiyi ve yakınlığı verecek.

90

τοῦτο καὶ ὁ ἀσκητὴς Ἰακὼβ ᾐτήσατο ἐπὶ τέλει τῶν ἱεροπρεπεστάτων εὐχῶν· εἶπε γάρ που· „καὶ ἔσται κύριος ἐμοὶ εἰς θεόν“ (Gen. 28,21), ἴσον τῷ οὐκέτι μοι τὸ δεσποτικὸν ἐπιδείξεται τῆς αὐτοκράτορος ἀρχῆς, ἀλλὰ τὸ εὐεργετικὸν τῆς ἵλεω περὶ πάντα καὶ σωτηρίου δυνάμεως, τὸν μὲν οἷα ἐπὶ δεσπότῃ φόβον ἀναιρῶν, τὴν δὲ ὡς ἐπ’ εὐεργέτῃ φιλίαν καὶ εὔνοιαν τῇ ψυχῇ παρέχων.

91Peki hangi psykhē şunu kavrayabilir: her şeyin efendisi ve yöneticisi, kendi tabiatından hiçbir şeyi değiştirmeden, hep aynı kalarak, sürekli iyi ve eksiksiz cömerttir. Bu yüzden o, mesut olanlar için bol ve hiç tükenmeyen iyiliklerin gerçekten en kusursuz sebebidir.

91

τίς ἂν οὖν τοῦθ’ ὑπολάβοι ψυχή, ὅτι ὁ δεσπότης καὶ ἡγεμὼν τῶν ὅλων οὐδὲν τῆς ἑαυτοῦ φύσεως μεταβάλλων, μένων δὲ ἐν ὁμοίῳ, ἀγαθός ἐστι συνεχῶς καὶ φιλόδωρος ἀνελλιπῶς; ὅθεν ὄντως ἀγαθῶν ἀφθόνων καὶ ἀεννάων αἴτιος τελειότατος τοῖς εὐδαιμονοῦσι.

92Hükümranlığının büyüklüğüyle kabarıp uyruklarına zarar vermeye kalkmayan, tersine insan sevgisiyle her birinin eksiğini gidermeyi seçen bir krala güvenmek, gönül ferahlığı ve güvenlik için en sağlam surdur.

92

βασιλεῖ δὲ πεπιστευκέναι μὴ τῷ μεγέθει τῆς ἀρχῆς ἐπαιρομένῳ πρὸς βλάβας τῶν ὑπηκόων, ἀλλὰ φιλανθρωπίᾳ τὸ ἐνδεὲς ἑκάστῳ ἐπανορθοῦσθαι προαιρουμένῳ, μέγιστόν ἐστι πρὸς εὐθυμίαν καὶ ἀσφάλειαν ἕρκος.

93Vaat ettiklerimizi aşağı yukarı göstermiş olduk. Bitki, Tanrı'nın her şeyin başlangıcı ve sonu olduğunu kavramaktır. Yer, buna bağlı olarak, oluşa ait hiçbir şeyde kusursuzluğun bulunmaması, onun ancak bazen Sebep'in lütfuyla görünür hâle gelmesidir. Meyve ise Tanrı'nın lütuflarının ebediyen sürmesi, yağmur gibi yağıp hiç durmamasıdır.

93

Ἃ τοίνυν ὑπεσχόμεθα, ἤδη σχεδὸν ἀποδέδεικται, [τὸ] φυτὸν μὲν τὸ ἀρχήν τε καὶ τέλος λαμβάνεσθαι τῶν ἁπάντων εἶναι θεόν, χωρίον δὲ τὸ ἀκόλουθον τὸ ἐν μηδενὶ τῶν ἐν γενέσει τέλειον εὑρίσκεσθαι, ἐπ’ αὐτῷ δ’ ἔσθ’ ὅτε χάρισι τοῦ αἰτίου προφαίνεσθαι, καρπὸς δὲ τὸ τὰς τοῦ θεοῦ διαιωνίζειν χάριτας καὶ ὀμβρούσας ἀπαύστως μηδέποτε λήγειν.

94İşte bilge de böylece ilk ve en büyük dikicinin tekhnē'sine uyarak çiftçiliğini gösterir. Kutsal söz, henüz kusursuzluğa ermemiş, hâlâ "orta ödevler" denen basamakta sınanan bizlerin de çiftçilikle uğraşmamızı ister. Çünkü şöyle der: "Rab Tanrınız'ın size verdiği ülkeye girip her türlü yemiş ağacı diktiğinizde, onun kirliliğini arındıracaksınız. Meyvesi üç yıl arındırılmamış olacak, yenmeyecek. Dördüncü yıl bütün meyvesi kutsal olacak, Rab'bi övmek için olacak. Beşinci yıl meyvesini yiyeceksiniz; ürünleri size fazladan bir kazanç olacak. Ben Rab Tanrınız'ım" (Levililer 19:23–25).

94

οὕτως μὲν δὴ καὶ ὁ σοφὸς ἑπόμενος τῇ τοῦ πρώτου καὶ μεγίστου φυτουργοῦ τέχνῃ τὴν γεωργικὴν ἐπιδείκνυται. βούλεται δὲ ὁ ἱερὸς λόγος καὶ τοῖς μήπω τελειωθεῖσιν ἡμῖν, ἔτι δὲ ἐν μέσοις ἀριθμοῖς τῶν λεγομένων καθηκόντων ἐξεταζομένοις, διαπονηθῆναι τὰ γεωργικά· φησὶ γάρ·

95

„ὅταν εἰσέλθητε πρὸς τὴν γῆν, ἣν κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν δίδωσιν ὑμῖν, καὶ καταφυτεύσητε πᾶν ξύλον βρώσεως, περικαθαριεῖτε τὴν ἀκαθαρσίαν αὐτοῦ· ὁ καρπὸς αὐτοῦ τρία ἔτη ἔσται ἀπερικάθαρτος, οὐ βρωθήσεται· τῷ δὲ ἔτει τῷ τετάρτῳ ἔσται πᾶς καρπὸς αὐτοῦ ἅγιος, αἰνετὸς τῷ κυρίῳ· τῷ δὲ ἔτει τῷ πέμπτῳ φάγεσθε τὸν καρπόν, πρόσθεμα ὑμῖν τὰ γεννήματα αὐτοῦ. ἐγώ εἰμι κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν„ (Lev. 19, 23 — 25).

96Demek ki Tanrı'nın verdiği ülkeye göç etmeden önce yemiş ağaçları dikmek imkânsızdır. Çünkü "Ülkeye girdiğinizde her türlü yemiş ağacı dikeceksiniz" der; öyleyse dışarıda kaldıkça böyle ağaçları yetiştiremeyiz. Bu da pek yerindedir.

96

οὐκοῦν τῶν ξύλων τὰ ἐδώδιμα, πρὶν εἰς τὴν ὑπὸ θεοῦ δοθεῖσαν χώραν μεταναστῆναι, φυτεύειν ἀδύνατον· „ὅταν γὰρ εἰσέλθητε πρὸς τὴν γῆν, φυτεύσετε πᾶν ξύλον βρώσιμον„ φησίν, ὥστε ἔξω διατρίβοντες οὐκ ἂν δυναίμεθα τὰ τοιαῦτα τῶν δένδρων γεωργεῖν· καὶ μήποτ’ εἰκότως·

97Çünkü nous bilgeliğin yoluna girmeyip ondan sapmış olarak uzaklarda dolaştığı sürece, yabani ormanın bitkileriyle uğraşır; bunlar ya kısırdır, hiçbir şey vermez, ya da bir şey verseler bile yenecek ürün vermezler.

97

ἕως μὲν γὰρ εἰς τὴν σοφίας ὁδὸν οὐ προσελήλυθεν ὁ νοῦς, τετραμμένος δὲ πόρρω πλανᾶται, τῶν τῆς ἀγρίας ὕλης ἐπιμελεῖται φυτῶν, ἅπερ ἤτοι ἄγονα ὄντα ἐστείρωται ἢ γεννῶντα ἐδωδίμων ἐστὶν ἄφορα.

98Ama phronēsis yoluna girip öğretilerle birlikte içeri girdiğinde ve hepsiyle aynı yolda koştuğunda, o yabani tarla yerine ehlî olanı ve ehlî meyveler vereni işlemeye başlar: duygular yerine duygulardan kurtulmuşluğu, cahillik yerine epistēmēyi, kötülükler yerine iyilikleri.

98

ὅταν δὲ εἰς τὴν φρονήσεως ἐμβὰς ὁδὸν συνεισέρχηται τοῖς δόγμασι καὶ συντρέχῃ πᾶσιν, ἄρξεται τὴν ἥμερον καὶ καρπῶν ἡμέρων οἰστικὴν ἀντὶ τῆς ἀγρίας ἐκείνης γεωργεῖν, ἀπάθειαν ἀντὶ παθῶν καὶ ἀντὶ ἀγνοίας ἐπιστήμην καὶ ἀντὶ κακῶν ἀγαθά.

99Yeni başlayan kişi gayeden çok uzakta olduğu için, dikim yaptığında diktiği şeyin kirliliğini temizlemesinin emredilmesi yerindedir. Bunun ne olduğuna birlikte bakalım.

99

ἐπεὶ οὖν ὁ ἄρτι εἰσαγόμενος μακρὰν τοῦ τέλους ἀφέστηκεν, εἰκότως φυτεύσαντι αὐτῷ προστέτακται περιελεῖν τὴν ἀκαθαρσίαν τοῦ φυτευθέντος. τί δὲ τοῦτ’ ἐστί, συνεπισκεψώμεθα.

100Orta ödevler bana ehlî bitkilerle aynı yerde duruyor gibi görünür; çünkü her ikisi de çok yararlı meyveler verir: ehlî bitkiler bedenlere, orta ödevler psykhēlere. Ama orta ödevlerin arasında zararlı birçok şey birlikte filizlenir ve onlara yapışıp biter; daha iyi olanlar zarar görmesin diye bunların kesilmesi zorunludur.

100

τὰ μέσα τῶν καθηκόντων ἡμέρων φυτῶν ἔχειν μοι δοκεῖ λόγον· ἑκάτερα γὰρ ὠφελιμωτάτους φέρει καρπούς, τὰ μὲν σώμασι, τὰ δὲ ψυχαῖς. πολλὰ δὲ ἐν τοῖς μέσοις συναναβλαστάνοντα καὶ ἐπιφυόμενα τῶν βλαβερῶν ἀναγκαίως ἂν τέμνοιτο τοῦ μὴ ζημιοῦσθαι τὰ ἀμείνω χάριν.

101Emaneti geri vermeyi psykhēnin ehlî bir bitkisi saymaz mıyız? Ama bu bitki de arındırılmaya ve fazladan özene muhtaçtır. Bu arındırma nedir? Ayık birinden emanet aldıysan onu ne sarhoşa, ne müsrife, ne de deliye geri ver; çünkü alan, geri almaktan yarar sağlayacak durumda olmaz. Alacaklılar ve efendiler pusuda beklerken borçlulara ya da kölelere de geri verme; çünkü bu geri vermek değil, ihanettir. Küçük şeylerdeki güvenilirliğini de büyük şeylerde güven kazanmak için bir av gibi kullanma.

101

ἢ οὐκ ἂν εἴποιμεν φυτὸν ἥμερον ψυχῆς παρακαταθήκης ἀπόδοσιν; ἀλλὰ τοῦτό γε τὸ φυτὸν καθάρσεως δεῖται καὶ περιττοτέρας ἐπιμελείας. τίς οὖν ἡ κάθαρσις ἥδε; παρὰ νήφοντος λαβὼν παρακαταθήκην μήτε μεθύοντι μήτ’ ἀσώτῳ μήτε μεμηνότι ἀποδῷς—ὁ γὰρ λαβὼν ὄνησιν ἐκ τοῦ κομίσασθαι οὐχ ἕξει καιρὸν ὠφεληθῆναι—, μηδὲ χρεώσταις ἢ δούλοις ἀποδῷς δανειστῶν καὶ δεσποτῶν ἐφεδρευόντων—προδοσία γὰρ τοῦτ’ ἐστίν, οὐκ ἀπόδοσις—, μηδὲ τὴν ἐν ὀλίγοις πίστιν φύλαττε ⟨ἐπὶ⟩ θήρᾳ τῆς ἐν πλείοσι πίστεως·

102Gerçi balıkçılar büyük balıkları oltaya takmak için küçük yemler atarlar; ama pazarın bolluğunu gözettiklerini, insanların gündelik geçimini bol kılmak istediklerini söyledikleri için pek suçlanamazlar.

102

δελέατά γε οἱ μὲν ἁλιευόμενοι μικρὰ καθιέντες ἐπὶ τῷ τοὺς μείζους ἀγκιστρεύεσθαι τῶν ἰχθύων οὐ σφόδρα ἂν ὑπαίτιοι τῆς κατ’ ἀγορὰν εὐετηρίας προνοεῖσθαι φάσκοντες καὶ ὡς ἂν ἄφθονον τοῖς ἀνθρώποις τὴν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ποιήσωνται δίαιταν·

103Ama hiç kimse daha büyüğünü avlamak için az değerli bir emaneti geri vermeyi yem olarak kullanmasın; eliyle bir kişinin az malını uzatırken zihninde herkesin anlatılmaz servetine el koymayı tasarlamasın. Emanetin kirli yanlarını bir ağacınkiler gibi budarsan, yani pusuda bekleyenlerden gelecek zararları, yersizlikleri, tuzakları ve buna benzer her şeyi temizlersen, yabanileşecek olanı ehlîleştirmiş olursun.

103

δέλεαρ δὴ μηδεὶς ὀλιγοχρημάτου παρακαταθήκης ἀπόδοσιν ἐπ’ ἄγρᾳ μείζονος προφερέτω, χερσὶ μὲν τὰ ἑνὸς καὶ ὀλίγα προτείνων, διανοίᾳ δὲ τὰ πάντων καὶ ἀμύθητα νοσφιζόμενος. ἐὰν οὖν ὡς δένδρου τῆς παρακαταθήκης περιέλῃς τὰ ἀκάθαρτα, τὰς ἀπὸ τῶν ἐφεδρευόντων βλάβας, τὰς ἀκαιρίας, τὰς ἐνέδρας, τὰ ὁμοιότροπα πάντα, ἡμερώσεις τὸ μέλλον ἀγριαίνεσθαι.

104Dostluk bitkisinde de, daha iyi olanı korumak için yanından fışkıran sürgünleri kesip koparmak gerekir. Bu sürgünler şunlardır: fahişelerin âşıklarını büyülemeleri, sofra dalkavuklarının yaltaklandıkları kişileri aldatmaları.

104

κἀν τῷ φιλίας μέντοι φυτῷ ταῦτα δὴ τὰ παραβλαστάνοντα τεμεῖν καὶ ἀποκόψαι φυλακῆς ἕνεκα τοῦ βελτίονος ἀναγκαῖον. τὰ δὲ παραβλαστάνοντα ταῦτ’ ἐστίν· ἑταιρῶν πρὸς ἐραστὰς γοητεῖαι, πρὸς τοὺς κολακευομένους οἰκοσίτων ἀπάται.

105Bedenlerinin tazeliğini ücretle satan kadınların âşıklarına sanki onları çok seviyormuş gibi sarıldıkları görülür; oysa onları değil kendilerini severler ve gündelik kazançlara ağızları açık bakarlar. Dalkavuklar da kimi zaman hizmet ettikleri kişilere karşı anlatılmaz bir nefret beslerler; ama oburluğa ve boğazlarına düşkündürler, ölçüsüz arzularının masrafını karşılayanlara yaltaklanmaya onları ikna eden de budur.

105

τὰς γὰρ μισθαρνούσας ἐπὶ τῇ ὥρᾳ τοῦ σώματος ἰδεῖν ἔστι περιεχομένας τῶν ἐραστῶν ὡς δὴ σφόδρα φιλούσας—φιλοῦσι δὲ οὐκ ἐκείνους, ἀλλ’ ἑαυτὰς καὶ τοῖς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν λήμμασιν ἐπικεχήνασι—, τούς τε κόλακας ἄλεκτον μὲν ἔστιν ὅτε μῖσος πρὸς τοὺς θεραπευομένους φυλάττοντας, ὀψοφαγίαν δὲ καὶ λαιμαργίαν ἀγαπῶντας, ὑφ’ ὧν ἀναπείθονται τοὺς χορηγοὺς τῶν ἀμέτρων ἐπιθυμιῶν περιέπειν.

106Hilesiz dostluk ağacı ise bunları silkip atınca, ondan yararlanacaklara en yararlı meyveyi, çıkar gözetmezliği verir. Çünkü iyi niyet, komşunun iyiliğini onun hatırı için dilemektir. Sokak kadınları ve dalkavuklar ise, kimi âşıklarına, kimi yaltaklandıklarına iyilik getirmeye kendi çıkarları için uğraşır. Öyleyse yapmacıklar ve büyüler, dostluk bitkisine yapışan belalar gibi budanmalıdır.

106

τὸ δὲ τῆς ἀκιβδηλεύτου φιλίας δένδρον ἀποσεισάμενον καὶ μεθέμενον ταῦτα καρπὸν τοῖς χρησομένοις ὠφελιμώτατον οἴσει, τὸ ἀδέκαστον. εὔνοια γάρ ἐστι βούλησις τοῦ τῷ πλησίον εἶναι τὰ ἀγαθὰ αὐτοῦ χάριν ἐκείνου. αἱ δέ γε χαμαιτύπαι καὶ οἱ κόλακες αὑτῶν ἕνεκα σπουδάζουσιν, αἱ μὲν τοῖς ἐρασταῖς, οἱ δὲ τοῖς κολακευομένοις τὰ ἀγαθὰ προσάγειν. τὰς οὖν εἰρωνείας καὶ γοητείας καθάπερ ἐπιφυομένας κῆρας τῷ φιλίας φυτῷ

107Kutsal ayinler ve kurbanlardaki takva da pek güzel bir sürgündür; ama yanında bir kötülük, batıl inanç fışkırmıştır; onu yeşermeden kesip atmak yararlıdır. Çünkü bazıları sığır kurban etmenin dindarlık olduğunu sanmıştır. Çaldıklarından, inkâr ettiklerinden, ödemedikleri borçlardan, kapıp yağmaladıklarından sunaklara pay ayırırlar; arınması güç bu adamlar, işledikleri suçların cezasından kurtulmanın satın alınabileceğini sanırlar.

107

περικοπτέον. ἱερουργίαι γε μὴν καὶ ἡ περὶ τὰς θυσίας ἁγιστεία βλάστημα κάλλιστον, ἀλλὰ παραναπέφυκεν αὐτῷ κακόν, δεισιδειμονία, ἣν πρὶν χλοῆσαι λυσιτελὲς ἐκτεμεῖν. ἔνιοι γὰρ ᾠήθησαν τὸ βουθυτεῖν εὐσέβειαν εἶναι, καὶ ἐξ ὧν ἂν κλέψωσιν ἢ ἀρνήσωνται ἢ χρεωκοπήσωσιν ἢ ἁρπάσωσιν ἢ λεηλατήσωσι μοίρας ἀπονέμουσι τοῖς βωμοῖς, οἱ δυσκάθαρτοι, τὸ μὴ δοῦναι δίκην ἐφ’ οἷς ἐξήμαρτον ὤνιον εἶναι νομίζοντες.

108Onlara şöyle derim: Ey adamlar, Tanrı'nın mahkemesi rüşvet kabul etmez. Kötü bir niyet taşıyanlar her gün yüz sığır sunsa bile onlardan yüz çevirir; kusursuz olanlar hiç kurban sunmasa bile onları kabul eder. Çünkü Tanrı, çevresinde aretēlerin dans ettiği ateşsiz sunaklardan sevinç duyar; dinsizlerin kurban olmayan kurbanlarının tutuşturduğu, her birinin cahilliklerini ve suçlarını hatırlatan bol ateşle yanan sunaklardan değil. Nitekim Musa bir yerde "günahı hatırlatan" bir kurbandan söz eder (Sayılar 5:15).

108

ἀλλὰ γάρ, εἴποιμ’ ἂν αὐτοῖς, ἀδέκαστόν ἐστιν, ὦ οὗτοι, τὸ θεοῦ δικαστήριον, ὡς τοὺς μὲν γνώμῃ κεχρημένους ὑπαιτίῳ, κἂν καθ’ ἅπασαν ἡμέραν ἑκατὸν βόας ἀνάγωσιν, ἀποστρέφεσθαι, τοὺς δ’ ἀνυπαιτίους, κἂν μηδὲν θύωσι τὸ παράπαν, ἀποδέχεσθαι. βωμοῖς γὰρ ἀπύροις, περὶ οὓς ἀρεταὶ χορεύουσι, γέγηθεν ὁ θεός, ἀλλ’ οὐ πυρὶ πολλῷ φλέγουσιν, ὅπερ αἱ τῶν ἀνιέρων ἄθυτοι θυσίαι συνανέφλεξαν ὑπομιμνῄσκουσαι τὰς ἑκάστων ἀγνοίας τε καὶ διαμαρτίας· καὶ γὰρ εἶπέ που Μωυσῆς θυσίαν „ἀναμιμνῄσκουσαν ἁμαρτίαν“ (Num. 5, 15).

109Öyleyse büyük zararlara yol açan bütün bu şeyleri, dikilen yemiş ağacının kirliliğini temizlemeyi emreden kutsal söze uyarak budayıp kesmeliyiz. Ama biz, öğretildiğimiz hâlde bile kolay öğrenmede ilerleyemiyoruz. Bazıları ise kendi kendini yetiştiren tabiatlarıyla iyiyi ona sarılmış zararlardan soymuştur. Yakup diye anılan, alıştırmayla yetkinleşen adam böyledir: o "çubukların yeşil kabuğunu soyup beyaz şeritler açtı" (Tekvin 30:37); ta ki aradaki karanlık ve kasvetli alacalık her yerden kalkınca, tekhnēyle alacalanmamış, tabiatla doğmuş ve tabiata kardeş olan beyaz renk ortaya çıksın.

109

πάντ’ οὖν τὰ τοιαῦτα μεγάλης γιγνόμενα ζημίας αἴτια χρὴ περιαιρεῖν καὶ ἀποκόπτειν ἑπομένους τῷ χρησμῷ, ἐν ᾧ διείρηται περιαιρεῖν τὴν

110

ἀκαθαρσίαν ξύλου τοῦ φυτευθέντος ἐδωδίμου. ἀλλ’ ἡμεῖς μὲν οὐδὲ διδασκόμενοι πρὸς εὐμάθειαν ἐπιδίδομεν· ἔνιοι δὲ αὐτοδιδάκτῳ τῇ φύσει χρησάμενοι τἀγαθὸν ἐξέδυσαν τῶν ἐνειλημμένων βλαβῶν, καθάπερ ὁ ἀσκητὴς ἐπίκλην Ἰακώβ· οὗτος γὰρ „ῥάβδους ἐλέπισε λεπίσματα λευκὰ περισύρων τὸ χλωρόν“ (Gen. 30,37), ἵνα τῆς ἐν μέσοις ποικιλίας σκοταίοις καὶ ζοφεροῖς πανταχοῦ ἀναιρεθείσης τὸ μὴ τέχνῃ ποικιλλόμενον, φύσει δὲ γεννώμενον ἀδελφὸν αὐτῆς λευκὸν εἶδος ἀναδειχθῇ.

111Bu yüzden cüzzam hakkındaki kanunda da, artık türlü renklerle benek benek olmayan, başının tepesinden ayaklarının ucuna kadar baştan sona bembeyaz kesilen kişinin temiz olduğu bildirilmiştir (Levililer 13:12–13). Bunu bedenden zihne aktarırsak: zihnin alacalı, kurnaz, bir o yana bir bu yana yatan, iki arada kalan hâlini bırakıp hakikatin alacasız, tereddütsüz, yalın rengini kabul edelim diye.

111

παρὸ καὶ ἐν τῷ περὶ τῆς λέπρας τεθέντι νόμῳ διείρηται τὸν μηκέτι διηνθισμένον ποικιλίᾳ χρωμάτων ὅλον δὲ λευκωθέντα δι’ ὅλων ἀπὸ κεφαλῆς ⟨ἄκρας⟩ ἕως ποδῶν ἐσχάτων καθαρὸν εἶναι (Lev. 13,12.13), ἵνα κατὰ τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος μετάβασιν τὸ ποικίλον καὶ πανοῦργον καὶ ἀντιρρέπον καὶ ἐπαμφοτερίζον τῆς διανοίας μεθέμενοι πάθος τὸ ἀποίκιλον καὶ ἀνενδοίαστον ἀληθείας ἁπλοῦν χρῶμα δεξώμεθα.

112Ağacın arındırıldığını söylemek hakikatle doğrulanan bir sözdür; ama meyvenin arındırıldığını söylemek, gözle görülenle pek doğrulanmaz. Çünkü hiçbir çiftçi incir, üzüm ya da genel olarak meyve arındırmaz.

112

τὸ μὲν οὖν τὸ ξύλον φάσκειν περικαθαίρεσθαι λόγον ἔχει βεβαιούμενον ἀληθείᾳ, τὸ δὲ τὸν καρπὸν οὐ πάνυ τῷ ἐναργεῖ πεπίστωται· σῦκα γὰρ ἢ σταφυλὴν ἢ συνόλως καρπὸν οὐδεὶς γεωργῶν περικαθαίρει.

113Oysa "Meyvesi üç yıl arındırılmamış olacak, yenmeyecek" der; sanki meyveyi her zaman arındırmak âdetmiş gibi. Öyleyse bunun da, sözün harfî anlamı pek uymadığı için mecazla açıklanan yerlerden biri olduğunu söylemeliyiz. İfade iki türlü okunabilir. Birinde önce "Meyvesi üç yıl olacak" denir, ardından ayrıca "arındırılmamış olan yenmeyecek"; ötekinde önce "Meyvesi üç yıl arındırılmamış olacak", ardından da "yenmeyecek".

113

καὶ μήν φησί γε· „ὁ καρπὸς αὐτοῦ τρία ἔτη ἔσται ἀπερικάθαρτος, οὐ βρωθήσεται“, ὡς εἰωθότος δήπου περικαθαίρεσθαι ἀεί. λεκτέον οὖν, ὅτι καὶ τοῦθ’ ἕν ἐστι τῶν ἐν ὑπονοίαις ἀποδιδομένων, τοῦ ῥητοῦ μὴ σφόδρα συνᾴδοντος. ἡ δὲ λέξις ἐστὶν ἀμφίβολος· δηλοῖ γὰρ ἓν μέν τι τοιοῦτον „ὁ καρπὸς αὐτοῦ τρία ἔτη ἔσται“, εἶτα ἰδίᾳ τὸ „ἀπερικάθαρτος οὐ βρωθήσεται“, ἕτερον δὲ „ὁ καρπὸς αὐτοῦ τρία ἔτη ἔσται ἀπερικάθαρτος“, ἔπειθ’ οὕτως „⟨οὐ⟩ βρωθήσεται.“

114Birinci anlama göre şöyle anlaşılabilir: üç yıl, tabiatı gereği geçmiş, şimdi ve gelecek diye bölünen üç kısımlı zamanın yerine alınmıştır; terbiyenin meyvesi zamanın bütün kısımlarında olacak, var olacak ve sağlam kalacaktır, yani ebediyen bozulmaya uğramayacaktır; çünkü iyinin tabiatı bozulmazdır. "Arındırılmamış meyve yenmeyecek" sözü de şu anlamdadır: arınmış ve sağlıklı, değerli sözler psykhēyi besler ve nous'u büyütür; bunlara zıt olanlar ise besleyici değildir, psykhēye hastalık ve bozulma salar.

114

κατὰ μὲν οὖν τὸ πρότερον σημαινόμενον ταῦτα ἄν τις ἐκδέξαιτο· τῶν τριῶν ἐτῶν ἀντὶ τοῦ τριμεροῦς χρόνου παραλαμβανομένων, ὃς εἰς τὸν παρεληλυθότα καὶ ἐνεστῶτα καὶ μέλλοντα τέμνεσθαι πέφυκεν, ὁ τῆς παιδείας καρπὸς ἔσται καὶ ὑποστήσεται καὶ μενεῖ σῷος κατὰ πάντα τὰ χρόνου τμήματα, ἴσον τῷ δι’ αἰῶνος φθορὰν μὴ δεχόμενος· ἄφθαρτος γὰρ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ φύσις. „ἀπερικάθαρτος δὲ καρπὸς οὐ βρωθήσεται“, παρόσον οἱ μὲν κεκαθαρμένοι καὶ ὑγιαίνοντες ἀστεῖοι λόγοι ψυχὴν τρέφουσι καὶ νοῦν αὔξουσιν, οὐ τρόφιμοι δέ εἰσιν οἱ ἐναντίοι νόσον καὶ φθορὰν ἐπιπέμποντες αὐτῇ.

115Öteki anlama göre ise şöyledir. "İspatlanamaz" iki anlamda söylenir: hem güçlüğü yüzünden ancak zorlukla gösterilebilen şey için, hem de kendiliğinden bilinen, açıklığını başkasının tanıklığından değil kendinde görünen apaçıklıktan alan şey için; diyalektik bu ikinci anlamı kıyas biçimindeki çıkarımlar için kullanmayı âdet edinmiştir. Bunun gibi "arındırılmamış meyve" de hem arınmaya muhtaç olup arınmamış meyve için, hem de en parlak, en açık meyve için söylenir.

115

κατὰ δὲ τὸ ἕτερον σημαινόμενον ὥσπερ ἀναπόδεικτος λέγεται διχῶς, ὅ τε δυσκόλως ἀργαλεότητος ἕνεκα ἐπιδεικνύμενος καὶ ὁ ἐνθένδε γνώριμος ἐξ αὑτοῦ, τὸ σαφὲς οὐκ ἐκ τῆς ἑτέρου μαρτυρίας, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐμφαινομένης ἐναργείας αὐτῷ πιστούμενος, ᾧ πρὸς τοὺς συλλογιστικοὺς εἴωθεν ἡ διαλεκτικὴ λόγους χρῆσθαι, οὕτως ἀπερικάθαρτος καρπὸς ὅ τε δεόμενος καθάρσεως καὶ μὴ κεκαθαρμένος, καὶ ὁ τηλαυγέστατος.

116Terbiyenin meyvesi de böyledir: üç yıl boyunca, yani üç kısımlı zaman, bütün ebediyet boyunca en arı ve en parlak olandır; hiçbir zararlı şey onu gölgelemez; yıkanmaya, serpme suyuna ya da genel olarak arınmaya yarayan başka hiçbir şeye hiçbir şekilde ihtiyacı yoktur. "Dördüncü yıl" der, "bütün meyvesi kutsal olacak, Rab'bi övmek için olacak." Peygamberane söz, kanunun birçok yerinde, en çok da evrenin yaratılışının anlatıldığı yerde dört sayısını yüceltiyor gibidir.

116

τοιοῦτός ἐστιν ὁ παιδείας καρπὸς τρία ἔτη, τουτέστι τὸν τριμερῆ χρόνον, τὸν σύμπαντα αἰῶνα, καθαρώτατος καὶ διαυγέστατος, ὑπ’ οὐδενὸς βλαβεροῦ συσκιαζόμενος, λουτρῶν καὶ περιρραντηρίων ἢ συνόλως ἑτέρου τινὸς τῶν εἰς κάθαρσιν τεινόντων οὐδαμῇ οὐδαμῶς

117

χρεῖος ὤν. „τῷ δὲ ἔτει“ φησί „τῷ τετάρτῳ ἔσται πᾶς ὁ καρπὸς αὐτοῦ ἅγιος, αἰνετὸς τῷ κυρίῳ“. τὸν τέσσαρα ἀριθμὸν πολλαχοῦ μὲν τῆς νομοθεσίας, μάλιστα δὲ ἐν τῷ καταλόγῳ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως, ἀποσεμνύνειν ἔοικεν ὁ προφητικὸς λόγος·

118Musa, hem kendini hem başka şeyleri en açık biçimde tanıtan, duyuyla algılanan o değerli ışığın ve onun ataları olan güneşin, ayın, yıldızların en kutsal korosunun dördüncü gün yaratıldığını söyler (Tekvin 1:14). Bunlar doğuşları ve batışlarıyla geceyi ve gündüzü, ayları ve yılları sınırlamış, sayının tabiatını ortaya koymuşlardır; psykhēnin en büyük iyiliği de onlara borçludur.

118

τὸ γὰρ αἰσθητὸν καὶ τίμιον φῶς, τὸ καὶ ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἄλλων σαφέστατον γνώρισμα, καὶ τοὺς τοκέας αὐτοῦ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τὸν ἱερώτατον χορὸν τῶν ἀστέρων, οἳ νύκτα τε καὶ ἡμέραν, ἔτι τε μῆνας καὶ ἐνιαυτοὺς ἀνατολαῖς καὶ δύσεσιν ἐπεράτωσαν ἀριθμοῦ τε φύσιν ἀνέδειξαν, οἷς τὸ μέγιστον ψυχῆς ἀγαθὸν ἀνάκειται, ἡμέρᾳ τετάρτῃ φησὶ δημιουργηθῆναι (Gen. 1, 14).

119Şimdi de dört sayısını özellikle onurlandırmış, ağaçların meyvesini dikimin dördüncü yılından başka bir zamanda Tanrı'ya adatmamıştır.

119

διαφερόντως δὲ καὶ νῦν αὐτὸν ἐκτετίμηκεν, οὐκ ἐν ἑτέρῳ χρόνῳ τὸν τῶν δένδρων καρπὸν ἀναθεὶς τῷ θεῷ ἢ ἐνιαυτῷ τῆς φυτείας τετάρτῳ.

120Çünkü bunun hem tabiata hem ahlaka dair pek derin bir açıklaması vardır. Kozmosun kendilerinden meydana geldiği evrenin kökleri dörttür: toprak, su, hava, ateş. Yılın mevsimleri de o kadardır: kış, yaz ve aralarındakiler, ilkbahar ile sonbahar.

120

λόγον γὰρ καὶ φυσικώτατον καὶ ἠθικώτατον ἔχει· τάς τε γοῦν τοῦ παντὸς ῥίζας, ἐξ ὧν ὁ κόσμος, τέτταρας εἶναι συμβέβηκε, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ, καὶ τὰς ἐτησίους ὥρας ἰσαρίθμους, χειμῶνα καὶ θέρος καὶ τὰς μεθορίους, ἔαρ τε καὶ μετόπωρον.

121Dört, kare sayıların da ilkidir ve geometrideki şeklin gösterdiği gibi dik açılarla belirlenir. Dik açılar logos'un doğruluğunun açık örnekleridir; doğru logos ise aretēlerin hiç kurumayan pınarıdır.

121

πρεσβύτατός τε αὖ τετραγώνων ὁ ἀριθμὸς ὢν ἐν ὀρθαῖς γωνίαις, ὡς τὸ κατὰ γεωμετρίαν δηλοῖ σχῆμα, ἐξετάζεται· αἱ δ’ εἰσὶν ὀρθότητος λόγου σαφῆ δείγματα, πηγὴ δὲ ἀέναος ἀρετῶν ὁ ὀρθὸς λόγος.

122Karenin kenarlarının eşit olması zorunludur; eşitlik de aretēlerin başı ve yöneticisi olan adaleti doğurmuştur. Böylece bu sayının, öteki sayılardan ayrı olarak, eşitliğin, adaletin ve bütün aretēnin sembolü olduğu ortaya çıkar.

122

ἀνάγκη μέντοι τὰς τοῦ τετραγώνου πλευρὰς ἴσας εἶναι· δικαιοσύνην δὲ ἰσότης τὴν ἔξαρχον καὶ ἡγεμονίδα τῶν ἀρετῶν ἔτεκεν· ὥστε ἰσότητος καὶ δικαιοσύνης καὶ πάσης ἀρετῆς χωρὶς τῶν ἄλλων ἐπιδείκνυται τὸν ἀριθμὸν εἶναι σύμβολον.

123Dörtlüye "bütün" de denir; çünkü ona kadar olan sayıları ve onun kendisini kuvve hâlinde kapsar. Kendinden öncekileri kapsadığı herkes için açıktır; kendinden sonrakileri de kapsadığını biraz hesapla kolayca görebiliriz.

123

καλεῖται δ’ ἡ τετρὰς καὶ „πᾶς“, ὅτι τοὺς ἄχρι δεκάδος καὶ αὐτὴν δεκάδα περιέχει δυνάμει. ὅτι μὲν οὖν τοὺς πρὸ αὐτῆς, παντί τῳ δῆλον· ὅτι δὲ καὶ τοὺς μετ’ αὐτήν, ἐξ ἐπιλογισμοῦ ῥᾴδιον ἰδεῖν [ἐν ἀριθμῷ μὲν ἕξ]·

124Bir, iki, üç ve dördü birleştirirsek aradığımızı buluruz: bir ile dörtten beş, iki ile dörtten altı, üç ile dörtten yedi olur; üçer sayı birleştirince bir, üç ve dörtten sekiz, iki, üç ve dörtten de dokuz sayısı çıkar; hepsinden de on olur, çünkü bir, iki, üç ve dört on eder.

124

ἕν, δύο, τρία, τέτταρα συντιθέντες ὃ ἠποροῦμεν εὑρήσομεν. ἐκ μὲν γὰρ ἑνὸς καὶ τεττάρων πεντὰς ἔσται, ἐκ δὲ δυεῖν καὶ τεττάρων ἑξάς, ἑβδομὰς δὲ ἐκ τριῶν καὶ τεττάρων· καὶ κατὰ τὴν διπλῆν σύνθεσιν ἐξ ἑνὸς καὶ τριῶν καὶ τεττάρων ὀγδοάς, καὶ πάλιν ἐκ δυεῖν καὶ τριῶν καὶ τεττάρων ὁ ἐννέα ἀριθμός, δεκὰς δὲ ἐκ πάντων· ἓν γὰρ καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέτταρα δέκα γεννᾷ.

125Bu yüzden Musa "dördüncü yıl bütün meyvesi kutsal olacak" demiştir. Çünkü dört, kaba çizgileriyle söylersek, tam, eksiksiz ve dolu, yani bütün olmanın anlamını taşır; zira dörtlünün doğurduğu on, birden başlayıp toplanan sayıların ilk dönüş direği olarak durur. Sayılar arasında on da dört de "bütün" diye anılır; ama on gerçekleşmiş olarak, dört ise kuvve hâlinde.

125

διὰ τοῦτο καὶ Μωυσῆς εἶπεν, ὅτι „ἔτει τῷ τετάρτῳ ἔσται πᾶς ὁ καρπὸς αὐτοῦ ἅγιος“· ἄρτιον γὰρ καὶ ὁλόκληρον καὶ πλήρη, ὡς καὶ σύμπαντα, ὡς τύπῳ φάναι, λόγον ἔχει, διὰ τὸ δεκάδα, ἣν τετρὰς ἐγέννησε, πρῶτον καμπτῆρα τῶν ἀπὸ μονάδος συντιθεμένων ἀριθμῶν ἑστάναι· δεκὰς δὲ καὶ τετρὰς „πᾶς“ ἐν ἀριθμοῖς εἶναι λέγεται, ἀλλὰ δεκὰς μὲν ἀποτελέσματι, τετρὰς δὲ δυνάμει.

126Terbiyenin meyvesinin yalnız kutsal değil, aynı zamanda bir övgü olduğunu söylemesi de yerindedir. Aretēlerin her biri kutsal bir şeydir, ama şükran hepsinden çok. Tanrı'ya ise çoğunluğun sandığı gibi yapılarla, adaklarla, kurbanlarla gerçekten şükredilemez; bütün kozmos bile onun şerefine layık bir tapınak olamaz. Ona ancak övgülerle ve ilahilerle şükredilir; ama yüksek sesin söyleyeceği ilahilerle değil, görünmez ve en arı nous'un yankılatıp terennüm edeceği ilahilerle.

126

τόν τε παιδείας καρπὸν οὐ μόνον ἅγιον, ἀλλὰ καὶ αἰνετὸν εἶναί φησι προσηκόντως· ἑκάστη μέν γε τῶν ἀρετῶν ἐστι χρῆμα ἅγιον, εὐχαριστία δὲ ὑπερβαλλόντως· θεῷ δὲ οὐκ ἔνεστι γνησίως εὐχαριστῆσαι δι’ ὧν νομίζουσιν οἱ πολλοὶ κατασκευῶν ἀναθημάτων θυσιῶν—οὐδὲ γὰρ σύμπας ὁ κόσμος ἱερὸν ἀξιόχρεων ἂν γένοιτο πρὸς τὴν τούτου τιμήν —, ἀλλὰ δι’ ἐπαίνων καὶ ὕμνων, οὐχ οὓς ἡ γεγωνὸς ᾄσεται φωνή, ἀλλὰ οὓς ὁ ἀειδὴς καὶ καθαρώτατος νοῦς ἐπηχήσει καὶ ἀναμέλψει.

127Nitekim bilgelerin bulduğu, sonra her zaman olduğu gibi hafıza yoluyla kuşaktan kuşağa sonrakilere aktarılan eski bir söz dolaşır; terbiyeye hep aç olan kulaklarımızdan da kaçmamıştır. Şöyledir: Anlatılana göre yaratıcı bütün kozmosu tamamlayınca, sözcülerinden birine, toprakta, suda, yukarıdaki havada ya da evrenin en uçtaki tabiatı olan gökte meydana gelen şeyler arasında, olmamış olup da özlediği bir şey var mı diye sormuş.

127

παλαιὸς γοῦν ᾄδεται λόγος ὑπὸ μὲν σοφῶν εὑρεθείς, μνήμῃ δέ, οἷα φιλεῖ, κατὰ διαδοχὰς παραδοθεὶς τοῖς μετέπειτα, οὐδὲ τὰς ἀεὶ παιδείας λίχνους ἡμετέρας παρῆλθεν ἀκοάς. ἔστι δὲ τοιόσδε· ἡνίκα, φασί, τὸν σύμπαντα κόσμον ὁ ποιητὴς ἐτελεσφόρησεν, ἑνὸς τῶν ὑποφητῶν ἐπύθετο, εἴ τι ποθεῖ μὴ γενόμενον τῶν ὅσα κατὰ γῆς καὶ καθ’ ὕδατος ἢ ὅσα κατὰ τὴν μετάρσιον ἀέρος ἢ τὴν ἐσχάτην τοῦ παντὸς φύσιν οὐρανοῦ γέγονεν.

128O da her şeyin her bakımdan kusursuz ve eksiksiz olduğunu, yalnız bir şey aradığını söylemiş: onları övecek söz. Bu söz, en küçük ve en gizli şeylerde bile var gibi görünen olağanüstülükleri övmekten çok ilan edecekti. Çünkü Tanrı'nın işlerini anlatmak, onlar için en yeterli övgüdür; bu işlerin süslenmek için dışarıdan hiçbir eklemeye ihtiyacı yoktur, hakikatin yalansızlığını en kusursuz methiye olarak taşırlar.

128

ὁ δὲ ἀπεκρίνατο τέλεια μὲν καὶ πλήρη πάντα διὰ πάντων εἶναι, ἓν δὲ μόνον ζητεῖν, τὸν ἐπαινέτην αὐτῶν λόγον, ὃς τὰς ἐν πᾶσι καὶ τοῖς βραχυτάτοις καὶ ἀφανεστάτοις δοκοῦσιν ὑπερβολὰς οὐκ ἐπαινέσει μᾶλλον ἢ ἐξαγγελεῖ· τὰς γὰρ διηγήσεις τῶν τοῦ θεοῦ ἔργων αὐταρκέστατον ἐκείνων ἔπαινον εἶναι, προσθήκης οὐδεμιᾶς ἔξωθεν εἰς κόσμον δεομένων, ἀλλὰ τὸ ἀψευδὲς τῆς ἀληθείας τελειότατον ἐχόντων ἐγκώμιον.

129Evrenin Babası söyleneni duyunca övmüş; çok geçmeden de çevresindeki kuvvetlerden biri olan bakire Mnēmē'den, yani Hatıra'dan, müzlerin bütün sanatlarına sahip, ilahiler söyleyen soy doğmuş. Çoğunluk bu adı değiştirip ona Mnēmosynē der.

129

ἀκούσαντα δὲ τὸν πατέρα τοῦ παντὸς τὸ λεχθὲν ἐπαινέσαι, καὶ οὐκ εἰς μακρὰν τὸ πάμμουσον καὶ ὑμνῳδὸν ἀναφανῆναι γένος ἐκ μιᾶς δὴ τῶν περὶ αὐτὸν δυνάμεων παρθένου Μνήμης, ἣν Μνημοσύνην παρατρέποντες οἱ πολλοὶ τοὔνομα καλοῦσιν.

130Eskilerin masalı böyledir. Biz de ona uyarak deriz ki, iyilik etmek Tanrı'ya, şükretmek de oluşa en has iştir; çünkü oluşun karşılık olarak bundan başka verebileceği hiçbir şey yoktur. Başka bir şeyle karşılık vermek istese, o şeyin onu sunan tabiatın değil, her şeyi yapanın has mülkü olduğunu görecektir.

130

ὁ μὲν οὖν τῶν παλαιῶν μῦθος ὧδε ἔχει. ἑπόμενοι δὲ ἡμεῖς αὐτῷ λέγομεν, ὅτι οἰκειότατόν ἐστιν ἔργον θεῷ μὲν εὐεργετεῖν, γενέσει δὲ εὐχαριστεῖν μηδὲν ἔξω τούτου πλέον τῶν εἰς ἀμοιβὴν ἀντιπαρασχεῖν δυναμένῃ· ὃ γὰρ ἂν θελήσῃ τῶν ἄλλων ἀντιχαρίσασθαι, τοῦθ’ εὑρήσεται τοῦ πάντα πεποιηκότος ἀλλ’ οὐ τῆς κομιζούσης φύσεως κτῆμα ἴδιον.

131Tanrı'yı onurlandırmada bize düşen tek işin şükran olduğunu öğrendiğimize göre, bunu her zaman ve her yerde sesimizle ve güzel yazılarla çalışalım; methiyeler de şiirler de düzmekten hiç geri kalmayalım. Ta ki ezgiyle de ezgisiz de, sesin konuşmaya ve şarkı söylemeye ayrılmış iki biçimiyle de hem kozmosun yaratıcısı hem kozmos onurlandırılsın: biri, birinin dediği gibi, "sebeplerin en iyisi", öteki "meydana gelenlerin en kusursuzu".

131

μαθόντες οὖν, ὡς ἓν ἔργον ἡμῖν ἐπιβάλλει μόνον ἐν τοῖς πρὸς τιμὴν θεοῦ, τὸ εὐχάριστον, τοῦτο ἀεὶ καὶ πανταχοῦ μελετῶμεν διὰ φωνῆς καὶ διὰ γραμμάτων ἀστείων καὶ μηδέποτε ἐπιλείπωμεν μήτε λόγους ἐγκωμιαστικοὺς μήτε ποιήματα συντιθέντες, ἵνα καὶ ἐμμελῶς καὶ χωρὶς μέλους καὶ καθ’ ἑκατέραν φωνῆς ἰδέαν, ᾗ τὸ λέγειν καὶ τὸ ᾄδειν ἀποκεκλήρωται, ὅ τε κοσμοποιὸς καὶ ὁ κόσμος γεραίρηται, „ὁ μέν“, ὡς ἔφη τις, „ἄριστος τῶν αἰτίων, ὁ δὲ τελειότατος τῶν γεγονότων“.

132Dördüncü yılda, dördüncü sayıda psykhēnin bütün meyvesi adandıktan sonra, beşinci yılda ondan yararlanmak ve onu kullanmak bize kalacaktır. Çünkü "beşinci yıl meyvesini yiyeceksiniz" der; çünkü meydana gelenin her şeyde yapandan sonra gelmesi tabiatın şaşmaz bir kanunudur. Öyle ki ikinciliği elde edebilirsek bunu bile harika saymalıyız.

132

ἐπειδὰν οὖν ἔτει καὶ ἀριθμῷ τετάρτῳ πᾶς ὁ ψυχῆς ἀφιερωθῇ καρπός, τῷ πέμπτῳ τὴν ἀπόλαυσιν καὶ χρῆσιν ἡμεῖς αὐτοὶ σχήσομεν. φησὶ γάρ· „ἐν τῷ ἔτει τῷ πέμπτῳ φάγεσθε τὸν καρπόν“, ἐπειδὴ τὸ γεγονὸς τοῦ πεποιηκότος ὕστερον ἐν ἅπασιν ἐξετάζεσθαι νόμος φύσεως ἀνεπίληπτος, ὥστε κἄν, εἰ τῶν δευτερείων ἀντιλαμβανοίμεθα, καὶ θαυμαστὸν ἡγεῖσθαι.

133Beşinci yılın meyvesini bize ayırmasının bir sebebi de beş sayısının hisse özgü olmasıdır. Doğruyu söylemek gerekirse nous'umuzu besleyen de histir: gözler yoluyla renklerin ve şekillerin keyfiyetlerini, kulaklar yoluyla seslerin türlü özelliklerini, burun delikleri yoluyla kokuları, ağız yoluyla tatları sağlar; bütün bedene yayılmış olan ve dokunma denen kuvvet yoluyla da kolayca boyun eğen yumuşaklıkları ve direnen sertlikleri, düzlükleri ve pürüzlülükleri, soğukları ve sıcakları. Söylediklerimizin en açık örneği, aretē olan Lea'nın oğullarıdır; hepsi değil, dördüncüsü ile beşincisi. Dördüncüsü için Musa "doğurmayı bıraktı" der (Tekvin 29:35); adı Yahuda'dır ve "Rab'be şükran" diye yorumlanır. Beşinciye İssakar adını verir; çevrildiğinde "ücret" demektir. Psykhē böyle doğurunca başına geleni hemen dile getirdi: "Adını İssakar koydu, yani ücret" der (Tekvin 30:18).

133

καὶ διὰ τοῦτο μέντοι τὸν καρπὸν τοῦ πέμπτου ἡμῖν ἀνατίθησιν, ὅτι αἰσθήσεως πεντὰς ἀριθμὸς οἰκεῖος καί, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, τὸ τρέφον τὸν νοῦν ἡμῶν ἐστιν αἴσθησις, ἢ δι’ ὀφθαλμῶν τὰς χρωμάτων καὶ σχημάτων ποιότητας εὐτρεπίζουσα ἢ δι’ ὤτων παντοδαπὰς τὰς τῶν φωνῶν ἰδιότητας ἢ διὰ μυκτήρων ὀσμὰς ἢ χυλοὺς διὰ στόματος ἢ μαλακότητας εὐενδότους καὶ σκληρότητας ἀντιτύπους ἢ λειότητας καὶ τραχύτητας, ⟨ψυχρότητάς⟩ τε αὖ καὶ θερμότητας διὰ τῆς ἀνὰ πᾶν τὸ σῶμα σκιδναμένης

134

δυνάμεως ἣν ἔθος ὀνομάζειν ἁφήν. τῶν δὲ εἰρημένων παράδειγμα σαφέστατον οἱ Λείας υἱοί, τῆς ἀρετῆς, οὐχ ἅπαντες, ἀλλὰ τέταρτός τε καὶ πέμπτος. ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ τετάρτου φησὶ Μωυσῆς, ὅτι „ἔστη τοῦ τίκτειν“ (Gen. 29, 35), καλεῖται δὲ Ἰούδας, ὃς ἑρμηνεύεται κυρίῳ ἐξομολόγησις. τὸν δὲ πέμπτον Ἰσσάχαρ προσαγορεύει, μισθὸς δὲ μεταληφθεὶς καλεῖται. καὶ τεκοῦσα τὸν τρόπον τοῦτον ἡ ψυχὴ ὃ ἔπαθεν εὐθὺς ἐξελάλησεν· „ἐκάλεσε“ γάρ φησι „τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰσσάχαρ, ὅ ἐστι μισθός“ (Gen. 30, 18).

135Demek ki Tanrı'yı kutsayan ve ona şükran ilahilerini durmadan çalışan nous olan Yahuda'nın kendisi, gerçek anlamda "kutsal ve övgü olan meyve"ydi; topraktaki ağaçlardan değil, akıl sahibi ve erdemli bir tabiattan gelmişti. Bu yüzden onu doğuran tabiatın da "doğurmayı bıraktığı" söylenir; çünkü kusursuzluğun sınırına varmış, artık dönecek bir yeri kalmamıştı. Doğurduğu bütün doğru eylemlerin en iyisi ve en kusursuz ürünü, evrenin Babası'na söylenen ilahidir.

135

οὐκοῦν Ἰούδας ὁ εὐλογῶν τὸν θεὸν νοῦς καὶ τὰς εἰς αὐτὸν εὐχαρίστους ὑμνῳδίας ἀπαύστως μελετῶν αὐτὸς ὁ πρὸς ἀλήθειαν „ἅγιος καὶ αἰνετὸς καρπὸς“ ἦν, οὐχ ὑπὸ γῆς δένδρων, ἀλλ’ ὑπὸ φύσεως λογικῆς καὶ σπουδαίας ἐνεχθείς. παρὸ καὶ ἡ τεκοῦσα αὐτὸν φύσις „στῆναι“ λέγεται „τοῦ τίκτειν“, ἐπεὶ καὶ πῇ τράπηται οὐκ εἶχεν ἔτι, πρὸς τὸν τελειότητος ὅρον ἐλθοῦσα· τῶν γὰρ ἀποκυηθέντων κατορθωμάτων ἁπάντων ἄριστον καὶ τελειότατον γέννημα ὁ εἰς τὸν πατέρα τοῦ παντὸς ὕμνος.

136Beşinci oğul ise dikilenlerin beşinci yıldaki kullanımından farksızdır. Çünkü çiftçi de beşinci yılda ağaçlardan bir bakıma ücret alır; psykhēnin ürünü İssakar'a da "ücret" adı verilmiştir, şükreden Yahuda'dan sonra doğduğu için de pek yerinde olarak. Çünkü şükreden için en yeterli ücret şükretmenin kendisidir.

136

ὁ δὲ πέμπτος υἱὸς τῆς κατὰ τὸν πέμπτον ἐνιαυτὸν τῶν φυτευθέντων ἀδιαφορεῖ χρήσεως· ὅ τε γὰρ γεωπόνος μισθὸν τρόπον τινὰ λαμβάνει παρὰ τῶν δένδρων ἔτει πέμπτῳ καὶ τὸ τῆς ψυχῆς γέννημα Ἰσσάχαρ [ὃς] μισθὸς ἐκαλεῖτο, καὶ σφόδρα εἰκότως, μετὰ τὸν εὐχάριστον Ἰούδαν ἀποκυηθείς· τῷ γὰρ εὐχαρίστῳ μισθὸς αὐτὸ τὸ εὐχαριστεῖν αὐταρκέστατος.

137Ağaçların meyvelerine sahiplerinin ürünleri denir; terbiyenin ve phronēsis'in meyvesi ise artık insanın değil, Musa'nın dediği gibi yalnız her şeyin yöneticisinin ürünüdür. Çünkü "onun ürünleri" dedikten sonra "Ben Rab Tanrınız'ım" diye ekler; böylece ürün de psykhēnin meyvesi de kime aitse, onun tek Tanrı olduğunu pek açık biçimde gösterir.

137

οἱ μὲν οὖν τῶν δένδρων καρποὶ γεννήματα λέγονται τῶν ἐχόντων, ὁ δὲ παιδείας καὶ φρονήσεως οὐκέτι ἀνθρώπου, μόνου δέ, ὥς φησι Μωυσῆς, τοῦ πανηγεμόνος· εἰπὼν γὰρ „τὰ γεννήματα αὐτοῦ“ ἐπιφέρει· „ἐγώ εἰμι κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν“, ἐναργέστατα παριστὰς ὅτι οὗ τὸ γέννημα καὶ ὁ τῆς ψυχῆς καρπός, εἷς ἐστιν ὁ θεός.

138Peygamberlerden birine bildirilen şu söz de buna uyar: "Senin meyven benden bulunur. Kim bilgedir ki bunları anlasın? Kim anlayışlıdır ki bunları bilsin?" (Hoşea 14:8–9). Çünkü zihnin meyvesinin kime ait olduğunu bilmek herkese değil, yalnız bilgeye özgüdür.

138

τούτῳ καὶ παρά τινι τῶν προφητῶν χρησθὲν συνᾴδει τόδε· „ἐξ ἐμοῦ ὁ καρπός σου εὕρηται. τίς σοφὸς καὶ συνήσει ταῦτα; συνετὸς καὶ γνώσεται αὐτά“ (Hos. 14,9.10) ; οὐ γὰρ παντὸς ἀλλὰ μόνου σοφοῦ τὸ γνῶναι, τίνος ὁ διανοίας καρπός ἐστι.

139En eski ve en kutsal çiftçilik hakkında, yani Sebep'in bitkilerin en verimlisi olan kozmos için yaptığı çiftçilik hakkında; ona uyan ve değerli insanın uğraştığı çiftçilik hakkında; ödülleri getiren dörtlü hakkında; kanunların emirleri ve yönergeleri uyarınca düzenlenen şeyler hakkında elimizden geldiğince konuştuk. Şimdi çiftçiliğin bir türü olan adil Nuh'un bağcılığını inceleyelim. Çünkü şöyle denir: "İnsan Nuh toprağın çiftçisi olmaya başladı; bir bağ dikti, şaraptan içti ve sarhoş oldu" (Tekvin 9:20–21).

139

Περὶ μὲν οὖν γεωργίας τῆς πρεσβυτάτης καὶ ἱερωτάτης, ᾗ τὸ αἴτιον πρὸς τὸν κόσμον, τὸ παμφορώτατον φυτῶν, χρῆται, καὶ περὶ τῆς ἑπομένης, ἣν ὁ ἀστεῖος ἐπιτηδεύει, καὶ περὶ τῆς φερομένης τετράδος τῶν ἄθλων, καὶ ἃ κατὰ προστάξεις καὶ ὑφηγήσεις νόμων συνεκροτεῖτο,

140

ὡς οἷόν τε ἦν εἴπομεν. τὴν δὲ τοῦ δικαίου Νῶε ἀμπελουργικήν, εἶδος γεωργικῆς οὖσαν, ἐπισκεψώμεθα. λέγεται γὰρ ὅτι „ἤρξατο Νῶε ἄνθρωπος εἶναι γεωργὸς γῆς· καὶ ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα, καὶ ἔπιε τοῦ οἴνου, καὶ ἐμεθύσθη“ (Gen. 9, 20. 21).

141Demek ki adil adam sarhoşluk bitkisini tekhnē ile ve epistēmē ile işler; akılsızlar ise onun bakımını tekhnēden yoksun ve uygunsuz biçimde yapar. Bu yüzden sarhoşluk hakkında gereken şeyleri söylemek zorunludur; böylece ona yol açan bitkinin gücünü de hemen öğrenmiş oluruz. Kanun koyucunun sarhoşluk hakkında söylediklerini ileride ayrıntılı olarak öğreneceğiz; şimdi başkalarının ne düşündüğünü araştıralım.

141

οὐκοῦν τὸ μέθης φυτὸν ἐξεργάζεται τεχνικῶς καὶ ἐπιστημόνως ὁ δίκαιος τῶν ἀφρόνων ἄτεχνον καὶ πλημμελῆ ποιουμένων αὐτοῦ τὴν ἐπιστασίαν, ὥστε ἀναγκαῖον τὰ προσήκοντα περὶ μέθης εἰπεῖν· εὐθὺς γὰρ εἰσόμεθα καὶ τὴν δύναμιν τοῦ παρέχοντος αὐτῇ τὰς ἀφορμὰς φυτοῦ. τὰ μὲν οὖν εἰρημένα τῷ νομοθέτῃ περὶ μέθης εἰσόμεθα ἐπ’ ἀκριβείας αὖθις, νυνὶ δὲ ἐξερευνήσωμεν ὅσα καὶ τοῖς ἄλλοις ἔδοξεν.

142Bu soru filozofların birçoğu tarafından hiç de az olmayan bir özenle incelenmiştir. Şöyle ortaya konur: Bilge sarhoş olur mu? Sarhoş olmak iki türlüdür: biri şarap içmekle aynı şeydir, öteki şarabın etkisiyle saçmalamakla.

142

ἐσπουδάσθη δὲ παρὰ πολλοῖς τῶν φιλοσόφων ἡ σκέψις οὐ μετρίως. προτείνεται δὲ οὕτως, εἰ μεθυσθήσεται ὁ σοφός. ἔστι τοίνυν τὸ μεθύειν διττόν, ἓν μὲν ἴσον τι τῷ οἰνοῦσθαι, ἕτερον δὲ ἴσον τῷ ληρεῖν ἐν οἴνῳ.

143Soruyu ele alanlardan bazıları, bilgenin ne fazla saf şarap içeceğini ne de saçmalayacağını söyledi; çünkü saçmalamak bir hatadır, fazla içmek de hataya yol açar; ikisi de doğru eylemde bulunana yabancıdır.

143

τῶν δὲ ἐπιχειρησάντων τῇ προτάσει οἱ μὲν ἔφασαν μήτε ἀκράτῳ πλείονι χρήσεσθαι τὸν σοφὸν μήτε ληρήσειν· τὸ μὲν γὰρ ἁμάρτημα, τὸ δὲ ἁμαρτήματος εἶναι ποιητικόν, ἑκάτερον δὲ ἀλλότριον κατορθοῦντος·

144Bazıları ise şarap içmenin erdemli insana da yakıştığını, saçmalamanın ise yakışmadığını ileri sürdü. Çünkü onun içindeki phronēsis'in, zarar vermeye kalkışanlara karşı durmaya ve psykhēye karşı başlattıkları ayaklanmayı bastırmaya yettiğini söylediler. Phronēsis'in duyguları söndüren bir kuvvetle donanmış olduğunu, bu duygular ister alevlenen aşkın kışkırttığı çılgınlıklarla, ister bol ve kaynayan şarapla tutuşmuş olsun, bilgenin bu kuvvet sayesinde onların üstünde duracağını söylediler. Nitekim derin bir ırmağa ya da denize düşenlerden denizcilik bilmeyenler boğulur, işi bilenler ise çabucak kurtulur. Gerçekten de bol saf şarap bir sel gibi psykhēyi basınca, onu kimi zaman ağırlaştırıp cahilliğin en dibine fırlatır; kimi zaman ise kurtarıcı terbiye psykhēyi hafifletip yukarı kaldırdığından ona hiçbir zarar veremez.

144

οἱ δὲ τὸ μὲν οἰνοῦσθαι καὶ σπουδαίῳ προσῆκον ἀπεφήναντο, τὸ δὲ ληρεῖν ἀνοίκειον· τὴν γὰρ ἐν αὐτῷ φρόνησιν ἱκανὴν εἶναι τοῖς βλάπτειν ἐπιχειροῦσιν ἀντιστατῆσαι καὶ τὸν ἐπὶ τὴν ψυχὴν νεωτερισμὸν αὐτῶν καθελεῖν· δύναμιν δὲ περιβεβλῆσθαι φρόνησιν παθῶν σβεστήριον εἴτε ὑπὸ φλεγμαίνοντος ἔρωτος οἴστρων ἀνερριπισμένων εἴτε ὑπὸ πολλοῦ καὶ ζέοντος ἐξημμένων οἴνου, δι’ ἣν ὑπεράνω στήσεται· ἐπεὶ καὶ τῶν κατὰ ποταμοῦ βαθέος ἢ θαλάττης δυομένων οἱ μὲν ἄπειροι τοῦ ναυτίλλεσθαι διαφθείρονται, οἱ δὲ τοῦ πράγματος ἐπιστήμονες τάχιστα διασῴζονται· καὶ μὴν ὥσπερ χειμάρρους ὁ πολὺς ἄκρατος ἐπικλύζων τὴν ψυχὴν τοτὲ μὲν βρίθουσαν εἰς ἀμαθίας ἔσχατον βυθὸν κατέρριψε, τοτὲ δὲ ὑπὸ τῆς σωτηρίου παιδείας ἐπικουφιζομένην καὶ ἐπελαφριζομένην οὐδὲν ἴσχυσε βλάψαι.

145Bazıları ise, sanırım bu hâldeki aşırılığın büyüklüğünü kavrayamadıkları için, yükseklerde dolaşan bilgeyi kuş avcıları gibi gökten yere indirdiler; onu da aynı belalara sürüklemek istiyorlardı, çünkü aretēnin yüksekliğine bakamıyorlardı bile. Ölçüden fazla şarap içen kişinin kendine hâkim olamayıp mutlaka hataya düşeceğini söylediler: yenilmiş atletler gibi yalnız ellerini güçsüzlükten indirmekle kalmayacak, boynunu ve başını da bırakacak, dizlerinin bağı çözülecek, bütün bedeni sürüklenip yere yığılacaktı. Bilge bunu önceden bildiği için isteyerek bir içki yarışına girmeye asla razı olmaz; meğer ki ortada büyük şeyler söz konusu olsun: yurdun kurtuluşu, ana babanın onuru, çocukların ve en yakınların güvenliği, ya da genel olarak özel ve kamusal işlerin düzeltilmesi.

145

οἱ δὲ τὸ μέγεθος τῆς περὶ τὸ πάθος ὑπερβολῆς οὐ κατανοήσαντες, οἶμαι, τοῦ σοφοῦ μετεωροπολοῦντα αὐτὸν ὥσπερ οἱ τὰ πτηνὰ θηρῶντες ἐπὶ γῆν ἀπ’ οὐρανοῦ κατεβίβασαν, ἵν’ εἰς τὰς ὁμοίας κῆρας ἀγάγωσιν, οὐδ’ ὁρῶντες ἀρετῆς εἰς ὕψος ἔφασαν, ὅτι χρησάμενος οἴνω πλείονι τοῦ μετρίου πάντως ἀκράτωρ αὐτὸς ἑαυτοῦ γενόμενος διαμαρτήσεται καὶ οὐ χεῖρας μόνον ὑπ’ ἀσθενείας οἷα τῶν ἀθλητῶν οἱ νενικημένοι καθείς, ἀλλὰ καὶ αὐχένα καὶ κεφαλὴν παραβαλὼν καὶ ὀκλάσας καὶ ὅλον τὸ

146

σῶμα κατασυρεὶς ἀναπεσεῖται. τοῦτο μέντοι προμαθὼν οὐκ ἄν ποτε ἀξιώσειεν ἑκὼν εἰς πολυοινίας ἀγῶνα ἐλθεῖν, εἰ μὴ μεγάλα εἴη τὰ διαφέροντα, σωτηρία πατρίδος ἢ τιμὴ γονέων ἢ τέκνων καὶ τῶν οἰκειοτάτων σωμάτων ἀσφάλεια ἢ συνόλως ἰδίων τε καὶ κοινῶν ἐπανόρθωσις πραγμάτων.

147Ölümcül bir zehri de, şartlar insanı yurdundan göç eder gibi hayattan göçmeye pek zorlamadıkça içmez. Saf şarap da ölümün değilse bile deliliğin sebebi olan bir zehirdir. Hem neden deliliğe de ölüm denmesin? Onunla içimizdeki en üstün şey, nous ölür. Bana öyle geliyor ki, seçme imkânı olsaydı, insan psykhē ile bedeni birbirinden ayırıp çözen ölümü, kendinden geçmenin getirdiği ölümden daha hafif sayıp haklı olarak tereddütsüz seçerdi.

147

οὐδὲ γὰρ θανάσιμον φάρμακον προσενέγκαιτο ἄν, εἰ μὴ πάνυ βιάζοιντο οἱ καιροὶ καθάπερ ἐκ πατρίδος μετανίστασθαι τοῦ βίου· φάρμακον δέ, εἰ καὶ οὐ θανάτου, μανίας γοῦν ἄκρατον εἶναι αἴτιον συμβέβηκε. διὰ τί δ’ οὐχὶ καὶ μανίαν λεκτέον θάνατον, ᾧ τὸ κράτιστον ἀποθνῄσκει τῶν ἐν ἡμῖν, ὁ νοῦς; ἀλλά μοι δοκεῖ τις ἂν εἰκότως τὸν διακρίνοντα καὶ διαλύοντα ψυχήν τε καὶ σῶμα ὡς κουφότερον ἀντὶ βαρυτέρου τοῦ κατὰ τὴν ἔκστασιν, εἴ τις ἦν αἵρεσις, ἀνενδοιάστως ἑλέσθαι.

148Bu yüzden ilk insanlar şarapçılığın mucidine "çılgın", ondan tutulup kendinden geçen bakkhalara da "mainad", yani çılgın kadınlar demişlerdir; çünkü şarap, doymak bilmeden içenler için deliliğin ve akıl şaşkınlığının sebebidir.

148

διὰ τοῦτο μέντοι καὶ τὸν εὑρετὴν τῆς περὶ τὸν οἶνον ἐργασίας μαινόλην ἐκάλεσαν οἱ πρῶτοι καὶ τὰς ἐξ αὐτοῦ κατασχέτους γενομένας βάκχας μαινάδας, ἐπεὶ μανίας καὶ παραφροσύνης αἴτιος τοῖς ἀπλήστως ἐμφορουμένοις ὁ οἶνος.

149İncelemenin, deyim yerindeyse, girişi bundan ibarettir. Şimdi konunun açıklamasını tamamlayalım; bu açıklama doğal olarak ikiye ayrılır: biri bilgenin sarhoş olacağını kanıtlamaya çalışır, öteki tersine sarhoş olmayacağını doğrular.

149

τὰ μὲν οὖν ὡσανεὶ προοίμια τῆς σκέψεως τοιαῦτά ἐστι, τὸν δὲ περὶ αὐτῆς λόγον ἤδη περαίνωμεν διπλοῦν ὡς εἰκὸς ὄντα, τὸν μὲν ὅτι ὁ σοφὸς μεθυσθήσεται κατασκευάζοντα, τὸν δὲ τοὐναντίον ὅτι οὐ μεθυσθήσεται βεβαιούμενον.

150Önce birincinin kanıtlarını söylemek uygundur; şuradan başlayalım. Şeylerin kimi eşadlı, kimi eşanlamlıdır. Eşadlılık ile eşanlamlılığın birbirinin zıddı olduğu kabul edilir: eşadlılıkta birçok dayanak için tek bir ad, eşanlamlılıkta tek bir dayanak için birçok ad vardır. "Köpek" sözcüğü kesinlikle eşadlıdır, çünkü birbirine benzemeyen birçok şeyi anlatır: karada yaşayan havlayan hayvan da köpektir, deniz canavarı da; ozanların "güz yıldızı" dediği gökteki yıldız da öyledir, çünkü yemişler yeni olgunlaşmaya başlarken onları tamamlamak ve iyice olgunlaştırmak için doğar. Bunlara ek olarak Kinik okuldan çıkan filozof da köpektir: Aristippos, Diogenes ve aynı yolu izlemeyi uygun görmüş sayısız başka insan.

150

τοῦ δὲ προτέρου τὰς πίστεις ἁρμόττον λέγειν πρότερον, ποιησαμένους ἐνθένδε τὴν ἀρχήν· τῶν πραγμάτων τὰ μὲν ὁμώνυμα, τὰ δὲ συνώνυμα εἶναι συμβέβηκεν. ὁμωνυμία δὲ καὶ συνωνυμία τἀναντία ὁμολογεῖται, ὅτι ὁμωνυμία μὲν κατὰ πολλῶν ὑποκειμένων ἓν ὄνομα,

151

συνωνυμία δὲ καθ’ ἑνὸς ὑποκειμένου ⟨πολλά⟩. ἡ κυνὸς φωνὴ πάντως ὁμώνυμος ἐμφερομένων πλειόνων ἀνομοίων, ἃ δι’ αὐτῆς σημαίνεται· τό τε γὰρ χερσαῖον ὑλακτικὸν ζῷον κύων καὶ θὴρ ὁ θαλάττιος καὶ ὁ οὐράνιος ἀστήρ, ὃν ὀπωρινὸν οἱ ποιηταὶ καλοῦσιν, ὅτι τῆς ὀπώρας ἄρτι ἡβώσης ἐπιτέλλει τοῦ τελεσφορηθῆναί τε χάριν αὐτὴν καὶ πεπανθῆναι, καὶ προσέτι ὁ ἀπὸ τῆς κυνικῆς αἱρέσεως ὁρμηθεὶς φιλόσοφος, Ἀρίστιππος καὶ Διογένης καὶ ἄλλων οἳ τὰ αὐτὰ ἐπιτηδεύειν ἠξίωσαν ἀπερίληπτος ἀριθμὸς ἀνθρώπων.

152Öte yandan tek bir şeyi anlatan farklı adlar da vardır: "ios", "oistos", "belos" gibi; yay kirişiyle hedefe fırlatılan şeye, yani oka, bunların hepsi denir. Yine "eiresia", "kōpē", "platē", yani kürek; kürek, yolculukta yelkenle aynı işi görür. Gemi rüzgârsızlıkta ya da ters rüzgârda yelkenlerini kullanamadığında, bu işle görevli kürekçiler yerlerine oturur, kürekleri iki yandan kanat gibi uzatıp gemiyi kanatlanmışçasına ilerlemeye zorlar. Gemi de yükselip dalgaları yarmaktan çok onların üzerinden koşarak hızla yol alır ve en güvenli koylara demir atar.

152

ἄλλαι δ’ εἰσὶ προσρήσεις διάφοροι κατὰ σημαινομένου ἑνὸς ὡς ἰός, ὀϊστός, βέλος—τὸ γὰρ διὰ τῆς τόξου νευρᾶς ἐπὶ τὸν σκοπὸν ἀφιέμενον πάντα ταῦτα λέγεται—· καὶ πάλιν εἰρεσία, κώπη, πλάτη, τὸ πρὸς πλοῦν ἰσοδυναμοῦν ἱστίοις· ὁπότε γὰρ μὴ δύναιτο χρῆσθαι ναῦς κατὰ νηνεμίας ἢ ἀντιπνοίας ἱστίοις, πρόσκωποι καθίσαντες οἷς ἐπιμελὲς καὶ οἷα ταρσοὺς ἑκατέρωθεν ἀποτείναντες ὑπόπτερον αὐτὴν φέρεσθαι βιάζονται, ἡ δὲ ἐξαιρομένη πρὸς ὕψος, ἐπιτρέχουσα τοῖς κύμασι μᾶλλον ἢ ἐντέμνουσα ταῦτα, τροχάζουσα ταχυναυτεῖ καὶ ναυλοχωτάτοις ὑποδρόμοις ἐνορμίζεται.

153Yine "skipōn", "baktēria", "rhabdos" tek bir şeyin, değneğin farklı adlarıdır; onunla vurulabilir, sarsılmadan dayanılabilir, yaslanılabilir ve daha başka birçok şey yapılabilir. Bunları hiç de söz uzatmak için değil, aranan şeyi daha açık anlamak için söyledik. Eskiler saf şaraba "oinos" dedikleri gibi "methy" de derlerdi; nitekim bu ad şiirin birçok yerinde geçer. Öyleyse eşanlamlı adlar, yani oinos ile methy, tek bir dayanak için söyleniyorsa, bunlardan türeyen "oinousthai" (şarap içmek) ile "methyein" (sarhoş olmak) da sesten başka hiçbir bakımdan birbirinden ayrılmaz.

153

καὶ μὴν πάλιν σκίπων, βακτηρία, ῥάβδος ἑνὸς ὑποκειμένου διάφοροι κλήσεις, ᾧ τύπτειν καὶ ἀκραδάντως σκηρίπτεσθαι καὶ ἐπερείδεσθαι καὶ ἄλλα πλείω ποιεῖν ἔνεστι. ταῦτα δ’ οὐ μακρολογοῦντες ὅλως εἴπομεν, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ

154

σαφέστερον γνῶναι τὸ ζητούμενον. τὸν ἄκρατον ὥσπερ οἶνον, οὕτως καὶ μέθυ οἱ παλαιοὶ ἐκάλουν· πολλαχοῦ γοῦν τῆς ποιήσεώς ἐστι τουτὶ τοὔνομα ἐμφερόμενον, ὥστ’ εἰ τὰ συνωνυμοῦντα καθ’ ἑνὸς ὑποκειμένου λέγεται, οἶνος καὶ μέθυ, καὶ τὰ ἀπὸ τούτων οὐδὲν ὅτι μὴ φωναῖς διοίσει μόνον, τό τε οἰνοῦσθαι καὶ τὸ μεθύειν [ἕν]·

155İkisi de bol şarap kullanmayı belirtir; erdemli insan da birçok sebepten bundan kaçınmaz. Şarap içecekse sarhoş da olacaktır; ama sarhoşluktan, yalnız şarap içen kişinin durumundan daha kötü bir duruma düşmeyecek, onunla aynı durumda kalacaktır.

155

ἑκάτερον δὲ πλείονος οἴνου χρῆσιν ἐμφαίνει, ἣν πολλῶν ἕνεκα αἰτιῶν οὐκ ἂν ἀποστρέφοιτο ὁ σπουδαῖος. εἰ δὲ οἰνωθήσεται, καὶ μεθυσθήσεται, χεῖρον οὐδὲν ἐκ τῆς μέθης διατεθείς, ἀλλὰ ταὐτὸν ὅπερ καὶ [ὁ] ἐκ ψιλῆς τῆς οἰνώσεως παθών.

156Bilgenin sarhoş olacağına dair bir ispat söylendi; ikincisi şudur. Bugünkü insanlar, küçük bir kısım dışında, öncekilere benzer hiçbir şeyi örnek almaya değer bulmuyor; hem sözlerinde hem işlerinde onlarla uyuşmayan, onlara aykırı düşen bir tutum sergiliyorlar.

156

Μία μὲν ἀπόδειξις περὶ τοῦ τὸν σοφὸν μεθυσθῆναι λέλεκται, δευτέρα δ’ ἐστὶ τοιαύτη· σχεδὸν οἱ νῦν ἄνθρωποι τοῖς προτέροις ἔξω μέρους βραχέος οὐδὲν ὁμοιότροπον ζηλοῦν ἀξιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ ἐν λόγοις καὶ ἐν ἔργοις τὸ μὴ συνῳδὸν καὶ διαφωνοῦν ἐπιδείκνυνται·

157Sağlıklı ve güçlü sözleri iyileşmez bir hastalığa ve çürümeye çevirdiler; dipdiri ve gerçekten atlet sağlamlığındaki yapının yerine hastalıklı bir şeyden başka bir şey kurmadılar. Birinin dediği gibi, gerginliğinden ötürü dolu ve sıkı olan kütleyi tabiata aykırı bir şişkinliğe, bozuk bir hâle soktular, onu yalnız boş bir şişkinlikle kabarttılar; bu şişkinlik de bir arada tutan kuvvetten yoksun olduğu için en çok gerildiği anda patlar.

157

τοὺς μὲν γὰρ λόγους ὑγιαίνοντας καὶ ἐρρωμένους εἰς πάθος ἀνήκεστον καὶ φθορὰν περιήγαγον ἀντὶ σφριγώσης καὶ ἀθλητικῆς ὄντως εὐεξίας οὐδὲν ὅτι μὴ νοσοῦν κατασκευάσαντες καὶ τὸν πλήρη καὶ ναστόν, ὡς ἔφη τις, ὑπ’ εὐτονίας ὄγκον εἰς παρὰ φύσιν οἰδούσης καχεξίας ἀγαγόντες καὶ κενῷ φυσήματι μόνον ἐπαίροντες, ὃ δι’ ἔνδειαν τῆς συνεχούσης δυνάμεως, ὅταν μάλιστα περιταθῇ, ῥήγνυται.

158Övülmeye ve emeğe değer işleri, deyim yerindeyse erkekçe olan bu işleri de kadınsılaştırdılar; güzel işlerin yerine çirkin işler yaptılar. Öyle ki her iki alanda, işlerde de sözlerde de, eskilerin tarzına özenmeye gönül veren pek az kişi kaldı.

158

τὰς δὲ πράξεις ἐπαινέσεως καὶ σπουδῆς ἀξίας καὶ αὐτάς, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἄρρενας ἐξεθήλυναν αἰσχρὰς ἀντὶ καλῶν ἐργαζόμενοι, ὡς ὀλίγους εἶναι παντάπασιν ἑκατέροις, ἔργοις τε καὶ λόγοις, ἀρχαιοτρόπου ζηλώσεως ἐρῶντας.

159Bu yüzden eskilerin zamanında ozanlar, nesir yazarları ve musikînin öteki dallarıyla uğraşanlar serpilip gelişirdi. Bunlar ritimli sesleriyle kulakları tatlandırıp gevşetmezlerdi; zihnin kırılmış, çatlamış yerlerini ayağa kaldırır, ahenkli yanını da tabiatın ve aretēnin çalgılarına göre akort ederlerdi. Bizim zamanımızda ise aşçılar, fırıncılar, boyacılığın ve kokuculuğun inceliklerinde usta olanlar serpilip gelişiyor; yönetici nous'u ele geçirmek için hislerin karşısına durmadan yeni bir renk, şekil, koku ya da tat diye bir kale kuruyorlar.

159

τοιγαροῦν ἐπ’ ἐκείνων ποιηταὶ καὶ λογογράφοι καὶ ὅσοι περὶ τὰ ἄλλα μουσικῆς ἐσπούδαζον ἤνθουν, οὐ τὰς ἀκοὰς διὰ τῆς ἐν ῥυθμοῖς φωνῆς ἀφηδύνοντές τε καὶ θρύπτοντες, ἀλλὰ εἴ τι τῆς διανοίας κατεαγὸς καὶ κεκλασμένον ἐγείροντες καὶ ὅσον ἐμμελὲς αὐτῆς ἁρμοζόμενοι φύσεως καὶ ἀρετῆς ὀργάνοις· ἐφ’ ἡμῶν δὲ ὀψαρτυταὶ καὶ σιτοπόνοι καὶ ὅσοι τῆς ἐν βαφικῇ καὶ μυρεψικῇ τεχνῖται περιεργίας, ἀεί τι καινὸν χρῶμα ἢ σχῆμα ἢ ἀτμὸν ἢ χυλὸν ἐπιτειχίζοντες ταῖς αἰσθήσεσιν, ὅπως τὸν ἡγεμόνα πορθήσωσι νοῦν.

160Bunları neden andım? Bugünkülerin saf şarabı da eskiler gibi içmediğini göstermek için. Şimdi beden ve psykhē gevşeyip çözülünceye kadar bir dikişte, soluk almadan içiyorlar; ağızları hâlâ açık, şarap dökenlere daha da getirmelerini buyuruyorlar; gecikirlerse, kendi deyişleriyle "sıcak içki"yi soğuttukları için öfkeleniyorlar. Beden yarışmalarının sahtesi olan sarhoş kavgasını da yanındakilere sergiliyorlar; bu kavgada birbirlerine büyük ve güzel karşılıklar veriyor, kulakları, burunları, parmak uçlarını ve bedenin hangi yeri denk gelirse ısırıp koparıyorlar.

160

τίνος δὴ χάριν τούτων ἐμνήσθην; ἵν’ ἐπιδείξω, ὅτι καὶ τὸν ἄκρατον οὐχ ὁμοίως οἱ νῦν τοῖς πάλαι προσφέρονται. νῦν μὲν γὰρ ἄχρι τοῦ σῶμα καὶ ψυχὴν παρεθῆναι πίνουσιν ἀθρόως καὶ ἀπνευστί, χαίνοντες ἔτι καὶ προσεπιφέρειν τοῖς οἰνοχοουμένοις κελεύοντες, κἂν διαμέλλωσιν ἀγανακτοῦντες, ὅτι τὸν θερμὸν λεγόμενον παρ’ αὐτοῖς πότον παραψύχουσι, καὶ τὸ παράκομμα τῶν γυμνικῶν, τὸν παροίνιον ἀγῶνα, πρὸς τοὺς συνόντας ἐπιδείκνυνται, ἐν ᾧ μεγάλα καὶ καλὰ ἀλλήλους ἀντιδρῶσιν, ὦτα καὶ ῥῖνας καὶ χειρῶν ἄκρους δακτύλους καὶ ὁποῖα δ’ ἂν τύχῃ μέρη τοῦ σώματος ἀπεσθίοντες.

161Anlaşılan bunlar, gençleşmiş, yeni ve henüz en parlak çağındaki şenliğin ödülleridir; eski ve köklü şenliğinkiler ise bunun tam tersiydi. Öncekiler her güzel işe kusursuz kurbanlarla başlarlardı; sonucun ancak böyle hayırlı olacağını düşünürlerdi. Şartlar işe girişmeyi pek acele gerektirse bile dua edip kurban sunmadan önce mutlaka beklerlerdi; çabukluğu her zaman ağırlıktan üstün saymazlardı. Çünkü öngörüsüz çabukluk zararlıdır, iyi umutla birlikte olan ağırlık ise yararlıdır. Şaraptan yararlanmanın ve onu kullanmanın da çok özen gerektirdiğini bildikleri için saf şarabı ne kana kana ne de her zaman içerlerdi; ancak düzen içinde ve uygun zamanda içerlerdi. Önce dua eder, kurbanlar sunar, ilahî olanın gönlünü alırlardı; bedenlerini yıkanarak, psykhēlerini kanunların ve doğru terbiyenin akışlarıyla arındırırlardı; sonra neşeli ve sevinçli olarak daha serbest bir yaşayışa dönerlerdi. Çoğu kez evlerine bile dönmez, kurban sundukları tapınaklarda kalırlardı; ta ki hem kurbanları hatırlayarak hem yere saygı duyarak, sözde de işte de hiç yanılmadan gerçekten kutsallığa en yaraşır bir ziyafet çeksinler.

161

ταῦτ’ ἐστὶ τῆς ἡβώσης καὶ νεωτέρας καὶ ἄρτι ἀκμαζούσης ἆθλα, ὡς ἔοικεν, εὐφροσύνης, τῆς δὲ ἀρχαίας καὶ πρεσβυτέρας τἀναντία· πάσης γὰρ καλῆς πράξεως ἀφ’ ἱερῶν τελείων οἱ πρότεροι κατήρχοντο, νομίζοντες μάλιστα οὕτως αἴσιον ἀποβήσεσθαι τὸ τέλος αὐτοῖς, καὶ πρὶν εὔξασθαί τε καὶ θῦσαι, καὶ εἰ σφόδρα τοῦ πράττειν ἐπέσπευδον οἱ καιροί, πάντως ἀνέμενον οὐκ ἀεὶ τὸ ταχὺ τοῦ βραδέος ἡγούμενοι κρεῖττον· οὐ προμηθὲς μὲν γὰρ τάχος βλαβερόν, βραδυτὴς δὲ μετ’ εὐελπιστίας ὠφέλιμον. εἰδότες οὖν, ὅτι καὶ ἡ τοῦ οἴνου ἀπόλαυσίς τε καὶ χρῆσις δεῖται πολλῆς ἐπιμελείας,

162

οὔτε ἄδην οὔτε ἀεὶ προσεφέροντο τὸν ἄκρατον, ἀλλ’ ἔν τε κόσμῳ καὶ καιρῷ προσήκοντι. πρότερον γὰρ εὐξάμενοι καὶ θυσίας ἀναγαγόντες καὶ ἱλασάμενοι τὸ θεῖον, σώματα καὶ ψυχὰς καθηράμενοι, τὰ μὲν λουτροῖς, τὰ δὲ νόμων καὶ παιδείας ὀρθῆς ῥεύμασι, φαιδροὶ καὶ γεγηθότες πρὸς ἀνειμένην δίαιταν ἐτρέποντο, μηδὲ οἴκαδε πολλάκις ἀφικόμενοι, ἀλλ’ ἐν οἷς ἔθυσαν ἱεροῖς διατελοῦντες, ἵνα καὶ τῶν θυσιῶν μεμνημένοι καὶ τὸν τόπον αἰδούμενοι ἱεροπρεπεστάτην ὡς ἀληθῶς ἄγωσιν εὐωχίαν, μήτε λόγῳ μήτε ἔργῳ διαμαρτάνοντες.

163Derler ki "methyein" (sarhoş olmak) adı da buradan gelir: eskiler kurban sunduktan sonra (meta to thyein) şarap içmeyi âdet edinmişlerdi. Saf şarabı bu biçimde kullanmak, sarhoşluktan önceki iş olan kurban sunmanın da kendilerine yakıştığı bilge adamlardan başka kime daha uygun düşer?

163

ἀπὸ τούτου γέ τοί φασι τὸ μεθύειν ὠνομάσθαι, ὅτι μετὰ τὸ θύειν ἔθος ἦν τοῖς πρότερον οἰνοῦσθαι. τίσι δὴ μᾶλλον οἰκεῖος ἂν εἴη τῆς τοῦ ἀκράτου χρήσεως ὁ λεχθεὶς τρόπος ἢ σοφοῖς ἀνδράσιν, οἷς καὶ τὸ πρὸ τῆς μέθης ἔργον ἁρμόττει τὸ θύειν;

164Çünkü kötülerden neredeyse hiçbiri, her gün durmadan on bin sığır sunsa bile, gerçek anlamda kurban sunmaz. Çünkü en zorunlu kurbanlığı, yani nous'u sakattır; sakat olanın ise sunaklara dokunması caiz değildir.

164

σχεδὸν γὰρ οὐδὲ εἷς τῶν φαύλων πρὸς ἀλήθειαν ἱερουργεῖ, κἂν ἐνδελεχεῖς μυρίους βόας ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν ἀνάγῃ· τὸ γὰρ ἀναγκαιότατον ἱερεῖον αὐτῷ λελώβηται, ὁ νοῦς, λώβας δὲ οὐ θέμις βωμῶν προσάψασθαι.

165Erdemli insana sarhoşluğun yabancı olmadığını gösteren ikinci kanıt da söylenmiş oldu. Üçüncüsü, etimolojinin sağladığı başka bir inandırıcılığa dayanır. Bazılarına göre "methē" (sarhoşluk), yalnız kurbanlardan sonra (meta thysias) yapıldığı için değil, psykhēnin gevşemesine (methesis) sebep olduğu için de bu adı almıştır.

165

Δεύτερος μὲν δὴ λόγος οὗτος εἴρηται, δεικνὺς ὅτι οὐκ ἀλλότριον σπουδαίου τὸ μεθύειν, τρίτος δ’ ἐστὶν ἀπὸ διαφερούσης τῆς πρὸς τὴν ἐτυμολογίαν πιθανότητος ἠρτημένος· τὴν γὰρ μέθην οὐ μόνον, ἐπειδὴ μετὰ θυσίας ἐπιτελεῖται, νομίζουσί τινες εἰρῆσθαι, ἀλλ’ ὅτι καὶ μεθέσεως ψυχῆς αἰτία γίγνεται.

166Akılsızların düşüncesi gevşeyip daha çok hata saçar; akıllılarınki ise gevşeyip rahatlığın, gönül ferahlığının ve neşenin tadını çıkarır. Çünkü bilge şarap içince ayıkken olduğundan daha hoş biri olur; öyle ki bu bakımdan da onun sarhoş olacağını söylersek yanılmayız. Buna şunu da eklemek gerekir: bilgeliğin yüzü asık ve sert değildir, kara düşüncelerle ve kederle büzülmüş değildir; tersine neşeli ve dingindir, sevinç ve şenlikle doludur. Bu yüzden bilge çoğu kez zarafetle şakalaşmaya, latife etmeye yönelmiştir; ama bu oyun, akort edilmiş bir lirde zıt seslerin tek bir ezgide kaynaşması gibi, ağırbaşlılık ve ciddiyetle uyum içinde ses verir.

166

μεθίεται δὲ ὁ μὲν τῶν ἀφρόνων λογισμὸς εἰς πλειόνων χύσιν ἁμαρτημάτων, ὁ δὲ τῶν ἐμφρόνων εἰς ἀνέσεως καὶ εὐθυμίας καὶ ἱλαρότητος ἀπόλαυσιν· ἡδίων γὰρ αὐτὸς ἑαυτοῦ νήφοντος οἰνωθεὶς ὁ σοφὸς γίγνεται, ὥστε οὐδ’ ἂν ταύτῃ διαμαρτάνοιμεν φάσκοντες ὅτι μεθυσθήσεται. πρὸς δὲ τούτοις κἀκεῖνο λεκτέον,

167

ὅτι οὐ σκυθρωπὸν καὶ αὐστηρὸν τὸ τῆς σοφίας εἶδος, ὑπὸ συννοίας καὶ κατηφείας ἐσταλμένον, ἀλλ’ ἔμπαλιν ἱλαρὸν καὶ γαληνίζον, μεστὸν γηθοσύνης καὶ χαρᾶς· ὑφ’ ὧν πολλάκις προήχθη τις οὐκ ἀμούσως παῖξαί τι καὶ χαριεντίσασθαι, παιδιὰν μέντοι τῇ σεμνότητι καὶ σπουδῇ καθάπερ ἐν ἡρμοσμένῃ λύρᾳ φθόγγοις ἀντιφώνοις εἰς ἑνὸς μέλους κρᾶσιν συνηχοῦσαν.

168Nitekim en kutsal Musa'ya göre bilgeliğin gayesi oyun ve gülmedir; ama phronēsis'ten yoksun bütün küçük çocukların uğraştığı oyun ve gülme değil, yalnız yıllarla değil iyi kararlarla da saçı ağarmış olanların oyunu ve gülmesi. Görmüyor musun, epistēmēyi kendi kulağıyla duyan, kendi kendine öğrenen ve kendi emeğiyle işleyen kaynaktan içmiş olan için, gülmeye katıldığını değil, gülmenin kendisi olduğunu söyler?

168

κατὰ γοῦν τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν τέλος ἐστὶ σοφίας παιδιὰ καὶ γέλως, ἀλλ’ οὐχ ἃ τοῖς νηπίοις ἄνευ φρονήσεως πᾶσι μελετᾶται, ἀλλ’ ἃ τοῖς ἤδη πολιοῖς οὐ χρόνῳ μόνον ἀλλὰ καὶ βουλαῖς ἀγαθαῖς γεγονόσιν. οὐχ ὁρᾷς ὅτι τὸν αὐτηκόου καὶ αὐτομαθοῦς καὶ αὐτουργοῦ τῆς ἐπιστήμης ἀρυσάμενον οὐ μετέχοντα γέλωτος, ἀλλ’ αὐτὸν γέλωτα εἶναί φησιν;

169Bu, "gülme" diye yorumlanan İshak'tır; ona, İbranilerin Rebeka dediği sabırla oynamak yaraşır. Psykhēnin bu ilahî oyununu sıradan birinin görmesi caiz değildir; ama bilgeliğin, bütün ömrü boyunca içinde oturmasa da uzun zaman yanında konuk olduğu bir kralın görmesine izin vardır. Bu kralın adı Abimelek'tir; pencereden, yani zihnin açılmış ve ışık getiren gözünden eğilip bakınca İshak'ı karısı Rebeka ile oynarken gördü (Tekvin 26:8).

169

οὗτός ἐστιν Ἰσαάκ, ὃς ἑρμηνεύεται γέλως, ᾧ παίζειν μετὰ τῆς ὑπομονῆς, ἣν Ῥεβέκκαν Ἑβραῖοι καλοῦσιν, ἁρμόττει. τὴν δὲ | θείαν παιδιὰν τῆς ψυχῆς ἰδιώτῃ μὲν οὐ θέμις ἰδεῖν, βασιλεῖ δὲ ἔξεστιν, ᾧ πάμπολυν χρόνον παρῴκησεν, εἰ καὶ μὴ πάντ’ ἐνῴκησε τὸν αἰῶνα, σοφία. προσαγορεύεται οὗτος Ἀβιμέλεχ, ὃς διακύψας τῇ θυρίδι, τῷ διοιχθέντι καὶ φωσφόρῳ τῆς διανοίας ὄμματι, τὸν Ἰσαὰκ εἶδε παίζοντα μετὰ Ῥεβέκκας τῆς γυναικὸς αὐτοῦ (Gen. 26,8).

170Çünkü bilgeye oynamaktan, ışıldayıp sevinmekten, güzel şeylerdeki sabırla birlikte neşelenmekten daha uygun ne iş olabilir? Buradan da bilgenin sarhoş olacağı açıktır; çünkü sarhoşluk huyu yumuşatır, rahatlık ve yarar sağlar.

170

τί γὰρ ἄλλο ἐμπρεπὲς ἔργον σοφῷ ἢ τὸ παίζειν καὶ γανοῦσθαι καὶ συνευφραίνεσθαι τῇ τῶν καλῶν ὑπομονῇ; ἐξ ὧν ὅτι καὶ μεθυσθήσεται δῆλόν ἐστι τῆς μέθης ἠθοποιούσης καὶ ἄνεσιν καὶ ὠφέλειαν ἐργαζομένης·

171Saf şarap, başka birçok şey gibi, tabiatta bulunanı, ister güzel olsun ister tersi, şiddetlendirip artırır gibidir. Nitekim para da, birinin dediği gibi, iyi için iyiliklerin, kötü için kötülüklerin sebebidir; şan da akılsızın kötülüğünü daha göze batar, adilin aretēsini daha ünlü kılar. Böylece saf şarap da içe yayılınca, duygulara kapılmış olanı daha da duygulu, iyi duygular taşıyanı ise daha yumuşak ve daha güler yüzlü yapar.

171

ὁ γὰρ ἄκρατος τὰ τῇ φύσει προσόντα ἐπιτείνειν καὶ σφοδρύνειν ἔοικεν εἴτε καλὰ εἴτε καὶ τὰ ἐναντία, καθάπερ καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων· ἐπεὶ καὶ χρήματα αἴτια μὲν ἀγαθῶν ⟨ἀγαθῷ⟩, κακῷ δέ, ὡς ἔφη τις, κακῶν· καὶ πάλιν δόξα τοῦ μὲν ἄφρονος τὴν κακίαν ἐπιφανεστέραν, τοῦ δὲ δικαίου τὴν ἀρετὴν εὐκλεεστέραν ἐπιφαίνει. οὕτως οὖν καὶ ὁ ἄκρατος ἀναχυθεὶς τὸν μὲν πάθεσι κεχρημένον ἐμπαθέστερον, τὸν δὲ εὐπαθείαις εὐμενέστερον καὶ ἵλεω μᾶλλον ἀπειργάσατο.

172İki zıttan biri birçok türe uyuyorsa, ötekinin de zorunlu olarak onlara uyacağını kim bilmez? Örneğin beyaz ile siyah zıttır; beyaz hem değerlilere hem kötülere ait olabiliyorsa, siyah da elbette yalnız birine değil, ikisine de eşit olarak ait olabilir. Ayık olmak ile sarhoş olmak da zıttır; öncekilerin dediği gibi iyiler de kötüler de ayıklıktan pay alır; öyleyse sarhoşluk da her iki türe uyar. Demek ki değerli insan da aretēsinden hiçbir şey yitirmeden sarhoş olacaktır.

172

τίς γε μὴν οὐκ οἶδεν, ὅτι δυεῖν ἐναντίων ἐπειδὰν θάτερον εἶδος ἐφαρμόζῃ πλείοσι, καὶ θάτερον ἐξ ἀνάγκης συμβήσεται; οἷον λευκοῦ καὶ μέλανος ἐναντίων ὄντων, εἰ τὸ λευκὸν ἀστείοις τε καὶ φαύλοις, καὶ τὸ μέλαν ἐξ ἴσου δήπουθεν ἀμφοτέροις, οὐχὶ μόνοις προσέσται τοῖς ἑτέροις. καὶ μὴν τό γε νήφειν καὶ τὸ μεθύειν ἐναντία, μετέχουσι δὲ τοῦ νήφειν, ὡς ὁ τῶν προτέρων λόγος, ἀγαθοί τε καὶ φαῦλοι· ὥστε καὶ τὸ μεθύειν ἑκατέρῳ τῶν εἰδῶν ἐφαρμόττει. μεθυσθήσεται τοιγάρτοι καὶ ὁ ἀστεῖος μηδὲν τῆς ἀρετῆς ἀποβαλών.

173Mahkemede olduğu gibi yalnız tekhnēye dayalı ispatlara değil, tekhnēye dayanmayan denenlere de başvurmak gerekiyorsa — tanıklıkla yapılan ispat da bunlardan biridir —, birçok saygın tanık getirebiliriz: tanıklıklarını yalnız sözle değil yazıyla da ortaya koymuş olan hekimleri ve filozofları.

173

εἰ δ’ ὥσπερ ἐν δικαστηρίῳ μὴ μόνον ταῖς ἐντέχνοις ἀποδείξεσιν, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἀτέχνοις λεγομέναις χρηστέον, ὧν μία ἐστὶν ἡ διὰ τῶν μαρτυριῶν, πολλοὺς καὶ εὐδοκίμους μαρτυροῦντας παρεξόμεθα παῖδας ἰατρῶν καὶ φιλοσόφων, οὐ λόγοις μόνον ἀλλὰ καὶ γράμμασι τὴν μαρτυρίαν σημαινομένους.

174Bunlar "Sarhoşluk Üzerine" başlıklı sayısız eser bırakmışlardır. Bu eserlerde yalnız şarap içmenin kendisini incelerler; saçmalamayı âdet edinenleri ayrıca ele almaz, içkiyle gelen taşkınlığın bütün türünü bir yana bırakırlar. Öyle ki onlar da sarhoş olmanın şarap içmek olduğunu pek açık biçimde kabul etmiş olurlar. Bilge için de uygun zamanda bol şarap içmek kötü bir şey değildir; öyleyse onun sarhoş olacağını söylersek yanılmayız.

174

μυρίας γὰρ ἀπολελοίπασι συντάξεις ἐπιγράψαντες περὶ μέθης, ἐν αἷς περὶ ψιλῆς αὐτὸ μόνον χρήσεως οἴνου σκοποῦσιν, οὐδὲν περὶ τῶν ληρεῖν εἰωθότων προσεξετάζοντες, ἀλλ’ ὅλον τὸ παροινίας παραπέμψαντες εἶδος· ὥστε καὶ παρὰ τούτοις σαφέστατα ἀνωμολογῆσθαι, ὅτι τὸ μεθύειν ἦν τὸ οἰνοῦσθαι. οἴνου δὲ σπάσαι πλείονος οὐκ ἂν εἴη χεῖρον ἐν καιρῷ σοφόν· οὐ τοίνυν διαμαρτησόμεθα λέγοντες ὅτι μεθυσθήσεται.

175Kimse tek başına yarışarak galip diye yazılmaz; tek başına yarışırsa, gölgeyle dövüşüyor sayılması daha yerinde olur. Bu yüzden zıt görüşü destekleyen kanıtları da söylemek gerekir; ta ki yargı en adil biçimde verilsin ve taraflardan hiçbiri gıyabında mahkûm edilmesin.

175

ἐπεὶ δὲ οὐδεὶς καθ’ αὑτὸν ἀγωνιζόμενος ἀναγράφεται νικῶν, εἰ δὲ ἀγωνίζεται, σκιαμαχεῖν μᾶλλον ἂν εἰκότως δόξαι, ἀνάγκη καὶ τοὺς τὸ ἐναντίον κατασκευάζοντας λόγους εἰπεῖν, ἵνα δικαιοτάτη γενηθῇ κρίσις, μηδετέρου μέρους ἐξ ἐρήμου καταδικασθέντος.

176İlki ve en güçlüsü şudur: Sarhoşa hiç kimse akla yatkın olarak bir sır emanet etmez, değerli insana ise emanet edilir; öyleyse değerli insan sarhoş olmaz. Ama ötekileri sırayla dizmeden önce, ileri sürülenlerin her birine ayrı ayrı karşılık vermek daha iyidir; uzun konuşup fazla can sıkıyormuş gibi görünmeyelim.

176

ἔστι δὲ πρῶτος καὶ δυνατώτατος οὗτος· εἰ τῷ μεθύοντι οὐκ ἄν τις εὐλόγως λόγον ἀπόρρητον παρακατάθοιτο, ⟨τῷ δὲ ἀστείῳ παρακατατίθεται⟩, οὐκ ἄρα μεθύει ὁ ἀστεῖος. ἀλλ’ οὖν πρὶν ἢ τοὺς ἄλλους ἑξῆς συνείρειν, ἄμεινον καθ’ ἕκαστον τῶν προτεινομένων ἀντιλέγειν, ἵνα μὴ μακρηγοροῦντες ἐπὶ πλέον διοχλεῖν δοκῶμεν.

177Buna karşı çıkan biri şöyle diyecektir: Bu akıl yürütmeye göre bilge ne bir gün kara sevdaya tutulacak, ne uyuyacak, ne de hiç ölecektir; böyle şeylerin başına gelmediği varlık ise ya cansızdır ya ilahîdir, asla insan olamaz. Çünkü akıl yürütmenin gidişini taklit edip onu kara sevdalıya, uyuyana ya da ölene şöyle uygulayacaktır: Böyle birine hiç kimse akla yatkın olarak bir sır emanet etmez, bilgeye ise akla yatkın olarak emanet eder; öyleyse bilge ne kara sevdaya tutulur, ne uyur, ne ölür.

177

φήσει δή τις ἐναντιούμενος, ὅτι κατὰ τὸν λεχθέντα λόγον ὁ σοφὸς οὔτε μελαγχολήσει ποτὲ οὔτε κοιμηθήσεται οὔτε συνόλως ἀποθανεῖται· ᾧ δὲ μὴ συμβαίνει τι τοιοῦτον, ἄψυχόν ἐστιν ἢ θεῖον, ἄνθρωπος δὲ οὐκ ἂν εἴη τὸ παράπαν. τὴν γὰρ ἀγωγὴν τοῦ λόγου μιμησάμενος ἐφαρμόσει τὸν τρόπον τοῦτον τῷ μελαγχολῶντι ἢ κοιμωμένῳ ἢ ἀποθνῄσκοντι· οὐκ ἄν τις εὐλόγως λόγον ἀπόρρητον τῷ τοιούτῳ παρακατάθοιτο, τῷ δὲ σοφῷ εὐλόγως· οὔτ’ ἄρα μελαγχολᾷ οὔτε κοιμᾶται οὔτε ἀποθνῄσκει ὁ σοφός.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…