İçeriğe geç

Kavram

Idea (ἰδέα)

Yunanca
ἰδέα (idea)
Latince
idea, forma, species
Almanca
Idee
Fransızca
idée, Forme
İngilizce
idea
Türkçe
idea (çevrilmez)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik anlam görseldir: bir insanın idea'sı onun boyu-posu, çehresidir. Hekimler ve doğa araştırmacıları terimi "tür, tip" için kullanır. Platon bu görsel kökü korur ama "görme"yi zihinsel bir bakışa çevirir: Euthyphron'dan istenen, bütün dindarca eylemlerin "ona bakarak" (6e) tanınabileceği tek bir idea'dır — bir paradeigma, ölçü-örnek. Buradan Phaidon ve Devlet'in duyusal-üstü, değişmez idea'larına giden yol açılır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Hippokrates külliyatı, Demokritos Görünüş; tür/tip; atomların biçimi Hippokrates - Eski Hekimlik Üzerine
MÖ 4. yy Platon (erken) Tanımı aranan şeyin tek ve ortak "görünüşü", ölçü-örnek Platon - Euthyphron 5d, Platon - Euthyphron 6e
MÖ 4. yy Platon (orta) Duyusal-üstü, kendinde var olan, değişmez varlık; ousia ile özdeşleşir Platon - Phaidon 78d, Platon - Devlet 507b
MÖ 4. yy Aristoteles Platon'un idea'larına eleştiri; ayrı bir "biçim" (eidos) öğretisiyle yer değiştirir Aristoteles - Metafizik A 9
388–396 Augustinus Platon'un ideaları Tanrı'nın zihnindeki ilk suretler, şeylerin değişmez akılları olarak yorumlanır Augustinus, De diversis quaestionibus LXXXIII 46
17. yy Descartes, Locke "Zihindeki her şey": idea zihinsel içeriğe dönüşür Descartes - Meditasyonlar III
18. yy Kant Deneyimde karşılığı olmayan saf akıl kavramı Kant - Saf Aklın Eleştirisi, Transandantal Diyalektik

Dönüşüm: Görülen çehreden zihinle "bakılan" ölçü-örneğe; oradan duyusal-üstü varlığa; modern felsefede ise tam tersine, zihnin içindeki tasarıma. Terim, Platon'da zihinden en bağımsız şeyken modernlikte zihne en bağımlı şeyin adı olur — değer işareti değil ama ontolojik yönü tersine döner.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἰδέα (idea) Idein (görmek) kökünden: "görünüş, biçim, bir şeyin gözle kavranan çehresi". eidos ile aynı kökten ve çoğu zaman eşanlamlı; Platon ikisini birlikte kullanır (Euthyphron 5d "mia idea", 6d "eidos" ve "mia idea"). Hippokrates külliyatında "tür, tip"; Demokritos'ta atomların "biçimleri".
Latince idea; forma, species Cicero terimi Yunanca olarak korur ("ideae Platonis"); Seneca idea ile idos (eidos) arasında ayrım yapmayı dener (Ep. 58). Skolastik gelenek forma'yı yeğler.
Almanca / Fransızca Idee / idée, Forme Almanca "Idee" Kant sonrası "akıl kavramı" anlamıyla; Fransızcada son dönem çeviriler Platon için "Forme"u yeğleyerek Descartes'ın "idée"sinden ayrılır.
İngilizce idea

Türkçe karşılığı

idea (çevrilmez). fikir / düşünce: Descartes-Locke sonrası "zihindeki tasarım" anlamını Platon'a yansıtır; en yanıltıcı seçenek. biçim / form: kökteki "görünüş" anlamını korur ama Türkçede "şekil" ile karışır. İdea (büyük harfle): yerleşik ama Türkçe felsefe metinlerinde "İdealar kuramı"nı peşinen varsayar. Bu külliyat çevirisinde idea (küçük harfle, transliterasyon) tercih ettim: Euthyphron gibi erken diyaloglarda terimin kuramsal yükü henüz belirsizdir ve büyük harf bir karar dayatırdı.

"Fikir" dersen idea'yı zihinsel bir içerik yaparsın; oysa Platon'da idea zihinden bağımsız, "bakılan" bir şeydir (Euthyphron 6e: "ona bakarak"). "Biçim" dersen görsel kökü korur ama duyusal şekille karıştırırsın. "İdea" (büyük harf) dersen erken diyalogdaki tanım-arayışını olgun İdealar kuramının içine yerleştirmiş olursun — Euthyphron 5d'deki "mia idea" tam da bu kuramın embriyonu mu, yoksa yalnızca "tek bir ortak nitelik" mi, açık bir sorudur.

Atıf ve kaynak notu

"İdealar kuramı" adı Platon'un değil, yorumcuların adlandırmasıdır; Platon'un kendisi böyle bir "kuram"dan söz etmez. Euthyphron'daki idea/eidos kullanımının olgun kuramı öngerektirip gerektirmediği (üniteryen ve gelişimci okumalar) tartışmalıdır. Çeviride küçük harf ve transliterasyon, bu tartışmayı okurun önünde açık tutmak içindir.

İlgili kavramlar

  • Bir ve Çok Problemi
  • Tümeller Problemi
  • Tanım Problemi (ti esti sorusu)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: idea, İdea, ideaların, ideası, idealara, ideaya

Metinlerde işaretlendiği yerler

61 yer · 47 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.