İçeriğe geç
Nikomakhos'a Etik

Aristoteles · Nikomakhos'a Etik

I. Kitap

1094a1. Bölüm

Her tekhnē (tekhne) ve her araştırma, aynı şekilde her eylem ve her prohairesis (prohairesis), bir iyiyi hedefliyor görünür. Bu yüzden iyiyi (agathon), her şeyin hedeflediği şey diye tanımlayanlar yerinde söylemişlerdir. Ama gayeler (telos) arasında bir fark göze çarpar: kimi gayeler fiillerin (energeia) kendileridir, kimileri ise onların dışında ortaya çıkan birtakım işlerdir (ergon). Eylemlerin dışında bir gayenin bulunduğu yerlerde işler, tabiatları gereği fiillerden daha iyidir. Eylemler, tekhnē'ler ve epistēmē'ler (episteme) çok olduğundan gayeler de çoktur: hekimliğin gayesi sağlık, gemi yapımının gemi, kumandanlığın zafer, ev idaresinin servettir. Bunlardan bazıları tek bir yetinin (dynamis) altında toplanır: gem yapımı ve at takımlarını yapan öteki tekhnē'ler biniciliğin altındadır; binicilik ve savaşa dair her eylem de kumandanlığın. Başkaları da aynı şekilde başka yetilerin altındadır. Bütün bunlarda yönetici tekhnē'lerin gayeleri, onlara bağlı olanların gayelerinden daha çok tercih edilir; çünkü ötekilerin peşine de bunlar için düşülür. Eylemlerin gayesinin fiillerin kendileri mi, yoksa onların dışında başka bir şey mi olduğu, sözünü ettiğimiz epistēmē'lerde olduğu gibi, hiç fark etmez.

1094a

πᾶσα τέχνη καὶ πᾶσα μέθοδος, ὁμοίως δὲ πρᾶξίς τε καὶ προαίρεσις, ἀγαθοῦ τινὸς ἐφίεσθαι δοκεῖ· διὸ καλῶς ἀπεφήναντο τἀγαθόν, οὗ πάντʼ ἐφίεται. διαφορὰ δέ τις φαίνεται τῶν τελῶν· τὰ μὲν γάρ εἰσιν ἐνέργειαι, τὰ δὲ παρʼ αὐτὰς ἔργα τινά. ὧν δʼ εἰσὶ τέλη τινὰ παρὰ τὰς πράξεις, ἐν τούτοις βελτίω πέφυκε τῶν ἐνεργειῶν τὰ ἔργα. πολλῶν δὲ πράξεων οὐσῶν καὶ τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν πολλὰ γίνεται καὶ τὰ τέλη· ἰατρικῆς μὲν γὰρ ὑγίεια, ναυπηγικῆς δὲ πλοῖον, στρατηγικῆς δὲ νίκη, οἰκονομικῆς δὲ πλοῦτος. ὅσαι δʼ εἰσὶ τῶν τοιούτων ὑπὸ μίαν τινὰ δύναμιν, καθάπερ ὑπὸ τὴν ἱππικὴν χαλινοποιικὴ καὶ ὅσαι ἄλλαι τῶν ἱππικῶν ὀργάνων εἰσίν, αὕτη δὲ καὶ πᾶσα πολεμικὴ πρᾶξις ὑπὸ τὴν στρατηγικήν, κατὰ τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἄλλαι ὑφʼ ἑτέρας· ἐν ἁπάσαις δὲ τὰ τῶν ἀρχιτεκτονικῶν τέλη πάντων ἐστὶν αἱρετώτερα τῶν ὑπʼ αὐτά· τούτων γὰρ χάριν κἀκεῖνα διώκεται. διαφέρει δʼ οὐδὲν τὰς ἐνεργείας αὐτὰς εἶναι τὰ τέλη τῶν πράξεων ἢ παρὰ ταύτας ἄλλο τι, καθάπερ ἐπὶ τῶν λεχθεισῶν ἐπιστημῶν.

1094a152. Bölüm

Eylemle ulaşılabilecek şeylerin, kendisi için dilediğimiz, geri kalan her şeyi ise onun için dilediğimiz bir gayesi varsa ve her şeyi başka bir şey için seçmiyorsak (öyle olsaydı iş sonsuza kadar gider, isteğimiz (orexis) de boş ve beyhude kalırdı), açıktır ki bu gaye iyi, hatta en iyi olan olacaktır. Öyleyse onu bilmenin hayat için de büyük bir ağırlığı yok mudur? Hedefini gören okçular gibi biz de gerekene daha kolay isabet etmez miyiz? Öyleyse onun ne olduğunu ve hangi epistēmē'nin ya da hangi yetinin konusu olduğunu, hiç değilse ana hatlarıyla kavramaya çalışmalıyız. Onun en hâkim ve en çok yönetici olan epistēmē'ye ait olduğu düşünülebilir. Devlet adamlığı (politikē) da böyle bir epistēmē gibi görünüyor: şehirlerde hangi epistēmē'lerin bulunması gerektiğini, her zümrenin bunlardan hangilerini ve ne dereceye kadar öğreneceğini o düzenler.

1094a15

εἰ δή τι τέλος ἐστὶ τῶν πρακτῶν ὃ διʼ αὑτὸ βουλόμεθα, τἆλλα δὲ διὰ τοῦτο, καὶ μὴ πάντα διʼ ἕτερον αἱρούμεθα (πρόεισι γὰρ οὕτω γʼ εἰς ἄπειρον, ὥστʼ εἶναι κενὴν καὶ ματαίαν τὴν ὄρεξιν), δῆλον ὡς τοῦτʼ ἂν εἴη τἀγαθὸν καὶ τὸ ἄριστον. ἆρʼ οὖν καὶ πρὸς τὸν βίον ἡ γνῶσις αὐτοῦ μεγάλην ἔχει ῥοπήν, καὶ καθάπερ τοξόται σκοπὸν ἔχοντες μᾶλλον ἂν τυγχάνοιμεν τοῦ δέοντος; εἰ δʼ οὕτω, πειρατέον τύπῳ γε περιλαβεῖν αὐτὸ τί ποτʼ ἐστὶ καὶ τίνος τῶν ἐπιστημῶν ἢ δυνάμεων. δόξειε δʼ ἂν τῆς κυριωτάτης καὶ μάλιστα ἀρχιτεκτονικῆς. τοιαύτη δʼ ἡ πολιτικὴ φαίνεται· τίνας γὰρ εἶναι χρεὼν τῶν ἐπιστημῶν ἐν ταῖς πόλεσι,

1094bEn itibarlı yetilerin, mesela kumandanlığın, ev idaresinin ve retoriğin de onun altında olduğunu görüyoruz. Devlet adamlığı öteki [eyleme dair] epistēmē'leri kullandığına, ayrıca neyin yapılması, nelerden kaçınılması gerektiği hakkında kanun koyduğuna göre, onun gayesi ötekilerin gayelerini de kuşatır; öyleyse insan için iyi olan bu gaye olacaktır. Çünkü iyi, tek kişi için de şehir için de aynı olsa bile, şehrin iyisini elde etmek de korumak da daha büyük ve daha kâmil bir iş gibi görünür. Bu iyiye tek bir kişi için ulaşmak bile sevindiricidir, ama bir kavim ve şehirler için ulaşmak daha güzel ve daha ilâhîdir. İşte bizim araştırmamız, bir çeşit devlet adamlığı olarak, bunları hedefliyor.

1094b

καὶ ποίας ἑκάστους μανθάνειν καὶ μέχρι τίνος, αὕτη διατάσσει· ὁρῶμεν δὲ καὶ τὰς ἐντιμοτάτας τῶν δυνάμεων ὑπὸ ταύτην οὔσας, οἷον στρατηγικὴν οἰκονομικὴν ῥητορικήν· χρωμένης δὲ ταύτης ταῖς λοιπαῖς [πρακτικαῖς] τῶν ἐπιστημῶν, ἔτι δὲ νομοθετούσης τί δεῖ πράττειν καὶ τίνων ἀπέχεσθαι, τὸ ταύτης τέλος περιέχοι ἂν τὰ τῶν ἄλλων, ὥστε τοῦτʼ ἂν εἴη τἀνθρώπινον ἀγαθόν. εἰ γὰρ καὶ ταὐτόν ἐστιν ἑνὶ καὶ πόλει, μεῖζόν γε καὶ τελειότερον τὸ τῆς πόλεως φαίνεται καὶ λαβεῖν καὶ σῴζειν· ἀγαπητὸν μὲν γὰρ καὶ ἑνὶ μόνῳ, κάλλιον δὲ καὶ θειότερον ἔθνει καὶ πόλεσιν. ἡ μὲν οὖν μέθοδος τούτων ἐφίεται, πολιτική τις οὖσα.

1094b103. Bölüm

Konunun maddesinin elverdiği açıklığa ulaşabilirsek yeterince söylemiş oluruz; çünkü kesinlik, ustaların yaptığı işlerde olduğu gibi, bütün sözlerde aynı ölçüde aranmamalıdır. Devlet adamlığının incelediği güzel ve adil şeyler o kadar farklılık ve dalgalanma gösterir ki tabiatça değil, yalnız âdetle böyle oldukları düşünülür. İyi şeyler de buna benzer bir dalgalanma gösterir, çünkü birçok kişi onlar yüzünden zarar görmüştür: kimileri zenginlik, kimileri cesaret yüzünden helak olmuştur. Öyleyse böyle konular hakkında ve böyle öncüllerden yola çıkarak konuşurken hakikati kabaca ve ana hatlarıyla gösterebilmek bile sevindiricidir; çoğu zaman öyle olan şeyler hakkında, çoğu zaman öyle olan öncüllerden konuşurken de aynı türden sonuçlara varmak yeterlidir. Söylenen her şeyi de aynı şekilde karşılamak gerekir. Çünkü terbiye görmüş insanın işi, her alanda kesinliği o işin tabiatının elverdiği ölçüde aramaktır: bir matematikçiden ikna edici lakırdıları kabul etmek de bir hatipten ispat istemek de aynı ölçüde yersizdir. Herkes bildiği şeyleri iyi muhakeme eder ve onların iyi hakemidir.

1094b10

λέγοιτο δʼ ἂν ἱκανῶς, εἰ κατὰ τὴν ὑποκειμένην ὕλην διασαφηθείη· τὸ γὰρ ἀκριβὲς οὐχ ὁμοίως ἐν ἅπασι τοῖς λόγοις ἐπιζητητέον, ὥσπερ οὐδʼ ἐν τοῖς δημιουργουμένοις. τὰ δὲ καλὰ καὶ τὰ δίκαια, περὶ ὧν ἡ πολιτικὴ σκοπεῖται, πολλὴν ἔχει διαφορὰν καὶ πλάνην, ὥστε δοκεῖν νόμῳ μόνον εἶναι, φύσει δὲ μή. τοιαύτην δέ τινα πλάνην ἔχει καὶ τἀγαθὰ διὰ τὸ πολλοῖς συμβαίνειν βλάβας ἀπʼ αὐτῶν· ἤδη γάρ τινες ἀπώλοντο διὰ πλοῦτον, ἕτεροι δὲ διʼ ἀνδρείαν. ἀγαπητὸν οὖν περὶ τοιούτων καὶ ἐκ τοιούτων λέγοντας παχυλῶς καὶ τύπῳ τἀληθὲς ἐνδείκνυσθαι, καὶ περὶ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ ἐκ τοιούτων λέγοντας τοιαῦτα καὶ συμπεραίνεσθαι. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἀποδέχεσθαι χρεὼν ἕκαστα τῶν λεγομένων· πεπαιδευμένου γάρ ἐστιν ἐπὶ τοσοῦτον τἀκριβὲς ἐπιζητεῖν καθʼ ἕκαστον γένος, ἐφʼ ὅσον ἡ τοῦ πράγματος φύσις ἐπιδέχεται· παραπλήσιον γὰρ φαίνεται μαθηματικοῦ τε πιθανολογοῦντος ἀποδέχεσθαι καὶ ῥητορικὸν ἀποδείξεις ἀπαιτεῖν. ἕκαστος δὲ κρίνει καλῶς ἃ γινώσκει, καὶ τούτων ἐστὶν ἀγαθὸς κριτής.

1095aDemek ki belli bir konunun iyi hakemi o konuda terbiye görmüş kişidir; mutlak anlamda iyi hakem ise her konuda terbiye görmüş olandır. Bu yüzden genç biri devlet adamlığı derslerinin uygun dinleyicisi değildir: hayatta yapılan eylemlerden tecrübesi yoktur, oysa sözlerimiz bunlardan yola çıkar ve bunlar hakkındadır. Üstelik duygularının peşinden gittiği için boşuna ve faydasızca dinleyecektir, çünkü buradaki gaye bilgi değil, eylemdir. Yaşça genç olmakla huyca toy olmak arasında hiçbir fark yoktur; çünkü eksiklik geçen zamandan değil, duygularına göre yaşamaktan ve her şeyin peşine duygularıyla düşmekten gelir. Böylelerine bilgi, nefsine hâkim olamayanlara olduğu gibi, hiçbir fayda sağlamaz. İsteklerini logos'a (logos) göre düzenleyen ve öyle eyleyenler için ise bu konuları bilmek pek faydalı olabilir. Dinleyici hakkında, sözlerimizin nasıl karşılanması gerektiği ve neyi önümüze koyduğumuz hakkında giriş olarak bu kadarı yeterli olsun.

1095a

καθʼ ἕκαστον μὲν ἄρα ὁ πεπαιδευμένος, ἁπλῶς δʼ ὁ περὶ πᾶν πεπαιδευμένος. διὸ τῆς πολιτικῆς οὐκ ἔστιν οἰκεῖος ἀκροατὴς ὁ νέος· ἄπειρος γὰρ τῶν κατὰ τὸν βίον πράξεων, οἱ λόγοι δʼ ἐκ τούτων καὶ περὶ τούτων· ἔτι δὲ τοῖς πάθεσιν ἀκολουθητικὸς ὢν ματαίως ἀκούσεται καὶ ἀνωφελῶς, ἐπειδὴ τὸ τέλος ἐστὶν οὐ γνῶσις ἀλλὰ πρᾶξις. διαφέρει δʼ οὐδὲν νέος τὴν ἡλικίαν ἢ τὸ ἦθος νεαρός· οὐ γὰρ παρὰ τὸν χρόνον ἡ ἔλλειψις, ἀλλὰ διὰ τὸ κατὰ πάθος ζῆν καὶ διώκειν ἕκαστα. τοῖς γὰρ τοιούτοις ἀνόνητος ἡ γνῶσις γίνεται, καθάπερ τοῖς ἀκρατέσιν· τοῖς δὲ κατὰ λόγον τὰς ὀρέξεις ποιουμένοις καὶ πράττουσι πολυωφελὲς ἂν εἴη τὸ περὶ τούτων εἰδέναι. καὶ περὶ μὲν ἀκροατοῦ, καὶ πῶς ἀποδεκτέον, καὶ τί προτιθέμεθα, πεφροιμιάσθω ταῦτα.

1095a104. Bölüm

Kaldığımız yerden devam edelim: madem her bilgi ve her prohairesis bir iyiye yönelir, devlet adamlığının hedeflediğini söylediğimiz şey nedir, eylemle ulaşılabilecek bütün iyilerin en yükseği hangisidir? Adı konusunda hemen hemen herkes anlaşır: hem halk hem de ince ruhlu kimseler buna saadet (eudaimonia) der; iyi yaşamayı ve iyi gitmeyi de mesut olmakla bir tutarlar. Ama saadetin ne olduğu konusunda anlaşamazlar; halk onu bilgelerle aynı şekilde açıklamaz. Kimileri onu göze görünen, apaçık şeylerden biri sayar, mesela hazzı, zenginliği ya da şerefi; kimileri başka bir şeyi. Çoğu zaman aynı kişi bile farklı şeyler söyler: hastalanınca sağlık, yoksullaşınca zenginlik der. Kendi cahilliklerinin farkında olanlar da büyük ve kendi kavrayışlarını aşan bir şeyden söz edenlere hayran kalırlar. Bazıları ise bu birçok iyinin yanında, kendi başına var olan ve bütün bunların iyi olmasının sebebi olan başka bir iyi bulunduğunu düşünmüştür. Bütün kanaatleri gözden geçirmek belki beyhude olur; en yaygın olanları ya da bir dayanağı varmış gibi görünenleri incelemek yeterlidir. Şunu da gözden kaçırmayalım: ilkelerden çıkan akıl yürütmelerle ilkelere varan akıl yürütmeler birbirinden farklıdır. Platon da bu konuda haklı olarak düşünür, yolun ilkelerden mi başladığını yoksa ilkelere mi vardığını sorardı; tıpkı koşu yolunda hakemlerin bulunduğu yerden dönüş direğine mi, yoksa tersine mi koşulduğunu sormak gibi.

1095a10

λέγωμεν δʼ ἀναλαβόντες, ἐπειδὴ πᾶσα γνῶσις καὶ προαίρεσις ἀγαθοῦ τινὸς ὀρέγεται, τί ἐστὶν οὗ λέγομεν τὴν πολιτικὴν ἐφίεσθαι καὶ τί τὸ πάντων ἀκρότατον τῶν πρακτῶν ἀγαθῶν. ὀνόματι μὲν οὖν σχεδὸν ὑπὸ τῶν πλείστων ὁμολογεῖται· τὴν γὰρ εὐδαιμονίαν καὶ οἱ πολλοὶ καὶ οἱ χαρίεντες λέγουσιν, τὸ δʼ εὖ ζῆν καὶ τὸ εὖ πράττειν ταὐτὸν ὑπολαμβάνουσι τῷ εὐδαιμονεῖν· περὶ δὲ τῆς εὐδαιμονίας, τί ἐστιν, ἀμφισβητοῦσι καὶ οὐχ ὁμοίως οἱ πολλοὶ τοῖς σοφοῖς ἀποδιδόασιν. οἳ μὲν γὰρ τῶν ἐναργῶν τι καὶ φανερῶν, οἷον ἡδονὴν ἢ πλοῦτον ἢ τιμήν, ἄλλοι δʼ ἄλλο—πολλάκις δὲ καὶ ὁ αὐτὸς ἕτερον· νοσήσας μὲν γὰρ ὑγίειαν, πενόμενος δὲ πλοῦτον· συνειδότες δʼ ἑαυτοῖς ἄγνοιαν τοὺς μέγα τι καὶ ὑπὲρ αὐτοὺς λέγοντας θαυμάζουσιν. ἔνιοι δʼ ᾤοντο παρὰ τὰ πολλὰ ταῦτα ἀγαθὰ ἄλλο τι καθʼ αὑτὸ εἶναι, ὃ καὶ τούτοις πᾶσιν αἴτιόν ἐστι τοῦ εἶναι ἀγαθά. ἁπάσας μὲν οὖν ἐξετάζειν τὰς δόξας ματαιότερον ἴσως ἐστίν, ἱκανὸν δὲ τὰς μάλιστα ἐπιπολαζούσας ἢ δοκούσας ἔχειν τινὰ λόγον. μὴ λανθανέτω δʼ ἡμᾶς ὅτι διαφέρουσιν οἱ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν λόγοι καὶ οἱ ἐπὶ τὰς ἀρχάς. εὖ γὰρ καὶ ὁ Πλάτων ἠπόρει τοῦτο καὶ ἐζήτει, πότερον ἀπὸ τῶν ἀρχῶν ἢ ἐπὶ τὰς ἀρχάς ἐστιν ἡ ὁδός,

1095bBaşlamak, bilinen şeylerden başlamak gerekir; ama bilinen şey iki türlüdür: bir kısmı bize göre bilinir, bir kısmı mutlak olarak. Belki de bizim, bize göre bilinen şeylerden başlamamız gerekir. Bu yüzden güzel ve adil şeyler hakkında, kısacası devlet işleri hakkında hakkıyla ders dinleyecek kişinin iyi alışkanlıklarla yetiştirilmiş olması gerekir. Çünkü burada ilke, bir şeyin öyle olduğudur; bu yeterince açık görünürse ayrıca neden öyle olduğuna ihtiyaç kalmaz. Böyle yetişmiş biri ilkelere zaten sahiptir ya da onları kolayca edinir. Bu ikisinden hiçbiri kendisinde olmayan ise Hesiodos'un şu sözlerini dinlesin: En iyisi, her şeyi kendi kavrayandır; iyi söyleyene kulak veren de soyludur. Ama ne kendi kavrayan ne de başkasını dinleyip *sözünü yüreğine koyan, işte odur işe yaramaz adam.*

1095b

ὥσπερ ἐν τῷ σταδίῳ ἀπὸ τῶν ἀθλοθετῶν ἐπὶ τὸ πέρας ἢ ἀνάπαλιν. ἀρκτέον μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν γνωρίμων, ταῦτα δὲ διττῶς· τὰ μὲν γὰρ ἡμῖν τὰ δʼ ἁπλῶς. ἴσως οὖν ἡμῖν γε ἀρκτέον ἀπὸ τῶν ἡμῖν γνωρίμων. διὸ δεῖ τοῖς ἔθεσιν ἦχθαι καλῶς τὸν περὶ καλῶν καὶ δικαίων καὶ ὅλως τῶν πολιτικῶν ἀκουσόμενον ἱκανῶς. ἀρχὴ γὰρ τὸ ὅτι, καὶ εἰ τοῦτο φαίνοιτο ἀρκούντως, οὐδὲν προσδεήσει τοῦ διότι· ὁ δὲ τοιοῦτος ἔχει ἢ λάβοι ἂν ἀρχὰς ῥᾳδίως. ᾧ δὲ μηδέτερον ὑπάρχει τούτων, ἀκουσάτω τῶν Ἡσιόδου· οὗτος μὲν πανάριστος ὃς αὐτὸς πάντα νοήσῃ, / ἐσθλὸς δʼ αὖ κἀκεῖνος ὃς εὖ εἰπόντι πίθηται. / ὃς δέ κε μήτʼ αὐτὸς νοέῃ μήτʼ ἄλλου ἀκούων / ἐν θυμῷ βάλληται, ὃ δʼ αὖτʼ ἀχρήιος ἀνήρ.

1095b105. Bölüm

Biz konudan saptığımız yere dönelim. İnsanlar iyiyi ve saadeti, görünüşe göre, yaşadıkları hayatlardan yola çıkarak anlıyorlar; bu da yersiz değil. Halk, yani en kaba olanlar, onu haz sayar; bu yüzden zevk hayatını severler. Çünkü öne çıkan başlıca üç hayat vardır: az önce sözünü ettiğimiz, siyasi hayat ve üçüncü olarak temaşa hayatı. Halkın çoğu, hayvan sürülerine yaraşır bir hayatı seçmekle tam bir köle ruhlu olduğunu gösterir; ama iktidar sahiplerinin birçoğu Sardanapallos'un hevesleriyle yaşadığı için bu görüş de bir itibar görür. İnce ruhlu ve iş başındaki insanlar ise saadeti şerefte bulur, çünkü siyasi hayatın gayesi aşağı yukarı budur. Ama şeref aradığımız şeyden daha yüzeysel görünür; çünkü o, şeref görenden çok şeref verenlere bağlı gibidir; oysa iyinin insanın kendine ait ve elinden kolay kolay alınamayacak bir şey olduğunu sezeriz. Üstelik insanlar, kendilerinin iyi olduğuna inanmak için şerefin peşine düşüyor gibidirler: hiç değilse aklı başında kişilerden, kendilerini tanıyanlardan ve aretē'leri (arete) yüzünden şeref görmek isterler. Demek ki bunlara göre bile aretē şereften üstündür. O hâlde siyasi hayatın gayesinin daha çok aretē olduğu da düşünülebilir. Ama o da eksik görünür; çünkü aretē sahibi biri uyuyabilir, ömrü boyunca hiçbir şey yapmadan yaşayabilir, üstelik en büyük acılara ve felaketlere uğrayabilir.

1095b10

ἡμεῖς δὲ λέγωμεν ὅθεν παρεξέβημεν. τὸ γὰρ ἀγαθὸν καὶ τὴν εὐδαιμονίαν οὐκ ἀλόγως ἐοίκασιν ἐκ τῶν βίων ὑπολαμβάνειν οἱ μὲν πολλοὶ καὶ φορτικώτατοι τὴν ἡδονήν· διὸ καὶ τὸν βίον ἀγαπῶσι τὸν ἀπολαυστικόν. τρεῖς γάρ εἰσι μάλιστα οἱ προύχοντες, ὅ τε νῦν εἰρημένος καὶ ὁ πολιτικὸς καὶ τρίτος ὁ θεωρητικός. οἱ μὲν οὖν πολλοὶ παντελῶς ἀνδραποδώδεις φαίνονται βοσκημάτων βίον προαιρούμενοι, τυγχάνουσι δὲ λόγου διὰ τὸ πολλοὺς τῶν ἐν ταῖς ἐξουσίαις ὁμοιοπαθεῖν Σαρδαναπάλλῳ. οἱ δὲ χαρίεντες καὶ πρακτικοὶ τιμήν· τοῦ γὰρ πολιτικοῦ βίου σχεδὸν τοῦτο τέλος. φαίνεται δʼ ἐπιπολαιότερον εἶναι τοῦ ζητουμένου· δοκεῖ γὰρ ἐν τοῖς τιμῶσι μᾶλλον εἶναι ἢ ἐν τῷ τιμωμένῳ, τἀγαθὸν δὲ οἰκεῖόν τι καὶ δυσαφαίρετον εἶναι μαντευόμεθα. ἔτι δʼ ἐοίκασι τὴν τιμὴν διώκειν ἵνα πιστεύσωσιν ἑαυτοὺς ἀγαθοὺς εἶναι· ζητοῦσι γοῦν ὑπὸ τῶν φρονίμων τιμᾶσθαι, καὶ παρʼ οἷς γινώσκονται, καὶ ἐπʼ ἀρετῇ· δῆλον οὖν ὅτι κατά γε τούτους ἡ ἀρετὴ κρείττων. τάχα δὲ καὶ μᾶλλον ἄν τις τέλος τοῦ πολιτικοῦ βίου ταύτην ὑπολάβοι. φαίνεται δὲ ἀτελεστέρα καὶ αὕτη· δοκεῖ γὰρ ἐνδέχεσθαι καὶ καθεύδειν ἔχοντα τὴν ἀρετὴν ἢ ἀπρακτεῖν διὰ βίου, καὶ πρὸς τούτοις κακοπαθεῖν καὶ ἀτυχεῖν τὰ μέγιστα·

1096aBöyle yaşayan birine, bir tezi ne pahasına olursa olsun savunmuyorsa, kimse mesut demez. Bu konuda bu kadarı yeter; bu meseleler yaygın eserlerde de yeterince konuşuldu. Üçüncüsü temaşa hayatıdır; onu ileride inceleyeceğiz. Para kazanmaya adanmış hayat ise zorlama bir hayattır; zenginliğin de aradığımız iyi olmadığı açıktır, çünkü faydalıdır ve başka bir şey içindir. Bu yüzden daha önce sözü edilen şeyler daha çok gaye sayılabilir, çünkü onlar kendileri için sevilir. Ama onlar da aradığımız iyi değilmiş gibi görünüyor; gerçi onlar lehine çok söz söylenmiştir. Neyse, bunları bırakalım.

1096a

τὸν δʼ οὕτω ζῶντα οὐδεὶς ἂν εὐδαιμονίσειεν, εἰ μὴ θέσιν διαφυλάττων. καὶ περὶ μὲν τούτων ἅλις· ἱκανῶς γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἐγκυκλίοις εἴρηται περὶ αὐτῶν. τρίτος δʼ ἐστὶν ὁ θεωρητικός, ὑπὲρ οὗ τὴν ἐπίσκεψιν ἐν τοῖς ἑπομένοις ποιησόμεθα. ὁ δὲ χρηματιστὴς βίαιός τις ἐστίν, καὶ ὁ πλοῦτος δῆλον ὅτι οὐ τὸ ζητούμενον ἀγαθόν· χρήσιμον γὰρ καὶ ἄλλου χάριν. διὸ μᾶλλον τὰ πρότερον λεχθέντα τέλη τις ἂν ὑπολάβοι· διʼ αὑτὰ γὰρ ἀγαπᾶται. φαίνεται δʼ οὐδʼ ἐκεῖνα· καίτοι πολλοὶ λόγοι πρὸς αὐτὰ καταβέβληνται. ταῦτα μὲν οὖν ἀφείσθω.

1096a106. Bölüm

Küllî iyiyi incelemek ve onun hangi anlamda söylendiğini tartışmak belki daha iyi olur; gerçi eidos'ları (eidos) ortaya koyanlar dostlarımız olduğu için böyle bir araştırma insana ağır gelir. Ama hakikati kurtarmak uğruna kendimize yakın olanı bile çürütmenin daha iyi, hatta gerekli olduğu düşünülebilir; hele filozof olanlar için. Çünkü ikisi de dost olsa da hakikati üstün tutmak kutsal bir ödevdir. Bu kanaati ortaya atanlar, önce ve sonranın söz konusu olduğu şeyler için idea (idea) kabul etmiyorlardı; bu yüzden sayılar için de bir idea kurmuyorlardı. Oysa iyi, hem bir şeyin ne olduğu bakımından hem keyfiyet bakımından hem de bağıntı bakımından söylenir; kendi başına var olan, yani ousia (ousia) ise tabiatça bağıntıdan öncedir (bağıntı, varlığın bir sürgünü, bir arazı gibidir). Öyleyse bunların hepsine ortak bir idea olamaz. Dahası, iyi, 'var' kelimesi kadar çok anlamda söylendiğinden (ne olduğu bakımından söylenir: tanrı ve nous (nous) gibi; keyfiyet bakımından: aretē'ler gibi; kemiyet bakımından: ölçülü olan gibi; bağıntı bakımından: faydalı olan gibi; zaman bakımından: uygun an gibi; yer bakımından: elverişli bir yaşama yeri gibi; başka böyle şeyler de vardır), iyinin ortak, küllî ve tek bir şey olamayacağı açıktır; öyle olsaydı bütün kategorilerde değil, yalnız birinde söylenirdi. Dahası, tek bir ideaya giren şeylerin epistēmē'si de tektir; öyleyse bütün iyilerin de tek bir epistēmē'si olurdu. Oysa tek bir kategoriye giren iyilerin bile birçok epistēmē'si vardır: uygun anı savaşta kumandanlık, hastalıkta hekimlik; ölçülü olanı beslenmede hekimlik, beden çalışmalarında jimnastik bilir. İnsan, 'kendinde-şu' derken ne demek istediklerini de sorabilir; çünkü kendinde-insanda da tek tek insanda da insanın tanımı bir ve aynıdır.

1096a10

τὸ δὲ καθόλου βέλτιον ἴσως ἐπισκέψασθαι καὶ διαπορῆσαι πῶς λέγεται, καίπερ προσάντους τῆς τοιαύτης ζητήσεως γινομένης διὰ τὸ φίλους ἄνδρας εἰσαγαγεῖν τὰ εἴδη. δόξειε δʼ ἂν ἴσως βέλτιον εἶναι καὶ δεῖν ἐπὶ σωτηρίᾳ γε τῆς ἀληθείας καὶ τὰ οἰκεῖα ἀναιρεῖν, ἄλλως τε καὶ φιλοσόφους ὄντας· ἀμφοῖν γὰρ ὄντοιν φίλοιν ὅσιον προτιμᾶν τὴν ἀλήθειαν. οἱ δὴ κομίσαντες τὴν δόξαν ταύτην οὐκ ἐποίουν ἰδέας ἐν οἷς τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ἔλεγον, διόπερ οὐδὲ τῶν ἀριθμῶν ἰδέαν κατεσκεύαζον· τὸ δʼ ἀγαθὸν λέγεται καὶ ἐν τῷ τί ἐστι καὶ ἐν τῷ ποιῷ καὶ ἐν τῷ πρός τι, τὸ δὲ καθʼ αὑτὸ καὶ ἡ οὐσία πρότερον τῇ φύσει τοῦ πρός τι (παραφυάδι γὰρ τοῦτʼ ἔοικε καὶ συμβεβηκότι τοῦ ὄντος)· ὥστʼ οὐκ ἂν εἴη κοινή τις ἐπὶ τούτοις ἰδέα. ἔτι δʼ ἐπεὶ τἀγαθὸν ἰσαχῶς λέγεται τῷ ὄντι (καὶ γὰρ ἐν τῷ τί λέγεται, οἷον ὁ θεὸς καὶ ὁ νοῦς, καὶ ἐν τῷ ποιῷ αἱ ἀρεταί, καὶ ἐν τῷ ποσῷ τὸ μέτριον, καὶ ἐν τῷ πρός τι τὸ χρήσιμον, καὶ ἐν χρόνῳ καιρός, καὶ ἐν τόπῳ δίαιτα καὶ ἕτερα τοιαῦτα), δῆλον ὡς οὐκ ἂν εἴη κοινόν τι καθόλου καὶ ἕν· οὐ γὰρ ἂν ἐλέγετʼ ἐν πάσαις ταῖς κατηγορίαις, ἀλλʼ ἐν μιᾷ μόνῃ. ἔτι δʼ ἐπεὶ τῶν κατὰ μίαν ἰδέαν μία καὶ ἐπιστήμη, καὶ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων ἦν ἂν μία τις ἐπιστήμη· νῦν δʼ εἰσὶ πολλαὶ καὶ τῶν ὑπὸ μίαν κατηγορίαν, οἷον καιροῦ, ἐν πολέμῳ μὲν γὰρ στρατηγικὴ ἐν νόσῳ δʼ ἰατρική, καὶ τοῦ μετρίου ἐν τροφῇ μὲν ἰατρικὴ ἐν πόνοις δὲ γυμναστική. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις τί ποτε καὶ βούλονται λέγειν αὐτοέκαστον, εἴπερ ἔν τε αὐτοανθρώπῳ

1096bİnsan olmaları bakımından aralarında hiçbir fark olmayacaktır; öyleyse iyi olmaları bakımından da olmayacaktır. Ezelî olmak da bir iyiyi daha iyi yapmaz; uzun süre beyaz kalan şey, bir gün beyaz kalandan daha beyaz olmadığı gibi. Pythagorasçılar bu konuda daha inandırıcı konuşuyor gibidir: onlar biri iyiler sırasına koyarlar; Speusippos da onların izinden gitmiş görünüyor. Ama bu konular başka bir incelemenin işi olsun. Söylediklerimize karşı bir itiraz belirebilir: idea taraftarlarının sözleri her iyi hakkında söylenmemiştir; kendileri için aranan ve sevilen şeylere tek bir eidos'a göre iyi denir; bunları meydana getiren, bir şekilde koruyan ya da zıtlarını engelleyen şeylere ise bunlar yüzünden ve başka bir anlamda iyi denir. Öyleyse iyi şeylerin iki anlamda söylendiği açıktır: bir kısmı kendileri bakımından, ötekiler bunlar yüzünden iyidir. O hâlde kendileri bakımından iyi olanları faydalı olanlardan ayırıp tek bir ideaya göre mi iyi dendiklerine bakalım. Peki, kendileri bakımından iyi olarak hangilerini kabul edebiliriz? Tek başlarına da aranan şeyleri mi, mesela phronēsis (phronesis) sahibi olmayı, görmeyi, bazı hazları ve şerefleri? Bunların peşine başka bir şey için de düşsek, yine de onları kendileri bakımından iyi sayabiliriz. Yoksa ideanın kendisinden başka hiçbir şey mi kendi bakımından iyi değildir? O zaman eidos boş bir şey olur. Eğer bunlar da kendileri bakımından iyiyse, iyinin tanımının hepsinde aynı şekilde görünmesi gerekecektir; tıpkı karda ve üstübeçte beyazlığın tanımının aynı olması gibi. Oysa şerefin, phronēsis'in ve hazzın tanımları, iyi olmaları bakımından birbirinden farklıdır. Demek ki iyi, tek bir ideaya göre ortak olan bir şey değildir. Peki, iyiye nasıl iyi deniyor? Çünkü tesadüfen aynı adı taşıyan şeylere benzemiyor. Yoksa hepsi tek bir şeyden geldiği ya da hepsi tek bir şeye katkıda bulunduğu için mi, yahut daha çok bir orantıya göre mi aynı adı alır? Nitekim bedende görme ne ise psykhē'de (psyche) nous odur; başka bir şeyde başka bir şey de böyledir. Ama bunları şimdilik bırakmak gerekir; çünkü bu konuda kesinliğe ulaşmak başka bir felsefe dalının işidir. İdea için de durum aynıdır: ortak olarak yüklenen iyi tek bir şey olsa, ya da kendi başına ayrı duran bir şey olsa bile, açıktır ki insan onu ne eylemle gerçekleştirebilir ne de elde edebilir; oysa bizim aradığımız böyle bir şeydir. Belki de biri, ideayı elde edilebilen ve eylemle gerçekleştirilebilen iyiler bakımından tanımanın daha iyi olacağını düşünebilir.

1096b

καὶ ἐν ἀνθρώπῳ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς λόγος ἐστὶν ὁ τοῦ ἀνθρώπου. ᾗ γὰρ ἄνθρωπος, οὐδὲν διοίσουσιν· εἰ δʼ οὕτως, οὐδʼ ᾗ ἀγαθόν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῷ ἀίδιον εἶναι μᾶλλον ἀγαθὸν ἔσται, εἴπερ μηδὲ λευκότερον τὸ πολυχρόνιον τοῦ ἐφημέρου. πιθανώτερον δʼ ἐοίκασιν οἱ Πυθαγόρειοι λέγειν περὶ αὐτοῦ, τιθέντες ἐν τῇ τῶν ἀγαθῶν συστοιχίᾳ τὸ ἕν· οἷς δὴ καὶ Σπεύσιππος ἐπακολουθῆσαι δοκεῖ. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἄλλος ἔστω λόγος· τοῖς δὲ λεχθεῖσιν ἀμφισβήτησίς τις ὑποφαίνεται διὰ τὸ μὴ περὶ παντὸς ἀγαθοῦ τοὺς λόγους εἰρῆσθαι, λέγεσθαι δὲ καθʼ ἓν εἶδος τὰ καθʼ αὑτὰ διωκόμενα καὶ ἀγαπώμενα, τὰ δὲ ποιητικὰ τούτων ἢ φυλακτικά πως ἢ τῶν ἐναντίων κωλυτικὰ διὰ ταῦτα λέγεσθαι καὶ τρόπον ἄλλον. δῆλον οὖν ὅτι διττῶς λέγοιτʼ ἂν τἀγαθά, καὶ τὰ μὲν καθʼ αὑτά, θάτερα δὲ διὰ ταῦτα. χωρίσαντες οὖν ἀπὸ τῶν ὠφελίμων τὰ καθʼ αὑτὰ σκεψώμεθα εἰ λέγεται κατὰ μίαν ἰδέαν. καθʼ αὑτὰ δὲ ποῖα θείη τις ἄν; ἢ ὅσα καὶ μονούμενα διώκεται, οἷον τὸ φρονεῖν καὶ ὁρᾶν καὶ ἡδοναί τινες καὶ τιμαί; ταῦτα γὰρ εἰ καὶ διʼ ἄλλο τι διώκομεν, ὅμως τῶν καθʼ αὑτὰ ἀγαθῶν θείη τις ἄν. ἢ οὐδʼ ἄλλο οὐδὲν πλὴν τῆς ἰδέας; ὥστε μάταιον ἔσται τὸ εἶδος. εἰ δὲ καὶ ταῦτʼ ἐστὶ τῶν καθʼ αὑτά, τὸν τἀγαθοῦ λόγον ἐν ἅπασιν αὐτοῖς τὸν αὐτὸν ἐμφαίνεσθαι δεήσει, καθάπερ ἐν χιόνι καὶ ψιμυθίῳ τὸν τῆς λευκότητος. τιμῆς δὲ καὶ φρονήσεως καὶ ἡδονῆς ἕτεροι καὶ διαφέροντες οἱ λόγοι ταύτῃ ᾗ ἀγαθά. οὐκ ἔστιν ἄρα τὸ ἀγαθὸν κοινόν τι κατὰ μίαν ἰδέαν. ἀλλὰ πῶς δὴ λέγεται; οὐ γὰρ ἔοικε τοῖς γε ἀπὸ τύχης ὁμωνύμοις. ἀλλʼ ἆρά γε τῷ ἀφʼ ἑνὸς εἶναι ἢ πρὸς ἓν ἅπαντα συντελεῖν, ἢ μᾶλλον κατʼ ἀναλογίαν; ὡς γὰρ ἐν σώματι ὄψις, ἐν ψυχῇ νοῦς, καὶ ἄλλο δὴ ἐν ἄλλῳ. ἀλλʼ ἴσως ταῦτα μὲν ἀφετέον τὸ νῦν· ἐξακριβοῦν γὰρ ὑπὲρ αὐτῶν ἄλλης ἂν εἴη φιλοσοφίας οἰκειότερον. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῆς ἰδέας· εἰ γὰρ καὶ ἔστιν ἕν τι τὸ κοινῇ κατηγορούμενον ἀγαθὸν ἢ χωριστὸν αὐτό τι καθʼ αὑτό, δῆλον ὡς οὐκ ἂν εἴη πρακτὸν οὐδὲ κτητὸν ἀνθρώπῳ· νῦν δὲ τοιοῦτόν τι ζητεῖται. τάχα δέ τῳ δόξειεν ἂν βέλτιον εἶναι γνωρίζειν αὐτὸ

1097aÇünkü onu bir örnek (paradeigma) olarak elimizde tutarsak, bizim için iyi olan şeyleri de daha iyi biliriz; bildiğimizde de onlara ulaşırız. Bu sözün bir inandırıcılığı var, ama epistēmē'lerin tutumuyla bağdaşmıyor gibi; çünkü hepsi bir iyiyi hedeflediği ve eksiğini tamamlamaya çalıştığı hâlde, bu iyinin bilgisini bir kenara bırakır. Oysa bütün tekhnē sahiplerinin böylesine büyük bir yardımı bilmemesi, aramaya bile kalkışmaması akla yatkın değildir. Bir dokumacının ya da marangozun bu kendinde-iyiyi bilmekle kendi tekhnē'si bakımından ne kazanacağı, ideanın kendisini temaşa etmiş birinin nasıl daha iyi bir hekim ya da kumandan olacağı da anlaşılır gibi değildir. Çünkü hekim, sağlığı bile bu şekilde incelemiyor gibidir; o, insanın sağlığını, hatta daha çok şu belli insanın sağlığını inceler; zira tek tek kişileri tedavi eder. Bu konular hakkında bu kadarı yeterli olsun.

1097a

πρὸς τὰ κτητὰ καὶ πρακτὰ τῶν ἀγαθῶν· οἷον γὰρ παράδειγμα τοῦτʼ ἔχοντες μᾶλλον εἰσόμεθα καὶ τὰ ἡμῖν ἀγαθά, κἂν εἰδῶμεν, ἐπιτευξόμεθα αὐτῶν. πιθανότητα μὲν οὖν τινα ἔχει ὁ λόγος, ἔοικε δὲ ταῖς ἐπιστήμαις διαφωνεῖν· πᾶσαι γὰρ ἀγαθοῦ τινὸς ἐφιέμεναι καὶ τὸ ἐνδεὲς ἐπιζητοῦσαι παραλείπουσι τὴν γνῶσιν αὐτοῦ. καίτοι βοήθημα τηλικοῦτον τοὺς τεχνίτας ἅπαντας ἀγνοεῖν καὶ μηδʼ ἐπιζητεῖν οὐκ εὔλογον. ἄπορον δὲ καὶ τί ὠφεληθήσεται ὑφάντης ἢ τέκτων πρὸς τὴν αὑτοῦ τέχνην εἰδὼς τὸ αὐτὸ τοῦτο ἀγαθόν, ἢ πῶς ἰατρικώτερος ἢ στρατηγικώτερος ἔσται ὁ τὴν ἰδέαν αὐτὴν τεθεαμένος. φαίνεται μὲν γὰρ οὐδὲ τὴν ὑγίειαν οὕτως ἐπισκοπεῖν ὁ ἰατρός, ἀλλὰ τὴν ἀνθρώπου, μᾶλλον δʼ ἴσως τὴν τοῦδε· καθʼ ἕκαστον γὰρ ἰατρεύει. καὶ περὶ μὲν τούτων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.

1097a107. Bölüm

Aradığımız iyiye yeniden dönelim: o ne olabilir? Farklı eylemlerde ve tekhnē'lerde farklı bir şey gibi görünür: hekimlikte başka, kumandanlıkta başka, ötekilerde de aynı şekilde başkadır. Öyleyse her birinin iyisi nedir? Geri kalan her şeyin uğruna yapıldığı şey değil mi? Bu, hekimlikte sağlık, kumandanlıkta zafer, inşaatçılıkta ev, başka bir şeyde başka bir şeydir; her eylemde ve her prohairesis'te ise gayedir; çünkü herkes geri kalanı onun için yapar. Öyleyse eylemle ulaşılan bütün şeylerin tek bir gayesi varsa, eylemle ulaşılan iyi bu olacaktır; birden fazlaysa, onlar olacaktır. Böylece söz, başka bir yoldan ilerleyip aynı noktaya varmış oldu; ama bunu daha da açıklamaya çalışmalıyız. Gayeler birden fazla göründüğüne ve bunlardan bazılarını, mesela zenginliği, flütleri, genel olarak aletleri başka bir şey için seçtiğimize göre, hepsinin kâmil gaye olmadığı açıktır; en iyi olan ise kâmil bir şey gibi görünür. Öyleyse yalnız tek bir kâmil gaye varsa aradığımız o olacaktır; birden fazlaysa, bunların en kâmil olanı. Kendisi için aranan şeye, başka bir şey için aranandan daha kâmil deriz; hiçbir zaman başka bir şey için seçilmeyen şeye de hem kendisi hem başka bir şey için seçilenlerden daha kâmil deriz. Kısacası, her zaman kendisi için seçilen ve hiçbir zaman başka bir şey için seçilmeyen şey, mutlak olarak kâmildir. Saadet de en çok böyle bir şey gibi görünür.

1097a10

πάλιν δʼ ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὸ ζητούμενον ἀγαθόν, τί ποτʼ ἂν εἴη. φαίνεται μὲν γὰρ ἄλλο ἐν ἄλλῃ πράξει καὶ τέχνῃ· ἄλλο γὰρ ἐν ἰατρικῇ καὶ στρατηγικῇ καὶ ταῖς λοιπαῖς ὁμοίως. τί οὖν ἑκάστης τἀγαθόν; ἢ οὗ χάριν τὰ λοιπὰ πράττεται; τοῦτο δʼ ἐν ἰατρικῇ μὲν ὑγίεια, ἐν στρατηγικῇ δὲ νίκη, ἐν οἰκοδομικῇ δʼ οἰκία, ἐν ἄλλῳ δʼ ἄλλο, ἐν ἁπάσῃ δὲ πράξει καὶ προαιρέσει τὸ τέλος· τούτου γὰρ ἕνεκα τὰ λοιπὰ πράττουσι πάντες. ὥστʼ εἴ τι τῶν πρακτῶν ἁπάντων ἐστὶ τέλος, τοῦτʼ ἂν εἴη τὸ πρακτὸν ἀγαθόν, εἰ δὲ πλείω, ταῦτα. μεταβαίνων δὴ ὁ λόγος εἰς ταὐτὸν ἀφῖκται· τοῦτο δʼ ἔτι μᾶλλον διασαφῆσαι πειρατέον. ἐπεὶ δὲ πλείω φαίνεται τὰ τέλη, τούτων δʼ αἱρούμεθά τινα διʼ ἕτερον, οἷον πλοῦτον αὐλοὺς καὶ ὅλως τὰ ὄργανα, δῆλον ὡς οὐκ ἔστι πάντα τέλεια· τὸ δʼ ἄριστον τέλειόν τι φαίνεται. ὥστʼ εἰ μέν ἐστιν ἕν τι μόνον τέλειον, τοῦτʼ ἂν εἴη τὸ ζητούμενον, εἰ δὲ πλείω, τὸ τελειότατον τούτων. τελειότερον δὲ λέγομεν τὸ καθʼ αὑτὸ διωκτὸν τοῦ διʼ ἕτερον καὶ τὸ μηδέποτε διʼ ἄλλο αἱρετὸν τῶν ⟨καὶ⟩ καθʼ αὑτὰ καὶ διʼ αὐτὸ αἱρετῶν, καὶ ἁπλῶς δὴ τέλειον τὸ καθʼ αὑτὸ αἱρετὸν ἀεὶ καὶ μηδέποτε διʼ ἄλλο. τοιοῦτον δʼ ἡ εὐδαιμονία μάλιστʼ εἶναι δοκεῖ·

1097bÇünkü onu her zaman kendisi için seçeriz, hiçbir zaman başka bir şey için değil. Şerefi, hazzı, nous'u ve her aretē'yi ise hem kendileri için seçeriz (hiçbir sonuç doğurmasalar da her birini seçerdik) hem de saadet uğruna seçeriz, çünkü onlar sayesinde mesut olacağımızı düşünürüz. Saadeti ise kimse bunlar uğruna, genel olarak da başka bir şey için seçmez. Kendine yeterlilik açısından da aynı sonuç çıkıyor gibidir; çünkü kâmil iyinin kendine yeterli olduğu kabul edilir. Kendine yeterli derken yalnız kişinin kendisine, tek başına bir hayat süren birine yeterli olanı kastetmiyoruz; anasına babasına, çocuklarına, karısına, kısacası dostlarına ve vatandaşlarına da yeterli olanı kastediyoruz, çünkü insan tabiatça siyasi bir varlıktır. Ama bunlara bir sınır koymak gerekir; çünkü ana babalara, torunlara, dostların dostlarına doğru genişletildikçe iş sonsuza kadar gider. Bunu başka bir yerde incelemeliyiz. Kendine yeterliyi şöyle koyuyoruz: tek başına bile hayatı seçmeye değer ve hiçbir şeye muhtaç olmayan bir hayat kılan şey. Saadetin de böyle bir şey olduğunu düşünüyoruz. Üstelik saadet, başka iyilerle bir arada sayılmadığında, her şeyin en çok seçmeye değer olanıdır; bir arada sayılsaydı, iyilerin en küçüğü eklendiğinde bile daha çok seçmeye değer olacağı açıktır; çünkü eklenen şey iyilerin artması demektir ve iyilerden büyük olanı her zaman daha çok seçmeye değerdir. Demek ki saadet, eylemle ulaşılan şeylerin gayesi olarak kâmil ve kendine yeterli bir şey gibi görünüyor. Ama saadetin en iyi şey olduğunu söylemek belki herkesin kabul ettiği bir şeydir; onun ne olduğunun daha açık söylenmesi ise hâlâ beklenmektedir. Bu da insanın işi ele alınırsa belki mümkün olur. Flütçünün, heykeltıraşın ve her tekhnē sahibinin, genel olarak bir işi ve eylemi olan herkesin iyisi ve başarısı nasıl işinde yatıyorsa, insanın da, eğer bir işi varsa, iyisi o işte yatıyor gibi görünür. Marangozun ve kunduracının bazı işleri ve eylemleri olup da insanın hiçbir işi yok mudur, tabiatça işsiz mi yaratılmıştır? Yoksa gözün, elin, ayağın, kısacası her organın bir işi olduğu görüldüğü gibi, insana da bunların hepsinin yanında bir iş verilebilir mi? Peki, bu iş ne olabilir? Yaşamak, bitkilerle bile ortak görünüyor; biz ise insana özgü olanı arıyoruz.

1097b

ταύτην γὰρ αἱρούμεθα ἀεὶ διʼ αὐτὴν καὶ οὐδέποτε διʼ ἄλλο, τιμὴν δὲ καὶ ἡδονὴν καὶ νοῦν καὶ πᾶσαν ἀρετὴν αἱρούμεθα μὲν καὶ διʼ αὐτά (μηθενὸς γὰρ ἀποβαίνοντος ἑλοίμεθʼ ἂν ἕκαστον αὐτῶν), αἱρούμεθα δὲ καὶ τῆς εὐδαιμονίας χάριν, διὰ τούτων ὑπολαμβάνοντες εὐδαιμονήσειν. τὴν δʼ εὐδαιμονίαν οὐδεὶς αἱρεῖται τούτων χάριν, οὐδʼ ὅλως διʼ ἄλλο. φαίνεται δὲ καὶ ἐκ τῆς αὐταρκείας τὸ αὐτὸ συμβαίνειν· τὸ γὰρ τέλειον ἀγαθὸν αὔταρκες εἶναι δοκεῖ. τὸ δʼ αὔταρκες λέγομεν οὐκ αὐτῷ μόνῳ, τῷ ζῶντι βίον μονώτην, ἀλλὰ καὶ γονεῦσι καὶ τέκνοις καὶ γυναικὶ καὶ ὅλως τοῖς φίλοις καὶ πολίταις, ἐπειδὴ φύσει πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος. τούτων δὲ ληπτέος ὅρος τις· ἐπεκτείνοντι γὰρ ἐπὶ τοὺς γονεῖς καὶ τοὺς ἀπογόνους καὶ τῶν φίλων τοὺς φίλους εἰς ἄπειρον πρόεισιν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν εἰσαῦθις ἐπισκεπτέον· τὸ δʼ αὔταρκες τίθεμεν ὃ μονούμενον αἱρετὸν ποιεῖ τὸν βίον καὶ μηδενὸς ἐνδεᾶ· τοιοῦτον δὲ τὴν εὐδαιμονίαν οἰόμεθα εἶναι· ἔτι δὲ πάντων αἱρετωτάτην μὴ συναριθμουμένην—συναριθμουμένην δὲ δῆλον ὡς αἱρετωτέραν μετὰ τοῦ ἐλαχίστου τῶν ἀγαθῶν· ὑπεροχὴ γὰρ ἀγαθῶν γίνεται τὸ προστιθέμενον, ἀγαθῶν δὲ τὸ μεῖζον αἱρετώτερον ἀεί. τέλειον δή τι φαίνεται καὶ αὔταρκες ἡ εὐδαιμονία, τῶν πρακτῶν οὖσα τέλος. ἀλλʼ ἴσως τὴν μὲν εὐδαιμονίαν τὸ ἄριστον λέγειν ὁμολογούμενόν τι φαίνεται, ποθεῖται δʼ ἐναργέστερον τί ἐστιν ἔτι λεχθῆναι. τάχα δὴ γένοιτʼ ἂν τοῦτʼ, εἰ ληφθείη τὸ ἔργον τοῦ ἀνθρώπου. ὥσπερ γὰρ αὐλητῇ καὶ ἀγαλματοποιῷ καὶ παντὶ τεχνίτῃ, καὶ ὅλως ὧν ἔστιν ἔργον τι καὶ πρᾶξις, ἐν τῷ ἔργῳ δοκεῖ τἀγαθὸν εἶναι καὶ τὸ εὖ, οὕτω δόξειεν ἂν καὶ ἀνθρώπῳ, εἴπερ ἔστι τι ἔργον αὐτοῦ. πότερον οὖν τέκτονος μὲν καὶ σκυτέως ἔστιν ἔργα τινὰ καὶ πράξεις, ἀνθρώπου δʼ οὐδέν ἐστιν, ἀλλʼ ἀργὸν πέφυκεν; ἢ καθάπερ ὀφθαλμοῦ καὶ χειρὸς καὶ ποδὸς καὶ ὅλως ἑκάστου τῶν μορίων φαίνεταί τι ἔργον, οὕτω καὶ ἀνθρώπου παρὰ πάντα ταῦτα θείη τις ἂν ἔργον τι; τί οὖν δὴ τοῦτʼ ἂν εἴη ποτέ; τὸ μὲν γὰρ ζῆν κοινὸν εἶναι φαίνεται καὶ τοῖς φυτοῖς, ζητεῖται δὲ τὸ ἴδιον.

1098aÖyleyse beslenme ve büyüme hayatını ayırmalıyız. Ardından bir tür his hayatı gelir; ama o da ata, öküze ve her hayvana ortak görünüyor. Geriye logos sahibi olan kısmın bir tür eylem hayatı kalıyor. Bu kısmın bir yanı logos'a boyun eğdiği için, öbür yanı logos'a sahip olup düşündüğü için logos sahibidir. Bu hayat da iki anlamda söylendiğinden, fiil hâlinde olanı almalıyız; çünkü asıl anlamda söylenen bu gibi görünür. Şimdi, insanın işi psykhē'nin logos'a göre ya da logos'tan yoksun olmadan gerçekleşen fiiliyse; bir şeyin işiyle o işte değerli olanın işi —mesela kitharacının ve değerli kitharacının işi— cinsçe aynıysa ve bu her şeyde mutlak olarak böyleyse, işe yalnızca aretē bakımından üstünlük eklenir: kitharacının işi kithara çalmak, değerli kitharacınınki onu iyi çalmaktır. Eğer böyleyse, [insanın işini bir tür hayat, bu hayatı da psykhē'nin fiili ve logos'la yapılan eylemler olarak koyuyoruz; değerli insanın işi bunları iyi ve güzel yapmaktır; her şey de kendine özgü aretē'ye göre yapıldığında iyi yapılmış olur. Eğer böyleyse,] insanın iyisi, psykhē'nin aretē'ye uygun fiili olur; aretē'ler birden fazlaysa, en iyisine ve en kâmil olanına uygun fiili. Üstelik kâmil bir hayatta; çünkü bir kırlangıçla bahar gelmez, bir günle de gelmez. Aynı şekilde bir gün ya da kısa bir zaman da insanı bahtiyar ve mesut kılmaz. İyinin taslağı böyle çizilmiş olsun; çünkü belki önce kabataslak çizmek, sonra ayrıntıları işlemek gerekir. Taslağı iyi çizilmiş bir şeyi ilerletmek ve ayrıntılandırmak herkesin işi gibi görünür; zaman da bu gibi şeylerin iyi bir bulucusu ya da yardımcısıdır. Tekhnē'lerdeki ilerlemeler de böyle doğmuştur, çünkü eksik olanı eklemek herkesin işidir. Daha önce söylenenleri de hatırlamak gerekir: kesinlik her şeyde aynı ölçüde aranmamalı, her konuda o konunun maddesine göre ve araştırmaya uygun düştüğü ölçüde aranmalıdır. Marangoz da geometrici de dik açıyı arar, ama farklı biçimlerde: biri işine yaradığı ölçüde arar, öteki ise onun ne olduğunu ya da nasıl bir şey olduğunu, çünkü hakikatin seyircisidir. Öteki konularda da aynı şekilde yapmak gerekir ki yan işler asıl işten çok olmasın.

1098a

ἀφοριστέον ἄρα τήν τε θρεπτικὴν καὶ τὴν αὐξητικὴν ζωήν. ἑπομένη δὲ αἰσθητική τις ἂν εἴη, φαίνεται δὲ καὶ αὐτὴ κοινὴ καὶ ἵππῳ καὶ βοῒ καὶ παντὶ ζῴῳ. λείπεται δὴ πρακτική τις τοῦ λόγον ἔχοντος· τούτου δὲ τὸ μὲν ὡς ἐπιπειθὲς λόγῳ, τὸ δʼ ὡς ἔχον καὶ διανοούμενον. διττῶς δὲ καὶ ταύτης λεγομένης τὴν κατʼ ἐνέργειαν θετέον· κυριώτερον γὰρ αὕτη δοκεῖ λέγεσθαι. εἰ δʼ ἐστὶν ἔργον ἀνθρώπου ψυχῆς ἐνέργεια κατὰ λόγον ἢ μὴ ἄνευ λόγου, τὸ δʼ αὐτό φαμεν ἔργον εἶναι τῷ γένει τοῦδε καὶ τοῦδε σπουδαίου, ὥσπερ κιθαριστοῦ καὶ σπουδαίου κιθαριστοῦ, καὶ ἁπλῶς δὴ τοῦτʼ ἐπὶ πάντων, προστιθεμένης τῆς κατὰ τὴν ἀρετὴν ὑπεροχῆς πρὸς τὸ ἔργον· κιθαριστοῦ μὲν γὰρ κιθαρίζειν, σπουδαίου δὲ τὸ εὖ· εἰ δʼ οὕτως, [ἀνθρώπου δὲ τίθεμεν ἔργον ζωήν τινα, ταύτην δὲ ψυχῆς ἐνέργειαν καὶ πράξεις μετὰ λόγου, σπουδαίου δʼ ἀνδρὸς εὖ ταῦτα καὶ καλῶς, ἕκαστον δʼ εὖ κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρετὴν ἀποτελεῖται· εἰ δʼ οὕτω,] τὸ ἀνθρώπινον ἀγαθὸν ψυχῆς ἐνέργεια γίνεται κατʼ ἀρετήν, εἰ δὲ πλείους αἱ ἀρεταί, κατὰ τὴν ἀρίστην καὶ τελειοτάτην. ἔτι δʼ ἐν βίῳ τελείῳ. μία γὰρ χελιδὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ, οὐδὲ μία ἡμέρα· οὕτω δὲ οὐδὲ μακάριον καὶ εὐδαίμονα μία ἡμέρα οὐδʼ ὀλίγος χρόνος. περιγεγράφθω μὲν οὖν τἀγαθὸν ταύτῃ· δεῖ γὰρ ἴσως ὑποτυπῶσαι πρῶτον, εἶθʼ ὕστερον ἀναγράψαι. δόξειε δʼ ἂν παντὸς εἶναι προαγαγεῖν καὶ διαρθρῶσαι τὰ καλῶς ἔχοντα τῇ περιγραφῇ, καὶ ὁ χρόνος τῶν τοιούτων εὑρετὴς ἢ συνεργὸς ἀγαθὸς εἶναι· ὅθεν καὶ τῶν τεχνῶν γεγόνασιν αἱ ἐπιδόσεις· παντὸς γὰρ προσθεῖναι τὸ ἐλλεῖπον. μεμνῆσθαι δὲ καὶ τῶν προειρημένων χρή, καὶ τὴν ἀκρίβειαν μὴ ὁμοίως ἐν ἅπασιν ἐπιζητεῖν, ἀλλʼ ἐν ἑκάστοις κατὰ τὴν ὑποκειμένην ὕλην καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐφʼ ὅσον οἰκεῖον τῇ μεθόδῳ. καὶ γὰρ τέκτων καὶ γεωμέτρης διαφερόντως ἐπιζητοῦσι τὴν ὀρθήν· ὃ μὲν γὰρ ἐφʼ ὅσον χρησίμη πρὸς τὸ ἔργον, ὃ δὲ τί ἐστιν ἢ ποῖόν τι· θεατὴς γὰρ τἀληθοῦς. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ποιητέον, ὅπως μὴ τὰ πάρεργα τῶν ἔργων πλείω γίνηται.

1098bSebebi de her şeyde aynı ölçüde istememek gerekir; bazı konularda bir şeyin öyle olduğunun güzelce gösterilmesi yeterlidir, ilkelerde olduğu gibi; bir şeyin öyle olduğu da ilk olandır, ilkedir. İlkelerin bir kısmı istikrayla, bir kısmı hisle, bir kısmı bir tür alışkanlıkla, başkaları da başka yollarla görülür. Her birine tabiatına uygun yoldan yaklaşmaya ve onları iyi belirlemeye özen göstermeliyiz; çünkü sonra gelenler üzerinde büyük ağırlıkları vardır. İlkenin bütünün yarısından fazlası olduğu kabul edilir; aranan şeylerin birçoğu da onun sayesinde açığa çıkar.

1098b

οὐκ ἀπαιτητέον δʼ οὐδὲ τὴν αἰτίαν ἐν ἅπασιν ὁμοίως, ἀλλʼ ἱκανὸν ἔν τισι τὸ ὅτι δειχθῆναι καλῶς, οἷον καὶ περὶ τὰς ἀρχάς· τὸ δʼ ὅτι πρῶτον καὶ ἀρχή. τῶν ἀρχῶν δʼ αἳ μὲν ἐπαγωγῇ θεωροῦνται, αἳ δʼ αἰσθήσει, αἳ δʼ ἐθισμῷ τινί, καὶ ἄλλαι δʼ ἄλλως. μετιέναι δὲ πειρατέον ἑκάστας ᾗ πεφύκασιν, καὶ σπουδαστέον ὅπως διορισθῶσι καλῶς· μεγάλην γὰρ ἔχουσι ῥοπὴν πρὸς τὰ ἑπόμενα. δοκεῖ γὰρ πλεῖον ἢ ἥμισυ τοῦ παντὸς εἶναι ἡ ἀρχή, καὶ πολλὰ συμφανῆ γίνεσθαι διʼ αὐτῆς τῶν ζητουμένων.

1098b58. Bölüm

İlke hakkında yalnız sonuçtan ve dayandığı öncüllerden değil, onun hakkında söylenenlerden yola çıkarak da düşünmek gerekir; çünkü doğru olanla bütün olgular uyuşur, yanlış olanla ise hakikat çabucak çelişir. İyiler üçe ayrılmıştır: bir kısmına dış iyiler, ötekilere psykhē'ye ve bedene ait iyiler denir. Biz psykhē'ye ait olanlara en asıl ve en çok iyi deriz; psykhē'ye ait eylemleri ve fiilleri de psykhē'ye ait sayarız. Öyleyse tanımımız, hiç değilse filozofların üzerinde birleştiği bu eski kanaate göre, yerindedir. Gayenin birtakım eylemler ve fiiller olduğunu söylemek de doğrudur; çünkü böylece gaye dış iyilere değil, psykhē'ye ait iyilere girer. Mesut kişinin iyi yaşaması ve işlerinin iyi gitmesi de tanımımızla uyuşur; çünkü saadet aşağı yukarı bir iyi yaşayış ve iyi gidiş diye tanımlanmış oldu. Saadette aranan bütün özellikler de söylediğimiz şeyde bulunuyor gibidir. Kimine göre saadet aretē'dir, kimine göre phronēsis, kimine göre bir tür bilgelik; kimine göre de bunlar ya da bunlardan biri, hazla birlikte ya da hazdan yoksun olmadan; başkaları dış bolluğu da işin içine katar. Bu görüşlerden bazılarını çok sayıda ve eski insan, bazılarını da az sayıda ama ünlü insan savunur; bunların hiçbirinin büsbütün yanılmış olması akla yatkın değildir; hiç değilse bir noktada, hatta çoğu noktada isabet etmiş olmalıdırlar. Saadetin aretē ya da bir tür aretē olduğunu söyleyenlerle tanımımız uyuşur, çünkü aretē'ye uygun fiil aretē'ye aittir. Ama en iyiyi sahip olmakta mı yoksa kullanmakta mı, melekede (hexis) mi yoksa fiilde mi aradığımız arasında belki de küçümsenmeyecek bir fark vardır. Çünkü meleke, insanda bulunduğu hâlde hiçbir iyi sonuç doğurmayabilir; mesela uyuyan ya da başka bir şekilde hareketsiz kalan kişide. Fiil için ise bu mümkün değildir: fiil hâlindeki kişi zorunlu olarak eyleyecek, hem de iyi eyleyecektir.

1098b5

σκεπτέον δὲ περὶ αὐτῆς οὐ μόνον ἐκ τοῦ συμπεράσματος καὶ ἐξ ὧν ὁ λόγος, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν λεγομένων περὶ αὐτῆς· τῷ μὲν γὰρ ἀληθεῖ πάντα συνᾴδει τὰ ὑπάρχοντα, τῷ δὲ ψευδεῖ ταχὺ διαφωνεῖ τἀληθές. νενεμημένων δὴ τῶν ἀγαθῶν τριχῇ, καὶ τῶν μὲν ἐκτὸς λεγομένων τῶν δὲ περὶ ψυχὴν καὶ σῶμα, τὰ περὶ ψυχὴν κυριώτατα λέγομεν καὶ μάλιστα ἀγαθά, τὰς δὲ πράξεις καὶ τὰς ἐνεργείας τὰς ψυχικὰς περὶ ψυχὴν τίθεμεν. ὥστε καλῶς ἂν λέγοιτο κατά γε ταύτην τὴν δόξαν παλαιὰν οὖσαν καὶ ὁμολογουμένην ὑπὸ τῶν φιλοσοφούντων. ὀρθῶς δὲ καὶ ὅτι πράξεις τινὲς λέγονται καὶ ἐνέργειαι τὸ τέλος· οὕτω γὰρ τῶν περὶ ψυχὴν ἀγαθῶν γίνεται καὶ οὐ τῶν ἐκτός. συνᾴδει δὲ τῷ λόγῳ καὶ τὸ εὖ ζῆν καὶ τὸ εὖ πράττειν τὸν εὐδαίμονα· σχεδὸν γὰρ εὐζωία τις εἴρηται καὶ εὐπραξία. φαίνεται δὲ καὶ τὰ ἐπιζητούμενα τὰ περὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἅπανθʼ ὑπάρχειν τῷ λεχθέντι. τοῖς μὲν γὰρ ἀρετὴ τοῖς δὲ φρόνησις ἄλλοις δὲ σοφία τις εἶναι δοκεῖ, τοῖς δὲ ταῦτα ἢ τούτων τι μεθʼ ἡδονῆς ἢ οὐκ ἄνευ ἡδονῆς· ἕτεροι δὲ καὶ τὴν ἐκτὸς εὐετηρίαν συμπαραλαμβάνουσιν. τούτων δὲ τὰ μὲν πολλοὶ καὶ παλαιοὶ λέγουσιν, τὰ δὲ ὀλίγοι καὶ ἔνδοξοι ἄνδρες· οὐδετέρους δὲ τούτων εὔλογον διαμαρτάνειν τοῖς ὅλοις, ἀλλʼ ἕν γέ τι ἢ καὶ τὰ πλεῖστα κατορθοῦν. τοῖς μὲν οὖν λέγουσι τὴν ἀρετὴν ἢ ἀρετήν τινα συνῳδός ἐστιν ὁ λόγος· ταύτης γάρ ἐστιν ἡ κατʼ αὐτὴν ἐνέργεια. διαφέρει δὲ ἴσως οὐ μικρὸν ἐν κτήσει ἢ χρήσει τὸ ἄριστον ὑπολαμβάνειν, καὶ ἐν ἕξει ἢ ἐνεργείᾳ. τὴν μὲν γὰρ ἕξιν ἐνδέχεται μηδὲν ἀγαθὸν ἀποτελεῖν ὑπάρχουσαν,

1099aOlympia'da en güzel ve en güçlü olanlar değil, yarışanlar taç giyer (çünkü kazananlar bunlar arasından çıkar); aynı şekilde hayattaki güzel ve iyi şeylere de doğru eyleyenler erişir. Bu insanların hayatı kendi başına da hoştur. Çünkü haz duymak psykhē'ye ait bir şeydir; herkese de düşkünü olduğu şey hoş gelir: at meraklısına at, seyir meraklısına seyir; aynı şekilde adalete düşkün olana adil şeyler, genel olarak aretē'ye düşkün olana aretē'ye uygun şeyler. Halkın hoş bulduğu şeyler birbiriyle çatışır, çünkü bunlar tabiatça hoş değildir; güzelliğe düşkün olanlara ise tabiatça hoş olan şeyler hoş gelir. Aretē'ye uygun eylemler de böyledir; öyle ki bunlar hem bu insanlara hoş gelir hem de kendi başlarına hoştur. Öyleyse onların hayatının, boyuna asılmış bir muska gibi haza ayrıca ihtiyacı yoktur; hazzı kendi içinde taşır. Çünkü söylediklerimize ek olarak, güzel eylemlerden sevinç duymayan kişi iyi bile değildir: adil işler yapmaktan sevinç duymayana kimse adil demez, cömertçe davranmaktan sevinç duymayana da cömert demez; öteki aretē'lerde de durum aynıdır. Eğer böyleyse aretē'ye uygun eylemler kendi başlarına hoş olmalıdır. Üstelik bunlar iyi ve güzeldir de, hem de her birini en yüksek derecede taşırlar; tabii değerli insan bunları doğru muhakeme ediyorsa; o da dediğimiz gibi muhakeme eder. Demek ki saadet en iyi, en güzel ve en hoş şeydir; Delos'taki yazıtta olduğu gibi bunlar birbirinden ayrılmış değildir: En güzeli en adil olandır, en iyisi sağlıklı olmak; en hoşu ise insanın sevdiğine kavuşması.

Çünkü bunların hepsi en iyi fiillerde bulunur; biz de saadete bu fiiller ya da bunlardan en iyisi deriz. Yine de saadet, dediğimiz gibi, dış iyilere de muhtaç görünür; çünkü gerekli donanımdan yoksun birinin güzel işler yapması ya imkânsızdır ya da kolay değildir. Birçok iş, sanki aletlerle yapılır gibi, dostlar, zenginlik ve siyasi güç aracılığıyla yapılır.

1099a

οἷον τῷ καθεύδοντι ἢ καὶ ἄλλως πως ἐξηργηκότι, τὴν δʼ ἐνέργειαν οὐχ οἷόν τε· πράξει γὰρ ἐξ ἀνάγκης, καὶ εὖ πράξει. ὥσπερ δʼ Ὀλυμπίασιν οὐχ οἱ κάλλιστοι καὶ ἰσχυρότατοι στεφανοῦνται ἀλλʼ οἱ ἀγωνιζόμενοι (τούτων γάρ τινες νικῶσιν), οὕτω καὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ καλῶν κἀγαθῶν οἱ πράττοντες ὀρθῶς ἐπήβολοι γίνονται. ἔστι δὲ καὶ ὁ βίος αὐτῶν καθʼ αὑτὸν ἡδύς. τὸ μὲν γὰρ ἥδεσθαι τῶν ψυχικῶν, ἑκάστῳ δʼ ἐστὶν ἡδὺ πρὸς ὃ λέγεται φιλοτοιοῦτος, οἷον ἵππος μὲν τῷ φιλίππῳ, θέαμα δὲ τῷ φιλοθεώρῳ· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὰ δίκαια τῷ φιλοδικαίῳ καὶ ὅλως τὰ κατʼ ἀρετὴν τῷ φιλαρέτῳ. τοῖς μὲν οὖν πολλοῖς τὰ ἡδέα μάχεται διὰ τὸ μὴ φύσει τοιαῦτʼ εἶναι, τοῖς δὲ φιλοκάλοις ἐστὶν ἡδέα τὰ φύσει ἡδέα· τοιαῦται δʼ αἱ κατʼ ἀρετὴν πράξεις, ὥστε καὶ τούτοις εἰσὶν ἡδεῖαι καὶ καθʼ αὑτάς. οὐδὲν δὴ προσδεῖται τῆς ἡδονῆς ὁ βίος αὐτῶν ὥσπερ περιάπτου τινός, ἀλλʼ ἔχει τὴν ἡδονὴν ἐν ἑαυτῷ. πρὸς τοῖς εἰρημένοις γὰρ οὐδʼ ἐστὶν ἀγαθὸς ὁ μὴ χαίρων ταῖς καλαῖς πράξεσιν· οὔτε γὰρ δίκαιον οὐθεὶς ἂν εἴποι τὸν μὴ χαίροντα τῷ δικαιοπραγεῖν, οὔτʼ ἐλευθέριον τὸν μὴ χαίροντα ταῖς ἐλευθερίοις πράξεσιν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. εἰ δʼ οὕτω, καθʼ αὑτὰς ἂν εἶεν αἱ κατʼ ἀρετὴν πράξεις ἡδεῖαι. ἀλλὰ μὴν καὶ ἀγαθαί γε καὶ καλαί, καὶ μάλιστα τούτων ἕκαστον, εἴπερ καλῶς κρίνει περὶ αὐτῶν ὁ σπουδαῖος· κρίνει δʼ ὡς εἴπομεν. ἄριστον ἄρα καὶ κάλλιστον καὶ ἥδιστον ἡ εὐδαιμονία, καὶ οὐ διώρισται ταῦτα κατὰ τὸ Δηλιακὸν ἐπίγραμμα· κάλλιστον τὸ δικαιότατον, λῷστον δʼ ὑγιαίνειν· / ἥδιστον δὲ πέφυχʼ οὗ τις ἐρᾷ τὸ τυχεῖν. ἅπαντα γὰρ ὑπάρχει ταῦτα ταῖς ἀρίσταις ἐνεργείαις· ταύτας δέ, ἢ μίαν τούτων τὴν ἀρίστην, φαμὲν εἶναι τὴν εὐδαιμονίαν. φαίνεται δʼ ὅμως καὶ τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν προσδεομένη, καθάπερ εἴπομεν· ἀδύνατον γὰρ ἢ οὐ ῥᾴδιον τὰ καλὰ πράττειν ἀχορήγητον ὄντα. πολλὰ μὲν γὰρ πράττεται,

1099bBazı şeylerden yoksun kalmak ise bahtiyarlığı lekeler, mesela soyluluktan, hayırlı evlattan, güzellikten yoksun kalmak: görünüşü çok çirkin, soyu düşük, yapayalnız ve çocuksuz biri pek mesut sayılmaz; çocukları ya da dostları büsbütün kötü olan, yahut iyi olup ölmüş olan biri ise belki daha da az mesuttur. Dediğimiz gibi, saadet bu türden bir talih bolluğuna da muhtaç görünüyor; bu yüzden kimileri iyi talihi saadetle bir tutar, kimileri ise aretē'yi.

1099b

καθάπερ διʼ ὀργάνων, διὰ φίλων καὶ πλούτου καὶ πολιτικῆς δυνάμεως· ἐνίων δὲ τητώμενοι ῥυπαίνουσι τὸ μακάριον, οἷον εὐγενείας εὐτεκνίας κάλλους· οὐ πάνυ γὰρ εὐδαιμονικὸς ὁ τὴν ἰδέαν παναίσχης ἢ δυσγενὴς ἢ μονώτης καὶ ἄτεκνος, ἔτι δʼ ἴσως ἧττον, εἴ τῳ πάγκακοι παῖδες εἶεν ἢ φίλοι, ἢ ἀγαθοὶ ὄντες τεθνᾶσιν. καθάπερ οὖν εἴπομεν, ἔοικε προσδεῖσθαι καὶ τῆς τοιαύτης εὐημερίας· ὅθεν εἰς ταὐτὸ τάττουσιν ἔνιοι τὴν εὐτυχίαν τῇ εὐδαιμονίᾳ, ἕτεροι δὲ τὴν ἀρετήν.

1099b59. Bölüm

Saadetin öğrenilerek mi, alışkanlıkla mı, yoksa başka bir çalışmayla mı kazanıldığı, yahut ilâhî bir pay (theia moira) olarak mı ya da talih sayesinde mi geldiği de bu yüzden tartışılır. Tanrıların insanlara verdiği bir armağan varsa, saadetin de tanrı vergisi olması akla yatkındır; hele insani şeylerin en iyisi olduğuna göre. Ama bu konu belki başka bir incelemeye daha uygundur. Saadet tanrıların gönderdiği bir şey olmasa da, aretē ile, bir tür öğrenme ya da çalışmayla gelse bile, en ilâhî şeylerden biri gibi görünür; çünkü aretē'nin ödülü ve gayesi en iyi şey, ilâhî ve bahtiyar bir şey gibi görünür. Aynı zamanda pek çok kişinin paylaşabileceği bir şey olur; çünkü aretē bakımından sakat olmayan herkes bir tür öğrenme ve özenle ona ulaşabilir. Mesut olmanın bu yolu talih yoluyla mesut olmaktan daha iyiyse, işin böyle olması da akla yatkındır; çünkü tabiata uygun şeyler mümkün olan en güzel hâlde bulunacak şekilde yaratılmıştır; tekhnē'ye ve her sebebe, özellikle de en iyi sebebe uygun şeyler de öyledir. En büyük ve en güzel şeyi talihe bırakmak pek yakışıksız olurdu. Aradığımız şey tanımımızdan da açıkça anlaşılır; çünkü saadetin, psykhē'nin aretē'ye uygun belli türden bir fiili olduğu söylenmişti. Öteki iyilerin bir kısmının bulunması zorunludur, bir kısmı ise tabiatça alet gibi yardımcı ve faydalıdır. Bu, baştaki söylediklerimizle de uyuşur; çünkü devlet adamlığının gayesini en iyi şey olarak koymuştuk; devlet adamlığı da en çok, vatandaşları belli nitelikte, yani iyi ve güzel işler yapan insanlar hâline getirmeye özen gösterir. Öyleyse ne öküze, ne ata, ne de başka bir hayvana mesut dememiz yerindedir; çünkü hiçbiri böyle bir fiile katılamaz.

1099b5

ὅθεν καὶ ἀπορεῖται πότερόν ἐστι μαθητὸν ἢ ἐθιστὸν ἢ καὶ ἄλλως πως ἀσκητόν, ἢ κατά τινα θείαν μοῖραν ἢ καὶ διὰ τύχην παραγίνεται. εἰ μὲν οὖν καὶ ἄλλο τί ἐστι θεῶν δώρημα ἀνθρώποις, εὔλογον καὶ τὴν εὐδαιμονίαν θεόσδοτον εἶναι, καὶ μάλιστα τῶν ἀνθρωπίνων ὅσῳ βέλτιστον. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἴσως ἄλλης ἂν εἴη σκέψεως οἰκειότερον, φαίνεται δὲ κἂν εἰ μὴ θεόπεμπτός ἐστιν ἀλλὰ διʼ ἀρετὴν καί τινα μάθησιν ἢ ἄσκησιν παραγίνεται, τῶν θειοτάτων εἶναι· τὸ γὰρ τῆς ἀρετῆς ἆθλον καὶ τέλος ἄριστον εἶναι φαίνεται καὶ θεῖόν τι καὶ μακάριον. εἴη δʼ ἂν καὶ πολύκοινον· δυνατὸν γὰρ ὑπάρξαι πᾶσι τοῖς μὴ πεπηρωμένοις πρὸς ἀρετὴν διά τινος μαθήσεως καὶ ἐπιμελείας. εἰ δʼ ἐστὶν οὕτω βέλτιον ἢ τὸ διὰ τύχην εὐδαιμονεῖν, εὔλογον ἔχειν οὕτως, εἴπερ τὰ κατὰ φύσιν, ὡς οἷόν τε κάλλιστα ἔχειν, οὕτω πέφυκεν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ κατὰ τέχνην καὶ πᾶσαν αἰτίαν, καὶ μάλιστα ⟨τὰ⟩ κατὰ τὴν ἀρίστην. τὸ δὲ μέγιστον καὶ κάλλιστον ἐπιτρέψαι τύχῃ λίαν πλημμελὲς ἂν εἴη. συμφανὲς δʼ ἐστὶ καὶ ἐκ τοῦ λόγου τὸ ζητούμενον· εἴρηται γὰρ ψυχῆς ἐνέργεια κατʼ ἀρετὴν ποιά τις. τῶν δὲ λοιπῶν ἀγαθῶν τὰ μὲν ὑπάρχειν ἀναγκαῖον, τὰ δὲ συνεργὰ καὶ χρήσιμα πέφυκεν ὀργανικῶς. ὁμολογούμενα δὲ ταῦτʼ ἂν εἴη καὶ τοῖς ἐν ἀρχῇ· τὸ γὰρ τῆς πολιτικῆς τέλος ἄριστον ἐτίθεμεν, αὕτη δὲ πλείστην ἐπιμέλειαν ποιεῖται τοῦ ποιούς τινας καὶ ἀγαθοὺς τοὺς πολίτας ποιῆσαι καὶ πρακτικοὺς τῶν καλῶν. εἰκότως οὖν οὔτε βοῦν οὔτε ἵππον οὔτε ἄλλο τῶν ζῴων οὐδὲν εὔδαιμον λέγομεν·

1100aAynı sebepten çocuk da mesut değildir, çünkü yaşı gereği henüz böyle işler yapamaz; mesut denen çocuklar ise umut yüzünden bahtiyar sayılır. Çünkü dediğimiz gibi, hem kâmil bir aretē, hem de kâmil bir hayat gerekir. Hayatta birçok değişiklik ve her türlü talih olur; en büyük refah içindeki kişi bile yaşlılığında büyük felaketlere düşebilir, Truva hikâyelerinde Priamos için anlatıldığı gibi. Böyle bir talihe uğrayıp sefil bir şekilde ölen birine ise kimse mesut demez.

1100a

οὐδὲν γὰρ αὐτῶν οἷόν τε κοινωνῆσαι τοιαύτης ἐνεργείας. διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν οὐδὲ παῖς εὐδαίμων ἐστίν· οὔπω γὰρ πρακτικὸς τῶν τοιούτων διὰ τὴν ἡλικίαν· οἱ δὲ λεγόμενοι διὰ τὴν ἐλπίδα μακαρίζονται. δεῖ γάρ, ὥσπερ εἴπομεν, καὶ ἀρετῆς τελείας καὶ βίου τελείου. πολλαὶ γὰρ μεταβολαὶ γίνονται καὶ παντοῖαι τύχαι κατὰ τὸν βίον, καὶ ἐνδέχεται τὸν μάλιστʼ εὐθηνοῦντα μεγάλαις συμφοραῖς περιπεσεῖν ἐπὶ γήρως, καθάπερ ἐν τοῖς Τρωικοῖς περὶ Πριάμου μυθεύεται· τὸν δὲ τοιαύταις χρησάμενον τύχαις καὶ τελευτήσαντα ἀθλίως οὐδεὶς εὐδαιμονίζει.

1100a510. Bölüm

Peki, başka hiçbir insana da yaşadığı sürece mesut dememeli miyiz, Solon'un dediği gibi sonuna mı bakmalıyız? Böyle kabul etmek gerekse bile, insan ancak öldükten sonra mı mesut olur? Bu büsbütün saçma değil mi, hele saadetin bir tür fiil olduğunu söyleyen bizim için? Ölmüş birine mesut demiyorsak ve Solon da bunu değil, bir insanı ancak o zaman, kötülüklerin ve felaketlerin artık dışında kalmış biri olarak, güvenle bahtiyar sayabileceğimizi kastediyorsa, bu da bir ölçüde tartışmalıdır. Çünkü ölmüş biri için de bir iyilik ve kötülük olduğu kabul edilir; tıpkı yaşayan ama farkında olmayan biri için de olduğu gibi: mesela şerefler ve itibarsızlıklar, çocuklarının ve genel olarak soyunun başarıları ve felaketleri. Ama bunlar da bir güçlük doğurur. Yaşlılığına kadar bahtiyar yaşamış ve buna yaraşır şekilde ölmüş birinin torunlarının başına birçok değişiklik gelebilir: kimileri iyi insanlar olup hak ettikleri hayata kavuşabilir, kimileri tam tersine. Torunların atalarına uzaklık bakımından da her türlü durumda olabilecekleri açıktır. Ölünün de onlarla birlikte değişmesi, kâh mesut, kâh yine sefil olması saçma olurdu; ama torunların başına gelenlerin hiçbir zaman, bir süre için bile atalarına hiç dokunmaması da saçmadır. En iyisi, daha önce ortaya koyduğumuz güçlüğe dönmek; belki şimdi aradığımız da oradan anlaşılır. Sona bakmak ve herkesi o zaman, şimdi bahtiyar olduğu için değil de önceden öyle olduğu için bahtiyar saymak gerekiyorsa, şu saçma olmaz mı: kişi mesut olduğu sırada, kendisinde bulunan şeyi ona doğru olarak yüklemeyeceğiz. Sebebi de yaşayanlara, değişiklikler yüzünden mesut demek istememek, saadeti kalıcı ve kolay kolay değişmeyen bir şey saymak, talihin ise aynı kişilerin başında sık sık dönüp durması olacak.

1100a5

πότερον οὖν οὐδʼ ἄλλον οὐδένα ἀνθρώπων εὐδαιμονιστέον ἕως ἂν ζῇ, κατὰ Σόλωνα δὲ χρεὼν τέλος ὁρᾶν; εἰ δὲ δὴ καὶ θετέον οὕτως, ἆρά γε καὶ ἔστιν εὐδαίμων τότε ἐπειδὰν ἀποθάνῃ; ἢ τοῦτό γε παντελῶς ἄτοπον, ἄλλως τε καὶ τοῖς λέγουσιν ἡμῖν ἐνέργειάν τινα τὴν εὐδαιμονίαν; εἰ δὲ μὴ λέγομεν τὸν τεθνεῶτα εὐδαίμονα, μηδὲ Σόλων τοῦτο βούλεται, ἀλλʼ ὅτι τηνικαῦτα ἄν τις ἀσφαλῶς μακαρίσειεν ἄνθρωπον ὡς ἐκτὸς ἤδη τῶν κακῶν ὄντα καὶ τῶν δυστυχημάτων, ἔχει μὲν καὶ τοῦτʼ ἀμφισβήτησίν τινα· δοκεῖ γὰρ εἶναί τι τῷ τεθνεῶτι καὶ κακὸν καὶ ἀγαθόν, εἴπερ καὶ τῷ ζῶντι μὴ αἰσθανομένῳ δέ, οἷον τιμαὶ καὶ ἀτιμίαι καὶ τέκνων καὶ ὅλως ἀπογόνων εὐπραξίαι τε καὶ δυστυχίαι. ἀπορίαν δὲ καὶ ταῦτα παρέχει· τῷ γὰρ μακαρίως βεβιωκότι μέχρι γήρως καὶ τελευτήσαντι κατὰ λόγον ἐνδέχεται πολλὰς μεταβολὰς συμβαίνειν περὶ τοὺς ἐκγόνους, καὶ τοὺς μὲν αὐτῶν ἀγαθοὺς εἶναι καὶ τυχεῖν βίου τοῦ κατʼ ἀξίαν, τοὺς δʼ ἐξ ἐναντίας· δῆλον δʼ ὅτι καὶ τοῖς ἀποστήμασι πρὸς τοὺς γονεῖς παντοδαπῶς ἔχειν αὐτοὺς ἐνδέχεται. ἄτοπον δὴ γίνοιτʼ ἄν, εἰ συμμεταβάλλοι καὶ ὁ τεθνεὼς καὶ γίνοιτο ὁτὲ μὲν εὐδαίμων πάλιν δʼ ἄθλιος· ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μηδὲν μηδʼ ἐπί τινα χρόνον συνικνεῖσθαι τὰ τῶν ἐκγόνων τοῖς γονεῦσιν. ἀλλʼ ἐπανιτέον ἐπὶ τὸ πρότερον ἀπορηθέν· τάχα γὰρ ἂν θεωρηθείη καὶ τὸ νῦν ἐπιζητούμενον ἐξ ἐκείνου. εἰ δὴ τὸ τέλος ὁρᾶν δεῖ καὶ τότε μακαρίζειν ἕκαστον οὐχ ὡς ὄντα μακάριον ἀλλʼ ὅτι πρότερον ἦν, πῶς οὐκ ἄτοπον, εἰ ὅτʼ ἔστιν εὐδαίμων, μὴ ἀληθεύσεται κατʼ αὐτοῦ τὸ ὑπάρχον

1100bAçıktır ki talihin peşinden gidersek, aynı kişiye defalarca mesut, sonra yine sefil diyeceğiz; mesut kişiyi bir tür bukalemun, çürük temeller üzerine kurulmuş biri olarak göstereceğiz. Yoksa talihin peşinden gitmek hiç de doğru değil mi? Çünkü iyi ya da kötü yaşamak talihe bağlı değildir. Dediğimiz gibi, insan hayatı talihe de muhtaçtır, ama saadeti belirleyen aretē'ye uygun fiillerdir; zıddını belirleyen de zıt fiillerdir. Az önce tartıştığımız güçlük de tanımımıza tanıklık ediyor. Çünkü insan işlerinden hiçbirinde, aretē'ye uygun fiillerdeki kadar sağlamlık yoktur; bunlar epistēmē'lerden bile daha kalıcı görünür. Bunların da en değerlileri daha kalıcıdır, çünkü bahtiyar insanlar hayatlarını en çok ve en kesintisiz olarak onların içinde geçirir; bunların unutulmamasının sebebi de bu gibidir. Demek ki aradığımız kalıcılık mesut kişide bulunacak ve o, ömrü boyunca öyle kalacaktır; çünkü her zaman ya da herkesten çok aretē'ye uygun olanı yapacak ve temaşa edecek, talihin getirdiklerine de en güzel şekilde ve her bakımdan yerinde bir tavırla katlanacaktır; tabii hakikaten iyi ve şairin dediği gibi "dört köşe, kusursuz" biriyse. Talihle olan birçok şey vardır ve bunlar büyüklük ve küçüklük bakımından birbirinden farklıdır. Küçük iyi talihlerin, aynı şekilde küçük kötü talihlerin de hayatta bir ağırlık yapmadığı açıktır. Büyük ve çok sayıda olanlar ise iyi giderse hayatı daha bahtiyar kılar (çünkü kendileri de hayatı tabiatça süsler, onları kullanmak da güzel ve değerli bir iş olur); tersine giderse bahtiyarlığı ezer ve bozar, çünkü acılar getirir ve birçok fiile engel olur. Yine de bu durumlarda bile, biri birçok büyük felakete duygusuzluktan değil, soylu ve yüce gönüllü olduğu için kolayca katlanırsa, güzellik ışıl ışıl parlar. Dediğimiz gibi hayatı belirleyen fiillerse, bahtiyar insanlardan hiçbiri sefil olmaz; çünkü nefret edilecek ve aşağılık şeyleri hiçbir zaman yapmaz.

1100b

διὰ τὸ μὴ βούλεσθαι τοὺς ζῶντας εὐδαιμονίζειν διὰ τὰς μεταβολάς, καὶ διὰ τὸ μόνιμόν τι τὴν εὐδαιμονίαν ὑπειληφέναι καὶ μηδαμῶς εὐμετάβολον, τὰς δὲ τύχας πολλάκις ἀνακυκλεῖσθαι περὶ τοὺς αὐτούς; δῆλον γὰρ ὡς εἰ συνακολουθοίημεν ταῖς τύχαις, τὸν αὐτὸν εὐδαίμονα καὶ πάλιν ἄθλιον ἐροῦμεν πολλάκις, χαμαιλέοντά τινα τὸν εὐδαίμονα ἀποφαίνοντες καὶ σαθρῶς ἱδρυμένον. ἢ τὸ μὲν ταῖς τύχαις ἐπακολουθεῖν οὐδαμῶς ὀρθόν; οὐ γὰρ ἐν ταύταις τὸ εὖ ἢ κακῶς, ἀλλὰ προσδεῖται τούτων ὁ ἀνθρώπινος βίος, καθάπερ εἴπομεν, κύριαι δʼ εἰσὶν αἱ κατʼ ἀρετὴν ἐνέργειαι τῆς εὐδαιμονίας, αἱ δʼ ἐναντίαι τοῦ ἐναντίου. μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ καὶ τὸ νῦν διαπορηθέν. περὶ οὐδὲν γὰρ οὕτως ὑπάρχει τῶν ἀνθρωπίνων ἔργων βεβαιότης ὡς περὶ τὰς ἐνεργείας τὰς κατʼ ἀρετήν· μονιμώτεραι γὰρ καὶ τῶν ἐπιστημῶν αὗται δοκοῦσιν εἶναι· τούτων δʼ αὐτῶν αἱ τιμιώταται μονιμώτεραι διὰ τὸ μάλιστα καὶ συνεχέστατα καταζῆν ἐν αὐταῖς τοὺς μακαρίους· τοῦτο γὰρ ἔοικεν αἰτίῳ τοῦ μὴ γίνεσθαι περὶ αὐτὰς λήθην. ὑπάρξει δὴ τὸ ζητούμενον τῷ εὐδαίμονι, καὶ ἔσται διὰ βίου τοιοῦτος· ἀεὶ γὰρ ἢ μάλιστα πάντων πράξει καὶ θεωρήσει τὰ κατʼ ἀρετήν, καὶ τὰς τύχας οἴσει κάλλιστα καὶ πάντῃ πάντως ἐμμελῶς ὅ γʼ ὡς ἀληθῶς ἀγαθὸς καὶ τετράγωνος ἄνευ ψόγου. πολλῶν δὲ γινομένων κατὰ τύχην καὶ διαφερόντων μεγέθει καὶ μικρότητι, τὰ μὲν μικρὰ τῶν εὐτυχημάτων, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἀντικειμένων, δῆλον ὡς οὐ ποιεῖ ῥοπὴν τῆς ζωῆς, τὰ δὲ μεγάλα καὶ πολλὰ γινόμενα μὲν εὖ μακαριώτερον τὸν βίον ποιήσει (καὶ γὰρ αὐτὰ συνεπικοσμεῖν πέφυκεν, καὶ ἡ χρῆσις αὐτῶν καλὴ καὶ σπουδαία γίνεται), ἀνάπαλιν δὲ συμβαίνοντα θλίβει καὶ λυμαίνεται τὸ μακάριον· λύπας τε γὰρ ἐπιφέρει καὶ ἐμποδίζει πολλαῖς ἐνεργείαις. ὅμως δὲ καὶ ἐν τούτοις διαλάμπει τὸ καλόν, ἐπειδὰν φέρῃ τις εὐκόλως πολλὰς καὶ μεγάλας ἀτυχίας, μὴ διʼ ἀναλγησίαν, ἀλλὰ γεννάδας ὢν καὶ μεγαλόψυχος. εἰ δʼ εἰσὶν αἱ ἐνέργειαι κύριαι τῆς ζωῆς, καθάπερ εἴπομεν, οὐδεὶς ἂν γένοιτο τῶν μακαρίων ἄθλιος· οὐδέποτε γὰρ πράξει τὰ μισητὰ καὶ τὰ φαῦλα.

1101aÇünkü hakikaten iyi ve aklı başında insanın, talihin getirdiği her şeye yakışır bir şekilde katlandığını ve elindeki imkânlarla her zaman en güzel şeyleri yaptığını düşünürüz; tıpkı iyi bir kumandanın elindeki orduyu savaşta en iyi şekilde kullanması, kunduracının kendisine verilen derilerden en güzel ayakkabıyı yapması gibi; öteki bütün tekhnē sahipleri de aynı şekilde. Eğer böyleyse, mesut kişi hiçbir zaman sefil olmaz; ama Priamos'unki gibi felaketlere düşerse bahtiyar da olmaz. Dönek ve kolay değişen biri de değildir; çünkü saadetinden kolay kolay sarsılmaz; rastgele felaketlerle değil, ancak büyük ve çok sayıda felaketle sarsılır. Böyle felaketlerden sonra da kısa bir zamanda yeniden mesut olmaz; olacaksa bile, uzun ve tam bir zaman içinde, bu zamanda büyük ve güzel şeylere eriştiği takdirde olur. Öyleyse kâmil aretē'ye uygun fiiller gösteren ve dış iyilerle yeterince donanmış olan kişiye, hem de rastgele bir süre değil, kâmil bir hayat boyunca öyle olan kişiye, mesut dememize ne engel var? Yoksa bir de "böyle yaşamaya devam edecek ve buna yaraşır şekilde ölecek" diye eklemek mi gerekir? Çünkü gelecek bizim için karanlıktır; saadeti ise gaye ve her bakımdan kâmil bir şey olarak koyuyoruz. Eğer böyleyse, yaşayanlardan söylediğimiz şeylerin kendilerinde bulunduğu ve bulunacağı kimselere bahtiyar diyeceğiz; ama insan ölçüsünde bahtiyar. Bu konular hakkında bu kadar belirleme yeterli olsun.

1101a

τὸν γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀγαθὸν καὶ ἔμφρονα πάσας οἰόμεθα τὰς τύχας εὐσχημόνως φέρειν καὶ ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ἀεὶ τὰ κάλλιστα πράττειν, καθάπερ καὶ στρατηγὸν ἀγαθὸν τῷ παρόντι στρατοπέδῳ χρῆσθαι πολεμικώτατα καὶ σκυτοτόμον ἐκ τῶν δοθέντων σκυτῶν κάλλιστον ὑπόδημα ποιεῖν· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τοὺς ἄλλους τεχνίτας ἅπαντας. εἰ δʼ οὕτως, ἄθλιος μὲν οὐδέποτε γένοιτʼ ἂν ὁ εὐδαίμων, οὐ μὴν μακάριός γε, ἂν Πριαμικαῖς τύχαις περιπέσῃ. οὐδὲ δὴ ποικίλος γε καὶ εὐμετάβολος· οὔτε γὰρ ἐκ τῆς εὐδαιμονίας κινηθήσεται ῥᾳδίως, οὐδʼ ὑπὸ τῶν τυχόντων ἀτυχημάτων ἀλλʼ ὑπὸ μεγάλων καὶ πολλῶν, ἔκ τε τῶν τοιούτων οὐκ ἂν γένοιτο πάλιν εὐδαίμων ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ, ἀλλʼ εἴπερ, ἐν πολλῷ τινὶ καὶ τελείῳ, μεγάλων καὶ καλῶν ἐν αὐτῷ γενόμενος ἐπήβολος. τί οὖν κωλύει λέγειν εὐδαίμονα τὸν κατʼ ἀρετὴν τελείαν ἐνεργοῦντα καὶ τοῖς ἐκτὸς ἀγαθοῖς ἱκανῶς κεχορηγημένον μὴ τὸν τυχόντα χρόνον ἀλλὰ τέλειον βίον; ἢ προσθετέον καὶ βιωσόμενον οὕτω καὶ τελευτήσοντα κατὰ λόγον; ἐπειδὴ τὸ μέλλον ἀφανὲς ἡμῖν ἐστίν, τὴν εὐδαιμονίαν δὲ τέλος καὶ τέλειον τίθεμεν πάντῃ πάντως. εἰ δʼ οὕτω, μακαρίους ἐροῦμεν τῶν ζώντων οἷς ὑπάρχει καὶ ὑπάρξει τὰ λεχθέντα, μακαρίους δʼ ἀνθρώπους. καὶ περὶ μὲν τούτων ἐπὶ τοσοῦτον διωρίσθω.

1101a2011. Bölüm

Torunların ve bütün dostların başına gelenlerin hiçbir etkisi olmadığını söylemek pek dostluğa sığmaz ve kanaatlere aykırı görünür. Ama başa gelenler çok ve türlü türlü olduğundan, bazıları bize daha çok, bazıları daha az dokunduğundan, bunları tek tek ayırmak uzun ve bitmez tükenmez bir iş gibi görünür; genel olarak ve ana hatlarıyla söylemek ise belki yeterli olur. Kişinin kendi başına gelen felaketlerin bir kısmı hayatı üzerinde bir ağırlık ve etki taşırken bir kısmı daha hafif görünüyorsa, bütün dostların başına gelenler de aynı şekildedir. Her bir felaketin yaşayanların ya da ölmüşlerin başına gelmesi arasındaki fark ise, tragedyalarda kanunsuz ve korkunç işlerin oyundan önce olup bitmiş olmasıyla sahnede yapılması arasındaki farktan çok daha büyüktür. Öyleyse bu farkı da hesaba katmalıyız; belki daha çok da, ölmüş olanların herhangi bir iyiye ya da zıddına katılıp katılmadığı konusundaki güçlüğü.

1101a20

τὰς δὲ τῶν ἀπογόνων τύχας καὶ τῶν φίλων ἁπάντων τὸ μὲν μηδοτιοῦν συμβάλλεσθαι λίαν ἄφιλον φαίνεται καὶ ταῖς δόξαις ἐναντίον· πολλῶν δὲ καὶ παντοίας ἐχόντων διαφορὰς τῶν συμβαινόντων, καὶ τῶν μὲν μᾶλλον συνικνουμένων τῶν δʼ ἧττον, καθʼ ἕκαστον μὲν διαιρεῖν μακρὸν καὶ ἀπέραντον φαίνεται, καθόλου δὲ λεχθὲν καὶ τύπῳ τάχʼ ἂν ἱκανῶς ἔχοι. εἰ δή, καθάπερ καὶ τῶν περὶ αὑτὸν ἀτυχημάτων τὰ μὲν ἔχει τι βρῖθος καὶ ῥοπὴν πρὸς τὸν βίον τὰ δʼ ἐλαφροτέροις ἔοικεν, οὕτω καὶ τὰ περὶ τοὺς φίλους ὁμοίως ἅπαντας, διαφέρει δὲ τῶν παθῶν ἕκαστον περὶ ζῶντας ἢ τελευτήσαντας συμβαίνειν πολὺ μᾶλλον ἢ τὰ παράνομα καὶ δεινὰ προϋπάρχειν ἐν ταῖς τραγῳδίαις ἢ πράττεσθαι, συλλογιστέον δὴ καὶ ταύτην τὴν διαφοράν, μᾶλλον δʼ ἴσως τὸ διαπορεῖσθαι περὶ τοὺς κεκμηκότας εἴ τινος ἀγαθοῦ κοινωνοῦσιν ἢ τῶν ἀντικειμένων.

1101bBunlardan anlaşılıyor ki, onlara iyi ya da kötü bir şey ulaşsa bile, bu ya mutlak olarak ya da onlar için cılız ve küçük bir şeydir; değilse bile, mesut olmayanları mesut edecek ya da mesut olanların bahtiyarlığını elinden alacak büyüklükte ve nitelikte değildir. Demek ki dostların iyi gidişi de kötü gidişi de ölmüşlere bir şekilde dokunuyor görünür; ama mesutları mesut olmaktan çıkaracak ya da buna benzer başka bir şey yapacak nitelikte ve büyüklükte değil.

1101b

ἔοικε γὰρ ἐκ τούτων εἰ καὶ διικνεῖται πρὸς αὐτοὺς ὁτιοῦν, εἴτʼ ἀγαθὸν εἴτε τοὐναντίον, ἀφαυρόν τι καὶ μικρὸν ἢ ἁπλῶς ἢ ἐκείνοις εἶναι, εἰ δὲ μή, τοσοῦτόν γε καὶ τοιοῦτον ὥστε μὴ ποιεῖν εὐδαίμονας τοὺς μὴ ὄντας μηδὲ τοὺς ὄντας ἀφαιρεῖσθαι τὸ μακάριον. συμβάλλεσθαι μὲν οὖν τι φαίνονται τοῖς κεκμηκόσιν αἱ εὐπραξίαι τῶν φίλων, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ δυσπραξίαι, τοιαῦτα δὲ καὶ τηλικαῦτα ὥστε μήτε τοὺς εὐδαίμονας μὴ εὐδαίμονας ποιεῖν μήτʼ ἄλλο τῶν τοιούτων μηδέν.

1101b512. Bölüm

Bunlar belirlendiğine göre, saadetin övülen şeylerden mi, yoksa daha çok saygı duyulan şeylerden mi olduğunu inceleyelim; çünkü yetilerden olmadığı açıktır. Övülen her şey, belli bir nitelikte olduğu ve bir şeyle belli bir ilişkisi bulunduğu için övülür gibi görünüyor. Adil olanı, cesur olanı, genel olarak iyi insanı ve aretē'yi eylemleri ve işleri yüzünden överiz; güçlü olanı, iyi koşanı ve ötekilerin her birini de tabiatça belli nitelikte olduğu ve iyi ve değerli bir şeyle belli bir ilişkisi bulunduğu için överiz. Bu, tanrılara edilen övgülerden de anlaşılır: bize göre ölçüldüklerinde gülünç görünürler; bunun sebebi de, dediğimiz gibi, övgülerin bir şeye göre ölçülerek yapılmasıdır. Övgü bu gibi şeylere aitse, en iyi şeylere övgü düşmediği, onlara daha büyük ve daha iyi bir şeyin düştüğü açıktır; nitekim de öyle görünüyor: tanrılara bahtiyar ve mesut deriz, insanlardan en ilâhî olanlara da [bahtiyar deriz]. İyi şeyler için de durum aynıdır: kimse saadeti adaleti övdüğü gibi övmez; onu daha ilâhî ve daha iyi bir şey olarak bahtiyarlıkla anar. Eudoksos da hazzın birinciliği hak ettiğini güzel savunmuş görünüyor; çünkü iyi şeylerden biri olduğu hâlde övülmemesinin, onun övülen şeylerden üstün olduğunu gösterdiğini düşünüyordu; tanrı ve iyi de böyledir, çünkü öteki şeyler bunlara göre ölçülür. Övgü aretē'ye aittir, çünkü insanlar güzel işleri onun sayesinde yapar; methiyeler ise hem bedenin hem psykhē'nin ortaya koyduğu işlere aittir. Ama bunları tam olarak incelemek belki methiyeler üzerine emek vermiş olanlara daha uygun düşer; bizim için söylenenlerden açıktır ki saadet saygı duyulan ve kâmil şeylerdendir.

1101b5

διωρισμένων δὲ τούτων ἐπισκεψώμεθα περὶ τῆς εὐδαιμονίας πότερα τῶν ἐπαινετῶν ἐστὶν ἢ μᾶλλον τῶν τιμίων· δῆλον γὰρ ὅτι τῶν γε δυνάμεων οὐκ ἔστιν. φαίνεται δὴ πᾶν τὸ ἐπαινετὸν τῷ ποιόν τι εἶναι καὶ πρός τι πῶς ἔχειν ἐπαινεῖσθαι· τὸν γὰρ δίκαιον καὶ τὸν ἀνδρεῖον καὶ ὅλως τὸν ἀγαθόν τε καὶ τὴν ἀρετὴν ἐπαινοῦμεν διὰ τὰς πράξεις καὶ τὰ ἔργα, καὶ τὸν ἰσχυρὸν δὲ καὶ τὸν δρομικὸν καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῷ ποιόν τινα πεφυκέναι καὶ ἔχειν πως πρὸς ἀγαθόν τι καὶ σπουδαῖον. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ ἐκ τῶν περὶ τοὺς θεοὺς ἐπαίνων· γελοῖοι γὰρ φαίνονται πρὸς ἡμᾶς ἀναφερόμενοι, τοῦτο δὲ συμβαίνει διὰ τὸ γίνεσθαι τοὺς ἐπαίνους διʼ ἀναφορᾶς, ὥσπερ εἴπομεν. εἰ δʼ ἐστὶν ὁ ἔπαινος τῶν τοιούτων, δῆλον ὅτι τῶν ἀρίστων οὐκ ἔστιν ἔπαινος, ἀλλὰ μεῖζόν τι καὶ βέλτιον, καθάπερ καὶ φαίνεται· τούς τε γὰρ θεοὺς μακαρίζομεν καὶ εὐδαιμονίζομεν καὶ τῶν ἀνδρῶν τοὺς θειοτάτους [μακαρίζομεν]. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἀγαθῶν· οὐδεὶς γὰρ τὴν εὐδαιμονίαν ἐπαινεῖ καθάπερ τὸ δίκαιον, ἀλλʼ ὡς θειότερόν τι καὶ βέλτιον μακαρίζει. δοκεῖ δὲ καὶ Εὔδοξος καλῶς συνηγορῆσαι περὶ τῶν ἀριστείων τῇ ἡδονῇ· τὸ γὰρ μὴ ἐπαινεῖσθαι τῶν ἀγαθῶν οὖσαν μηνύειν ᾤετο ὅτι κρεῖττόν ἐστι τῶν ἐπαινετῶν, τοιοῦτον δʼ εἶναι τὸν θεὸν καὶ τἀγαθόν· πρὸς ταῦτα γὰρ καὶ τἆλλα ἀναφέρεσθαι. ὁ μὲν γὰρ ἔπαινος τῆς ἀρετῆς· πρακτικοὶ γὰρ τῶν καλῶν ἀπὸ ταύτης· τὰ δʼ ἐγκώμια τῶν ἔργων ὁμοίως καὶ τῶν σωματικῶν καὶ τῶν ψυχικῶν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως οἰκειότερον ἐξακριβοῦν τοῖς περὶ τὰ ἐγκώμια πεπονημένοις· ἡμῖν δὲ δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων

1102aBunun böyle olması, saadetin bir ilke olmasından da ileri geliyor gibi; çünkü hepimiz geri kalan her şeyi onun için yaparız; iyilerin ilkesini ve sebebini de saygıdeğer ve ilâhî bir şey sayarız.

1102a

ὅτι ἐστὶν ἡ εὐδαιμονία τῶν τιμίων καὶ τελείων. ἔοικε δʼ οὕτως ἔχειν καὶ διὰ τὸ εἶναι ἀρχή· ταύτης γὰρ χάριν τὰ λοιπὰ πάντα πάντες πράττομεν, τὴν ἀρχὴν δὲ καὶ τὸ αἴτιον τῶν ἀγαθῶν τίμιόν τι καὶ θεῖον τίθεμεν.

1102a113. Bölüm

Saadet psykhē'nin kâmil aretē'ye uygun bir fiili olduğuna göre aretē'yi incelemeliyiz; belki böylece saadeti de daha iyi görürüz. Hakiki devlet adamı da en çok bunun üzerinde emek vermiş görünüyor; çünkü vatandaşları iyi ve kanunlara itaatkâr kılmak ister. Bunun örneği olarak Giritlilerin ve Lakedaimonluların kanun koyucularını, böyle başka kanun koyucular da gelmişse onları gösterebiliriz. Bu inceleme devlet adamlığına aitse, araştırmanın baştaki tasarımıza uygun düşeceği açıktır. İnceleyeceğimiz aretē'nin insana ait aretē olduğu da açıktır; çünkü aradığımız iyi de insana ait iyiydi, saadet de insana ait saadetti. İnsana ait aretē derken bedenin değil, psykhē'nin aretē'sini kastediyoruz; saadete de psykhē'nin bir fiili diyoruz. Bunlar böyleyse, devlet adamının psykhē'ye dair şeyleri bir ölçüde bilmesi gerektiği açıktır; tıpkı gözleri ya da bütün bedeni tedavi edecek kişinin onları bilmesi gerektiği gibi; hem de devlet adamlığı hekimlikten ne kadar saygın ve iyiyse o kadar çok. Hekimlerin seçkinleri bile bedeni tanımak için çok emek harcar. Öyleyse devlet adamı da psykhē'yi incelemelidir; ama bu amaçlar için ve aradığımız şeylere yetecek ölçüde; çünkü daha ileri bir kesinliğe gitmek belki önümüzdeki işten daha zahmetlidir. Psykhē hakkında dışa dönük söylevlerde de bazı şeyler yeterince söylenmiştir; onlardan yararlanmalıyız. Mesela psykhē'nin bir kısmının logos'tan yoksun, bir kısmının logos sahibi olduğu. Bu kısımlar bedenin organları ve bölünebilen her şey gibi birbirinden ayrı mıdır, yoksa bir çemberin dış bükeyi ile iç bükeyi gibi tanımca iki, ama tabiatça ayrılmaz mıdır, şu an için hiç fark etmez. Logos'tan yoksun kısmın bir bölümü ortak ve bitkisel görünür; beslenmenin ve büyümenin sebebini kastediyorum. Psykhē'nin böyle bir yetisini beslenen bütün canlılarda, ceninlerde bile kabul edebiliriz; gelişmesini tamamlamış canlılarda da aynı yetiyi kabul ederiz, çünkü bu, başka bir yeti kabul etmekten daha akla yatkındır.

1102a1

ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ἡ εὐδαιμονία ψυχῆς ἐνέργειά τις κατʼ ἀρετὴν τελείαν, περὶ ἀρετῆς ἐπισκεπτέον ἂν εἴη· τάχα γὰρ οὕτως ἂν βέλτιον καὶ περὶ τῆς εὐδαιμονίας θεωρήσαιμεν. δοκεῖ δὲ καὶ ὁ κατʼ ἀλήθειαν πολιτικὸς περὶ ταύτην μάλιστα πεπονῆσθαι· βούλεται γὰρ τοὺς πολίτας ἀγαθοὺς ποιεῖν καὶ τῶν νόμων ὑπηκόους. παράδειγμα δὲ τούτων ἔχομεν τοὺς Κρητῶν καὶ Λακεδαιμονίων νομοθέτας, καὶ εἴ τινες ἕτεροι τοιοῦτοι γεγένηνται. εἰ δὲ τῆς πολιτικῆς ἐστὶν ἡ σκέψις αὕτη, δῆλον ὅτι γίνοιτʼ ἂν ἡ ζήτησις κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς προαίρεσιν. περὶ ἀρετῆς δὲ ἐπισκεπτέον ἀνθρωπίνης δῆλον ὅτι· καὶ γὰρ τἀγαθὸν ἀνθρώπινον ἐζητοῦμεν καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἀνθρωπίνην. ἀρετὴν δὲ λέγομεν ἀνθρωπίνην οὐ τὴν τοῦ σώματος ἀλλὰ τὴν τῆς ψυχῆς· καὶ τὴν εὐδαιμονίαν δὲ ψυχῆς ἐνέργειαν λέγομεν. εἰ δὲ ταῦθʼ οὕτως ἔχει, δῆλον ὅτι δεῖ τὸν πολιτικὸν εἰδέναι πως τὰ περὶ ψυχῆς, ὥσπερ καὶ τὸν ὀφθαλμοὺς θεραπεύσοντα καὶ πᾶν ⟨τὸ⟩ σῶμα, καὶ μᾶλλον ὅσῳ τιμιωτέρα καὶ βελτίων ἡ πολιτικὴ τῆς ἰατρικῆς· τῶν δʼ ἰατρῶν οἱ χαρίεντες πολλὰ πραγματεύονται περὶ τὴν τοῦ σώματος γνῶσιν. θεωρητέον δὴ καὶ τῷ πολιτικῷ περὶ ψυχῆς, θεωρητέον δὲ τούτων χάριν, καὶ ἐφʼ ὅσον ἱκανῶς ἔχει πρὸς τὰ ζητούμενα· τὸ γὰρ ἐπὶ πλεῖον ἐξακριβοῦν ἐργωδέστερον ἴσως ἐστὶ τῶν προκειμένων. λέγεται δὲ περὶ αὐτῆς καὶ ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς λόγοις ἀρκούντως ἔνια, καὶ χρηστέον αὐτοῖς· οἷον τὸ μὲν ἄλογον αὐτῆς εἶναι, τὸ δὲ λόγον ἔχον. ταῦτα δὲ πότερον διώρισται καθάπερ τὰ τοῦ σώματος μόρια καὶ πᾶν τὸ μεριστόν, ἢ τῷ λόγῳ δύο ἐστὶν ἀχώριστα πεφυκότα καθάπερ ἐν τῇ περιφερείᾳ τὸ κυρτὸν καὶ τὸ κοῖλον, οὐθὲν διαφέρει πρὸς τὸ παρόν. τοῦ ἀλόγου δὲ τὸ μὲν ἔοικε κοινῷ καὶ φυτικῷ, λέγω δὲ τὸ αἴτιον τοῦ τρέφεσθαι καὶ αὔξεσθαι· τὴν τοιαύτην γὰρ δύναμιν τῆς ψυχῆς ἐν ἅπασι τοῖς τρεφομένοις θείη τις ἂν

1102bBu yetinin aretē'si de insana özgü değil, ortak bir aretē gibi görünür. Çünkü bu kısım ve bu yeti en çok uykuda iş görür gibidir; iyi insanla kötü insan ise uykuda en az ayırt edilir (bu yüzden mesutların ömürlerinin yarısında sefillerden hiç farkı olmadığı söylenir; bu da doğaldır, çünkü uyku, psykhē'nin değerli ya da aşağılık denmesine yol açan yanının işsiz kalmasıdır). Meğer ki bazı hareketler az da olsa içeri ulaşsın; bu sayede de makul insanların rüyaları sıradan insanlarınkinden daha iyi olur. Ama bu konuda bu kadarı yeter; beslenme kısmını (threptikon) da bir kenara bırakmalıyız, çünkü tabiatça insana özgü aretē'den payı yoktur. Psykhē'nin logos'tan yoksun bir başka tabiatı daha var gibi görünüyor, ama bu kısım bir şekilde logos'tan pay alır. Kendine hâkim olanın ve nefsine hâkim olamayanın (akrasia) logos'unu, yani psykhē'lerinin logos sahibi kısmını överiz; çünkü onları doğru olana ve en iyi şeylere çağırır. Ama bu insanlarda logos'un yanında tabiatça başka bir şey daha bulunduğu, logos'la çatışıp ona direndiği görülür. Felçli organlar, sağa hareket ettirmek istediğimizde tam tersine sola kayar; psykhē'de de durum tıpkı böyledir, çünkü nefsine hâkim olamayanların dürtüleri zıt yöne gider. Ama bedenlerde kayan şeyi görürüz, psykhē'de ise görmeyiz. Yine de belki psykhē'de de logos'un yanında, ona karşı koyan ve direnen bir şey bulunduğunu kabul etmeliyiz. Bunun ötekinden nasıl ayrı olduğu ise hiç fark etmez. Ama dediğimiz gibi, bu kısım da logos'tan pay alıyor görünür: kendine hâkim olan kişide hiç değilse logos'a itaat eder; itidalli ve cesur insanda ise belki daha da söz dinler, çünkü her bakımdan logos'la aynı sesi verir. Demek ki logos'tan yoksun kısım da ikili görünüyor: bitkisel kısım logos'a hiç katılmaz; arzu eden, kısacası isteyen kısım ise ona kulak verdiği ve itaat ettiği ölçüde bir şekilde logos'tan pay alır. Bu, babamızı ve dostlarımızı "hesaba katmak" anlamında logos sahibi olmaktır, matematikteki gibi oranları kavramak anlamında değil. Logos'tan yoksun kısmın logos'a bir şekilde ikna olduğunu öğüt de, her türlü azar ve teşvik de gösterir.

1102b

καὶ ἐν τοῖς ἐμβρύοις, τὴν αὐτὴν δὲ ταύτην καὶ ἐν τοῖς τελείοις· εὐλογώτερον γὰρ ἢ ἄλλην τινά. ταύτης μὲν οὖν κοινή τις ἀρετὴ καὶ οὐκ ἀνθρωπίνη φαίνεται· δοκεῖ γὰρ ἐν τοῖς ὕπνοις ἐνεργεῖν μάλιστα τὸ μόριον τοῦτο καὶ ἡ δύναμις αὕτη, ὁ δʼ ἀγαθὸς καὶ κακὸς ἥκιστα διάδηλοι καθʼ ὕπνον (ὅθεν φασὶν οὐδὲν διαφέρειν τὸ ἥμισυ τοῦ βίου τοὺς εὐδαίμονας τῶν ἀθλίων· συμβαίνει δὲ τοῦτο εἰκότως· ἀργία γάρ ἐστιν ὁ ὕπνος τῆς ψυχῆς ᾗ λέγεται σπουδαία καὶ φαύλη), πλὴν εἰ μὴ κατὰ μικρὸν καὶ διικνοῦνταί τινες τῶν κινήσεων, καὶ ταύτῃ βελτίω γίνεται τὰ φαντάσματα τῶν ἐπιεικῶν ἢ τῶν τυχόντων. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις, καὶ τὸ θρεπτικὸν ἐατέον, ἐπειδὴ τῆς ἀνθρωπικῆς ἀρετῆς ἄμοιρον πέφυκεν. ἔοικε δὲ καὶ ἄλλη τις φύσις τῆς ψυχῆς ἄλογος εἶναι, μετέχουσα μέντοι πῃ λόγου. τοῦ γὰρ ἐγκρατοῦς καὶ ἀκρατοῦς τὸν λόγον καὶ τῆς ψυχῆς τὸ λόγον ἔχον ἐπαινοῦμεν· ὀρθῶς γὰρ καὶ ἐπὶ τὰ βέλτιστα παρακαλεῖ· φαίνεται δʼ ἐν αὐτοῖς καὶ ἄλλο τι παρὰ τὸν λόγον πεφυκός, ὃ μάχεται καὶ ἀντιτείνει τῷ λόγῳ. ἀτεχνῶς γὰρ καθάπερ τὰ παραλελυμένα τοῦ σώματος μόρια εἰς τὰ δεξιὰ προαιρουμένων κινῆσαι τοὐναντίον εἰς τὰ ἀριστερὰ παραφέρεται, καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς οὕτως· ἐπὶ τἀναντία γὰρ αἱ ὁρμαὶ τῶν ἀκρατῶν. ἀλλʼ ἐν τοῖς σώμασι μὲν ὁρῶμεν τὸ παραφερόμενον, ἐπὶ δὲ τῆς ψυχῆς οὐχ ὁρῶμεν. ἴσως δʼ οὐδὲν ἧττον καὶ ἐν τῇ ψυχῇ νομιστέον εἶναί τι παρὰ τὸν λόγον, ἐναντιούμενον τούτῳ καὶ ἀντιβαῖνον. πῶς δʼ ἕτερον, οὐδὲν διαφέρει. λόγου δὲ καὶ τοῦτο φαίνεται μετέχειν, ὥσπερ εἴπομεν· πειθαρχεῖ γοῦν τῷ λόγῳ τὸ τοῦ ἐγκρατοῦς—ἔτι δʼ ἴσως εὐηκοώτερόν ἐστι τὸ τοῦ σώφρονος καὶ ἀνδρείου· πάντα γὰρ ὁμοφωνεῖ τῷ λόγῳ. φαίνεται δὴ καὶ τὸ ἄλογον διττόν. τὸ μὲν γὰρ φυτικὸν οὐδαμῶς κοινωνεῖ λόγου, τὸ δʼ ἐπιθυμητικὸν καὶ ὅλως ὀρεκτικὸν μετέχει πως, ᾗ κατήκοόν ἐστιν αὐτοῦ καὶ πειθαρχικόν· οὕτω δὴ καὶ τοῦ πατρὸς καὶ τῶν φίλων φαμὲν ἔχειν λόγον, καὶ οὐχὥσπερ τῶν μαθηματικῶν. ὅτι δὲ πείθεταί πως ὑπὸ λόγου τὸ ἄλογον, μηνύει καὶ ἡ νουθέτησις καὶ πᾶσα ἐπιτίμησίς τε καὶ παράκλησις.

1103aBu kısmın da logos sahibi olduğunu söylemek gerekiyorsa, logos sahibi kısım da ikili olacaktır: biri asıl anlamda ve kendi içinde logos sahibidir, öteki ise babasını dinleyen biri gibi. Aretē de bu farka göre ayrılır: aretē'lerin bir kısmına düşünceye ait, bir kısmına ahlaka ait aretē'ler deriz; bilgelik, kavrayış ve phronēsis düşünceye ait aretē'lerdir; cömertlik ve itidal ise ahlaka ait aretē'lerdir. Birinin huyundan söz ederken bilge ya da kavrayışlı olduğunu değil, yumuşak huylu ya da itidalli olduğunu söyleriz; ama bilgeyi de melekesi bakımından överiz; melekelerden övgüye değer olanlara da aretē deriz.

1103a

εἰ δὲ χρὴ καὶ τοῦτο φάναι λόγον ἔχειν, διττὸν ἔσται καὶ τὸ λόγον ἔχον, τὸ μὲν κυρίως καὶ ἐν αὑτῷ, τὸ δʼ ὥσπερ τοῦ πατρὸς ἀκουστικόν τι. διορίζεται δὲ καὶ ἡ ἀρετὴ κατὰ τὴν διαφορὰν ταύτην· λέγομεν γὰρ αὐτῶν τὰς μὲν διανοητικὰς τὰς δὲ ἠθικάς, σοφίαν μὲν καὶ σύνεσιν καὶ φρόνησιν διανοητικάς, ἐλευθεριότητα δὲ καὶ σωφροσύνην ἠθικάς. λέγοντες γὰρ περὶ τοῦ ἤθους οὐ λέγομεν ὅτι σοφὸς ἢ συνετὸς ἀλλʼ ὅτι πρᾶος ἢ σώφρων· ἐπαινοῦμεν δὲ καὶ τὸν σοφὸν κατὰ τὴν ἕξιν· τῶν ἕξεων δὲ τὰς ἐπαινετὰς ἀρετὰς λέγομεν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…