Kavram
Idea (ἰδέα)
- Yunanca
- ἰδέα (idea)
- Latince
- idea, forma, species
- Almanca
- Idee
- Fransızca
- idée, Forme
- İngilizce
- idea
- Türkçe
- idea (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik anlam görseldir: bir insanın idea'sı onun boyu-posu, çehresidir. Hekimler ve doğa araştırmacıları terimi "tür, tip" için kullanır. Platon bu görsel kökü korur ama "görme"yi zihinsel bir bakışa çevirir: Euthyphron'dan istenen, bütün dindarca eylemlerin "ona bakarak" (6e) tanınabileceği tek bir idea'dır — bir paradeigma, ölçü-örnek. Buradan Phaidon ve Devlet'in duyusal-üstü, değişmez idea'larına giden yol açılır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Hippokrates külliyatı, Demokritos | Görünüş; tür/tip; atomların biçimi | Hippokrates - Eski Hekimlik Üzerine |
| MÖ 4. yy | Platon (erken) | Tanımı aranan şeyin tek ve ortak "görünüşü", ölçü-örnek | Platon - Euthyphron 5d, Platon - Euthyphron 6e |
| MÖ 4. yy | Platon (orta) | Duyusal-üstü, kendinde var olan, değişmez varlık; ousia ile özdeşleşir | Platon - Phaidon 78d, Platon - Devlet 507b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Platon'un idea'larına eleştiri; ayrı bir "biçim" (eidos) öğretisiyle yer değiştirir | Aristoteles - Metafizik A 9 |
| 388–396 | Augustinus | Platon'un ideaları Tanrı'nın zihnindeki ilk suretler, şeylerin değişmez akılları olarak yorumlanır | Augustinus, De diversis quaestionibus LXXXIII 46 |
| 17. yy | Descartes, Locke | "Zihindeki her şey": idea zihinsel içeriğe dönüşür | Descartes - Meditasyonlar III |
| 18. yy | Kant | Deneyimde karşılığı olmayan saf akıl kavramı | Kant - Saf Aklın Eleştirisi, Transandantal Diyalektik |
Dönüşüm: Görülen çehreden zihinle "bakılan" ölçü-örneğe; oradan duyusal-üstü varlığa; modern felsefede ise tam tersine, zihnin içindeki tasarıma. Terim, Platon'da zihinden en bağımsız şeyken modernlikte zihne en bağımlı şeyin adı olur — değer işareti değil ama ontolojik yönü tersine döner.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἰδέα (idea) | Idein (görmek) kökünden: "görünüş, biçim, bir şeyin gözle kavranan çehresi". eidos ile aynı kökten ve çoğu zaman eşanlamlı; Platon ikisini birlikte kullanır (Euthyphron 5d "mia idea", 6d "eidos" ve "mia idea"). Hippokrates külliyatında "tür, tip"; Demokritos'ta atomların "biçimleri". |
| Latince | idea; forma, species | Cicero terimi Yunanca olarak korur ("ideae Platonis"); Seneca idea ile idos (eidos) arasında ayrım yapmayı dener (Ep. 58). Skolastik gelenek forma'yı yeğler. |
| Almanca / Fransızca | Idee / idée, Forme | Almanca "Idee" Kant sonrası "akıl kavramı" anlamıyla; Fransızcada son dönem çeviriler Platon için "Forme"u yeğleyerek Descartes'ın "idée"sinden ayrılır. |
| İngilizce | idea |
Türkçe karşılığı
idea (çevrilmez). fikir / düşünce: Descartes-Locke sonrası "zihindeki tasarım" anlamını Platon'a yansıtır; en yanıltıcı seçenek. biçim / form: kökteki "görünüş" anlamını korur ama Türkçede "şekil" ile karışır. İdea (büyük harfle): yerleşik ama Türkçe felsefe metinlerinde "İdealar kuramı"nı peşinen varsayar. Bu külliyat çevirisinde idea (küçük harfle, transliterasyon) tercih ettim: Euthyphron gibi erken diyaloglarda terimin kuramsal yükü henüz belirsizdir ve büyük harf bir karar dayatırdı.
"Fikir" dersen idea'yı zihinsel bir içerik yaparsın; oysa Platon'da idea zihinden bağımsız, "bakılan" bir şeydir (Euthyphron 6e: "ona bakarak"). "Biçim" dersen görsel kökü korur ama duyusal şekille karıştırırsın. "İdea" (büyük harf) dersen erken diyalogdaki tanım-arayışını olgun İdealar kuramının içine yerleştirmiş olursun — Euthyphron 5d'deki "mia idea" tam da bu kuramın embriyonu mu, yoksa yalnızca "tek bir ortak nitelik" mi, açık bir sorudur.
Atıf ve kaynak notu
"İdealar kuramı" adı Platon'un değil, yorumcuların adlandırmasıdır; Platon'un kendisi böyle bir "kuram"dan söz etmez. Euthyphron'daki idea/eidos kullanımının olgun kuramı öngerektirip gerektirmediği (üniteryen ve gelişimci okumalar) tartışmalıdır. Çeviride küçük harf ve transliterasyon, bu tartışmayı okurun önünde açık tutmak içindir.
İlgili kavramlar
- Bir ve Çok Problemi
- Tümeller Problemi
- Tanım Problemi (ti esti sorusu)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: idea, İdea, ideaların, ideası, idealara, ideaya
Metinlerde işaretlendiği yerler
61 yer · 47 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B3
- Platon, Euthyphron5d
- Platon, Phaidon104b
- Platon, Kratylos389e 418e 439e
- Platon, Theaitetos184d 203c
- Platon, Sofist235c 253d
- Platon, Devlet Adamı258c 308c
- Platon, Parmenides132a
- Platon, Philebos16c
- Platon, Şölen196a
- Platon, Phaidros237d 246a 265d
- Platon, Devlet368e 478e 486d 544c 596b
- Platon, Timaios28a
- Platon, Kanunlar836d 965c
- Aristoteles, Fizik193b20
- Aristoteles, Gök Üzerine284b5
- Aristoteles, Ruh Üzerines164
- Aristoteles, Metafizik987b 1031a10
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1096a10
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1217b
- Aristoteles, Bölünmez Çizgiler Üzerine968a_2
- Aristoteles, Melissos, Ksenophanes ve Gorgias Üzerine978a_3
- Theophrastos, Metafizik13
- Cicero, Hatip10
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine14
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları6.58.18
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine5
- Plotinos, Plotinos'un Hayatı ve Kitaplarının Düzenis46
- Plotinos, Enneadlar1.6.9
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_13
- Augustinus, Tanrı Devleti7.28
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1105_2
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar3
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.009 AT8.111
- Descartes, Ruhun TutkularıAT11.384
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.032
- Kant, İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe ProlegomenaAA04.326
- Kant, Ahlâk Metafiziğinin TemellendirilmesiAA04.388
- Kant, Yargı Gücünün EleştirisiAA05.168
- Kant, Pragmatik Açıdan AntropolojiAA07.199
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi6
- Hegel, Mantık Bilimi14
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları5
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları1
- Nietzsche, Tragedyanın DoğuşuGT-14.1
- Nietzsche, Şen İlimFW-355
- Nietzsche, Ecce HomoEH-Klug-9