Kavram
Ousia (οὐσία)
- Yunanca
- οὐσία (ousia)
- Latince
- substantia, essentia
- Almanca
- Substanz, Wesenheit
- Fransızca
- substance, essence
- İngilizce
- substance, being
- Türkçe
- töz
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Klasik Yunancada ousia en sık hukuki-ekonomik bir terimdir: biri öldüğünde "ousia"sı (mülkü, servetı) mirasçılara kalır. Felsefi terimin bu denli maddi-hukuki bir gündelik kökten türemesi şaşırtıcıdır: "gerçekten var olan/kalıcı olan şey" fikri, önce "birinin sahip olduğu, elden ele geçen mülk" fikrinden doğar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Duyular dünyasının aksine hep aynı kalan, hakiki anlamda "var olan" İdea'ların varlığı; değişen/oluşan (gignomenon) her şeyden ontolojik olarak üstün. | Platon - Phaidon 78d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles (Kategoriler) | "Birincil töz" (prōtē ousia): bireysel, somut, "şu" diye gösterilebilen tikel şey (şu at, şu insan) — cins ve türler ise "ikincil töz". | Aristoteles - Kategoriler 5 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles (Metafizik Z) | Töz tartışması öze (to ti ēn einai) doğru kayar; artık salt tikel birey değil, o bireyin biçimi/özü tartışılır. | Aristoteles - Metafizik Z |
| MS 4. yy | Hristiyan teolojisi | İznik Konsili'nde "homoousios" (aynı tözden) tartışmasıyla Baba-Oğul ilişkisini ifade etmek için kilit terim hâline gelir — felsefi terim teolojik alana taşınır. | İznik Konsili Kararları |
Dönüşüm: Terim, hukuki-ekonomik bir gündelik kelimeden (mülk), Platoncu aşkın bir tümel-varlığa, oradan Aristoteles'in elinde önce somut tikel bireye, sonra yine soyut bir öze, son olarak da Hristiyan teolojisinde Tanrı'nın iç yapısını tartışmak için kullanılan bir terime dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | οὐσία (ousia) | einai (olmak) fiilinin dişil ortacından (ousa) türetilmiş isim, gündelik dilde en sık "mülk, mal-varlığı, servet" anlamında kullanılır. |
| Latince | substantia, essentia | Latin şarihler tek Yunanca kelimeyi iki ayrı terime bölmek zorunda kalır: "substantia" (altta duran şey — Aristotelesçi/Kategoriler anlamına yakın) ve "essentia" (öz — Metafizik Z'deki anlama yakın). |
| Almanca / Fransızca | Substanz / substance | Fransızca "substance" günlük dilde de "içerik, öz" anlamında kullanılır — felsefi terimin gündelik dile sızmış hâli, tıpkı Türkçedeki "esas, öz" kelimeleri gibi. |
| İngilizce | substance, being |
Türkçe karşılığı
töz. töz: Aristotelesçi teknik anlam için yerleşik felsefe Türkçesi karşılığı. hakiki varlık: Platoncu bağlam için (değişmeyen İdea'nın varlığı). Ben bağlama göre ikisini de kullanıyorum: Aristoteles bahsinde "töz", Platon bahsinde "hakiki varlık".
"Töz" dersen Aristotelesçi, tikel-somut bir varlığı; "hakiki varlık/öz" dersen Platoncu, tümel-soyut bir varlığı öne çıkarmış olursun — ve bu iki düşünürün ontolojileri neredeyse zıt yönlerde durur.
Atıf ve kaynak notu
Platon ve Aristoteles aynı kelimeyi (ousia) kullanır ama birbirine neredeyse zıt iki ontolojiye işaret ederler: Platon için ousia duyular-üstü, tekil-olmayan bir İdea iken, Aristoteles için (en azından Kategoriler'de) tam tersine, duyusal, tikel, "şu" diye gösterilebilen bireysel şeydir. Bir metinde "ousia" geçtiğinde, hangi yazarın hangi anlamda kullandığını ayırt etmeden Türkçeye "töz" diye çevirmek ciddi bir kavram karışıklığına yol açabilir.
İlgili kavramlar
- substantia (Latince not)
- Töz Problemi
- Bir ve Çok Problemi
- hypostasis (Teslis'te ousia / hypostasis ayrımı)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ousia, Ousia, varlığa, varlıktan, ousiası, özünden
Metinlerde işaretlendiği yerler
89 yer · 66 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksimenes, Fragmanlar13B1
- Herakleitos, Fragmanlar22B91 22B126b
- Demokritos, Fragmanlar68B142 68B300-18
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B13
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B1
- Diğer Presokratikler, Melissos30B3
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B6 44B11
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B5 58B23 58B28
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B15
- Platon, Euthyphron11a
- Platon, Phaidon65d
- Platon, Kratylos385e 393d 421b 436e
- Platon, Theaitetos155e 177c 201e
- Platon, Sofist219b 232c 260c
- Platon, Devlet Adamı283d
- Platon, Parmenides133c 161e 163c
- Platon, Phaidros237c 245e 247c 270e
- Platon, Kharmides168c
- Platon, Protagoras349b
- Platon, Menon72a
- Platon, Büyük Hippias301b
- Platon, Devlet359a 479c 485a 585b
- Platon, Timaios35a
- Platon, Kanunlar668c 891e 950b 966d
- Platon, Mektuplar344b
- Aristoteles, Kategoriler1
- Aristoteles, Önermeler Üzerine13
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler7
- Aristoteles, Fizik185a
- Aristoteles, Gök Üzerinegiriş
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Yaşamın Uzunluğu ve Kısalığı Üzerine3
- Aristoteles, Solunum Üzerine13
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.2
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine3
- Aristoteles, Hayvanların Yürüyüşü Üzerinegiriş_2_2
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.1
- Aristoteles, Metafizik983a20
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1096a10
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1217b
- Aristoteles, Ekonomika1343a1
- Aristoteles, Retorik1392a15_2
- Aristoteles, Kozmos Üzerine2
- Aristoteles, Bitkiler Üzerine818a_9
- Aristoteles, Melissos, Ksenophanes ve Gorgias Üzerine975b_4
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerB.22
- Theophrastos, Metafizik2
- Theophrastos, Duyumlar Üzerine1.12
- Theophrastos, Bitkilerin Araştırılması1.1.2
- Theophrastos, Bitkilerin Nedenleri1.1.1
- Theophrastos, Rüzgârlar Üzerine1.2
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine21
- Philon, Dikim Üzerine3
- Philon, Gaius'a Elçilik80
- Heron, Geometri Terimlerinin Tarifleri ve Geometrikas46
- Plutarkhos, Kader Üzerine0
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine5
- Plutarkhos, İlk Soğuk Üzerine1
- Epiktetos, Enkheiridion19.2
- Epiktetos, Fragmanlar1
- Marcus Aurelius, Kendime2.17.1
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler28.18
- Plotinos, Plotinos'un Hayatı ve Kitaplarının Düzenis46
- Porphyrios, Girişs4
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs077