Kavram
Paradeigma (παράδειγμα)
- Yunanca
- παράδειγμα (paradeigma) · παραδείκνυμι (paradeiknymi) · δεῖγμα (deigma)
- Latince
- exemplar, exemplum
- Almanca
- Beispiel, Muster, Vorbild, Urbild
- Fransızca
- exemple, modèle, paradigme
- İngilizce
- paradigm, model
- Türkçe
- örnek (paradeigma) / model / misal / numune
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte paradeigma ustanın yanına koyup ona bakarak çalıştığı maket ya da kalıp, yahut bir iddiayı desteklemek için yanına konan emsal olaydır (Herodotos, Thukydides I 2; hatiplerde tarihten örnek). Platon sözcüğü üç düzlemde tekniğe dönüştürür. (1) Ahlaki-ontolojik ölçüt: Euthyphron 6e'de Sokrates, dindarlığın eidos'unu "bakıp onu örnek (paradeigma) olarak kullanacağım" bir ölçüt olarak ister; Theaitetos 176e "varolanın içinde duran iki örnek" (tanrısal mutluluk / tanrısız sefalet); Devlet 472c ve 592b'de adil kent "gökte konmuş bir örnek"tir. (2) Yöntem: Sofist 218d ve özellikle Devlet Adamı 277d–279b'de paradeigma daha büyük bir şeyi incelemeden önce küçük bir şeyde alıştırma yapmaktır; 278c'deki tanım: örnek, başka bir yerde ayrı düşmüş olan aynı şey doğru kanıyla kavranıp iki durum yan yana getirildiğinde ikisi hakkında tek bir doğru kanı ortaya çıkardığında oluşur (çocukların kısa hecelerde tanıdıkları harfleri uzun hecelerde tanımayı öğrenmeleri). Yabancı'nın "örneğin kendisi de bana bir örnek gerektirdi" sözü (277d) yöntemin kendine dönüklüğünü gösterir; dokumacılık, devlet adamının "kraliyet dokumacılığı"nın örneğidir. (3) Kozmolojik model: Timaios 28a–29b ve 48e'de usta (dēmiourgos) hep aynı kalan bir örneğe bakarak evreni yapar; evren o örneğin imgesidir (eikōn). Parmenides 132d–133a, eidos'ları "doğada duran örnekler" olarak koyan bu okumaya "üçüncü insan" itirazını yöneltir. Aristoteles Metafizik A 9 (991a20–22) eidos'ları örnek diye adlandırmayı "boş söz ve şiirsel eğretileme" sayar; Retorik I 2 (1356b) paradeigma'yı retorik tümevarım ("örnek") olarak teknikleştirir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Herodotos, Thukydides | maket, kalıp; emsal | Herodotos V 62; Thukydides I 2 |
| MÖ 4. yy | Platon (erken) | eidos ölçüt ve örnek olarak | Euthyphron 6e |
| MÖ 4. yy | Platon (geç) | yöntem: küçük örnekte alıştırma; harf–hece; dokumacılık | Sofist 218d; Devlet Adamı 277d–279b, 285c–287b |
| MÖ 4. yy | Platon | ezelî model; evren onun imgesi | Devlet 472c, 592b; Timaios 28a–29b; Parmenides 132d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | retorik tümevarım; eidos'ların örnekliğine eleştiri | Retorik I 2 1356b; Metafizik A 9 991a20 |
| MS 1. yy | Seneca | exemplar: Platon'un ideası | Epistulae 58.18–19, 65.7 |
| MS 2. yy | Alkinoos | idea = doğaya uygun şeylerin ezelî örneği | Didaskalikos IX |
| 1962 | Th. Kuhn | "paradigma": bilimsel topluluğun örnek çözümleri ve çerçevesi | The Structure of Scientific Revolutions |
Dönüşüm: Yanına konup gösterilen somut örnek → ölçüt olarak eidos → ezelî model (Timaios, Orta Platonculuk, Hristiyan Platonculukta "Tanrı'nın zihnindeki idealar") → retorik örnek (Aristoteles) → Kuhn'da bir bilim topluluğunun paylaştığı örnek çözümler ve dünya görüşü. Devlet Adamı'nın yöntemsel anlamı (küçük, bilinen bir durumla büyük, bilinmeyeni yan yana koyma) Kuhn'un "exemplars" anlamına ontolojik anlamdan daha yakındır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | παράδειγμα, -ατος (paradeigma) | παρα- "yanında" + δείκνυμι "göstermek": karşılaştırma için bir şeyin yanına konup gösterilen şey. -μα son eki sonuç/ürün adı yapar. Aynı kökten δεῖγμα "numune" (Phaidon 110b), παραδείκνυμι "yan yana koyup göstermek". Herodotos'ta mimarın maketi, kalıp (V 62); Platon'da Euthyphron 6e (eidos'a bakılacak örnek olarak), Theaitetos 176e, Sofist 218d, Devlet Adamı 277d–279b (yöntem olarak örnek: harfler ve heceler, dokumacılık), Devlet V 472c, VI 500e, IX 592b, Timaios 28a–29b, Parmenides 132d. |
| Latince | exemplar; exemplum | Seneca Ep. 58 ve 65'te Platon'un ideası exemplar "asıl örnek"; Cicero Orator 7–10 species/forma ile yan yana. Retorikteki exemplum, Aristoteles'in retorik paradeigma'sının karşılığı. |
| Almanca / Fransızca | Beispiel, Muster, Urbild / exemple, modèle | Schleiermacher Politikos 277d Beispiel, Timaios 28a Vorbild/Urbild; Diès (Budé) Politique exemple, Rivaud Timée modèle; İng. Campbell/Skemp example, pattern, Cornford (Timaios) model. |
| İngilizce | paradigm, model |
Türkçe karşılığı
örnek (paradeigma). örnek: hem "örneklendirme" (Devlet Adamı'ndaki yöntem) hem "örnek alınan asıl" (Timaios) anlamlarını Türkçede tek sözcükte taşır; "örnek almak" deyimi model anlamını, "örnek vermek" örnekleme anlamını korur — bu yüzden seçildi (Euthyphron 6e kararı). model: Latince/Fransızca kökenli, yalnız ontolojik "asıl" anlamını verir, Devlet Adamı'ndaki küçük örnekle alıştırmayı kaçırır. misal: Arapça, retorik "örnek"e kayar; Osmanlıca felsefe dilinde misal Platoncu idea için de (âlem-i misal) kullanıldığı için başka bir katman getirir. numune: deigma için uygun, paradeigma'nın karşılaştırmalı yapısını vermez. paradigma: Kuhn sonrası anlamı taşır, Platon'a geri yansıtma olur.
"Model" ya da "asıl örnek" dersen paradeigma'yı ontolojik bir kavram olarak okursun: duyulur şeyler, ustanın baktığı ezelî bir asla göre yapılmış kopyalardır (Timaios 28a–29b; Orta Platonculukta "idea = doğaya uygun şeylerin paradeigma'sı"). "Misal" ya da "örnek" dersen paradeigma'yı öncelikle epistemik ve yöntemsel bir kavram olarak okursun: bilinmeyen bir şey, onda da bulunan aynı öğenin bilinen bir başka durumda doğru kavranmasıyla tanınır (Devlet Adamı 278c). Devlet Adamı bu ikinci anlamın teknik tanımını verir; Timaios birinci anlamın. Türkçe örnek her iki yönü birden taşıdığı için seçildi; bedeli, sözcüğün gündelik "misal" anlamına fazla yakın durmasıdır — bu yüzden ilk geçişlerde ve teknik yerlerde parantezle paradeigma verilir.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde παράδειγμα = örnek (paradeigma) (Euthyphron 6e kararı; Devlet Adamı 275b, 277b–279a, 287b'de aynen). δεῖγμα = örnek (deigma) (Phaidon 110b). Timaios 28a'da ontolojik "model" anlamı öne çıktığında "örnek (paradeigma)" korunacak, gerekirse "asıl örnek" açıklaması eklenecek (bkz. 13 - Platon Çevirisi/sistem/acik-uclar.md, Devlet Adamı 277d).
Atıf ve kaynak notu
"İdealar = örnekler, şeyler = kopyalar" formülü Platon'da yalnızca bazı metinlerde (Timaios, Parmenides'teki Sokrates) açıkça vardır; bunu Platon'un tek ve sistematik "idea kuramı" sayan okuma Orta Platonculuğun (Alkinoos, Seneca'nın aktardığı öğreti) ve Aristoteles'in eleştirisinin kalıbıdır. Devlet Adamı 277d–279b'de paradeigma ontolojik değil epistemik-yöntemsel bir terimdir; bu pasajı Timaios'un "model"iyle okumak yanıltıcıdır. "Paradigma" sözcüğünün Kuhn sonrası anlamı Platon'a hiç yansıtılmamalıdır.
Açtığı problem
- Parmenides 132d: eidos'lar örnekse, benzerlik ilişkisi sonsuz geriye gidiş doğurur mu? ("üçüncü insan")
İlgili kavramlar
- exemplum (Latince karşılık; Quintilianus)
- Devlet Adamı — 277d–279b: Daha büyük şeyler örneksiz gösterilemez; bilgi "düşte bilip uyanıkken bilmemek" durumundan örnek aracılığıyla çıkar. 285d–286a: en büyük ve en değerli (bedensiz) şeylerin duyulur imgesi yoktur; onlar yalnız logos ile gösterilir — örnek yönteminin sınırı.
- eidos · idea · stoikheion · doxa · mimesis · eidolon · diairesis · dialektike
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: örnek, paradeigma, örnekler, örneği, örneğinde, örneğin
Metinlerde işaretlendiği yerler
22 yer · 11 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B3
- Platon, Devlet Adamı275b 277d 305e
- Platon, Parmenides132d
- Platon, Philebos13c
- Platon, Alkibiades I132d
- Platon, Devlet472c 484c 592b
- Platon, Timaios24a
- Platon, Kanunlar632e 692b 735c 794e 801b 854e 876d 927d
- Aristoteles, Fizik194b15
- Aristoteles, Metafizik991a
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1097a