Birinci Ennead
1.1.11. İnceleme
Canlı Nedir, İnsan Nedir
Hazlar ve acılar, korkular ve cesaretler, arzular ve tiksinmeler, bir de ağrı çekmek: bunlar kime aittir? Ya psykhē'ye, ya bedeni kullanan psykhē'ye, ya da ikisinden meydana gelen üçüncü bir şeye. Bu üçüncüsü de iki türlü olabilir: ya karışımın kendisidir, ya da karışımdan doğan başka bir şey. Bu hâllerden doğan, bu hâllerle yapılan ve kanaat edinilen şeyler için de aynı soru sorulur. O hâlde düşünme ve kanaat de araştırılmalıdır: Hâller kime aitse bunlar da ona mı aittir, yoksa bazıları öyle, bazıları başka türlü müdür? Düşünüşlerin de nasıl ve kime ait olduğu incelenmelidir; hele bu meseleleri inceleyen, bunlar hakkında araştırma yapıp hüküm veren şeyin kendisinin ne olduğu. Ama her şeyden önce: his kime aittir? Başlangıcı oradan yapmak uygundur; çünkü hâller ya bir tür histir ya da his olmadan meydana gelmez.
Ἡδοναὶ καὶ λῦπαι φόβοι τε καὶ θάρρη ἐπιθυμίαι τε καὶ ἀποστροφαὶ καὶ τὸ ἀλγεῖν τίνος ἂν εἶεν; ἢ γὰρ ψυχῆς, ἢ χρωμένης ψυχῆς σώματι, ἢ τρίτου τινὸς ἐξ ἀμφοῖν. διχῶς δὲ καὶ τοῦτο: ἢ γὰρ τοῦτο μῖγμα, ἢ ἄλλο ἕτερον ἐκ τοῦ μίγματος. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἐκ τούτων τῶν παθημάτων γινόμενα καὶ πραττόμενα καὶ δοξαζόμενα. καὶ οὖν καὶ διάνοια καὶ δόξα ζητητέαι, πότερα ὧν τὰ πάθη, ἢ αἱ μὲν οὕτως, αἱ δὲ ἄλλως. καὶ τὰς νοήσεις δὲ θεωρητέον πῶς καὶ τίνος, καὶ δὴ καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ ἐπισκοποῦν καὶ περὶ τούτων τὴν ζήτησιν καὶ τὴν κρίσιν ποιούμενον τί ποτ̓ ἂν εἴη. καὶ πρότερον τὸ αἰσθάνεσθαι τίνος; ἐντεῦθεν γὰρ ἄρχεσθαι προσήκει, ἐπείπερ τὰ πάθη ἢ αἰσθήσεις τινὲς ἢ οὐκ ἄνευ αἰσθήσεως.
1.1.2İlk önce psykhē'yi ele almalıyız: psykhē bir şey, psykhē olmak başka bir şey midir? Öyleyse psykhē bileşik bir şeydir; o zaman bu tür hâlleri kabul etmesi ve bunların ona ait olması —logos buna da izin verirse—, hatta genel olarak daha kötü ve daha iyi melekelerin ve durumların ona ait olması artık tuhaf değildir. Yok eğer psykhē ile psykhē olmak aynı şeyse, psykhē bir tür eidos olur. O zaman başkasına kazandırdığı bütün bu etkinliklerin hiçbirini kendisi kabul etmez; kendi tabiatıyla bir olan fiili ise —logos bunun ne olduğunu gösterecektir— kendi içinde taşır.
Psykhē'nin ölümsüz olduğunu söylemek de ancak böyle doğru olur. Çünkü ölümsüz ve yok olmaz olanın hâllere kapılmaz olması gerekir: Kendinden bir şeyi bir şekilde başkasına verir, ama kendisi başkasından hiçbir şey almaz; yalnızca kendisinden önce gelenlerden, onlar daha üstün olduğu ve kendisi onlardan kopmuş olmadığı için, aldığını alır. Dışarıdan hiçbir şeyi kabul etmeyen böyle bir şey neden korksun? Korkacak olan, etkilenebilen şeydir. Cesaret de duymaz; çünkü cesaret, korkulacak şeylerin başına geldiği kimselere özgüdür. Ya arzular? Bunlar boşalıp dolan beden aracılığıyla giderilir; dolan ve boşalan ise başka bir şeydir. Özü bakımından karışmaz olan bir şey nasıl karışım kabul etsin? İçine bir şeylerin sokulmasını nasıl kabul etsin? O zaman olduğu şey olmaktan çıkmaya koşmuş olurdu. Ağrı çekmek ise ondan daha da uzaktır. Acı duymaya gelince, nasıl ve neye acı duyacak? Ousia'sı bakımından yalın olan, kendi ousia'sında kalan şey kendi kendine yeter. Kendisine bir şey eklendiği için mi haz duyacak? Ama ona hiçbir şey, bir iyi bile eklenmez; çünkü o ne ise hep odur. Onda his de olmayacak, düşünme de, kanaat de: Çünkü his, bir eidos'un ya da bedenin bir hâlinin alınmasıdır; düşünme ve kanaat de hisse dayanır. Ama düşünüşü ona bırakacaksak bunun nasıl olduğunu, bir de yalnız kendi başına iken arı bir hazzın onda bulunup bulunmadığını incelemek gerekir.
πρῶτον δὲ ψυχὴν ληπτέον, πότερον ἄλλο μὲν ψυχή, ἄλλο δὲ ψυχῇ εἶναι. εἰ γὰρ τοῦτο, σύνθετόν τι ἡ ψυχὴ καὶ οὐκ ἄτοπον ἤδη δέχεσθαι αὐτὴν καὶ αὐτῆς εἶναι τὰ πάθη τὰ τοιαῦτα, εἰ ἐπιτρέψει καὶ οὕτως ὁ λόγος, καὶ ὅλως ἕξεις καὶ διαθέσεις χείρους καὶ βελτίους. ἤ, εἰ ταὐτόν ἐστι ψυχὴ καὶ τὸ ψυχῇ εἶναι, εἰδός τι ἂν εἴη ψυχὴ ἄδεκτον τούτων ἁπασῶν τῶν ἐνεργειῶν, ὧν ἐποιστικὸν ἄλλῳ, ἑαυτῷ δὲ συμφυᾶ ἔχον τὴν ἐνέργειαν ἐν ἑαυτῷ, ἥντινα ἂν φήνῃ ὁ λόγος. οὕτω γὰρ καὶ ἀθάνατον ἀληθὲς λέγειν, εἴπερ δεῖ τὸ ἀθάνατον καὶ ἄφθαρτον ἀπαθὲς εἶναι, ἄλλῳ ἑαυτοῦ πως διδόν, αὐτὸ δὲ παῤ ἄλλου μηδὲν ἢ ὅσον παρὰ τῶν πρὸ αὐτοῦ ἔχειν, ὧν μὴ ἀποτέτμηται κρειττόνων ὄντων. τί γὰρ ἂν καὶ φοβοῖτο τοιοῦτον ἄδεκτον ἂν παντὸς τοῦ ἔξω; ἐκεῖνο τοίνυν φοβείσθω, ὃ δύναται παθεῖν. οὐδὲ θαρρεῖ τοίνυν: τούτοις γὰρ θάρρος, οἷς ἂν τὰ φοβερὰ παρῇ. ἐπιθυμίαι δὲ[πῶς], αἳ διὰ σώματος ἀποπληροῦνται κενουμένου καὶ πληρουμένου, ἄλλου τοῦ πληρουμένου καὶ κενουμένου ὄντος. πῶς δὲ μίξεως [δεκτικόν], εἰ τὸ οὐσιῶδες ἄμικτον. πῶς δὲ ἐπεισαγωγῆς τινων; οὕτω γὰρ ἂν σπεύδοι εἰς τὸ μὴ εἶναι ὅ ἐστι. τὸ δ’ ἀλγεῖν ἔτι πόρρω. λυπεῖσθαι δὲ πῶς ἢ ἐπὶ τίνι; αὔταρκες γὰρ τό γε ἁπλοῦν ἐν οὐσίᾳ, οἷόν ἐστι μένον ἐν οὐσίᾳ τῇ αὑτοῦ. ἥδεται δὲ προσγενομένου τίνος, οὐδενὸς οὐδ’ ἀγαθοῦ προσιόντος; ὃ γάρ ἐστιν, ἔστιν ἀεί. καὶ μὴν οὐδὲ αἴσθησις ἔσται οὐδὲ διάνοια οὐδὲ δόξα περὶ αὐτό: αἴσθησις γὰρ παραδοχὴ εἴδους ἢ ἀπαθοῦς σώματος, διάνοια δὲ καὶ δόξα ἐπ’ αἴσθησιν. περὶ δὲ νοήσεως ἐπισκεπτέον πῶς, εἰ ταύτην αὐτῇ καταλείψομεν: καὶ περὶ ἡδονῆς αὖ καθαρᾶς, εἰ συμβαίνει περὶ αὐτὴν μόνην οὖσαν.
1.1.3Ama psykhē'yi bedenin içinde düşünmemiz gerekir; ister bu bedenden önce var olsun ister onun içinde olsun. Çünkü bütün de psykhē ile birleştiği için “canlı” adını almıştır. Psykhē bedeni bir alet gibi kullanıyorsa, beden yoluyla gelen hâlleri kabul etmek zorunda değildir; tıpkı zanaatkârların aletlerin hâllerini kabul etmek zorunda olmadığı gibi. His ise belki zorunlu olarak ona ait olur; çünkü aleti kullanabilmek için dışarıdan gelen hâlleri his yoluyla tanıması gerekir; gözleri kullanmak da görmek demektir. Ama görmeye zarar veren şeyler de vardır; dolayısıyla acılar, ağrı çekme ve genel olarak bütün beden üzerinde ne olup bitiyorsa, bunlar da psykhē'ye ait olur; aletin bakımını arayan psykhē'nin arzuları da öyle.
Peki ama hâller bedenden psykhē'ye nasıl gelecek? Bir beden, kendine ait olanlardan başka bir bedene pay verebilir; ama beden psykhē'ye nasıl pay versin? Bu, bir şey etkilendiğinde başka bir şeyin etkilenmesi gibi bir şey olurdu. Biri kullanan, öteki kullanılan olduğu sürece ikisi ayrıdır; nitekim psykhē'yi kullanan olarak koyan, onu ayırmış olur. Ama felsefe onu ayırmadan önce psykhē nasıl bir durumdaydı? Karışmış mıydı? Karışmışsa, ya bir tür kaynaşma vardı, ya bedenin içine örülmüş gibiydi, ya ayrı duran bir eidos gibiydi, ya da dümenci gibi bedene dokunan bir eidos gibiydi; ya da bir kısmı öyle, bir kısmı böyleydi. Demek istediğim şu: Bir kısmı, yani kullanan kısmı ayrıdır; öteki kısmı ise bir şekilde karışmıştır ve kendisi de kullanılanın safında yer alır. Felsefe de bu ikinci kısmı kullanana döndürür ve kullananı, mutlaka gerekmedikçe, kullandığı şeyden uzaklaştırır; öyle ki onu her zaman kullanmasın.
ἀλλὰ γὰρ ἐν σώματι θετέον ψυχήν, οὖσαν εἴτε πρὸ τούτου, εἴτ̓ ἐν τούτῳ, ἐξ οὗ καὶ αὐτῆς ζῷον τὸ σύμπαν ἐκλήθη. χρωμένη μὲν οὖν σώματι οἷα ὀργάνῳ οὐκ ἀναγκάζεται δέξασθαι τὰ διὰ τοῦ σώματος παθήματα, ὥσπερ οὐδὲ τὰ τῶν ὀργάνων παθήματα οἱ τεχνῖται: αἴσθησιν δὲ τάχ̓ ἂν ἀναγκαίως, εἴπερ δεῖ χρῆσθαι τῷ ὀργάνῳ γινωσκούσῃ τὰ ἔξωθεν παθήματα ἐξ αἰσθήσεως: ἐπεὶ καὶ τὸ χρῆσθαι ὄμμασίν ἔστιν ὁρᾶν. ἀλλὰ καὶ βλάβαι περὶ τὸ ὁρᾶν, ὥστε καὶ λῦπαι καὶ τὸ ἀλγεῖν καὶ ὅλως ὅ τι περ ἂν περὶ σῶμα πᾶν γίγνηται: ὥστε καὶ ἐπιθυμίαι ζητούσης τὴν θεραπείαν τοῦ ὀργάνου. ἀλλὰ πῶς ἀπὸ τοῦ σώματος εἰς αὐτὴν ἥξει τὰ πάθη; σῶμα μὲν γὰρ σώματι ἄλλῳ μεταδώσει τῶν ἑαυτοῦ, σῶμα δὲ ψυχῇ πῶς; τοῦτο γάρ ἐστιν οἷον ἄλλου παθόντος ἄλλο παθεῖν. μέχρι γὰρ τοῦ τὸ μὲν εἶναι τὸ χρώμενον, τὸ δὲ ᾧ χρῆται, χωρίς ἐστιν ἑκάτερον: χωρίζει γοῦν ὁ τὸ χρώμενον διδούς. ἀλλὰ πρὸ τοῦ χωρίσαι διὰ φιλοσοφίας αὐτὸ πῶς εἶχεν; ἢ ἐμέμικτο. ἀλλὰ εἰ ἐμέμικτο, ἢ κρᾶσίς τις ἦν, ἢ ὡς διαπλακεῖσα, ἢ ὡς εἶδός τι κεχωρισμένον, ἢ εἶδος ἐφαπτόμενον, ὥσπερ ὁ κυβερνήτης, ἢ τὸ μὲν οὕτως αὐτοῦ, τὸ δὲ ἐκείνως: λέγω δὴ τὸ μὲν κεχωρισμένον, ὅπερ τὸ χρώμενον, τὸ δὲ μεμιγμένον ὁπωσοῦν καὶ αὐτὸ ὂν ἐν τάξει τοῦ ᾧ χρῆται, ἵνα τοῦτο ἡ φιλοσοφία καὶ αὐτὸ ἐπιστρέφῃ πρὸς τὸ χρώμενον καὶ τὸ χρώμενον ἀπάγῃ, ὅσον μὴ πᾶσα ἀνάγκη, ἀπὸ τοῦ ᾧ χρῆται, ὡς μὴ ἀεὶ χρῆσθαι.
1.1.4Öyleyse karışmış olduğunu kabul edelim. Ama karışmışsa, daha kötü olan daha iyi, daha iyi olan da daha kötü olacaktır: Beden hayattan pay aldığı için daha iyi, psykhē ise ölümden ve akılsızlıktan pay aldığı için daha kötü. Hayatından bir şekilde bir şey eksilmiş olan, his gibi bir eki nasıl kazansın? Tersine, hayat almış olan beden, hisse ve hisden doğan hâllere pay alan şey olur. O hâlde isteyen de o olacaktır, çünkü istediği şeylerin tadını çıkaracak olan odur; kendisi için korkan da o olacaktır, çünkü hoş şeylerden mahrum kalacak ve yok olacak olan odur.
Karışmanın tarzını da araştırmak gerekir; belki de böyle bir karışma mümkün değildir. Biri bir çizginin beyazla karıştığını söylese, bir tabiatın kendisinden büsbütün başka bir tabiatla karıştığını söylemiş olur. “Örülmüş olma” ise örülen şeyleri aynı hâllere ortak kılmaz; örülen şey hâllere kapılmayabilir, psykhē de bedenin içine yayılmış olup onun hâllerini yaşamayabilir; tıpkı ışık gibi, hele baştan sona öyle örülmüşse. O hâlde örülmüş olduğu için bedenin hâllerine uğramayacaktır. Peki maddedeki eidos gibi mi bedende bulunacak? Ama önce, eğer ousia ise, ayrılabilir bir eidos olacaktır; hele kullanan olma bakımından. Yok eğer baltadaki biçimin demirdeki durumu gibiyse ve ikisinden meydana gelen bütün, böyle biçimlenmiş demirin yaptığını —ama biçimi sayesinde— yapacaksa, o zaman ortak olan bütün hâlleri daha çok bedene veririz; ama böyle bir bedene: tabiî, alet olarak işleyen, kuvve hâlinde hayatı olan bir bedene. Nitekim [Aristoteles] psykhē'nin dokuduğunu söylemenin saçma olduğunu söyler; öyleyse onun arzu duyduğunu ve acı çektiğini söylemek de saçmadır; bunları yapan daha çok canlıdır.
θῶμεν τοίνυν μεμῖχθαι. ἀλλ’ εἰ μέμικται, τὸ μὲν χεῖρον ἔσται βέλτιον, τὸ δὲ [βέλτιον] χεῖρον: καὶ βέλτιον μὲν τὸ σῶμα ζωῆς μεταλαβόν, χεῖρον δὲ ἡ ψυχὴ θανάτου καὶ ἀλογίας. τὸ δὴ ἀφαιρεθὲν ὁπωσοῦν ζωῆς πῶς ἂν προσθήκην λάβοι τὸ αἰσθάνεσθαι; τοὐναντίον δ’ ἂν τὸ σῶμα ζωὴν λαβὸν τοῦτο ἂν εἴη τὸ αἰσθήσεως καὶ τῶν ἐξ αἰσθήσεως παθημάτων μεταλαμβάνον. τοῦτο τοίνυν καὶ ὀρέξεται: τοῦτο γὰρ καὶ ἀπολαύσει ὧν ὀρέγεται καὶ φοβήσεται περὶ αὑτοῦ: τοῦτο γὰρ καὶ οὐ τεύξεται τῶν ἡδέων καὶ φθαρήσεται. ζητητέον δὲ καὶ τὸν τρόπον τῆς μίξεως, μήποτε οὐ δυνατὸς ᾖ, ὥσπερ ἂν εἴ τις λέγοι μεμῖχθαι λευκῷ γραμμήν, φύσιν ἄλλην ἄλλῃ. τὸ δὲ διαπλακεῖσα οὐ ποιεῖ ὁμοπαθῆ τὰ διαπλακέντα, ἀλλ’ ἔστιν ἀπαθὲς εἶναι τὸ διαπλακὲν καὶ ἔστι ψυχὴν διαπεφοιτηκυῖαν μήτι πάσχειν τὰ ἐκείνου πάθη, ὥσπερ καὶ τὸ φῶς, καὶ μάλιστα, εἰ οὕτω, δἰ ὅλου ὡς διαπεπλέχθαι. οὐ παρὰ τοῦτο οὖν πείσεται τὰ σώματος πάθη, ὅτι διαπέπλεκται, ἀλλ’ ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ ἔσται ἐν τῷ σώματι. ἀλλὰ πρῶτον μὲν ὡς χωριστὸν εἶδος ἔσται, εἴπερ οὐσία, καὶ μᾶλλον ἂν εἴη κατὰ τὸ χρώμενον: εἰ δὲ ὡς τῷ πελέκει τὸ σχῆμα τὸ ἐπὶ τῷ σιδήρῳ, καὶ τὸ συναμφότερον ποιήσει ἃ ποιεῖ ὁ σίδηρος ὁ οὕτως ἐσχηματισμένος, κατὰ τὸ σχῆμα μέντοι, μᾶλλον ἂν τῷ σώματι διδοῖμεν ὅσα κοινὰ πάθη, τῷ μέντοι τοιούτῳ, τῷ φυσικῷ, ὀργανικῷ, δυνάμει ζωὴν ἔχοντι. καὶ γὰρ ἄτοπόν φησι τὴν ψυχὴν ὑφαίνειν λέγειν, ὥστε καὶ ἐπιθυμεῖν καὶ λυπεῖσθαι: ἀλλὰ τὸ ζῷον μᾶλλον.
1.1.5Ama “canlı” denince ya böyle nitelikteki beden, ya ikisinin ortak olanı, ya da ikisinden meydana gelmiş üçüncü bir şey kastedilmelidir. Hangisi olursa olsun, ya psykhē'yi hâllere kapılmaz olarak korumalıyız —bu tür hâllerin başka bir şeyde sebebi olsa bile—, ya da onun da birlikte etkilendiğini kabul etmeliyiz. Bu son durumda da ya aynı hâli yaşar ya da benzer bir hâli; örneğin canlı bir şekilde arzu duyar, arzu yetisi ise başka bir şekilde etkinlik gösterir ya da etkilenir.
Böyle nitelikteki bedeni sonra inceleyeceğiz. Ama ikisinden oluşan bütün, örneğin, nasıl acı duyar? Beden belli bir duruma girip hâl hisse kadar ulaştığında ve his de psykhē'de son bulduğunda mı? Ama hissin nasıl olduğu henüz açık değil. Yoksa acı, kişinin kendisinin ya da yakınlarından birinin başına bir kötülük geldiğine dair bir kanaatten ve hükümden mi başlar, sonra oradan bedene ve genel olarak bütün canlıya acı veren bir değişim mi yayılır? Ama kanaatin kime ait olduğu da —psykhē'ye mi, bütüne mi— henüz açık değil. Üstelik kötülükle ilgili kanaat acının hâlini içermez; çünkü kanaat mevcutken acı duymak hiç de zorunlu olarak ardından gelmeyebilir; küçümsendiği kanaati doğduğunda öfkelenmek de, iyi bir şeyin kanaatiyle isteğin harekete geçmesi de öyle.
O hâlde bunlar nasıl ortak olur? Arzu arzu yetisine, thymos thymos yetisine, genel olarak bir şeye uzanma da istek yetisine ait olduğu için mi? Ama böyle olursa artık ortak olmazlar; ya yalnız psykhē'ye ya da bedene de ait olurlar: Çünkü kanın ve safranın kaynaması, bedenin belli bir duruma gelip isteği harekete geçirmesi gerekir; cinsel arzularda olduğu gibi. İyiye yönelik istek ise ortak bir hâl değil, psykhē'nin hâli olacaktır; başka bazı şeyler gibi. Logos her şeyi ortak olana vermez. Ama insan cinsel birleşme istediğinde, arzu duyan insan olacak, ama arzu yetisi de başka bir şekilde arzu duyacaktır. Nasıl? İnsan arzuyu başlatır da arzu yetisi mi onu izler? Ama arzu yetisi harekete geçmeden insan nasıl arzu duysun? O hâlde arzu yetisi başlatır. Ama beden önceden belli bir duruma girmemişse, arzu yetisi nereden başlayacak?
ἀλλὰ τὸ ζῷον ἢ τὸ σῶμα δεῖ λέγειν τὸ τοιόνδε, ἢ τὸ κοινόν, ἢ ἕτερόν τι τρίτον ἐξ ἀμφοῖν γεγενημένον. ὅπως δ’ ἂν ἔχῃ, ἤτοι ἀπαθῆ δεῖ τὴν ψυχὴν φυλάττειν αὐτὴν αἰτίαν γενομένην ἄλλῳ τοῦ τοιούτου, ἢ συμπάσχειν καὶ αὐτήν: καὶ ἢ ταὐτὸν πάσχουσαν πάθημα πάσχειν, ἢ ὅμοιόν τι, οἷον ἄλλως μὲν τὸ ζῷον ἐπιθυμεῖν, ἄλλως δὲ τὸ ἐπιθυμητικὸν ἐνεργεῖν ἢ πάσχειν. τὸ μὲν οὖν σῶμα τὸ τοιόνδε ὕστερον ἐπισκεπτέον: τὸ δὲ συναμφότερον οἷον λυπεῖσθαι πῶς; ἆρα, ὅτι τοῦ σώματος οὑτωσὶ διατεθέντος καὶ μέχρις αἰσθήσεως διελθόντος τοῦ πάθους τῆς αἰσθήσεως εἰς ψυχὴν τελευτώσης; ἀλλ’ ἡ αἴσθησις οὔπω δῆλον πῶς. ἀλλ’ ὅταν ἡ λύπη ἀρχὴν ἀπὸ δόξης καὶ κρίσεως λάβῃ τοῦ κακόν τι παρεῖναι ἢ αὐτῷ ἤ τινι τῶν οἰκείων, εἶτ̓ ἐντεῦθεν τροπὴ λυπηρὰ ἐπὶ τὸ σῶμα καὶ ὅλως ἐπὶ πᾶν τὸ ζῷον γένηται; ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς δόξης οὔπω δῆλον τίνος, τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ συναμφοτέρου: εἶτα ἡ μὲν δόξα ἡ περὶ τὸ κακὸν τὸ τῆς λύπης οὐκ ἔχει πάθος: καὶ γὰρ δυνατὸν τῆς δόξης παρούσης μὴ πάντως ἐπιγίνεσθαι τὸ λυπεῖσθαι, μηδ’ αὖ τὸ ὀργίζεσθαι δόξης τοῦ ὀλιγωρεῖσθαι γενομένης, μηδ’ αὖ ἀγαθοῦ δόξης κινεῖσθαι τὴν ὄρεξιν. πῶς οὖν κοινὰ ταῦτα; ἤ, ὅτι καὶ ἡ ἐπιθυμία τοῦ ἐπιθυμητικοῦ καὶ ὁ θυμὸς τοῦ θυμικοῦ καὶ ὅλως τοῦ ὀρεκτικοῦ ἡ ἐπί τι ἔκτασις; ἀλλ’ οὕτως οὐκέτι κοινὰ ἔσται, ἀλλὰ τῆς ψυχῆς μόνης, ἢ καὶ τοῦ σώματος, ὅτι δεῖ αἷμα καὶ χολὴν ζέσαι καί πως διατεθὲν τὸ σῶμα τὴν ὄρεξιν κινῆσαι, οἷον ἐπὶ ἀφροδισίων. ἡ δὲ τοῦ ἀγαθοῦ ὄρεξις μὴ κοινὸν πάθημα ἀλλὰ ψυχῆς ἔσται, ὥσπερ καὶ ἄλλα, καὶ οὐ πάντα τῷ κοινῷ δίδωσιν ὁ λόγος. ἀλλὰ ὀρεγομένου ἀφροδισίων τοῦ ἀνθρώπου ἔσται μὲν ὁ ἄνθρωπος ὁ ἐπιθυμῶν, ἔσται δὲ ἄλλως καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν ἐπιθυμοῦν. καὶ πῶς; ἆρα ἄρξει μὲν ὁ ἄνθρωπος τῆς ἐπιθυμίας, ἐπακολουθήσει δὲ τὸ ἐπιθυμητικόν; ἀλλὰ πῶς ὅλως ἐπεθύμησεν ὁ ἄνθρωπος μὴ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ κεκινημένου; ἀλλ’ ἄρξει τὸ ἐπιθυμητικόν. ἀλλὰ τοῦ σώματος μὴ πρότερον οὑτωσὶ διατεθέντος πόθεν ἄρξεται;
1.1.6Belki de genel olarak şunu söylemek daha iyidir: Yetiler mevcut olduğu için, onlara sahip olanlar bu yetilere göre etkinlik gösterir; yetilerin kendileri ise hareketsizdir ve sahiplerine güç sağlar. Ama böyleyse, canlı etkilendiğinde, ikisinden oluşan bütüne hayatın sebebini veren psykhē'nin bu hâllerden etkilenmemesi zorunludur; çünkü hâller de etkinlikler de sahip olana aittir. Ama böyleyse, hayat da genel olarak psykhē'nin değil, bütünün olacaktır. Ya da en azından bütünün hayatı psykhē'nin hayatı olmayacaktır; his yetisi de his duymayacak, yetiye sahip olan duyacaktır. Ama his, beden yoluyla gelen ve psykhē'de son bulan bir hareketse, psykhē nasıl his duymayacak? Yoksa his yetisi mevcut olduğu için, onun mevcudiyeti sayesinde mi his duyacak? Kim his duyacak? Bütün. Ama yeti hareket etmeyecekse, psykhē de psykhē'nin yetisi de hesaba katılmadığında bütün nasıl his duyacak?
ἀλλ’ ἴσως βέλτιον εἰπεῖν καθόλου τῷ παρεῖναι τὰς δυνάμεις τὰ ἔχοντα εἶναι τὰ ἐνεργοῦντα κατ’ αὐτάς, αὐτὰς δὲ ἀκινήτους εἶναι χορηγούσας τὸ δύνασθαι τοῖς ἔχουσιν. ἀλλ’ εἰ τοῦτό ἐστι, πάσχοντος τοῦ ζῴου τὴν αἰτίαν τοῦ ζῆν τῷ συναμφοτέρῳ δοῦσαν ἀνάγκη αὐτὴν ἀπαθῆ εἶναι τῶν παθῶν καὶ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ ἔχοντος ὄντων. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, καὶ τὸ ζῆν ὅλως οὐ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τοῦ συναμφοτέρου ἔσται: ἢ τὸ τοῦ συναμφοτέρου ζῆν οὐ τῆς ψυχῆς ἔσται: καὶ ἡ δύναμις δὲ ἡ αἰσθητικὴ οὐκ αἰσθήσεται, ἀλλὰ τὸ ἔχον τὴν δύναμιν. ἀλλ’ εἰ ἡ αἴσθησις διὰ σώματος κίνησις οὖσα εἰς ψυχὴν τελευτᾷ, πῶς ἡ ψυχὴ οὐκ αἰσθήσεται; ἢ τῆς δυνάμεως τῆς αἰσθητικῆς παρούσης τῷ ταύτην παρεῖναι αἰσθήσεται. τί [οὖν] αἰσθήσεται; τὸ συναμφότερον. ἀλλ’ εἰ ἡ δύναμις μὴ κινήσεται, πῶς ἔτι τὸ συναμφότερον μὴ συναριθμουμένης ψυχῆς μηδὲ τῆς ψυχικῆς δυνάμεως;
1.1.7Yoksa bütün, psykhē'nin mevcudiyeti sayesinde his duyacaktır; ama psykhē, böyle bir şey olduğu için kendini ne bütüne ne de ikisinden birine verir. Bu nitelikteki bedenden ve kendisinin verdiği ışık gibi bir şeyden canlının tabiatını, yeni bir şey olarak meydana getirir; his duymak ve canlının hâlleri olarak sayılan öteki şeyler de bu şeye aittir. Peki biz nasıl his duyarız? Böyle bir canlıdan ayrılmış olmadığımız için; birçok şeyden oluşan insanın ousia'sının bütününde bizde daha değerli başka şeyler de bulunsa bile.
Psykhē'nin his yetisi ise duyulur şeylerin değil, daha çok hisden canlıda meydana gelen izlerin algılayıcısı olmalıdır; çünkü bunlar artık düşünülür şeylerdir. Öyle ki dıştaki his bunun bir sureti olur; o ise ousia bakımından daha hakikidir ve yalnızca eidos'ların hâllere kapılmadan temaşasıdır. İşte bu eidos'lardan —ki psykhē artık canlının yönetimini tek başına bunlar sayesinde üstlenir— düşünmeler, kanaatler ve düşünüşler doğar; asıl biz de buradayız. Bundan önce gelenler bizimdir; ama biz, buradan yukarısı olarak canlının başında duranlarız. Bütüne “canlı” demeye hiçbir şey engel olmaz: Aşağıdaki kısımları karışıktır; buradan yukarısı ise neredeyse hakiki insandır. Aşağıdakiler ise aslana benzeyen kısım ve genel olarak o çok biçimli canavardır. Çünkü insan, akıl sahibi psykhē ile örtüştüğü için, akıl yürüttüğümüzde akıl yürüten biziz; akıl yürütmeler psykhē'nin etkinlikleridir.
ἢ τὸ συναμφότερον ἔσται τῆς ψυχῆς τῷ παρεῖναι οὐχ αὑτὴν δούσης τῆς τοιαύτης εἰς τὸ συναμφότερον ἢ εἰς θάτερον, ἀλλὰ ποιούσης ἐκ τοῦ σώματος τοῦ τοιούτου καί τινος οἷον φωτὸς τοῦ παῤ αὐτῆς δοθέντος τὴν τοῦ ζῴου φύσιν ἕτερόν τι, οὗ τὸ αἰσθάνεσθαι καὶ τὰ ἄλλα ὅσα ζῴου πάθη εἴρηται. ἀλλὰ πῶς ἡμεῖς αἰσθανόμεθα; ἤ, ὅτι οὐκ ἀπηλλάγημεν τοῦ τοιούτου ζῴου, καὶ εἰ ἄλλα ἡμῖν τιμιώτερα εἰς τὴν ὅλην ἀνθρώπου οὐσίαν ἐκ πολλῶν οὖσαν πάρεστι. τὴν δὲ τῆς ψυχῆς τοῦ αἰσθάνεσθαι δύναμιν οὐ τῶν αἰσθητῶν εἶναι δεῖ, τῶν δὲ ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως ἐγγιγνομένων τῷ ζῴῳ τύπων ἀντιληπτικὴν εἶναι μᾶλλον: νοητὰ γὰρ ἤδη ταῦτα: ὡς τὴν αἴσθησιν τὴν ἔξω εἴδωλον εἶναι ταύτης, ἐκείνην δὲ ἀληθεστέραν τῇ οὐσίᾳ οὖσαν εἰδῶν μόνον ἀπαθῶς εἶναι θεωρίαν. ἀπὸ δὴ τούτων τῶν εἰδῶν, ἀφ̓ ὧν ψυχὴ ἤδη παραδέχεται μόνη τὴν τοῦ ζῴου ἡγεμονίαν, διάνοιαι δὴ καὶ δόξαι καὶ νοήσεις: ἔνθα δὴ ἡμεῖς μάλιστα. τὰ δὲ πρὸ τούτων ἡμέτερα, ἡμεῖς δὲ τὸ ἐντεῦθεν ἄνω ἐφεστηκότες τῷ ζῴῳ. κωλύσει δὲ οὐδὲν τὸ σύμπαν ζῷον λέγειν, μικτὸν μὲν τὰ κάτω, τὸ δὲ ἐντεῦθεν ὁ ἄνθρωπος ὁ ἀληθὴς σχεδόν: ἐκεῖνα δὲ τὸ λεοντῶδες καὶ τὸ ποικίλον ὅλως θηρίον. συνδρόμου γὰρ ὄντος τοῦ ἀνθρώπου τῇ λογικῇ ψυχῇ, ὅταν λογιζώμεθα, ἡμεῖς λογιζόμεθα τῷ τοὺς λογισμοὺς ψυχῆς εἶναι ἐνεργήματα.
1.1.8Peki nous ile ilişkimiz nasıldır? Nous derken, psykhē'nin sahip olduğu, nous'tan gelen şeylerin bir melekesi olan nous'u değil, nous'un kendisini kastediyorum. Ona da sahibiz, ama o bizim üstümüzdedir. Ona ya herkesle ortak olarak, ya kendimize ait olarak, ya da hem ortak hem kendimize ait olarak sahibiz: Ortaktır, çünkü bölünmezdir, birdir ve her yerde aynıdır; kendimize aittir, çünkü her birimiz onu ilk psykhē'de bütün olarak taşır. Öyleyse eidos'lara da iki türlü sahibiz: psykhē'de açılmış ve birbirinden ayrılmış gibi, nous'ta ise hepsi bir arada.
Peki tanrıyla ilişkimiz nasıldır? Tanrı, düşünülür tabiatın ve gerçekten var olan ousia'nın üstünde oturur; biz ise oradan sayarsak üçüncüyüz ve [Platon'un] dediği gibi, “yukarıdan gelen bölünmez ousia'dan ve bedenler alanında bölünen ousia'dan” meydana geliriz. Bu ousia'nın bedenler alanında bölünmüş olduğunu şöyle anlamalıyız: Her canlı ne büyüklükteyse, kendini bedenin büyüklüğüne o kadar verir; oysa bütün evrende de bir olarak bulunur. Ya da bedenlerde bulunuyormuş gibi görünür; çünkü onlara ışığını saçar ve onları canlı kılar; ama kendisiyle bedeni birleştirerek değil, kendisi yerinde durup kendi suretlerini vererek, tıpkı birçok aynada görünen bir yüz gibi. İlk suret, ortak olandaki histir; sonra ondan, psykhē'nin öteki her eidos'u denen şeyler gelir, her biri bir öncekinden. Bu dizi doğurma ve büyüme yetisine, genel olarak kendisinden, yani yapan psykhē'den başka bir şeyi meydana getiren ve tamamlayan yetiye kadar iner; yapan psykhē ise tamamladığı şeye dönmüştür.
πρὸς δὲ τὸν νοῦν πῶς; νοῦν δὲ λέγω οὐχ ἣν ἡ ψυχὴ ἔχει ἕξιν οὖσαν ʽτῶν̓ παρὰ τοῦ νοῦ, ἀλλ’ αὐτὸν τὸν νοῦν. ἢ ἔχομεν καὶ τοῦτον ὑπεράνω ἡμῶν. ἔχομεν δὲ ἢ κοινὸν ἢ ἴδιον, ἢ καὶ κοινὸν πάντων καὶ ἴδιον: κοινὸν μέν, ὅτι ἀμέριστος καὶ εἷς καὶ πανταχοῦ ὁ αὐτός, ἴδιον δέ, ὅτι ἔχει καὶ ἕκαστος αὐτὸν ὅλον ἐν ψυχῇ τῇ πρώτῃ. ἔχομεν οὖν καὶ τὰ εἴδη διχῶς, ἐν μὲν ψυχῇ οἷον ἀνειλιγμένα καὶ οἷον κεχωρισμένα, ἐν δὲ νῷ ὁμοῦ τὰ πάντα. πρὸς δὲ θεὸν πῶς; ἢ ὡς ἐποχούμενον τῇ νοητῇ φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ τῇ ὄντως, ἡμᾶς δὲ ἐκεῖθεν τρίτους ἐκ τῆς ἀμερίστου, φησί, τῆς ἄνωθεν καὶ ἐκ τῆς περὶ τὰ σώματα μεριστῆς, ἣν δὴ δεῖ νοεῖν οὕτω μεριστὴν περὶ τὰ σώματα, ὅτι δίδωσιν ἑαυτὴν τοῖς σώματος μεγέθεσιν, ὁπόσον ἂν ζῷον ᾖ ἕκαστον, ἐπεὶ κἀν τῷ παντὶ ὅλῳ οὖσα μία: ἤ, ὅτι φαντάζεται τοῖς σώμασι παρεῖναι ἐλλάμπουσα εἰς αὐτὰ καὶ ζῷα ποιοῦσα οὐκ ἐξ αὑτῆς καὶ σώματος, ἀλλὰ μένουσα μὲν αὐτή, εἴδωλα δὲ αὑτῆς διδοῦσα, ὥσπερ πρόσωπον ἐν πολλοῖς κατόπτροις. πρῶτον δὲ εἴδωλον αἴσθησις ἡ ἐν τῷ κοινῷ: εἶτα ἀπὸ ταύτης αὖ πᾶν ἄλλο εἶδος λέγεται ψυχῆς, ἕτερον ἀφ̓ ἑτέρου ἀεί, καὶ τελευτᾷ μέχρι γεννητικοῦ καὶ αὐξήσεως καὶ ὅλως ποιήσεως ἄλλου καὶ ἀποτελεστικοῦ ἄλλου παῤ αὐτὴν τὴν ποιοῦσαν ἐπεστραμμένης αὐτῆς τῆς ποιούσης πρὸς τὸ ἀποτελούμενον.
1.1.9O hâlde bizim o psykhē'mizin tabiatı, insanın yaptığı ve uğradığı kötülüklerin sebebi olmaktan uzak olacaktır; çünkü bunlar, dediğimiz gibi, canlıya ve ortak olana aittir. Ama kanaat ve düşünme psykhē'ye aitse, psykhē nasıl hatasız olur? Çünkü kanaat yanlış olabilir ve kötülüklerin çoğu ona dayanılarak yapılır. Kötülükler, daha kötü olana yenik düştüğümüzde yapılır —çünkü biz çokuz—: ya arzuya, ya thymos'a, ya da kötü bir surete. Yanlış şeylerin düşüncesi denen şey ise aslında bir hayaldir; düşünme yetisinin hükmünü beklemez, biz de daha kötü olanlara uyarak harekete geçeriz. Tıpkı his alanında, düşünme yetisi hüküm vermeden önce ortak hissin yanlış şeyler görmesi gibi. Nous ise buna karışmamıştır; dolayısıyla hatasızdır. Ya da daha doğrusu şöyle söylemeliyiz: Ya biz nous'taki düşünülüre —ya da kendi içimizdekine— dokunduk ya da dokunmadık; çünkü bir şeye sahip olup onu el altında bulundurmamak mümkündür.
Ortak olanları ve kendimize ait olanları da şöyle ayırdık: Bir kısmı bedenseldir ve beden olmadan var olmaz; etkinliği için bedene muhtaç olmayanlar ise psykhē'ye özgüdür. Düşünme de, hisden gelen izler üzerine hüküm verirken artık eidos'ları temaşa eder ve onları bir tür iç farkındalıkla temaşa eder; hiç değilse asıl anlamıyla hakiki psykhē'nin düşünmesi böyledir. Çünkü hakiki düşünme, düşünüşlerin fiilidir; çoğu zaman da dıştakilerin içtekilere benzemesi ve onlarla ortaklığıdır. Psykhē, bütün bunlara rağmen kendine karşı ve kendi içinde sükûnet içinde kalacaktır; içimizdeki değişimler ve kargaşa ise, dediğimiz gibi, ona bağlanmış olanlardan ve ortak olanın —o her ne ise— hâllerinden gelir.
ἔσται τοίνυν ἐκείνης ἡμῖν τῆς ψυχῆς ἡ φύσις ἀπηλλαγμένη αἰτίας κακῶν, ὅσα ἄνθρωπος καὶ ποιεῖ καὶ πάσχει: περὶ γὰρ τὸ ζῷον ταῦτα καὶ τὸ κοινόν, ὡς εἴρηται. ἀλλ’ εἰ δόξα τῆς ψυχῆς καὶ διάνοια, πῶς ἀναμάρτητος; ψευδὴς γὰρ δόξα καὶ πολλὰ κατ’ αὐτὴν πράττεται τῶν κακῶν. ἢ πράττεται μὲν τὰ κακὰ ἡττωμένων ἡμῶν ὑπὸ τοῦ χείρονος: πολλὰ γὰρ ἡμεῖς: ἢ ἐπιθυμίας ἢ θυμοῦ ἢ εἰδώλου κακοῦ: ἡ δὲ τῶν ψευδῶν λεγομένη διάνοια φαντασία οὖσα οὐκ ἀνέμεινε τὴν τοῦ διανοητικοῦ κρίσιν, ἀλλ’ ἐπράξαμεν τοῖς χείροσι πεισθέντες, ὥσπερ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως πρὶν τῷ διανοητικῷ ἐπικρῖναι ψευδῆ ὁρᾶν συμβαίνει τῇ κοινῇ αἰσθήσει. ὁ δὲ νοῦς οὐκ ἐφήψατο, ὥστε ἀναμάρτητος. ἢ οὕτω δὴ λεκτέον, ὡς ἡμεῖς ἢ ἐφηψάμεθα τοῦ ἐν τῷ νῷ νοητοῦ ἢ οὔ, ʽἢ τοῦ ἐν ἡμῖν̓: δυνατὸν γὰρ καὶ ἔχειν καὶ μὴ πρόχειρον ἔχειν. διείλομεν δὴ τὰ κοινὰ καὶ τὰ ἴδια τῷ τὰ μὲν σωματικὰ καὶ οὐκ ἄνευ σώματος εἶναι, ὅσα δὲ οὐ δεῖται σώματος εἰς ἐνέργειαν, ταῦτα ἴδια ψυχῆς εἶναι καὶ τὴν διάνοιαν ἐπίκρισιν ποιουμένην τῶν ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως τύπων εἴδη ἤδη θεωρεῖν καὶ θεωρεῖν οἷον συναισθήσει, τήν γε κυρίως τῆς ψυχῆς τῆς ἀληθοῦς διάνοιαν: νοήσεων γὰρ ἐνέργεια ἡ διάνοια ἡ ἀληθὴς καὶ τῶν ἔξω πολλάκις πρὸς τἄνδον ὁμοιότης καὶ κοινωνία. ἀτρεμήσει οὖν οὐδὲν ἧττον ἡ ψυχὴ πρὸς ἑαυτὴν καὶ ἐν ἑαυτῇ: αἱ δὲ τροπαὶ καὶ ὁ θόρυβος ἐν ἡμῖν παρὰ τῶν συνηρτημένων καὶ τῶν τοῦ κοινοῦ, ὅ τι δήποτέ ἐστι τοῦτο, ὡς εἴρηται, παθημάτων.
1.1.10Ama eğer biz psykhē isek ve bunlara biz uğruyorsak, psykhē de bunlara uğramış olur; yaptığımız şeyleri de o yapmış olur. Ama ortak olanın da bizim olduğunu söyledik, hele henüz ayrılmamışken; nitekim bedenimizin uğradıklarına bizim uğradığımızı söyleriz. O hâlde “biz” iki anlamlıdır: ya hayvan da hesaba katılarak, ya da artık onun üstündeki kastedilerek söylenir; hayvan ise canlı kılınmış bedendir. Hakiki insan başkadır: bundan arınmış olan, düşünüşte bulunan aretē'lere sahip olandır. Bu aretē'ler ayrılan psykhē'nin kendisinde yerleşiktir; burada bulunurken bile ayrılan ve ayrılabilir olan psykhē'de. Çünkü o tamamen çekildiğinde, ondan ışık almış olan da onun peşinden gider. Phronēsis ile değil de alışkanlıklar ve alıştırmalarla meydana gelen aretē'ler ise ortak olana aittir; çünkü kusurlar da ona aittir, kıskançlıklar, hasetler ve acımalar da öyle. Ya dostluklar kime aittir? Bazıları buna, bazıları ise içteki insana.
ἀλλ’ εἰ ἡμεῖς ἡ ψυχή, πάσχομεν δὲ ταῦτα ἡμεῖς, ταὐτὰ ἂν εἴη πάσχουσα ἡ ψυχὴ καὶ αὖ ποιήσει ἃ ποιοῦμεν. ἢ καὶ τὸ κοινὸν ἔφαμεν ἡμῶν εἶναι καὶ μάλιστα οὔπω κεχωρισμένων: ἐπεὶ καὶ ἃ πάσχει τὸ σῶμα ἡμῶν ἡμᾶς φαμεν πάσχειν. διττὸν οὖν τὸ ἡμεῖς, ἢ συναριθμουμένου τοῦ θηρίου, ἢ τὸ ὑπὲρ τοῦτο ἤδη: θηρίον δὲ ζῳωθὲν τὸ σῶμα. ὁ δ’ ἀληθὴς ἄνθρωπος ἄλλος ὁ καθαρὸς τούτου τὰς ἀρετὰς ἔχων τὰς ἐν νοήσει, αἳ δὴ ἐν αὐτῇ τῇ χωριζομένῃ ψυχῇ ἵδρυνται, χωριζομένῃ δὲ καὶ χωριστῇ ἔτι ἐνταῦθα οὔσῃ: ἐπεὶ καί, ὅταν αὕτη παντάπασιν ἀποστῇ, καὶ ἡ ἀπ’ αὐτῆς ἐλλαμφθεῖσα ἀπελήλυθε συνεπομένη. αἱ δ’ ἀρεταὶ αἱ μὴ φρονήσει, ἔθεσι δὲ ἐγγινόμεναι καὶ ἀσκήσεσι, τοῦ κοινοῦ: τούτου γὰρ αἱ κακίαι, ἐπεὶ καὶ φθόνοι καὶ ζῆλοι καὶ ἔλεοι. φιλίαι δὲ τίνος; ἢ αἱ μὲν τούτου, αἱ δὲ τοῦ ἔνδον ἀνθρώπου.
1.1.11Çocukken bileşikten gelenler etkindir; yukarıdakilerden bileşiğe pek az ışık vurur. Yukarıdaki kısım bize doğru etkin olmadığında yukarıya doğru etkindir; orta kısma kadar ulaştığında ise bize doğru etkin olur. Peki ne yani? Ondan önce gelen de biz değil miyiz? Evet, ama onu fark etmemiz gerekir; çünkü sahip olduğumuz her şeyi her zaman kullanmayız; yalnızca ortadaki kısmı ya yukarıdakilere ya da onların zıddına yönelttiğimizde, ya da kuvveden veya melekeden fiile getirdiğimiz şeyleri kullanırız.
Peki hayvanlarda canlı olan nedir? Eğer onlarda, söylendiği gibi, hata işlemiş insan psykhē'leri bulunuyorsa, bu psykhē'nin ayrılabilir olan kısmı hayvanlara ait olmaz; orada bulunsa bile onlar için bulunmaz. Onların iç farkındalığı, psykhē'nin suretini bedenle birlikte taşır; beden de psykhē'nin bir suretiyle nitelenmiş böyle bir bedendir. Eğer içlerine bir insan psykhē'si girmemişse, böyle bir canlı bütünün psykhē'sinden gelen bir aydınlatmayla meydana gelmiştir.
παίδων δὲ ὄντων ἐνεργεῖ μὲν τὰ ἐκ τοῦ συνθέτου, ὀλίγα δὲ ἐλλάμπει ἐκ τῶν ἄνω εἰς αὐτό. ὅταν δ’ ἀργῇ εἰς ἡμᾶς, ἐνεργεῖ πρὸς τὸ ἄνω: εἰς ἡμᾶς δὲ ἐνεργεῖ, ὅταν μέχρι τοῦ μέσου ἥκῃ. τί οὖν; οὐχ ἡμεῖς καὶ τὸ πρὸ τούτου; ἀλλ’ ἀντίληψιν δεῖ γενέσθαι: οὐ γάρ, ὅσα ἔχομεν, τούτοις χρώμεθα ἀεί, ἀλλ’ ὅταν τὸ μέσον τάξωμεν ἢ πρὸς τὰ ἄνω ἢ πρὸς τὰ ἐναντία, ʽἢ ὅσα ἀπὸ δυνάμεως ἢ ἕξεως εἰς ἐνέργειαν ἄγομεν. τὰ δὲ θηρία πῶς τὸ ζῷον ἔχει; ἢ εἰ μὲν ψυχαὶ εἶεν ἐν αὐτοῖς ἀνθρώπειοι, ὥσπερ λέγεται, ἁμαρτοῦσαι, οὐ τῶν θηρίων γίνεται τοῦτο, ὅσον χωριστόν, ἀλλὰ παρὸν οὐ πάρεστιν αὐτοῖς, ἀλλ’ ἡ συναίσθησις τὸ τῆς ψυχῆς εἴδωλον μετὰ τοῦ σώματος ἔχει: σῶμα δὴ τοιόνδε οἷον ποιωθὲν ψυχῆς εἰδώλῳ: εἰ δὲ μὴ ἀνθρώπου ψυχὴ εἰσέδυ, ἐλλάμψει ἀπὸ τῆς ὅλης τὸ τοιοῦτον ζῷον γενόμενόν ἐστιν.
1.1.12Ama psykhē hatasızsa, cezalar nasıl olur? Bu logos, psykhē'nin hem hata işlediğini, hem arındığını, hem ceza çektiğini —Hades'te de—, hem de başka bedenlere geçtiğini söyleyen her logosla çelişir. İnsan hangi logosu isterse ona katılabilir; ama belki ikisinin nerede çatışmadığı da bulunabilir. Psykhē'ye hatasızlık veren logos, psykhē'yi her bakımdan bir ve yalın sayıyor, psykhē ile psykhē olmanın aynı olduğunu söylüyordu. Hata işlemeyi ona yükleyen logos ise psykhē'ye, korkunç hâlleri taşıyan başka bir psykhē eidos'unu da örüp ekler. Böylece bu psykhē bileşik, her şeyden oluşan bir şey olur; bütün olarak etkilenir; hata işleyen de bileşiktir ve [Platon'a göre] ceza çeken de odur, öteki değil. Bu yüzden der ki: “Onu, deniz tanrısı Glaukos'u görenler gibi gördük.” Psykhē'nin tabiatını görmek isteyen —diyor— ona eklenmiş olanları kırıp atmalı ve onun felsefesine bakmalıdır: neye dokunduğuna, neyle akraba olduğu için ne ise o olduğuna. O hâlde hayat başka, etkinlikler başka, cezalandırılan başkadır. Çekilme ve ayrılma ise yalnız bu bedenden değil, eklenmiş olan her şeydendir.
Çünkü ekleme oluş sırasında olur; ya da genel olarak oluş, psykhē'nin öteki eidos'unun oluşudur. Oluşun nasıl olduğu ise söylendi: Psykhē inerken, eğilişi sırasında ondan inen başka bir şey meydana gelir. Peki suretini bırakır mı? Hem bu eğiliş nasıl olur da hata değildir? Eğiliş aşağıya doğru bir aydınlatmaysa hata değildir; tıpkı gölgenin de hata olmaması gibi; sebep aydınlatılan şeydir, çünkü o olmasaydı psykhē'nin aydınlatacağı bir yer olmazdı. Psykhē'nin indiği ve eğildiği söylenir, çünkü ondan ışık almış olan şey onunla birlikte yaşar. O hâlde, onu kabul edecek olan yakında değilse suretini bırakır; ama koparılarak değil, suret artık var olmadığı için bırakır; psykhē bütünüyle oraya baktığında suret artık yoktur. Şair de Herakles örneğinde bunu ayırıyor gibidir: Onun suretini Hades'e koyar, kendisini ise tanrıların arasında gösterir. Çünkü her iki söz de onu bağlıyordu: hem tanrıların arasında hem de Hades'te olduğu. Böylece onu ikiye böldü. Belki bu söz şöyle inandırıcı olur: Herakles eyleme dönük bir aretē'ye sahipti ve üstün iyiliği sayesinde tanrı olmaya layık görüldü; ama temaşa adamı değil eylem adamı olduğu için —temaşa adamı olsaydı bütünüyle orada olurdu— hem yukarıdadır hem de ondan bir şey hâlâ aşağıdadır.
ἀλλ’ εἰ ἀναμάρτητος ἡ ψυχή, πῶς αἱ δίκαι; ἀλλὰ γὰρ οὗτος ὁ λόγος ἀσυμφωνεῖ παντὶ λόγῳ, ὅς φησιν αὐτὴν καὶ ἁμαρτάνειν καὶ καθαρθῆναι καὶ διδόναι δίκας ʽκαἲ ἐν ᾅδου καὶ μετενσωματοῦσθαι. προσθετέον μὲν οὖν ὅτῳ τις βούλεται λόγῳ: τάχα δ’ ἄν τις ἐξεύροι καὶ ὅπῃ μὴ μαχοῦνται. ὁ μὲν γὰρ τὸ ἀναμάρτητον διδοὺς τῇ ψυχῇ λόγος ἓν ἁπλοῦν πάντη ἐτίθετο τὸ αὐτὸ ψυχὴν καὶ τὸ ψυχῇ εἶναι λέγων, ὁ δ’ ἁμαρτεῖν διδοὺς συμπλέκει μὲν καὶ προστίθησιν αὐτῇ καὶ ἄλλο ψυχῆς εἶδος τὸ τὰ δεινὰ ἔχον πάθη: σύνθετος οὖν καὶ τὸ ἐκ πάντων ἡ ψυχὴ αὕτη γίνεται καὶ πάσχει δὴ κατὰ τὸ ὅλον καὶ ἁμαρτάνει τὸ σύνθετον καὶ τοῦτό ἐστι τὸ διδὸν δίκην αὐτῷ, οὐκ ἐκεῖνο. ὅθεν φησί: ʽτεθεάμεθα γὰρ αὐτήν, ὥσπερ οἱ τὸν θαλάττιον Γλαῦκον ὁρῶντες.ʼ δεῖ δὲ περικρούσαντας τὰ προστεθέντα, εἴπερ τις ἐθέλει τὴν φύσιν, φησίν, αὐτῆς ἰδεῖν, εἰς τὴν φιλοσοφίαν αὐτῆς ἰδεῖν, ὧν ἐφάπτεται καὶ τίσι συγγενὴς οὖσα ἐστὶν ὅ ἐστιν. ἄλλη οὖν ζωὴ καὶ ἄλλαι ἐνέργειαι καὶ τὸ κολαζόμενον ἕτερον: ἡ δὲ ἀναχώρησις καὶ ὁ χωρισμὸς οὐ μόνον τοῦδε τοῦ σώματος, ἀλλὰ καὶ ἅπαντος τοῦ προστεθέντος. καὶ γὰρ ἐν τῇ γενέσει ἡ προσθήκη: ἢ ὅλως ἡ γένεσις τοῦ ἄλλου ψυχῆς εἴδους. τὸ δὲ πῶς ἡ γένεσις εἴρηται, ὅτι καταβαινούσης, ἄλλου του ἀπ’ αὐτῆς γινομένου τοῦ καταβαίνοντος ἐν τῇ νεύσει. ἆῤ οὖν ἀφίησι τὸ εἴδωλον; καὶ ἡ νεῦσις δὲ πῶς οὐχ ἁμαρτία; ἀλλ’ εἰ ἡ νεῦσις ἔλλαμψις πρὸς τὸ κάτω, οὐχ ἁμαρτία, ὥσπερ οὐδ’ ἡ σκιά, ἀλλ’ αἴτιον τὸ ἐλλαμπόμενον: εἰ γὰρ μὴ εἴη, οὐκ ἔχει ὅποι ἐλλάμψει. καταβαίνειν οὖν καὶ νεύειν λέγεται τῷ συνεζηκέναι αὐτῇ τὸ ἐλλαμφθὲν παῤ αὐτῆς. ἀφίησιν οὖν τὸ εἴδωλον, εἰ μὴ ἐγγὺς τὸ ὑποδεξόμενον: ἀφίησι δὲ οὐ τῷ ἀποσχισθῆναι, ἀλλὰ τῷ μηκέτι εἶναι: οὐκέτι δὲ ἔστιν, ἐὰν ἐκεῖ βλέπῃ ὅλη. χωρίζειν δὲ ἔοικεν ὁ ποιητὴς τοῦτο ἐπὶ τοῦ ʽΗρακλέους τὸ εἴδωλον αὐτοῦ διδοὺς ἐν ᾅδου, αὐτὸν δὲ ἐν θεοῖς εἶναι ὑπ’ ἀμφοτέρων τῶν λόγων κατεχόμενος, καὶ ὅτι ἐν θεοῖς καὶ ὅτι ἐν ᾅδου: ἐμέρισε δ’ οὖν. τάχα δ’ ἂν οὕτω πιθανὸς ὁ λόγος εἴη: ὅτι δὴ πρακτικὴν ἀρετὴν ἔχων ʽΗρακλῆς καὶ ἀξιωθεὶς διὰ καλοκαγαθίαν θεὸς εἶναι, ὅτι πρακτικός, ἀλλ’ οὐ θεωρητικὸς ἦν, ἵνα ἂν ὅλος ἦν ἐκεῖ, ἄνω τέ ἐστι καὶ ἔτι ἐστί τι αὐτοῦ καὶ κάτω.
1.1.13Bu konuları inceleyen biz miyiz, psykhē mi? Biziz, ama psykhē ile. “Psykhē ile” ne demek? Ona sahip olduğumuz için mi inceledik? Hayır, psykhē olduğu ölçüde [biz inceledik]. O zaman psykhē hareket etmeyecek mi? Ona böyle bir hareket verilmelidir: bedenlerin hareketi değil, kendi hayatı olan bir hareket. Bizim düşünüşümüz de böyledir: Çünkü psykhē de nous'tan pay almıştır ve düşünüş daha üstün bir hayattır; hem psykhē düşündüğünde, hem de nous bize doğru etkin olduğunda. Çünkü nous da bizim bir parçamızdır ve ona doğru yükseliriz.
τὸ δὲ ἐπισκεψάμενον περὶ τούτων ἡμεῖς ἢ ἡ ψυχή; ἢ ἡμεῖς, ἀλλὰ τῇ ψυχῇ. τὸ δὲ τῇ ψυχῇ πῶς; ἆρα τῷ ἔχειν ἐπεσκέψατο; ἢ ᾗ ψυχή. οὔκουν κινήσεται. ἢ κίνησιν τὴν τοιαύτην δοτέον αὐτῇ, ἣ μὴ σωμάτων, ἀλλ’ ἐστὶν αὐτῆς ζωή. καὶ ἡ νόησις δὲ ἡμῶν οὕτως, ὅτι καὶ νοερὰ ἡ ψυχὴ καὶ ζωὴ κρείττων ἡ νόησις, καὶ ὅταν ψυχὴ νοῇ, καὶ ὅταν νοῦς ἐνεργῇ εἰς ἡμᾶς: μέρος γὰρ καὶ οὗτος ἡμῶν καὶ πρὸς τοῦτον ἄνιμεν.
1.2.12. İnceleme
Aretēler Üzerine
Kötülükler burada bulunduğuna ve bu yeri zorunlulukla dolaşıp durduğuna, psykhē de kötülüklerden kaçmak istediğine göre, buradan kaçmak gerekir. Peki kaçış nedir? [Platon'un] dediği gibi, “tanrıya benzemek”. Bu da phronēsis ile birlikte adil ve dindar olursak, kısacası aretē içinde bulunursak gerçekleşir. Ama aretē ile benziyorsak, aretēsi olan birine mi benziyoruz? Hem de hangi tanrıya? Bu nitelikleri daha çok taşıyor görünene, yani kozmosun psykhē'sine ve onun içinde yöneten ilkeye mi, ki onda şaşılacak bir phronēsis vardır? Burada bulunduğumuza göre ona benzememiz akla yatkın da görünür.
Ama her şeyden önce, bütün aretēlerin ona da ait olup olmadığı tartışmalıdır. Örneğin ölçülü ve cesur olması: Onun için korkulacak hiçbir şey yoktur, çünkü dışında hiçbir şey yoktur; ona yaklaşan, yokluğunda arzulanacak, sahip olmak ya da ele geçirmek için istenecek hoş bir şey de yoktur. Eğer o da bizim isteklerimizin yöneldiği düşünülür şeylere istek duyuyorsa, bizim düzenimizin de aretēlerimizin de oradan geldiği açıktır. Peki o, bu aretēlere sahip midir?
Ona siyasi denen aretēleri yakıştırmak akla yatkın değildir: düşünüp taşınan kısımla ilgili phronēsis'i, öfkelenen kısımla ilgili cesareti, arzulayan kısmın akılla bir tür uzlaşması ve uyumu olan itidali, bunların her birinin yönetmek ve yönetilmek konusunda kendi işini görmesi olan adaleti. Öyleyse siyasi aretēlere göre değil de, aynı adı taşıyan daha büyük aretēlere göre mi benziyoruz? Ama başka aretēlere göre benziyorsak, siyasi aretēlere göre hiç mi benzemiyoruz? Bunlarla hiçbir şekilde benzemediğimizi, benzeşmenin yalnızca daha büyük aretēlerle olduğunu söylemek akla aykırıdır; çünkü halk dili bu aretēlere sahip olanlara “tanrısal” der ve onların bir şekilde [tanrıya] benzemiş olduğunu kabul etmek gerekir. Ama iki durumda da, böyle aretēler olmasa bile, tanrının aretēlere sahip olduğu sonucu çıkar.
Şimdi biri, farklı aretēlerle farklı bir ilişki içinde bulunsak ve siyasi aretēler bakımından benzemiş olmasak bile, benzeyebileceğimizi kabul ederse, kendi aretēlerimizle aretēye sahip olmayan bir varlığa benzememize hiçbir engel kalmaz. Bu nasıl olur? Şöyle: Bir şey sıcaklığın orada bulunmasıyla ısınıyorsa, sıcaklığın geldiği şeyin de ısınması gerekir mi? Bir şey ateşin orada bulunmasıyla sıcaksa, ateşin kendisinin de ateşin bulunmasıyla ısınması gerekir mi? Birinci örneğe karşı şu söylenebilir: Ateşte de sıcaklık vardır, ama tabiatına içkin bir sıcaklık. Benzetmeyi izleyen akıl yürütme de şunu söyler: Aretē psykhē'ye dışarıdan gelmiştir; psykhē'nin onu taklit ederek aldığı kaynakta ise tabiata içkindir. Ateş örneğine dayanan akıl yürütme ise o kaynağı aretēnin kendisi yapar; oysa biz onu aretēden daha üstün sayarız. Psykhē'nin pay aldığı şey, payın geldiği şeyle aynı olsaydı, böyle söylemek gerekirdi; ama gerçekte o başka, bu başkadır. Duyulur ev de düşünülür evle aynı değildir, gerçi ona benzetilmiştir. Duyulur ev düzenden ve tertipten pay alır; oysa orada, logos'ta ne düzen vardır ne tertip ne orantı. Biz de düzeni, tertibi ve uyumu oradan alırız ve bunlar buradaki aretēye aittir; oradakilerin ise ne uyuma ne tertibe ne düzene ihtiyacı vardır, dolayısıyla aretēye de ihtiyaçları olmaz. Biz yine de aretēnin bizde bulunması sayesinde oradakilere benzeriz. Biz aretē ile benzediğimiz için orada da aretē bulunmasının gerekmediğine dair bu kadarı yeter. Ama akıl yürütmenin zorlayıcılığıyla yetinmeyip onu ikna edici de kılmak gerekir.
Ἐπειδὴ τὰ κακὰ ἐνταῦθα καὶ τόνδε τὸν τόπον περιπολεῖ ἐξ ἀνάγκης, βούλεται δὲ ἡ ψυχὴ φεύγειν τὰ κακά, φευκτέον ἐντεῦθεν. τίς οὖν ἡ φυγή; θεῷ, φησιν, ὁμοιωθῆναι. τοῦτο δέ, εἰ δίκαιοι καὶ ὅσιοι μετὰ φρονήσεως γενοίμεθα καὶ ὅλως ἐν ἀρετῇ. εἰ οὖν ἀρετῇ ὁμοιούμεθα, ἆρα ἀρετὴν ἔχοντι; καὶ δὴ καὶ τίνι ʽθεᾦ; ἆῤ οὖν τῷ μᾶλλον δοκοῦντι ταῦτα ἔχειν καὶ δὴ τῇ τοῦ κόσμου ψυχῇ καὶ τῷ ἐν ταύτῃ ἡγουμένῳ, ᾧ φρόνησις θαυμαστὴ ὑπάρχει; καὶ γὰρ εὔλογον ἐνταῦθα ὄντας τούτῳ ὁμοιοῦσθαι. ἢ πρῶτον μὲν ἀμφισβητήσιμον, εἰ καὶ τούτῳ ὑπάρχουσι πᾶσαι: οἷον σώφρονι [ἢ] ἀνδρείῳ εἶναι, ᾧ μήτε τι δεινόν ἐστιν: οὐδὲν γὰρ ἔξωθεν: μήτε προσιὸν ἡδύ, οὗ καὶ ἐπιθυμία ἂν γένοιτο μὴ παρόντος, ἵν’ ἔχῃ ἢ ἕλῃ. εἰ δὲ καὶ αὐτὸ ἐν ὀρέξει ἐστὶ τῶν νοητῶν, ὧν καὶ αἱ ἡμέτεραι, δῆλον ὅτι καὶ ἡμῖν ἐκεῖθεν ὁ κόσμος καὶ αἱ ἀρεταί. ἆῤ οὖν ἐκεῖνο ταύτας ἔχει; ἢ οὐκ εὔλογον τάς γε πολιτικὰς λεγομένας ἀρετὰς ἔχειν, φρόνησιν μὲν περὶ τὸ λογιζόμενον, ἀνδρείαν δὲ περὶ τὸ θυμούμενον, σωφροσύνην δὲ ἐν ὁμολογίᾳ τινὶ καὶ συμφωνίᾳ ἐπιθυμητικοῦ πρὸς λογισμόν, δικαιοσύνην δὲ τὴν ἑκάστου τούτων ὁμοῦ οἰκειοπραγίαν ἀρχῆς πέρι καὶ τοῦ ἄρχεσθαι. ἆῤ οὖν οὐ κατὰ τὰς πολιτικὰς ὁμοιούμεθα, ἀλλὰ κατὰ τὰς μείζους τῷ αὐτῷ ὀνόματι χρωμένας; ἀλλ’ εἰ κατ’ ἄλλας, κατὰ τὰς πολιτικὰς ὅλως οὔ; ἢ ἄλογον μηδ’ ὁπωσοῦν ὁμοιοῦσθαι κατὰ ταύτας — τούτους γοῦν καὶ θείους ἡ φήμη λέγει καὶ λεκτέον ἀμηγέπη ὡμοιῶσθαι — κατὰ δὲ τὰς μείζους τὴν ὁμοίωσιν εἶναι. ἀλλ’ ἑκατέρως γε συμβαίνει ἀρετὰς ἔχειν κἂν εἰ μὴ τοιαύτας. εἰ οὖν τις συγχωρεῖ ὁμοιοῦσθαι δύνασθαι, ἄλλως ἡμῶν ἐχόντων πρὸς ἄλλας καὶ μὴ πρὸς τὰς πολιτικὰς ἀρετὰς ὡμοιωμένων, οὐδὲν κωλύει ἡμᾶς ταῖς αὑτῶν ἀρεταῖς ὁμοιοῦσθαι τῷ μὴ ἀρετὴν κεκτημένῳ. καὶ πῶς; ὧδε: εἴ τι θερμότητος παρουσίᾳ θερμαίνεται, ἀνάγκη καὶ ὅθεν ἡ θερμότης ἐλήλυθε θερμαίνεσθαι; καὶ εἴ τι πυρὸς παρουσίᾳ θερμόν ἐστιν, ἀνάγκη καὶ τὸ πῦρ αὐτὸ πυρὸς παρουσίᾳ θερμαίνεσθαι; ἀλλὰ πρὸς μὲν τὸ πρότερον εἴποι ἄν τις καὶ ἐν τῷ πυρὶ εἶναι θερμότητα, ἀλλὰ σύμφυτον, ὥστε τὸν λόγον ποιεῖν τῇ ἀναλογίᾳ ἑπόμενον ἐπακτὸν μὲν τῇ ψυχῇ τὴν ἀρετήν, ἐκείνῳ δέ, ὅθεν μιμησαμένη ἔχει, σύμφυτον: πρὸς δὲ τὸν ἐκ τοῦ πυρὸς λόγον τὸ ἐκεῖνον ἀρετὴν εἶναι: ἀρετῆς δὲ ἀξιοῦμεν εἶναι μείζονα. ἀλλ’ εἰ μὲν οὗ μεταλαμβάνει ψυχὴ τὸ αὐτὸ ἦν τῷ ἀφ̓ οὗ, οὕτως ἔδει λέγειν: νῦν δὲ ἕτερον μὲν ἐκεῖνο, ἕτερον δὲ τοῦτο. οὐδὲ γὰρ οἰκία ἡ αἰσθητὴ τὸ αὐτὸ τῇ νοητῇ, καίτοι ὡμοίωται: καὶ τάξεως δὲ καὶ κόσμου μεταλαμβάνει ἡ οἰκία ἡ αἰσθητὴ κἀκεῖ ἐν τῷ λόγῳ οὐκ ἔστι τάξις οὐδὲ κόσμος οὐδὲ συμμετρία. οὕτως οὖν κόσμου καὶ τάξεως καὶ ὁμολογίας μεταλαμβάνοντες ἐκεῖθεν καὶ τούτων ὄντων τῆς ἀρετῆς ἐνθάδε, οὐ δεομένων δὲ τῶν ἐκεῖ ὁμολογίας οὐδὲ κόσμου οὐδὲ τάξεως, οὐδ’ ἂν ἀρετῆς εἴη χρεία καὶ ὁμοιοίμεθα δὲ οὐδὲν ἧττον τοῖς ἐκεῖ δἰ ἀρετῆς παρουσίαν. πρὸς μὲν οὖν τὸ μὴ ἀναγκαῖον κἀκεῖ ἀρετὴν εἶναι, ἐπείπερ ἡμεῖς ἀρετῇ ὁμοιούμεθα, ταυτί: δεῖ δὲ πειθὼ ἐπάγειν τῷ λόγῳ μὴ μένοντας ἐπὶ τῆς βίας.
1.2.2Öyleyse önce benzediğimizi söylediğimiz aretēleri ele almalıyız; böylece bizde bir taklit olarak aretē olan, orada ise bir ilk örnek olarak aretē olmayan o aynı şeyi bulabiliriz. Bunu yaparken benzeşmenin iki türlü olduğunu belirtelim. Birincisi, aynı kaynaktan eşit ölçüde benzetilmiş şeylerde aynı şeyin bulunmasını gerektirir. Ama birinin ötekine benzediği, ötekinin ise ilk olduğu durumlarda —ilk olan karşılık olarak ona benzemez ve ona benzer denmez— benzeşmeyi başka bir tarzda anlamak gerekir: Burada aynı eidos aranmaz, daha çok başka bir eidos aranır, madem benzeşme bu öteki tarzda olmuştur.
Peki aretē, hem bütün olarak hem her biri olarak nedir? Her birini ayrı ele alırsak açıklama daha açık olur; çünkü böylece hepsini aretē yapan ortak şey de kolayca görünür. Yukarıda andığımız siyasi aretēler, [burada yaşadığımız sürece] bize düzen verir ve bizi daha iyi kılar: Arzulara ve genel olarak hâllere sınır ve ölçü koyar, yanlış kanaatleri giderirler. Bunu da genel olarak daha iyi olanla, sınırlanmış olmakla ve ölçülmüş olanın ölçüsüz ve sınırsız olanların dışında kalmasıyla yaparlar. Kendileri de sınırlanmış oldukları için, psykhē'yi madde edinmiş ölçüler olarak oradaki ölçüye benzerler ve oradaki en iyinin bir izini taşırlar. Çünkü her bakımdan ölçüsüz olan madde her bakımdan benzemezdir; ama eidos'tan pay aldığı ölçüde, kendisi eidos'suz olan o [en iyi]ye benzer. Yakın olanlar daha çok pay alır. Psykhē ise bedenden daha yakın ve ona daha akrabadır, dolayısıyla daha çok pay alır; öyle ki tanrı gibi görünerek insanı aldatır ve tanrının bütünü buymuş gibi düşündürür. İşte bu aretēler böyle benzer.
πρῶτον τοίνυν τὰς ἀρετὰς ληπτέον, καθ̓ ἅς φαμεν ὁμοιοῦσθαι, ἵνα τὸ αὐτὸ εὕρωμεν, ὃ παῤ ἡμῖν μὲν μίμημα ὂν ἀρετή ἐστιν, ἐκεῖ δὲ οἷον ἀρχέτυπον ὂν οὐκ ἀρετή, ἐπισημηνάμενοι, ὡς ἡ ὁμοίωσις διττή: καὶ ἡ μέν τις ταὐτὸν ἐν τοῖς ὁμοίοις ἀπαιτεῖ, ὅσα ἐπίσης ὡμοίωται ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ: ἐν οἷς δὲ τὸ μὲν ὡμοίωται πρὸς ἕτερον, τὸ δὲ ἕτερόν ἐστι πρῶτον, οὐκ ἀντιστρέφον πρὸς ἐκεῖνο οὐδὲ ὅμοιον αὐτοῦ λεγόμενον, ἐνταῦθα τὴν ὁμοίωσιν ἄλλον τρόπον ληπτέον οὐ ταὐτὸν εἶδος ἀπαιτοῦντας, ἀλλὰ μᾶλλον ἕτερον, εἴπερ κατὰ τὸν ἕτερον τρόπον ὡμοίωται. τί ποτε οὖν ἐστιν ἡ ἀρετὴ ἥ τε σύμπασα καὶ ἑκάστη; σαφέστερος δὲ ὁ λόγος ἔσται ἐφ̓ ἑκάστης: οὕτω γὰρ καὶ ὅ τι κοινόν, καθ̓ ὃ ἀρεταὶ πᾶσαι, δῆλον ῥᾳδίως ἔσται. αἱ μὲν τοίνυν πολιτικαὶ ἀρεταί, ἃς ἄνω που εἴπομεν, κατακοσμοῦσι μένοντας [ἔτι καὶ ἔχοντας ἐνταῦθα] καὶ ἀμείνους ποιοῦσιν ὁρίζουσαι καὶ μετροῦσαι τὰς ἐπιθυμίας καὶ ὅλως τὰ πάθη καὶ ψευδεῖς δόξας ἀφαιροῦσαι τῷ ὅλως ἀμείνονι καὶ τῷ ὡρίσθαι καὶ τῶν ἀμέτρων καὶ ἀορίστων ἔξω εἶναι τὸ μεμετρημένον: καὶ αὐταὶ ὁρισθεῖσαι ᾗ μέτρα γε ἐν ὕλῃ τῇ ψυχῇ ὡμοίωνται τῷ ἐκεῖ μέτρῳ καὶ ἔχουσιν ἴχνος τοῦ ἐκεῖ ἀρίστου. τὸ μὲν γὰρ πάντη ἄμετρον ὕλη ὂν πάντη ἀνωμοίωται: καθ̓ ὅσον δὲ μεταλαμβάνει εἴδους, κατὰ τοσοῦτον ὁμοιοῦται ἀνειδέῳ ἐκείνῳ ὄντι. μᾶλλον δὲ τὰ ἐγγὺς μεταλαμβάνει: ψυχὴ δὲ ἐγγυτέρω σώματος καὶ συγγενέστερον ταύτῃ καὶ πλέον μεταλαμβάνει, ὥστε καὶ ἐξαπατᾶν θεὸς φαντασθεῖσα, μὴ τὸ πᾶν θεοῦ τοῦτο ᾖ. οὕτω μὲν οὖν αὗται ὁμοιοῦνται.
1.2.3Ama [Platon] başka bir benzeşmenin daha büyük aretēye ait olduğunu ima ettiği için, ondan da söz etmek gerekir. Bu sırada hem siyasi aretēnin özü daha açık görünecek, hem özü bakımından daha büyük olanın ne olduğu, hem de genel olarak siyasi aretēnin yanında başka bir aretē bulunduğu. Platon tanrıya benzemenin buradaki şeylerden kaçmak olduğunu söylerken, şehir hayatındaki aretēlere düpedüz “aretē” demeyip “siyasi” sıfatını eklerken ve başka bir yerde hepsine “arınma” derken, açıkça iki tür aretē kabul etmekte ve benzeşmeyi siyasi aretēye bağlamamaktadır.
Peki bunlara nasıl arınma diyoruz ve nasıl en çok arındığımızda benzeriz? Psykhē bedenle karıştığında, onunla aynı hâlleri paylaştığında ve her konuda onunla birlikte kanaat edindiğinde kötüdür. Buna karşılık onunla birlikte kanaat edinmez de yalnız başına etkin olursa —düşünmek ve phronēsis sahibi olmak budur—, onunla aynı hâlleri paylaşmazsa —itidal budur—, bedenden ayrılırken korkmazsa —cesaret budur—, logos ve nous yönetir, öteki kısımlar da karşı koymazsa —bu da adalet olur—, iyi ve aretē sahibi olur. Psykhē'nin düşündüğü ve bu şekilde hâllerden azade olduğu bu duruma tanrıya benzeşme diyen yanılmış olmaz. Çünkü tanrısal olan da arıdır ve etkinliği öyledir ki, onu taklit eden phronēsis sahibi olur.
Ne yani, o da böyle bir durumda mı bulunur? Hayır, o bir durumda bulunmaz; durum psykhē'ye aittir. Psykhē başka türlü düşünür; oradakilerden biri farklı bir tarzda düşünür, öteki hiç düşünmez. O hâlde “düşünmek” yine yalnızca adı ortak bir kelime midir? Asla; biri ilk anlamıyla düşünür, öteki ondan gelen başka bir tarzda. Seste dile gelen logos psykhē'deki logos'un taklidi olduğu gibi, psykhē'deki logos da başka bir şeydekinin taklididir. Söze dökülen logos psykhē'dekinin taklidi ise, psykhē'deki de, kendinden öncekinin tercümanı olarak, onun taklididir. Demek ki aretē psykhē'ye aittir; nous'a da, onun ötesindekine de ait değildir.
ἀλλ’ ἐπεὶ τὴν ὁμοίωσιν ἄλλην ὑποφαίνει ὡς τῆς μείζονος ἀρετῆς οὖσαν, περὶ ἐκείνης λεκτέον: ἐν ᾧ καὶ σαφέστερον ἔσται μᾶλλον καὶ τῆς πολιτικῆς ἡ οὐσία, καὶ ἥτις ἡ μείζων κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ ὅλως, ὅτι ἔστι παρὰ τὴν πολιτικὴν ἑτέρα. λέγων δὴ ὁ Πλάτων τὴν ὁμοίωσιν τὴν πρὸς θεὸν φυγὴν τῶν ἐντεῦθεν εἶναι, καὶ ταῖς ἀρεταῖς ταῖς ἐν πολιτείᾳ οὐ τὸ ἁπλῶς διδούς, ἀλλὰ προστιθεὶς πολιτικάς γε, καὶ ἀλλαχοῦ καθάρσεις λέγων ἁπάσας δῆλός τέ ἐστι διττὰς τιθεὶς καὶ τὴν ὁμοίωσιν οὐ κατὰ τὴν πολιτικὴν τιθείς. πῶς οὖν λέγομεν ταύτας καθάρσεις καὶ πῶς καθαρθέντες μάλιστα ὁμοιούμεθα; ἢ ἐπειδὴ κακὴ μέν ἐστιν ἡ ψυχὴ συμπεφυρμένη τῷ σώματι καὶ ὁμοπαθὴς γινομένη αὐτῷ καὶ πάντα συνδοξάζουσα, εἴη ἂν ἀγαθὴ καὶ ἀρετὴν ἔχουσα, εἰ μήτε συνδοξάζοι, ἀλλὰ μόνη ἐνεργοῖ: ὅπερ ἐστὶ νοεῖν τε καὶ φρονεῖν: μήτε ὁμοπαθὴς εἴη: ὅπερ ἐστὶ σωφρονεῖν: μήτε φοβοῖτο ἀφισταμένη τοῦ σώματος: ὅπερ ἐστὶν ἀνδρίζεσθαι: ἡγοῖτο δὲ λόγος καὶ νοῦς, τὰ δὲ μὴ ἀντιτείνοι: δικαιοσύνη δ’ ἂν εἴη τοῦτο. τὴν δὴ τοιαύτην διάθεσιν τῆς ψυχῆς, καθ̓ ἣν νοεῖ τε καὶ ἀπαθὴς οὕτως ἐστίν, εἴ τις ὁμοίωσιν λέγοι πρὸς θεόν, οὐκ ἂν ἁμαρτάνοι: καθαρὸν γὰρ καὶ τὸ θεῖον καὶ ἡ ἐνέργεια τοιαύτη, ὡς τὸ μιμούμενον ἔχειν φρόνησιν. τί οὖν; οὐ κἀκεῖνο οὕτως διάκειται; ἢ οὐ διάκειται, ψυχῆς δὲ ἡ διάθεσις. νοεῖ τε ἡ ψυχὴ ἄλλως: τῶν δὲ ἐκεῖ τὸ μὲν ἑτέρως, τὸ δὲ οὐδὲ ὅλως. πάλιν οὖν τὸ νοεῖν ὁμώνυμον; οὐδαμῶς: ἀλλὰ τὸ μὲν πρώτως, τὸ δὲ παῤ ἐκείνου ἑτέρως. ὡς γὰρ ὁ ἐν φωνῇ λόγος μίμημα τοῦ ἐν ψυχῇ, οὕτω καὶ ὁ ἐν ψυχῇ μίμημα τοῦ ἐν ἑτέρῳ. ὡς οὖν μεμιμημένος ὁ ἐν προφορᾷ πρὸς τὸν ἐν ψυχῇ, οὕτως καὶ ὁ ἐν ψυχῇ ἑρμηνεὺς ὢν ἐκείνου πρὸς τὸ πρὸ αὐτοῦ. ἡ δὴ ἀρετὴ ψυχῆς: νοῦ δὲ οὐκ ἔστιν οὐδὲ τοῦ ἐπέκεινα.
1.2.4Şunu araştırmak gerekir: Arınma bu tür aretē ile aynı şey midir, yoksa önce arınma gelip aretē onu mu izler? Aretē arınma sürecinde mi, yoksa arınmış olmakta mı bulunur? Arınma sürecindeki aretē, arınmış olmaktakinden daha eksiktir; çünkü arınmış olmak adeta artık gayedir. Ama arınmış olmak, yabancı olan her şeyin giderilmesidir; iyi ise bundan başka bir şeydir. Yoksa psykhē arınmadan önce de iyi idiyse arınma yeter mi? Arınma yetecektir, ama iyi olan arınma değil, geriye kalan olacaktır. Geriye kalanın ne olduğunu da araştırmak gerekir; çünkü belki de geriye kalan tabiat iyinin kendisi değildi, yoksa kötülüğe düşmezdi. Öyleyse ona “iyiye benzer” mi demeli? Ama gerçekten iyi olanda kalmaya yeterli değildir, çünkü tabiatı iki yöne de yönelebilir. Onun iyisi akrabasıyla birlikte olmak, kötüsü de zıtlarıyla birlikte olmaktır. O hâlde arındıktan sonra [akrabasıyla] birlikte olmalıdır; birlikte olması da ona dönmesiyle olur.
Peki arınmadan sonra mı döner? Hayır, arınma olunca dönmüş olur. Öyleyse aretēsi bu [dönüş] mü? Hayır, dönüşten ona gelen şeydir. Bu nedir? Gördüğünün temaşası ve o görülenin içine yerleşmiş ve etkin olan izi; tıpkı görmenin görülen şeyle uğraşması gibi. Demek ki psykhē bunlara sahip değildi ve onları hatırlamıyor mu? Sahipti, ama etkin değil, bir kenara konmuş ve aydınlanmamış hâlde. Onların aydınlanması ve psykhē'nin o zaman onları kendinde bulunuyor olarak tanıması için, aydınlatana yönelmesi gerekir. Sahip olduğu şeyler de onların kendileri değil, izleriydi; o hâlde izleri, izi oldukları hakiki şeylere uydurmalıdır. Belki de psykhē'nin onlara şu anlamda sahip olduğu söylenir: Nous ona yabancı değildir, hele ona baktığında hiç yabancı değildir; bakmadığında ise yanında olsa bile yabancıdır. Nitekim bilgilerimiz de, onlara göre hiç etkin olmazsak bize yabancıdır.
ζητητέον δέ, εἰ ἡ κάθαρσις ταὐτὸν τῇ τοιαύτῃ ἀρετῇ, ἢ προηγεῖται μὲν ἡ κάθαρσις, ἕπεται δὲ ἡ ἀρετή, καὶ πότερον ἐν τῷ καθαίρεσθαι ἡ ἀρετὴ ἢ ἐν τῷ κεκαθάρθαι. [ἡ γοῦν ἐν τῷ καθαίρεσθαι] ἀτελεστέρα τῆς ἐν τῷ κεκαθάρθαι, [τὸ γὰρ κεναθάρθαι] οἷον τέλος ἤδη. ἀλλὰ τὸ κεκαθάρθαι ἀφαίρεσις ἀλλοτρίου παντός, τὸ δὲ ἀγαθὸν ἕτερον αὐτοῦ. ἤ, εἰ πρὸ τῆς καθάρσεως ἀγαθὸν ἦν, ἡ κάθαρσις ἀρκεῖ; ἀλλ’ ἀρκέσει μὲν ἡ κάθαρσις, τό δὲ καταλειπόμενον ἔσται τὸ ἀγαθόν, οὐχ ἡ κάθαρσις. καὶ τί τὸ καταλειπόμενόν ἐστι ζητητέον: ἴσως γὰρ οὐδὲ τὸ ἀγαθὸν ἦν ἡ φύσις ἡ καταλειπομένη: οὐ γὰρ ἂν ἐγένετο ἐν κακῷ. ἆῤ οὖν ἀγαθοειδῆ λεκτέον; ἢ οὐχ ἱκανὴν πρὸς τὸ μένειν ἐν τῷ ὄντως ἀγαθῷ: πέφυκε γὰρ ἐπ’ ἄμφω. τὸ οὖν ἀγαθὸν αὐτῆς τὸ συνεῖναι τῷ συγγενεῖ, τὸ δὲ κακὸν τὸ τοῖς ἐναντίοις. δεῖ οὖν καθηραμένην συνεῖναι. συνέσται δὲ ἐπιστραφεῖσα. ἆῤ οὖν μετὰ τὴν κάθαρσιν ἐπιστρέφεται; ἢ μετὰ τὴν κάθαρσιν ἐπέστραπται. τοῦτο οὖν ἡ ἀρετὴ αὐτῆς; ἢ τὸ γινόμενον αὐτῇ ἐκ τῆς ἐπιστροφῆς. τί οὖν τοῦτο; θέα καὶ τύπος τοῦ ὀφθέντος ἐντεθεὶς καὶ ἐνεργῶν, ὡς ἡ ὄψις περὶ τὸ ὁρώμενον. οὐκ ἄρα εἶχεν αὐτὰ οὐδ’ ἀναμιμνήσκεται; ἢ εἶχεν οὐκ ἐνεργοῦντα, ἀλλὰ ἀποκείμενα ἀφώτιστα. ἵνα δὲ φωτισθῇ καὶ τότε γνῶ αὐτὰ ἐνόντα, δεῖ προσβαλεῖν τῷ φωτίζοντι. εἶχε δὲ οὐκ αὐτά, ἀλλὰ τύπους: δεῖ οὖν τὸν τύπον τοῖς ἀληθινοῖς, ὧν καὶ οἱ τύποι, ἐφαρμόσαι. τάχα δὲ καὶ οὕτω λέγεται ἔχειν, ὅτι ὁ νοῦς οὐκ ἀλλότριος καὶ μάλιστα δὲ οὐκ ἀλλότριος, ὅταν πρὸς αὐτὸν βλέπῃ: εἰ δὲ μή, καὶ παρὼν ἀλλότριος. ἐπεὶ καὶ αἱ ἐπιστῆμαι, ἐὰν μηδ’ ὅλως ἐνεργῶμεν κατ’ αὐτάς, ἀλλότριαι.
1.2.5Ama arınmanın ne ölçüye kadar gittiğini söylemek gerekir; çünkü böylece benzeşmenin neye olduğu ve hangi tanrıyla özdeşleşildiği de açığa çıkar. Bu da her şeyden önce öfkenin, arzunun ve öteki her şeyin —acının ve onun akrabalarının— nasıl arındırıldığını ve bedenden ne ölçüde ayrılmanın mümkün olduğunu araştırmak demektir.
Psykhē bedenden belki adeta mekân bakımından da kendini toplayarak ayrılır; ama her hâlükârda hâllerden azade durarak, zorunlu hazları ve hisleri yalnızca bir tedavi ve sıkıntılardan kurtulma aracı sayarak, rahatsız edilmemek için kabul ederek ayrılır. Ağrıları giderir, bu mümkün değilse onlara sakince katlanır ve onlarla birlikte acı çekmediği için onları küçültür. Öfkeyi elden geldiğince, mümkünse büsbütün giderir; olmuyorsa en azından kendisi onunla birlikte öfkelenmez, irade dışı olan başkasına ait olur ve bu irade dışı olan da az ve zayıf kalır. Korkuyu tamamen giderir, çünkü hiçbir şeyden korkmayacaktır; irade dışı olan burada da vardır, meğer ki bir uyarı için olsun. Arzuya gelince, kötü hiçbir şeyi arzulamayacağı açıktır. Rahatlamak için yiyecek ve içecekleri psykhē'nin kendisi arzulamaz; cinsel zevkleri de arzulamaz. Arzularsa da, sanırım tabiî olanları arzular ve irade dışı olana da yer vermez; arzularsa da, ancak gelip geçen ani bir tasavvur kadar.
Kısacası psykhē'nin kendisi bütün bunlardan tamamen arınmış olacak ve akıldışı kısmı da arındırmayı dileyecektir, öyle ki o da sarsılmasın; sarsılırsa da şiddetle değil, darbeleri az olsun ve psykhē'nin komşuluğu sayesinde hemen dağılsın. Bilge bir adama komşu olan birinin bu komşuluktan yararlanması gibi: Ya ona benzemeye başlar ya da ondan utanır ve iyi insanın istemeyeceği hiçbir şeyi yapmaya cüret edemez. Böylece bir çatışma olmayacaktır; çünkü logos'un orada bulunması yeter. Daha kötü olan ondan utanacak, hatta en ufak bir kıpırdanışta bulunursa, efendisi oradayken sessiz durmadığı için kendi kendine kızacak ve zayıflığından ötürü kendini kınayacaktır.
ἀλλ’ ἐπὶ πόσον ἡ κάθαρσις λεκτέον: οὕτω γὰρ καὶ ἡ ὁμοίωσις τίνι φανερὰ καὶ ἡ ταυτότης τίνι θεῷ. τοῦτο δέ ἐστι μάλιστα ζητεῖν θυμὸν πῶς [καθαίρει] καὶ ἐπιθυμίαν καὶ τἆλλα πάντα, λύπην καὶ τὰ συγγενῆ, καὶ τὸ χωρίζειν ἀπὸ σώματος ἐπὶ πόσον δυνατόν. ἀπὸ μὲν δὴ σώματος ἴσως μὲν καὶ τοῖς οἷον τόποις συνάγουσαν ἑαυτήν, πάντως [γε] μὴν ἀπαθῶς ἔχουσαν καὶ τὰς ἀναγκαίας τῶν ἡδονῶν [καὶ τὰς] αἰσθήσεις. μόνον ποιουμένην ἰατρεύσεις καὶ ἀπαλλαγὰς πόνων, ἵνα μὴ ἐνοχλοῖτο, τὰς δὲ ἀλγηδόνας ἀφαιροῦσαν καί, εἰ μὴ οἷόν τε, πρᾴως φέρουσαν καὶ ἐλάττους τιθεῖσαν τῷ μὴ συμπάσχειν: τὸν δὲ θυμὸν ὅσον οἷόν τε ἀφαιροῦσαν καί, εἰ δυνατόν, πάντη, εἰ δὲ μή, μὴ γοῦν αὐτὴν συνοργιζομένην, ἀλλ’ ἄλλου εἶναι τὸ ἀπροαίρετον, τὸ δὲ ἀπροαίρετον ὀλίγον εἶναι καὶ ἀσθενές: τὸν δὲ φόβον πάντη — περὶ οὐδενὸς γὰρ φοβήσεται: τὸ δὲ ἀπροαίρετον καὶ ἐνταῦθα — πλήν γε ἐν νουθετήσει. ἐπιθυμία δὲ ὅτι μὲν μηδενὸς φαύλου, δῆλον: σίτων δὲ καὶ ποτῶν πρὸς ἄνεσιν οὐκ αὐτὴ ἕξει: οὐδὲ τῶν ἀφροδισίων δέ: εἴ δ’ ἄρα, φυσικῶν, οἶμαι, καὶ οὐδὲ τὸ ἀπροαίρετον ἐχόντων: εἴ δ’ ἄρα, ὅσον μέχρι φαντασίας προπετοῦς καὶ ταύτης. ὅλως δὲ αὐτὴ μὲν πάντως τούτων καθαρὰ ἔσται καὶ τὸ ἄλογον δὲ βουλήσεται καὶ αὐτὸ καθαρὸν ποιῆσαι, ὥστε μηδὲ πλήττεσθαι: εἰ δ’ ἄρα, μὴ σφόδρα, ἀλλ’ ὀλίγας τὰς πληγὰς αὐτοῦ εἶναι καὶ εὐθὺς λυομένας τῇ γειτονήσει: ὥσπερ εἴ τις σοφῷ γειτονῶν ἀπολαύοι τῆς τοῦ σοφοῦ γειτνιάσεως ἢ ὅμοιος γινόμενος ἢ αἰδούμενος, ὡς μηδὲν τολμᾶν ποιεῖν ὧν ὁ ἀγαθὸς οὐ θέλει. οὔκουν ἔσται μάχη: ἀρκεῖ γὰρ παρὼν ὁ λόγος, ὃν τὸ χεῖρον αἰδέσεται, ὥστε καὶ αὐτὸ τὸ χεῖρον δυσχερᾶναι, ἐάν τι ὅλως κινηθῇ, ὅτι: μὴ ἡσυχίαν ἦγε παρόντος τοῦ δεσπότου καὶ ἀσθένειαν ἑαυτῷ ἐπιτιμῆσαι.
1.2.6Bunların hiçbiri günah değildir; insan için doğru davranıştır. Ama çabamız günahsız olmak için değil, tanrı olmak içindir. Eğer bu türden irade dışı bir şey hâlâ meydana geliyorsa, böyle biri hem tanrı hem daimōn olur, iki katlı bir varlık olur; daha doğrusu yanında başka bir aretēye sahip başka birini taşır. Hiçbir şey meydana gelmiyorsa yalnızca tanrıdır; ama İlk'i izleyen tanrılardan biri. Çünkü o, oradan gelmiş olandır; kendi özünde, geldiği hâline yeniden kavuşursa oradadır. Buraya geldiğinde birlikte yaşamak zorunda kaldığı varlığı da, elinden geldiğince kendine benzetecektir; öyle ki o, mümkünse hiç sarsılmasın ya da en azından efendisinin uygun görmediği hiçbir şeyi yapmasın.
Böyle bir insan için her bir aretē nedir? Bilgelik ve phronēsis, nous'un sahip olduklarını temaşa etmektir; nous ise onlara doğrudan temasla sahiptir. Bunların her biri iki türlüdür: biri nous'ta, öteki psykhē'de bulunur. Orada aretē değildir, psykhē'de ise aretēdir. Peki orada nedir? Nous'un etkinliği ve onun kendisi ne ise o. Burada ise oradan gelip başka bir şeyde bulunan aretēdir. Çünkü adaletin kendisi de, her bir aretēnin kendisi de aretē değildir, adeta bir örnektir; ondan gelip psykhē'de bulunan ise aretēdir. Aretē bir şeyin aretēsidir; her birinin kendisi ise başka hiçbir şeyin değil, yalnız kendisinindir.
Adalet eğer kendi işini görmekse, her zaman parçaların çokluğunda mı bulunur? Bir türlüsü, parçalar çok olduğunda çoklukta bulunur; ama genel olarak kendi işini görmek, tek bir şeyde de olabilir. Hakiki adaletin kendisi, içinde birinin öteki olmadığı tek bir şeyin kendine yönelik tutumudur. Bu yüzden psykhē için de daha yüksek adalet nous'a yönelik etkinlikte bulunmaktır; itidal nous'a doğru içe dönmektir; cesaret ise baktığı şeye, yani tabiatça hâllerden azade olana benzeyerek hâllerden azade olmaktır. Psykhē'deki bu azadelik aretēden gelir ve amacı, daha aşağıdaki ev arkadaşıyla birlikte hâllere kapılmamaktır.
ἔστι μὲν οὖν οὐδὲν τῶν τοιούτων ἁμαρτία, ἀλλὰ κατόρθωσις ἀνθρώπῳ: ἀλλ’ ἡ σπουδὴ οὐκ ἔξω ἁμαρτίας εἶναι, ἀλλὰ θεὸν εἶναι. εἰ μὲν οὖν τι τῶν τοιούτων ἀπροαίρετον γίγνοιτο, θεὸς ἂν εἴη ὁ τοιοῦτος καὶ δαίμων διπλοῦς ὤν, μᾶλλον δὲ ἔχων σὺν αὑτῷ ἄλλον ἄλλην ἀρετὴν ἔχοντα: εἰ δὲ μηδέν, θεὸς μόνον: θεὸς δὲ τῶν ἑπομένων τῷ πρώτῳ. αὐτὸς μὲν γάρ ἐστιν ὃς ἦλθεν ἐκεῖθεν καὶ τὸ καθ̓ αὑτόν, εἰ γένοιτο οἷος ἦλθεν, ἐκεῖ ἐστι: νῷ δὲ συνῳκίσθη ἐνθάδε ἥκων καὶ τοῦτον αὑτῷ ὁμοιώσει κατὰ τὴν δύναμιν τὴν ἐκείνου, ὥστε, εἰ δυνατόν, ἄπληκτον εἶναι ἢ ἄπρακτόν γε τῶν μὴ δοκούντων τῷ δεσπότῃ. τίς οὖν ἑκάστη ἀρετὴ τῷ τοιούτῳ; ἢ σοφία μὲν [καὶ φρόνησις] ἐν θεωρίᾳ ὧν νοῦς ἔχει: νοῦς δὲ τῇ ἐπαφῇ. διττὴ δὴ ἑκατέρα, ἡ μὲν ἐν νῷ οὖσα, ἡ δὲ ἐν ψυχῇ. κἀκεῖ μὲν οὐκ ἀρετή, ἐν δὲ ψυχῇ ἀρετή. ἐκεῖ οὖν τί; ἐνέργεια αὐτοῦ καὶ ὅ ἐστιν: ἐνταῦθα δὲ τὸ ἐν ἄλλῳ ἐκεῖθεν ἀρετή. οὐδὲ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη καὶ ἑκάστη ἀρετή, ἀλλ’ οἷον παράδειγμα: τὸ δὲ ἀπ’ αὐτῆς ἐν ψυχῇ ἀρετή. τινὸς γὰρ ἡ ἀρετή: αὐτὸ δὲ ἕκαστον αὑτοῦ, οὐχὶ δ’ ἄλλου τινός. δικαιοσύνη δὲ εἴπερ οἰκειοπραγία, ἆρα ἀεὶ ἐν πλήθει μερῶν; ἢ ἡ μὲν ἐν πλήθει, ὅταν πολλὰ ᾖ τὰ μέρη, ἡ δὲ ὅλως οἰκειοπραγία, κἂν ἑνὸς ᾖ. ἡ γοῦν ἀληθὴς αὐτοδικαιοσύνη ἑνὸς πρὸς αὑτό, ἐν ᾧ οὐκ ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο: ὥστε καὶ τῇ ψυχῇ δικαιοσύνη ἡ μείζων τὸ πρὸς νοῦν ἐνεργεῖν, τὸ δὲ σωφρονεῖν ἡ εἴσω πρὸς νοῦν στροφή, ἡ δὲ ἀνδρεία ἀπάθεια καθ̓ ὁμοίωσιν τοῦ πρὸς ὃ βλέπει ἀπαθὲς ὂν τὴν φύσιν: αὐτὴ δὲ ἐξ ἀρετῆς, ἵνα μὴ συμπαθῇ τῷ χείρονι συνοίκῳ.
1.2.7Psykhē'deki bu aretēler de birbirini karşılıklı olarak gerektirir; tıpkı orada, nous'ta, aretēden önce gelen ve adeta örnek olan şeylerin birbirini gerektirmesi gibi. Çünkü orada düşünüş epistēmē ve bilgeliktir; kendine yönelmek itidaldir; kendine özgü iş, kendi işini görmektir; cesaretin karşılığı ise özdeşlik ve arı biçimde kendinde kalmaktır. Psykhē'de ise nous'a doğru bakış bilgelik ve phronēsis'tir; bunlar onun aretēleridir, çünkü psykhē orada olduğu gibi bunların kendisi değildir. Ötekiler de aynı şekilde birbirini izler. Arınma bakımından da, eğer hepsi arınmış olmak anlamında arınmaysa, hepsinin birlikte bulunması zorunludur; yoksa hiçbiri tam olmaz. Daha büyük aretēlere sahip olan, daha küçükleri de zorunlu olarak kuvve hâlinde taşır; ama daha küçüklere sahip olan ötekileri zorunlu olarak taşımaz.
İşte olgun insanın asıl hayatı budur. Ama daha küçük aretēlere mi, daha büyüklere mi fiilen sahip olduğunu, yoksa başka bir tarzda mı sahip olduğunu her biri için ayrı ayrı incelemek gerekir. Örneğin phronēsis: Olgun insan başka ilkeler kullanacaksa, o [aşağı] phronēsis, etkin olmasa bile nasıl hâlâ yerinde kalır? Bir itidal [arzulara] tabiatça şu kadar, öteki şu kadar pay tanıyorsa; biri onları ölçüyle sınırlarken öteki tamamen ortadan kaldırıyorsa? Phronēsis bir kez yerinden oynadığında öteki aretēler için de durum aynıdır. Elbette olgun insan bu aşağı aretēleri bilecek ve onlardan alabileceği kadarını alacaktır; belki de bazen şartlar gerektirdiğinde bazılarına göre etkinlikte bulunacaktır. Ama daha yüksek ilkelere ve başka ölçülere ulaşınca onlara göre davranacaktır: Örneğin itidali o [siyasi] ölçüde aramayacak, mümkün olduğu kadar [bedenden] büsbütün ayrılacaktır. Siyasi aretēnin uygun gördüğü iyi insanın hayatını yaşamayacak; onu geride bırakıp başka bir hayatı, tanrıların hayatını seçecektir. Çünkü benzeşme iyi insanlara değil, tanrılaradır. İyi insanlara benzeşme, aynı kaynaktan gelen iki suretin birbirine benzemesi gibidir; tanrılara benzeşme ise bir şeyin örneğine benzemesidir.
ἀντακολουθοῦσι τοίνυν ἀλλήλαις καὶ αὗται αἱ ἀρεταὶ ἐν ψυχῇ, ὥσπερ κἀκεῖ τὰ πρὸ τῆς ἀρετῆς ἐν νῷ ὥσπερ παραδείγματα. καὶ γὰρ ἡ νόησις ἐκεῖ ἐπιστήμη καὶ σοφία, τὸ δὲ πρὸς αὑτὸν ἡ σωφροσύνη, τὸ δὲ οἰκεῖον ἔργον ἡ οἰκειοπραγία, τὸ δὲ οἷον ἀνδρεία ἡ ταυτότης καὶ τὸ ἐφ̓ αὑτοῦ μένειν καθαρόν. ἐν ψυχῇ τοίνυν πρὸς νοῦν ἡ ὅρασις σοφία καὶ φρόνησις, ἀρεταὶ αὐτῆς: οὐ γὰρ αὐτὴ ταῦτα, ὥσπερ ἐκεῖ. καὶ τὰ ἄλλα ὡσαύτως ἀκολουθεῖ: καὶ τῇ καθάρσει δέ, εἴπερ πᾶσαι καθάρσεις κατὰ τὸ κεκαθάρθαι, ἀνάγκη πάσας ἢ οὐδὲ μία τελεία. καὶ ὁ μὲν ἔχων τὰς μείζους καὶ τὰς ἐλάττους ἐξ ἀνάγκης δυνάμει, ὁ δὲ τὰς ἐλάττους οὐκ ἀναγκαίως ἔχει ἐκείνας. ὁ μὲν δὴ προηγούμενος τοῦ σπουδαίου βίος οὗτος: πότερα δὲ ἐνεργείᾳ ἔχει καὶ τὰς ἐλάττους ἢ τὰς μείζους ἢ ἄλλον τρόπον, σκεπτέον καθ̓ ἑκάστην: οἷον φρόνησιν: εἰ γὰρ ἄλλαις ἀρχαῖς χρήσεται, πῶς ἔτι ἐκείνη μένει κἂν εἰ μὴ ἐνεργοῦσα; καὶ εἰ ἡ μὲν φύσει τοσόνδε, ἡ δὲ τοσόνδε, καὶ ἡ σωφροσύνη ἐκεῖνα μετροῦσα, ἡ δὲ ὅλως ἀναιροῦσα; ταὐτὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὅλως τῆς φρονήσεως κινηθείσης. ἢ εἰδήσει γε αὐτὰς καὶ ὅσον παῤ αὐτῶν ἕξει: τάχα δέ ποτε περιστατικῶς ἐνεργήσει κατά τινας αὐτῶν. ἐπὶ μείζους δὲ ἀρχὰς ἥκων καὶ ἄλλα μέτρα κατ’ ἐκεῖνα πράξει: οἷον τὸ σωφρονεῖν οὐκ ἐν μέτρῳ ἐκείνῳ τιθείς, ἀλλ’ ὅλως κατὰ τὸ δυνατὸν χωρίζων καὶ ὅλως ζῶν οὐχὶ τὸν ἀνθρώπου βίον τὸν τοῦ ἀγαθοῦ, ὃν ἀξιοῖ ἡ πολιτικὴ ἀρετὴ [διαζῆν], ἀλλὰ τοῦτον μὲν καταλιπών, ἕτερον δὲ ἀλλαξάμενος τὸν τῶν θεῶν: πρὸς γὰρ τούτους [αὐτῷ], οὐ πρὸς ἀνθρώπους ἀγαθοὺς ἡ ὁμοίωσις. ὁμοίωσις δὲ ἡ μὲν πρὸς τούτους, ὡς εἰκὼν εἰκόνι ὡμοίωται ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἑκατέρα. ἡ δὲ πρὸς ἄλλον ὡς πρὸς παράδειγμα.
1.3.13. İnceleme
Diyalektik Üzerine
Gitmemiz gereken yere bizi hangi sanat, hangi yöntem, hangi uğraş çıkarır? Nereye gitmemiz gerektiği, yani iyiye ve ilk ilkeye, üzerinde uzlaşılmış ve birçok yoldan gösterilmiş sayılsın; zaten bunu gösterdiğimiz yollar da bir tür yukarı çıkıştı. Peki yukarı çıkarılacak olan nasıl biri olmalı? [Platon'un] dediği gibi, “her şeyi ya da en çok şeyi görmüş olan, ilk doğuşunda filozof, musikişinas ya da âşık olacak bir adamın tohumuna giren” biri mi? Tabiatça filozof olan, musikişinas ve âşık, yukarı çıkarılmalıdır.
Peki yol nedir? Bunların hepsi için tek ve aynı yol mu, yoksa her biri için ayrı bir yol mu var? Yolculuk herkes için iki türlüdür: Ya yukarı çıkanlar içindir ya da yukarıya varmış olanlar için. Birincisi aşağıdakilerden başlar; ikincisi ise artık düşünülür âlemde bulunan ve adeta oraya ayak basmış olanlar içindir: Onlar o âlemin en uç noktasına varıncaya dek ilerlemek zorundadırlar; insan düşünülür âlemin doruğuna eriştiğinde yolculuğun gayesine de ulaşmış olur. Ama o ikinci yolculuk beklesin; önce yukarı çıkış hakkında bir şeyler söylemeye çalışalım.
İlk önce bu adamları birbirinden ayırmalıyız; musikişinastan başlayarak onun tabiatının nasıl olduğunu söyleyelim. Onu kolayca harekete geçen, güzele karşı heyecanlanan, ama kendi kendine harekete geçmekte daha güçsüz biri olarak düşünmeliyiz; rastgele seslerle hemen harekete geçmeye hazırdır. Korkaklar gürültülere karşı nasıl tetikteyse, o da seslere ve onlardaki güzelliğe karşı öyle tetiktedir; ezgilerde ve ritimlerde uyumsuz olandan, birlik taşımayandan hep kaçar, ahenkli ritmin ve güzel biçimin peşine düşer. Öyleyse onu şöyle yönlendirmek gerekir: Bu duyulur seslerden, ritimlerden ve biçimlerden sonra, orantıların ve oranların bağlı bulunduğu maddeyi ayırarak, onu bunlardaki güzelliğe götürmeli ve ona şunu öğretmeliyiz: Heyecan duyduğu şeyler aslında düşünülür ahenk ve onun içindeki güzellikti; şu ya da bu güzel şey değil, genel olarak güzelliğin kendisiydi. Ona felsefenin öğretilerini de yerleştirmeliyiz; bunlardan hareketle, farkında olmadan sahip olduğu şeylere inanmaya yöneltilmelidir. Bu öğretilerin neler olduğunu daha sonra söyleyeceğiz.
Τίς τέχνη ἢ μέθοδος ἢ ἐπιτήδευσις ἡμᾶς οἷ δεῖ πορευθῆναι ἀνάγει; ὅποι μὲν οὖν δεῖ ἐλθεῖν, ὡς ἐπὶ τἀγαθὸν καὶ τὴν ἀρχὴν τὴν πρώτην, κείσθω διωμολογημένον καὶ διὰ πολλῶν δεδειγμένον: καὶ δὴ καὶ δἰ ὧν τοῦτο ἐδείκνυτο ἀναγωγή τις ἦν. τίνα δὲ δεῖ εἶναι τὸν ἀναχθησόμενον; ἆρά γε τὸν πάντα ἢ τὸν πλεῖστά, φησιν, ἰδόντα, ὃς ἐν τῇ πρώτῃ γενέσει [εἰσῄει] εἰς γονὴν ἀνδρὸς ἐσομένου φιλοσόφου [ἢ] μουσικοῦ τινος ἢ ἐρωτικοῦ; ὁ μὲν δὴ φιλόσοφος τὴν φύσιν καὶ ὁ μουσικὸς καὶ ὁ ἐρωτικὸς ἀνακτέοι. τίς οὖν ὁ τρόπος; ἆρά γε εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ἅπασι τούτοις, ἢ καθ̓ ἕνα ἕκαστον εἷς τις; ἔστι μὲν οὖν ἡ πορεία διττὴ πᾶσιν ἢ ἀναβαίνουσιν ἢ ἄνω ἐλθοῦσιν: ἡ μὲν γὰρ προτέρα ἀπὸ τῶν κάτω, ἡ δέ γε δευτέρα, οἷς ἤδη ἐν τῷ νοητῷ γενομένοις καὶ οἷον ἴχνος θεῖσιν ἐκεῖ πορεύεσθαι ἀνάγκη, ἕως ἂν εἰς τὸ ἔσχατον τοῦ τόπου ἀφίκωνται, ὃ δὴ τέλος τῆς πορείας ἂν τυγχάνει, ὅταν τις ἐπ’ ἄκρῳ γένηται τῷ νοητῷ. ἀλλ’ ἡ μὲν περιμενέτω, περὶ δὲ τῆς ἀναγωγῆς πρότερον πειρατέον λέγειν. πρῶτον δὴ διασταλτέον τοὺς ἄνδρας τούτους ἡμῖν ἀρξαμένους ἀπὸ τοῦ μουσικοῦ ὅστις ἐστὶ λέγοντας τὴν φύσιν. θετέον δὴ αὐτὸν εὐκίνητον καὶ ἐπτοημένον μὲν πρὸς τὸ καλόν, ἀδυνατώτερον δὲ παῤ αὑτοῦ κινεῖσθαι, ἕτοιμον δὲ ἐκ τῶν τυχόντων οἷον κτύπων, ὥσπερ οἱ δειλοὶ πρὸς τοὺς ψόφους, οὕτως καὶ τοῦτον πρὸς τοὺς φθόγγους καὶ τὸ καλὸν τὸ ἐν τούτοις ἕτοιμον, φεύγοντα ʽδἒ ἀεὶ τὸ ἀνάρμοστον καὶ τὸ μὴ ἓν ἐν τοῖς ᾀδομένοις καὶ ἐν τοῖς ῥυθμοῖς τὸ εὔρυθμον καὶ τὸ εὔσχημον διώκειν. μετὰ τοίνυν τοὺς αἰσθητοὺς τούτους φθόγγους καὶ ῥυθμοὺς καὶ σχήματα οὕτως ἀκτέον: χωρίζοντα τὴν ὕλην ἐφ̓ ὧν αἱ ἀναλογίαι καὶ οἱ λόγοι εἰς τὸ κάλλος τὸ ἐπ’ αὐτοῖς ἀκτέον καὶ διδακτέον, ὡς περὶ ἃ ἐπτόητο ἐκεῖνα ἦν, ἡ νοητὴ ἁρμονία καὶ τὸ ἐν ταύτῃ καλὸν καὶ ὅλως τὸ καλόν, οὐ τό τι καλὸν μόνον, καὶ λόγους τοὺς φιλοσοφίας ἐνθετέον: ἀφ̓ ὧν εἰς πίστιν ἀκτέον ὧν ἀγνοεῖ ἔχων. τίνες δὲ οἱ λόγοι, ὕστερον.
1.3.2Âşık —musikişinas da âşığa dönüşebilir ve dönüştükten sonra ya öyle kalır ya da daha ileri geçer— güzelliği bir şekilde hatırlar; ama ondan ayrı olarak onu kavrayamaz; gözle görülen güzelliklerden etkilenir ve onlara karşı heyecana kapılır. Ona tek bir bedene düşüp onun için heyecanlanmaması öğretilmelidir; akıl yoluyla bütün bedenlere götürülmeli ve hepsinde aynı olan şey gösterilmelidir. Bu şeyin bedenlerden başka olduğu, başka bir yerden geldiği ve başka şeylerde daha çok bulunduğu söylenmelidir: Örneğin güzel uğraşlar ve güzel kanunlar ona gösterilmelidir —böylece sevilecek şeyin bedensiz şeylerde bulunmasına alışır—; sanatlarda, bilgilerde ve aretēlerde de bulunduğu gösterilmelidir. Sonra bunların hepsi bir kılınmalı ve ona bunların nasıl ortaya çıktığı öğretilmelidir. Aretēlerden de artık nous'a, varlığa yükselmelidir; oradan da yukarı doğru yolculuğa çıkmalıdır.
ὁ δὲ ἐρωτικός, εἰς ὃν μεταπέσοι ἂν καὶ ὁ μουσικὸς καὶ μεταπεσὼν ἢ μένοι ἂν ἢ παρέλθοι, μνημονικός ἐστί πως κάλλους: χωρὶς δὲ ἂν ἀδυνατεῖ καταμαθεῖν, πληττόμενος δὲ ὑπὸ τῶν ἐν ὄψει καλῶν περὶ αὐτὰ ἐπτόηται. διδακτέον οὖν αὐτὸν μὴ περὶ ἓν σῶμα πεσόντα ἐπτοῆσθαι, ἀλλ’ ἐπὶ πάντα ἀκτέον τῷ λόγῳ σώματα δεικνύντα τὸ ἐν πᾶσι ταὐτὸν καὶ ὅτι ἕτερον τῶν σωμάτων καὶ ὅτι ἄλλοθεν λεκτέον καὶ ὅτι ἐν ἄλλοις μᾶλλον, οἷον ἐπιτηδεύματα καλὰ καὶ νόμους καλοὺς δεικνύντα — ἐν ἀσωμάτοις γὰρ ὁ ἐθισμὸς τοῦ ἐρασμίου ἤδη — καὶ ὅτι ἐν τέχναις καὶ ἐν ἐπιστήμαις καὶ ἐν ἀρεταῖς. εἶτα ἓν ποιητέον καὶ διδακτέον, ὅπως ἐγγίνονται. ἀπὸ δὲ τῶν ἀρετῶν ἤδη [δεῖ] ἀναβαίνειν ἐπὶ νοῦν, ἐπὶ τὸ ὄν: κἀκεῖ βαδιστέον τὴν ἄνω πορείαν.
1.3.3Tabiatça filozof olan ise hazırdır; adeta kanatlanmıştır ve ötekiler gibi bir ayrılmaya ihtiyaç duymaz. Yukarıya doğru harekete geçmiştir, ama yolu bilmediğinden yalnızca kendisine yolu gösterecek birine ihtiyacı vardır. Öyleyse ona yol gösterilmeli ve çözülmesi istenmelidir; kendisi de bunu tabiatça istemektedir, hatta çoktan çözülmüştür. Ona bedensiz olanı anlamaya ve ona inanmaya alışması için matematik bilimler verilmelidir —bilgiye düşkün olduğundan bunları kolayca kabul edecektir—; tabiatça aretē sahibi olduğundan aretēlerin tamamlanmasına yöneltilmeli, matematik bilimlerden sonra da ona diyalektiğin öğretileri verilmeli ve tam bir diyalektikçi yapılmalıdır.
ὁ δὲ φιλόσοφος τὴν φύσιν ἕτοιμος οὗτος καὶ οἷον ἐπτερωμένος καὶ οὐ δεόμενος χωρίσεως, ὥσπερ οἱ ἄλλοι οὗτοι, κεκινημένος πρὸς τὸ ἄνω, ἀπορῶν δὲ τοῦ δεικνύντος δεῖται μόνον. δεικτέον οὖν καὶ λυτέον βουλόμενον καὶ αὐτὸν τῇ φύσει καὶ πάλαι λελυμένον. τὰ μὲν δὴ μαθήματα δοτέον πρὸς συνεθισμὸν κατανοήσεως καὶ πίστεως ἀσωμάτου — καὶ γὰρ ῥᾴδιον δέξεται φιλομαθὴς ὤν — καὶ φύσει ἐνάρετον ὄντα πρὸς τελείωσιν ἀρετῶν ἀκτέον καὶ μετὰ τὰ μαθήματα λόγους διαλεκτικῆς δοτέον καὶ ὅλως διαλεκτικὸν ποιητέον.
1.3.4Öteki ikisine de aktarılması gereken bu diyalektik nedir? O, her şey hakkında akılla, her birinin ne olduğunu, ötekilerden neyle ayrıldığını ve onlarla ortak yanının ne olduğunu söyleyebilen melekedir. Ayrıca bunların her birinin nerede bulunduğunu, bir şeyin gerçekten olduğu şey olup olmadığını, var olanların kaç tane olduğunu ve yine var olmayanların, yani var olanlardan başka olanların neler olduğunu söyleyebilir. İyi ve iyi olmayan üzerine, iyinin altına girenler ve zıddının altına girenler üzerine, ebedî olan ve öyle olmayan üzerine akıl yürütür; elbette bütün bunlar hakkında kanaatle değil, epistēmē ile konuşur.
Duyulur şeyler arasındaki dolaşmaya son verip düşünülür âleme yerleşir ve orada işini görür; yanlışı bırakır ve psykhē'yi “hakikat ovası” denen yerde besler. Platon'un bölme yöntemini kullanır: eidos'ları birbirinden ayırt etmek için, bir şeyin ne olduğunu belirlemek için ve ilk cinslere varmak için. Bunlardan çıkanları nous'a uygun biçimde birbirine örer, ta ki bütün düşünülür âlemi dolaşıncaya dek; sonra da tersine çözümleyerek ilkeye geri varır. O zaman huzura erer —orada bulunduğu sürece huzur içindedir—; artık hiçbir şeyle meşgul olmaz, bir olur ve temaşa eder. Önermeler ve kıyaslarla ilgili mantık denen uğraşı ise, yazmayı bilmek gibi, başka bir sanata bırakır. Bunlardan bazılarını zorunlu ve sanattan önce gelen şeyler sayar; ama onları da öteki her şey gibi yargılar; bazılarını yararlı, bazılarını ise gereksiz ve bunlarla uğraşmak isteyen bir yönteme ait sayar.
τίς δὲ ἡ διαλεκτική, ἣν δεῖ καὶ τοῖς προτέροις παραδιδόναι; ἔστι μὲν δὴ ἡ λόγῳ περὶ ἑκάστου δυναμένη ἕξις εἰπεῖν τί τε ἕκαστον καὶ τί ἄλλων διαφέρει καὶ τίς ἡ κοινότης: ἐν οἷς ἐστι καὶ ποῦ τούτων ἕκαστον καὶ εἰ ἔστιν ὅ ἐστι καὶ τὰ ὄντα ὁπόσα καὶ τὰ μὴ ὄντα αὖ, ἕτερα δὲ ὄντων. αὕτη καὶ περὶ ἀγαθοῦ διαλέγεται καὶ περὶ μὴ ἀγαθοῦ καὶ ὅσα ὑπὸ τὸ ἀγαθὸν καὶ ὅσα ὑπὸ τὸ ἐναντίον καὶ τί τὸ ἀίδιον καὶ τὸ μὴ τοιοῦτον, ἐπιστήμῃ δηλονότι περὶ πάντων, οὐ δόξῃ. παύσασα δὲ τῆς περὶ τὸ αἰσθητὸν πλάνης ἐνιδρύει τῷ νοητῷ κἀκεῖ τὴν πραγματείαν ἔχει τὸ ψεῦδος ἀφεῖσα ἐν τῷ λεγομένῳ ἀληθείας πεδίῳ τὴν ψυχὴν τρέφουσα, τῇ διαιρέσει τῇ Πλάτωνος χρωμένη μὲν καὶ εἰς διάκρισιν τῶν εἰδῶν, χρωμένη δὲ καὶ εἰς τὸ τί ἐστι, χρωμένη δὲ καὶ ἐπὶ τὰ πρῶτα γένη, καὶ τὰ ἐκ τούτων νοερῶς πλέκουσα, ἕως ἂν διέλθῃ πᾶν τὸ νοητόν, καὶ ἀνάπαλιν ἀναλύουσα, εἰς ὃ ἂν ἐπ’ ἀρχὴν ἔλθῃ. τότε δὲ ἡσυχίαν ἄγουσα, ὡς μέχρι γέ του ἐκεῖ εἶναι ἐν ἡσυχίᾳ, οὐδὲν ἔτι πολυπραγμονοῦσα εἰς ἓν γενομένη βλέπει, τὴν λεγομένην λογικὴν πραγματείαν περὶ προτάσεων καὶ συλλογισμῶν, ὥσπερ ἂν τὸ εἰδέναι γράφειν, ἄλλῃ τέχνῃ δοῦσα: ὧν τινα ἀναγκαῖα καὶ πρὸ τέχνης ἡγουμένη, κρίνουσα δὲ αὐτὰ ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα καὶ τὰ μὲν χρήσιμα αὐτῶν, τὰ δὲ περιττὰ ἡγουμένη καὶ μεθόδου τῆς ταῦτα βουλομένης.
1.3.5Peki bu bilim ilkelerini nereden alır? Nous, psykhē onları alabilecek durumdaysa, ona apaçık ilkeler verir. Sonra diyalektik bunlardan çıkanları birleştirir, birbirine örer ve böler, ta ki tam bir nous'a ulaşıncaya dek. [Platon'un] dediği gibi, “o, nous'un ve phronēsis'in en arı kısmıdır”. Demek ki içimizdeki melekelerin en değerlisi olduğu için, varlık ve en değerli olan üzerine olması gerekir: phronēsis varlık üzerine, nous ise varlığın ötesindeki üzerinedir.
Peki felsefe nedir? En değerli şey. Felsefe ile diyalektik aynı şey midir? Hayır, diyalektik felsefenin değerli bir parçasıdır. Onun filozofun bir aleti olduğunu sanmamak gerekir; çünkü çıplak teoremlerden ve kurallardan ibaret değildir, şeylerle uğraşır ve adeta var olanları kendine madde edinir. Teoremlerle birlikte şeyleri de elinde tutarak onlara bir yol izleyerek yaklaşır. Yanlışı ve safsatayı ise araz olarak bilir: Başkası onu yapmışsa, yanlışı kendi içindeki doğrularla yabancı bir şey olarak yargılar; biri ona yanlışı getirdiğinde, onun hakikatin ölçütüne aykırı olduğunu bilir. Önerme hakkında [teknik] bilgisi yoktur —harfler hakkında da yoktur—, ama doğruyu bildiği için önerme denen şeyi de bilir. Genel olarak psykhē'nin hareketlerini bilir: neyi ortaya koyduğunu, neyi ortadan kaldırdığını, koyduğu şeyi mi yoksa başka bir şeyi mi kaldırdığını, karşısına konan şeylerin farklı mı aynı mı olduğunu bilir; bunları adeta his yoluyla kavrar gibi bir bakışta kavrar. İnce ayrıntılarla uğraşmayı ise bundan hoşlanan başka bir bilgiye bırakır.
ἀλλὰ πόθεν τὰς ἀρχὰς ἔχει ἡ ἐπιστήμη αὕτη; ἢ νοῦς δίδωσιν ἐναργεῖς ἀρχάς, εἴ τις λαβεῖν δύναιτο ψυχή: εἶτα τὰ ἑξῆς καὶ συντίθησι καὶ συμπλέκει καὶ διαιρεῖ, ἕως [ἂν] εἰς τέλειον νοῦν ἥκῃ. ʽἔστι γάῤ, φησιν, ʽαὕτη τὸ καθαρώτατον νοῦ καὶ φρονήσεως.ʼ ἀνάγκη οὖν τιμιωτάτην οὖσαν ἕξιν τῶν ἐν ἡμῖν περὶ τὸ ἂν καὶ τὸ τιμιώτατον εἶναι, φρόνησιν μὲν περὶ τὸ ὄν, νοῦν δὲ περὶ τὸ ἐπέκεινα τοῦ ὄντος. τί οὖν ἡ φιλοσοφία; τὸ τιμιώτατον. ἢ ταὐτὸν φιλοσοφία καὶ διαλεκτική; ἢ φιλοσοφίας μέρος τὸ τίμιον: οὐ γὰρ δὴ οἰητέον ὄργανον τοῦτο εἶναι τοῦ φιλοσόφου: οὐ γὰρ ψιλὰ θεωρήματά ἐστι καὶ κανόνες, ἀλλὰ περὶ πράγματά ἐστι καὶ οἷον ὕλην ἔχει τὰ ὄντα: ὁδῷ μέντοι ἐπ’ αὐτὰ χωρεῖ ἅμα τοῖς θεωρήμασι τὰ πράγματα ἔχουσα: τὸ δὲ ψεῦδος καὶ τὸ σόφισμα κατὰ συμβεβηκὸς γινώσκει ἄλλου ποιήσαντος ὡς ἀλλότριον κρίνουσα τοῖς ἐν αὐτῇ ἀληθέσι τὸ ψεῦδος, γινώσκουσα, ὅταν τις προσαγάγῃ, ὅτι παρὰ τὸν κανόνα τοῦ ἀληθοῦς. περὶ προτάσεως οὖν οὐκ οἶδε — καὶ γὰρ γράμματα — εἰδυῖα δὲ τὸ ἀληθὲς οἶδεν ὃ καλοῦσι πρότασιν, καὶ καθόλου οἶδε τὰ κινήματα τῆς ψυχῆς, ὅ τε τίθησι καὶ ὃ αἴρει, καὶ εἰ τοῦτο αἴρει ὃ τίθησιν ἢ ἄλλο, καὶ εἰ ἕτερα ἢ ταὐτά, προσφερομένων ὥσπερ κατ’ αἴσθησιν ἐπιβάλλουσα, ἀκριβολογεῖσθαι δὲ ἑτέρᾳ δίδωσι τοῦτο ἀγαπώσῃ.
1.3.6Demek ki diyalektik felsefenin değerli bir parçasıdır; çünkü felsefenin başka parçaları da vardır. Felsefe tabiatı da inceler ve bunu yaparken diyalektikten yardım alır; tıpkı öteki sanatların da aritmetikten yararlanması gibi. Ama tabiat felsefesi yardımını diyalektikten daha yakından alır. Ahlak felsefesi de aynı şekilde: Temaşasını oradan alır, ama melekeleri ve melekelerin ortaya çıktığı alıştırmaları kendisi ekler. Akla dayanan melekeler de oradan gelenleri artık kendi malları gibi taşırlar; ama onların çoğu maddeyle birliktedir. Öteki aretēler akıl yürütmeyi kendilerine özgü hâllerde ve eylemlerde uygular; phronēsis ise bir tür üst düzey akıl yürütmedir: daha çok küllî olanla ilgilenir, aretēlerin birbirini gerektirip gerektirmediğine, bir işi şimdi mi yoksa daha sonra mı yapmak gerektiğine, ya da büsbütün başka bir yolun daha iyi olup olmadığına bakar. Diyalektik ve bilgelik ise her şeyi daha da küllî ve maddeden bağımsız biçimde phronēsis'in kullanımına sunar.
Peki aşağı aretēler diyalektik ve bilgelik olmadan var olabilir mi? Ancak tam olmayan ve eksik biçimde. Peki bunlar olmadan bilge ve diyalektikçi olunabilir mi? Hayır, bu olmaz; aşağı aretēler ya önceden bulunur ya da onlarla birlikte büyür. Belki de insanın tabiî aretēleri olabilir ve bilgelik eklenince bunlardan tam aretēler doğar. O hâlde bilgelik tabiî aretēlerden sonra gelir, sonra da ahlakı tamamlar. Ya da tabiî aretēler var olunca ikisi birlikte büyür ve birlikte tamamlanır; ya da biri ötekinden önce gelip onu tamamlar. Çünkü genel olarak tabiî aretē, hem görüşü hem ahlakı tam olmayan bir aretēdir; her ikisinde de en önemli olan, onları kendilerinden aldığımız ilkelerdir.
μέρος οὖν τὸ τίμιον: ἔχει γὰρ καὶ ἄλλα φιλοσοφία: καὶ γὰρ καὶ περὶ φύσεως θεωρεῖ βοήθειαν παρὰ διαλεκτικῆς λαβοῦσα, ὥσπερ καὶ ἀριθμητικῇ προσχρῶνται αἱ ἄλλαι τέχναι: μᾶλλον μέντοι αὕτη ἐγγύθεν κομίζεται παρὰ τῆς δἱ??ʼλεκτικῆς: καὶ περὶ ἠθῶν ὡσαύτως θεωροῦσα μὲν ἐκεῖθεν, προστιθεῖσα δὲ τὰς ἕξεις καὶ τὰς ἀσκήσεις, ἐξ ὧν προίασιν αἱ ἕξεις. ἴσχουσι δὲ αἱ λογικαὶ ἕξεις καὶ ὡς ἴδια ἤδη τὰ ἐκεῖθεν: καὶ γὰρ μετὰ τῆς ὕλης τὰ πλεῖστα: καὶ αἱ μὲν ἄλλαι ἀρεταὶ τοὺς λογισμοὺς ἐν τοῖς πάθεσι τοῖς ἰδίοις καὶ ταῖς πράξεσιν, ἡ δὲ φρόνησις ἐπιλογισμός τις καὶ τὸ καθόλου μᾶλλον καὶ εἰ ἀντακολουθοῦσι καὶ εἰ δεῖ νῦν ἐπισχεῖν ἢ εἰσαῦθις ἢ ὅλως ἄλλο βέλτιον: ἡ δὲ διαλεκτικὴ καὶ ἡ σοφία ἔτι καθόλου καὶ ἀύλως πάντα εἰς χρῆσιν προφέρει τῇ φρονήσει. πότερα δὲ ἔστι τὰ κάτω εἶναι ἄνευ διαλεκτικῆς καὶ σοφίας; ἢ ἀτελῶς καὶ ἐλλειπόντως. ἔστι δὲ σοφὸν εἶναι καὶ διαλεκτικὸν οὕτως ἄνευ τούτων; ἢ οὐδ’ ἂν γένοιτο, ἀλλὰ ἢ πρότερον ἢ ἅμα συναύξεται. καὶ τάχα ἂν φυσικάς τις ἀρετὰς ἔχοι, ἐξ ὧν αἱ τέλειαι σοφίας προσγενομένης. μετὰ τὰς φυσικὰς οὖν ἡ σοφία: οἶτα τελειοῖ τὰ ἤθη. ἢ τῶν φυσικῶν οὐσῶν συναύξεται ἤδη ἄμφω καὶ συντελειοῦται ἢ προλαβοῦσα ἡ ἑτέρα τὴν ἑτέραν ἐτελείωσεν: ὅλως γὰρ ἡ φυσικὴ ἀρετὴ καὶ ὄμμα ἀτελὲς καὶ ἦθος ἔχει, καὶ αἱ ἀρχαὶ τὸ πλεῖστον ἀμφοτέραις, ἀφ̓ ὧν ἔχομεν.
1.4.14. İnceleme
Saadet Üzerine
İyi yaşamakla mesut olmayı aynı şey sayarsak, bunlardan öteki canlılara da pay verecek miyiz? Eğer onlar tabiatlarının elverdiği gibi engelsiz yaşayabiliyorsa, onların da iyi bir hayat sürdüğünü söylememize ne engel olabilir? İyi hayatı ister hoş bir hâlde bulunmaya, ister kendine özgü işin tamamlanmasına bağlayalım, iki durumda da öteki canlılar da ondan pay alır. Çünkü onlar da hem hoş bir hâlde bulunabilir hem de tabiatlarına uygun işi görebilirler. Örneğin canlıların arasında ötüşenler, hem başka bakımlardan hoş bir hâldedir hem de tabiatlarına uygun biçimde öterler ve bu yolla hayatı kendileri için seçilmeye değer bulurlar. Hatta mesut olmayı, tabiattaki isteğin son noktası olan bir gaye olarak koyarsak, bu yoldan da onlara saadetten pay vermemiz gerekir; çünkü onlar da son noktaya ulaşırlar; içlerindeki tabiat, oraya varınca bütün hayatını baştan sona katedip tamamlamış olarak durur.
Biri saadeti öteki canlılara kadar indirmekten hoşlanmıyorsa —çünkü bu durumda onların en değersizlerine de pay vermek gerekecek; yaşadıkları ve gayesine doğru açılan bir hayatları olduğu için bitkilere de pay vermek gerekecek—, ilk olarak, öteki canlıların iyi yaşamadığını sırf ona pek değerli görünmüyorlar diye söylemesi saçma görünmez mi? Bitkilere gelince, bütün canlılara tanıdığını onlara tanımak zorunda kalmaz, çünkü onlarda his yoktur. Gerçi yaşamayı bitkilere de tanıyorsa, iyi yaşamayı da onlara tanıyan biri çıkabilir; çünkü bir hayat iyi olabilir, bir başkası da bunun tersi; nitekim bitkiler de iyi ya da kötü bir hâlde bulunabilir, meyve verebilir ya da vermeyebilir. Eğer gaye haz ise ve iyi yaşamak bunda ise, iyi yaşamayı öteki canlılardan esirgeyen saçmalamış olur; gaye dinginlik ise yine öyle; iyi yaşamak tabiata uygun yaşamak diye tanımlanırsa da öyle.
Τὸ εὖ ζῆν καὶ τὸ εὐδαιμονεῖν ἐν τῷ αὐτῷ τιθέμενοι καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἆρα τούτων μεταδώσομεν; εἰ γὰρ ἔστιν αὐτοῖς ᾗ πεφύκασιν ἀνεμποδίστως διεξάγειν, κἀκεῖνα τί κωλύει ἐν εὐζωίᾳ λέγειν εἶναι; καὶ γὰρ εἴτε ἐν εὐπαθείᾳ τὴν εὐζωίαν τις θήσεται, εἴτε ἐν ἔργῳ οἰκείῳ τελουμένῳ, κατ’ ἄμφω καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις ὑπάρξει. καὶ γὰρ εὐπαθεῖν ἐνδέχοιτο ἂν καὶ ἐν τῷ κατὰ φύσιν ἔργῳ εἶναι: οἷον καὶ τὰ μουσικὰ τῶν ζῴων ὅσα τοῖς τε ἄλλοις εὐπαθεῖ καὶ δὴ καὶ ᾅδοντα ᾗ πέφυκε καὶ ταύτῃ αἱρετὴν αὑτοῖς τὴν ζωὴν ἔχει. καὶ τοίνυν καὶ εἰ τέλος τι τὸ εὐδαιμονεῖν τιθέμεθα, ὅπερ ἐστὶν ἔσχατον τῆς ἐν φύσει ὀρέξεως, καὶ ταύτῃ ἂν αὐτοῖς μεταδοίημεν τοῦ εὐδαιμονεῖν εἰς ἔσχατον ἀφικνουμένων, εἰς ὃ ἐλθοῦσιν ἵσταται ἡ ἐν αὐτοῖς φύσις πᾶσαν ζωὴν αὑτῆς διεξελθοῦσα καὶ πληρώσασα ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος. εἰ δέ τις δυσχεραίνει τὸ τῆς εὐδαιμονίας καταφέρειν εἰς τὰ ζῷα τὰ ἄλλα — οὕτω γὰρ ἂν καὶ τοῖς ἀτιμοτάτοις αὐτῶν μεταδώσειν: μεταδώσειν δὲ καὶ τοῖς φυτοῖς ζῶσι καὶ αὐτοῖς καὶ ζωὴν ἐξελιττομένην εἰς τέλος ἔχουσι — πρῶτον μὲν ἄτοπος εἶναι οὐ δόξει μὴ ζῆν εὖ τὰ ἄλλα ζῷα λέγων, ὅτι μὴ πολλοῦ ἄξια αὐτῷ δοκεῖ εἶναι; τοῖς δὲ φυτοῖς οὐκ ἀναγκάζοιτο ἂν διδόναι ὃ τοῖς ἅπασι ζῴοις δίδωσιν, ὅτι μὴ αἴσθησις πάρεστιν αὐτοῖς. εἴη δ’ ἄν τις ἴσως καὶ ὁ διδοὺς τοῖς φυτοῖς, εἴπερ καὶ τὸ ζῆν: ζωὴ δὲ ἡ μὲν εὖ ἂν εἴη, ἡ δὲ τοὐναντίον: οἷον ἔστι καὶ ἐπὶ φυτῶν εὐπαθεῖν καὶ μή, καὶ καρπὸν αὖ φέρειν καὶ μὴ φέρειν. εἰ μὲν οὖν ἡδονὴ τὸ τέλος καὶ ἐν τούτῳ τὸ εὖ ζῆν, ἄτοπος ὁ ἀφαιρούμενος τὰ ἄλλα ζῷα τὸ εὖ ζῆν: καὶ εἰ ἀταραξία δὲ εἴη, ὡσαύτως: καὶ εἰ τὸ κατὰ φύσιν ζῆν δὲ λέγοιτο τὸ εὖ ζῆν εἶναι.
1.4.2Ama [iyi yaşamayı] his yok diye bitkilere tanımayanlar, onu bütün canlılara da tanıyamama tehlikesiyle karşı karşıyadır. Eğer his ile kastettikleri, hâlin fark edilmesi ise, hâlin fark edilmeden önce kendi başına iyi olması gerekir: örneğin fark edilmese bile tabiata uygun durumda olmak, kendine uygun olduğu ve hoş olduğu henüz bilinmese bile kendine uygun olmak; çünkü hoş olması gerekir. Böylece bu iyi var olup orada bulundu mu, ona sahip olan zaten iyi durumdadır. O hâlde hissi ayrıca eklemeye ne gerek var? Meğer ki iyiyi meydana gelen hâle ve duruma değil, onun bilinmesine ve hissedilmesine bağlasınlar. Ama böyle derlerse, iyinin hissin kendisi, yani duyusal hayatın etkinliği olduğunu söylemiş olurlar; o zaman herhangi bir şeyi algılayan herkes iyiye sahip olur. Eğer iyinin ikisinden, yani böyle bir hâlin hissinden meydana geldiğini söylüyorlarsa, ikisinden her biri kendi başına ne iyi ne kötü iken, ikisinden meydana gelenin nasıl iyi olduğunu söyleyebilirler?
Eğer iyi olan hâldir ve insan kendisinde iyinin bulunduğunu bildiğinde bu durum iyi yaşamaksa, onlara şunu sormak gerekir: İnsan kendisinde bulunan şeyin bulunduğunu bildiği için mi iyi yaşar, yoksa onun yalnızca hoş olduğunu değil, iyi olduğunu da bilmesi mi gerekir? Ama bunun iyi olduğunu bilmesi gerekiyorsa, bu artık hissin işi değil, histen daha büyük başka bir yetinin işidir. O hâlde iyi yaşamak haz duyanlara değil, hazzın iyi olduğunu bilebilene ait olacaktır. Öyleyse iyi yaşamanın sebebi haz olmayacak, hazzın iyi olduğuna hüküm verebilen şey olacaktır. Hüküm veren ise hâlden daha üstündür; çünkü o logos ya da nous'tur, haz ise bir hâldir; akıldışı olan hiçbir yerde akıldan üstün değildir. Akıl kendini bırakıp da zıt bir cinste yer alan başka bir şeyi nasıl kendinden üstün sayabilir?
Anlaşılan iyi yaşamayı bitkilere tanımayanlar da, onu böyle bir histe bulanlar da, farkında olmadan iyi yaşamayı daha büyük bir şeyde arıyor ve daha iyiyi daha belirgin bir hayatta buluyorlar. İyi yaşamanın düpedüz hayatta, duyusal hayatta bile olsa, değil, akla dayanan hayatta olduğunu söyleyenler belki doğru söylüyorlardır. Ama onlara saadeti neden böyle yalnızca akıllı canlıya bağladıklarını sormak yerinde olur: “Aklı, daha becerikli olduğu ve tabiata uygun ilk şeyleri kolayca izleyip elde edebildiği için mi eklersiniz, yoksa onları izleyip elde edemese bile mi?” Eğer bunları daha iyi bulabildiği için ise, akıl sahibi olmayan canlılar da, akılsız olarak tabiat yoluyla ilk şeyleri elde edebiliyorsa, mesut olacaktır. O zaman akıl bir hizmetçi olur, kendi uğruna seçilmeye değer olmaz; onun tamamlanması, aretē dediğimiz şey de öyle. Eğer aklın değerini tabiata uygun ilk şeylerden almadığını, kendi uğruna sevilmeye değer olduğunu söylerseniz, aklın başka hangi işi olduğunu, tabiatının ne olduğunu ve onu neyin tam kıldığını söylemeniz gerekir. Çünkü onu tam kılan şey, bu [ilk şeyler] üzerine yapılan inceleme olamaz; aklın tamlığı başka bir şey olmalı, tabiatı da başka olmalıdır. Akıl, tabiata uygun bu ilk şeylerden biri olmamalı, bunların meydana geldiği şeylerden de olmamalı, hatta hiç bu cinsten olmamalı, bütün bunlardan üstün olmalıdır. Yoksa onun değerini nasıl açıklayabileceklerini sanmıyorum. Ama bu kişiler, şimdi üzerinde durdukları şeylerden daha üstün bir tabiat buluncaya kadar, kalmak istedikleri yerde bırakılmalıdır; çünkü bu tür şeyleri elde edebilecek olanlar için iyi yaşamanın nerede olduğunu bilemiyorlar.
τοῖς μέντοι φυτοῖς διὰ τὸ μὴ αἰσθάνεσθαι οὐ διδόντες κινδυνεύουσιν οὐδὲ τοῖς ζῴοις ἤδη ἅπασι διδόναι. εἰ μὲν γὰρ τὸ αἰσθάνεσθαι τοῦτο λέγουσι, τὸ τὸ πάθος μὴ λανθάνειν, δεῖ αὐτὸ ἀγαθὸν εἶναι τὸ πάθος πρὸ τοῦ μὴ λανθάνειν, οἷον τὸ κατὰ φύσιν ἔχειν, κἂν λανθάνῃ, καὶ [τὸ] οἰκεῖον εἶναι, κἂν μήπω γινώσκηται ὅτι οἰκεῖον καὶ ὅτι ἡδύ: δεῖ γὰρ ἡδὺ εἶναι: ὥστε ἀγαθοῦ τούτου ὄντος καὶ παρόντος ἤδη ἐστὶν ἐν τῷ εὖ τὸ ἔχον. ὥστε τί δεῖ τὴν αἴσθησιν προσλαμβάνειν; εἰ μὴ ἄρα οὐκ ἐν τῷ γινομένῳ πάθει τῇ καταστάσει τὸ ἀγαθὸν διδόασιν, ἀλλὰ τῇ γνώσει καὶ τῇ αἰσθήσει. ἀλλ’ οὕτω γε τὴν αἴσθησιν αὐτὴν τὸ ἀγαθὸν ἐροῦσι καὶ ἐνέργειαν ζωῆς αἰσθητικῆς: ὥστε καὶ ὁτουοῦν ἀντιλαμβανομένοις. εἰ δὲ ἐξ ἀμφοῖν τὸ ἀγαθὸν λέγουσιν, οἷον αἰσθήσεως τοιούτου, πῶς ἑκατέρου ἀδιαφόρου ὄντος τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἀγαθὸν εἶναι λέγουσιν; εἰ δὲ ἀγαθὸν μὲν τὸ πάθος, καὶ τὴν τοιάνδε κατάστασιν τὸ εὖ ζῆν, ὅταν γνῷ τις τὸ ἀγαθὸν αὑτῷ παρόν, ἐρωτητέον αὐτούς, εἰ γνοὺς τὸ παρὸν δὴ τοῦτο ὅτι πάρεστιν εὖ ζῇ, ἢ δεῖ γνῶναι οὐ μόνον ὅτι ἡδύ, ἀλλ’ ὅτι τοῦτο τὸ ἀγαθόν. ἀλλ’ εἰ ὅτι τοῦτο τὸ ἀγαθόν, οὐκ αἰσθήσεως τοῦτο ἔργον ἤδη, ἀλλ’ ἑτέρας μείζονος ἢ κατ’ αἴσθησιν δυνάμεως. οὐ τοίνυν τοῖς ἡδομένοις τὸ εὖ ζῆν ὑπάρξει, ἀλλὰ τῷ γινώσκειν δυναμένῳ, ὅτι ἡδονὴ τὸ ἀγαθόν. αἴτιον δὴ τοῦ εὖ ζῆν οὐχ ἡδονὴ ἔσται, ἀλλὰ τὸ κρίνειν δυνάμενον, ὅτι ἡδονὴ ἀγαθόν. καὶ τὸ μὲν κρῖνον βέλτιον ἢ κατὰ πάθος: λόγος γὰρ ἢ νοῦς: ἡδονὴ δὲ πάθος: οὐδαμοῦ δὲ κρεῖττον ἄλογον λόγου. πῶς ἂν οὖν ὁ λόγος αὑτὸν ἀφεὶς ἄλλο θήσεται ἐν τῷ ἐναντίῳ γένει κείμενον κρεῖττον εἶναι ἑαυτοῦ; ἀλλὰ γὰρ ἐοίκασιν, ὅσοι τε τοῖς φυτοῖς οὐ διδόασι καὶ ὅσοι αἰσθήσει τοιᾷδε τὸ εὖ, λανθάνειν ἑαυτοὺς μεῖζόν τι τὸ εὖ ζῆν ζητοῦντες καὶ ἐν τρανοτέρᾳ ζωῇ τὸ ἄμεινον τιθέντες. καὶ ὅσοι δὲ ἐν λογικῇ ζωῇ εἶναι λέγουσιν, ἀλλ’ οὐχ ἁπλῶς ζωῇ, οὐδ’ εἰ αἰσθητικὴ εἴη, καλῶς μὲν ἴσως ἂν λέγοιεν. διὰ τί δὲ οὕτω καὶ περὶ τὸ λογικὸν ζῷον μόνον τὸ εὐδαιμονεῖν τίθενται ἐρωτᾶν αὐτοὺς προσήκει: ʽἆρά γε τὸ λογικὸν προσλαμβάνετε, ὅτι εὐμήχανος μᾶλλον ὁ λόγος καὶ ῥᾳδίως ἀνιχνεύειν καὶ περιποιεῖν τὰ πρῶτα κατὰ φύσιν δύναται, ἢ κἂν μὴ δυνατὸς ᾖ ἀνιχνεύειν μηδὲ τυγχάνειν; ἀλλ’ εἰ μὲν διὰ τὸ ἀνευρίσκειν μᾶλλον δύνασθαι, ἔσται καὶ τοῖς μὴ λόγον ἔχουσιν, εἰ ἄνευ λόγου φύσει τυγχάνοιεν τῶν πρώτων, κατὰ φύσιν τὸ εὐδαιμονεῖν, καὶ ὑπουργὸς ἂν ὁ λόγος καὶ οὐ δἰ αὑτὸν αἱρετὸς γίγνοιτο οὐδ’ αὖ ἡ τελείωσις αὐτοῦ, ἥν φαμεν ἀρετὴν εἶναι. εἰ δὲ φήσετε μὴ διὰ τὰ κατὰ φύσιν πρῶτα ἔχειν τὸ τίμιον, ἀλλὰ δἰ αὑτὸν ἀσπαστὸν εἶναι, λεκτέον τί τε ἄλλο ἔργον αὐτοῦ καὶ τίς ἡ φύσις αὐτοῦ καὶ ʽ??ʼ τέλειον αὐτὸν ποιεῖ.ʼ ποιεῖν γὰρ δεῖ αὐτὸν τέλειον οὐ τὴν θεωρίαν τὴν περὶ ταῦτα, ἀλλὰ ἄλλο τι τὸ τέλειον αὐτῷ εἶναι καὶ φύσιν ἄλλην εἶναι αὐτῷ καὶ μὴ εἶναι αὐτὸν τούτων τῶν πρώτων κατὰ φύσιν μηδὲ ἐξ ὧν τὰ πρῶτα κατὰ φύσιν μηδ’ ὅλως τούτου τοῦ γένους εἶναι, ἀλλὰ κρείττονα τούτων ἁπάντων: ἢ πῶς τὸ τίμιον αὐτῷ οὐκ οἶμαι ἕξειν αὐτοὺς λέγειν. ἀλλ’ οὗτοι μέν, ἕως ἂν κρείττονα εὕρωσι φύσιν τῶν περὶ ἃ νῦν ἵστανται, ἐατέοι ἐνταυθοῖ εἶναι, οὗπερ μένειν ἐθέλουσιν, ἀπόρως ἔχοντες ὅπῃ τὸ εὖ ζῆν, οἷς δυνατόν ἐστι τούτων.
1.4.3Biz ise baştan başlayarak saadeti ne olarak anladığımızı söyleyelim. Saadeti hayatta bulduğumuza göre, eğer “yaşamak”ı bütün canlılar için aynı anlamda kullansaydık, bütün yaşayanlara saadeti kabul etme yeteneğini tanımış olurduk; iyi yaşamayı fiilen ise, bütün canlıların tabiatça kabul etmeye yatkın olduğu tek ve aynı şeye sahip olanlara tanırdık. Bu yeteneği akıllı canlıya verip akılsıza vermemek de söz konusu olmazdı. Çünkü saadet bir tür hayatta bulunuyorsa, saadete varmak için aynı şeyi kabul edecek olan ortak şey hayat olurdu. Bu yüzden, sanırım, saadetin akla dayanan hayatta ortaya çıktığını söyleyenler de onu ortak hayata bağlamadıkları için, saadetin bir hayat olduğunu bile varsaymadıklarının farkına varmamışlardır. O zaman saadetin dayandığı akıl yetisinin bir keyfiyet olduğunu söylemek zorunda kalırlar. Ama onlar için dayanak akla dayanan hayattır; çünkü saadet bu bütünün üzerinde kurulur. O hâlde saadet başka bir hayat türüne dayanır. Bunu, [akılsız hayatla] aynı düzeyde, bir bölümlemenin karşılıklı iki üyesi olarak değil, bizim deyişimizle biri önce, öteki sonra gelen anlamında söylüyorum.
“Hayat” birçok anlamda söylendiğine, birinci, ikinci ve onları izleyen basamaklara göre farklılaştığına, “yaşamak” da eşadlı olarak söylendiğine —bitki için bir anlamda, akılsız canlı için başka bir anlamda— ve bunlar açıklık ve bulanıklık bakımından ayrıldığına göre, açıktır ki “iyi” de bunlarla orantılı olarak farklılaşır. Biri ötekinin sureti ise, açıktır ki iyisi de iyinin bir sureti olur. Eğer saadet, hayatın tam anlamıyla bulunduğu varlığa —yani hayat bakımından hiçbir eksiği olmayana— aitse, saadet yalnızca tam anlamıyla yaşayana ait olur. Çünkü en iyi de ona aittir; tabii var olanlar arasında en iyi, gerçekten hayatta olan ve tam hayat ise. Böylece iyi ona dışarıdan gelmiş olmaz; başka bir yerden gelen bir dayanak da ona iyi içinde bulunmayı sağlamaz. Tam hayata en iyi olmak için ne eklenebilir ki? Biri “İyi'nin tabiatı” diye cevap verirse, bu söz bizim düşüncemize uygundur; ama biz sebebi değil, bu hayatın içinde bulunanı arıyoruz.
Tam, hakiki ve gerçek hayatın o düşünen tabiatta bulunduğunu, ötekilerin ise eksik olduğunu, hayatın gölgeleri olduğunu, ne tam ne arı olduğunu, hayattan çok hayatın zıddı sayılabileceğini birçok kez söyledik. Şimdi de kısaca şunu söyleyelim: Bütün yaşayanlar tek bir ilkeden geldiği, ama hepsi aynı ölçüde yaşamadığı sürece, ilkenin ilk ve en tam hayat olması zorunludur.
ἡμεῖς δὲ λέγωμεν ἐξ ἀρχῆς, τί ποτε τὸ εὐδαιμονεῖν ὑπολαμβάνομεν εἶναι. τιθέμενοι δὴ το εὐδαιμονεῖν ἐν ζωῇ, εἰ μὲν συνώνυμον τὸ ζῆς ἐποιούμεθα, πᾶσι μὲν ἂν τοῖς ζῶσιν ἀπέδομεν δεκτικοῖς εὐδαιμονίας εἶναι, εὖ δὲ ζῆν ἐνεργείᾳ ἐκεῖνα, οἷς παρῆν ἕν τι καὶ ταὐτόν, οὗ ἐπεφύκει δεκτικὰ πάντα τὰ ζῷα εἶναι, καὶ οὐκ ἂν τῷ μὲν λογικῷ ἔδομεν δύνασθαι τοῦτο, τῷ δ’ ἀλόγῳ οὐκέτι: ζωὴ γὰρ ἦν τὸ κοινόν, ὃ δεκτικὸν τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν ἔμελλεν εἶναι, εἴπερ ἐν ζωῇ τινι τὸ εὐδαιμονεῖν ὑπῆρχεν. ὅθεν, οἶμαι, καὶ οἱ ἐν λογικῇ ζωῇ λέγοντες τὸ εὐδαιμονεῖν γίνεσθαι οὐκ ἐν τῇ κοινῇ ζωῇ τιθέντες ἠγνόησαν τὸ εὐδαιμονεῖν οὐδὲ ζωὴν ὑποτιθέμενοι. ποιότητα δὴ τὴν λογικὴν δύναμιν, περὶ ἣν ἡ εὐδαιμονία συνίσταται, ἀναγκάζοιντο ἂν λέγειν. ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον αὐτοῖς λογική ἐστι ζωή: περὶ γὰρ τὸ ὅλον τοῦτο ἡ εὐδαιμονία συνίσταται: ὥστε περὶ ἄλλο εἶδος ζωῆς. λέγω δὲ οὐχ ὡς ἀντιδιῃρημένον τῷ λόγῳ, ἀλλ’ ὡς ἡμεῖς φαμεν [τὸ μὲν] πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον εἶναι. πολλαχῶς τοίνυν τῆς ζωῆς λεγομένης καὶ τὴν διαφορὰν ἐχούσης κατὰ τὰ πρῶτα καὶ δεύτερα καὶ ἐφεξῆς καὶ ὁμωνύμως τοῦ ζῆν λεγομένου — ἄλλως μὲν τοῦ φυτοῦ, ἄλλως δὲ τοῦ ἀλόγου — καὶ τρανότητι καὶ ἀμυδρότητι τὴν διαφορὰν ἐχόντων, ἀνάλογον δηλονότι καὶ τὸ εὖ. καὶ εἰ εἴδωλον ἄλλο ἄλλου, δηλονότι καὶ τὸ εὖ ὡς εἴδωλον τοῦ εὖ. εἰ δὲ ὅτῳ ἄγαν ὑπάρχει τὸ ζῆν — τοῦτο δέ ἐστιν ὃ μηδενὶ τοῦ ζῆν ἐλλείπει — τὸ εὐδαιμονεῖν, μόνῳ ἂν τῷ ἄγαν ζῶντι τὸ εὐδαιμονεῖν ὑπάρχοι: τούτῳ γὰρ καὶ τὸ ἄριστον, εἴπερ ἐν τοῖς οὖσι τὸ ἄριστον τὸ ὄντως ἐν ζωῇ καὶ ἡ τέλειος ζωή: οὕτω γὰρ ἂν οὐδὲ ἐπακτὸν τὸ ἀγαθὸν ὑπάρχοι, οὐδ’ ἄλλο τὸ ὑποκείμενον ἀλλαχόθεν γενόμενον παρέξει αὐτῷ ἐν ἀγαθῷ εἶναι. τί γὰρ τῇ τελείᾳ ζωῇ ἂν προσγένοιτο εἰς τὸ ἀρίστην εἶναι; εἰ δέ τις τὴν τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν ἐρεῖ, οἰκεῖος μὲν ὁ λόγος ἡμῖν, οὐ μὴν τὸ αἴτιον, ἀλλὰ τὸ ἐνυπάρχον ζητοῦμεν. ὅτι δ’ ἡ τελεία ζωὴ καὶ ἡ ἀληθινὴ καὶ ὄντως ἐν ἐκείνῃ τῇ νοερᾷ φύσει, καὶ ὅτι αἱ ἄλλαι ἀτελεῖς καὶ ἰνδάλματα ζωῆς καὶ οὐ τελείως οὐδὲ καθαρῶς καὶ οὐ μᾶλλον ζωαὶ ἢ τοὐναντίον, πολλάκις μὲν εἴρηται: καὶ νῦν δὲ λελέχθω συντόμως ὡς, ἕως ἂν πάντα τὰ ζῶντα ἐκ μιᾶς ἀρχῆς ᾖ, μὴ ἐπίσης δὲ τὰ ἄλλα ζῇ; ἀνάγκη τὴν ἀρχὴν τὴν πρώτην ζωὴν καὶ τὴν τελειοτάτην εἶναι.
1.4.4Eğer insan tam hayata sahip olabilecek durumdaysa, bu hayata sahip olan insan da mesuttur. Değilse ve böyle bir hayat yalnız tanrılarda bulunuyorsa, saadet de yalnız tanrılara ait sayılmalıdır. Ama biz saadetin insanlarda da bulunduğunu söylediğimize göre, bunun nasıl olduğunu incelemeliyiz. Demek istediğim şu: İnsanın yalnızca duyusal hayata değil, düşünüp taşınmaya ve hakiki nous'a da sahip olduğu için tam bir hayata sahip olduğu başka yerlerden de açıktır. Ama insan bunu kendisi bir şey, bu da başka bir şeymiş gibi mi taşır? Hayır; bunu ister kuvve ister fiil hâlinde taşımayan bir varlık hiç insan değildir. Biz de onu fiilen taşıyana mesut deriz.
Peki bu tam hayat türünün insanın içinde bir parçası olarak bulunduğunu mu söyleyeceğiz? Hayır; öteki insan onu kuvve hâlinde taşıdığı için bir parçası olarak taşır; mesut insan ise artık fiilen odur, onun kendisi olmaya geçmiştir. Öteki şeyler artık onun etrafında yalnızca kuşanılmış gibi durur; istemeden etrafında bulunan bu şeyleri kimse onun parçaları saymaz. Kendi dilemesine göre bağlanmış olsalardı onun parçası olurlardı.
Böyle biri için iyi nedir? Kendisi, sahip olduğu şeydir; ötesindeki ise içindeki iyinin sebebidir ve başka bir anlamda iyidir, onda başka bir şekilde bulunur. Bunun böyle olduğunun kanıtı, böyle durumda olan kimsenin başka bir şey aramamasıdır. Ne arasın ki? Daha aşağıdakilerden hiçbirini aramaz; en iyiyle ise zaten birliktedir. O hâlde böyle bir hayata sahip olanın hayatı kendine yeter. Olgun insan ise saadet ve iyiye sahip olmak için kendine yeter; çünkü sahip olmadığı hiçbir iyi yoktur. Aradığı şeyi zorunlu bir şey olarak arar; kendisi için değil, kendisine ait olanlardan biri için arar. Kendisine bağlanmış olan beden için arar; bu yaşayan bir beden olsa bile, aradığı şeyler o yaşayan bedenin kendine ait olanlardır, böyle bir insana ait olanlar değil. Bunları bilir ve vereceğini, kendi hayatından hiçbir şey eksiltmeden verir.
O hâlde ters talihler içinde de saadeti azalmaz; çünkü böyle bir hayat yine olduğu gibi kalır. Yakınları ve dostları öldüğünde ölümün ne olduğunu bilir; bunu yaşayanlar da olgun kimselerse, onlar da bilir. Yakınlarının ve sevdiklerinin başına bu gelmesi onu üzse bile, üzülen kendisi değil, içindeki nous sahibi olmayan kısımdır; o kısmın acılarını da kendine kabul etmez.
εἰ μὲν οὖν τὴν τελείαν ζωὴν ἔχειν οἷός τε ἄνθρωπος, καὶ ἄνθρωπος ὁ ταύτην ἔχων τὴν ζωὴν εὐδαίμων. εἰ δὲ μή, ἐν θεοῖς ἄν τις τὸ εὐδαιμονεῖν θεῖτο, εἰ ἐν ἐκείνοις μόνοις ἡ τοιαύτη ζωή. ἐπειδὴ τοίνυν φαμὲν εἶναι καὶ ἐν ἀνθρώποις τὸ εὐδαιμονεῖν, σκεπτέον πῶς ἔστι τοῦτο. λέγω δὲ ὧδε: ὅτι μὲν οὖν ἔχει τελείαν ζωὴν ἄνθρωπος οὐ τὴν αἰσθητικὴν μόνον ἔχων, ἀλλὰ καὶ λογισμὸν καὶ νοῦν ἀληθινόν, δῆλον καὶ ἐξ ἄλλων. ἀλλ’ ἆρά γε ὡς ἄλλος ὢν ἄλλο τοῦτο ἔχει; ἢ οὐδ’ ἐστὶν ὅλως ἄνθρωπος μὴ οὐ καὶ τοῦτο ἢ δυνάμει ἢ ἐνεργείᾳ ἔχων, ὃ δὴ καί φαμεν εὐδαίμονα εἶναι. ἀλλ’ ὡς μέρος αὐτοῦ τοῦτο φήσομεν ἐν αὐτῷ τὸ εἶδος τῆς ζωῆς τὸ τέλειον εἶναι; ἢ τὸν μὲν ἄλλον ἄνθρωπον μέρος τι τοῦτο ἔχειν δυνάμει ἔχοντα, τὸν δὲ εὐδαίμονα ἤδη, ὃς δὴ καὶ ἐνεργείᾳ ἐστι τοῦτο καὶ μεταβέβηκε πρὸς τὸ αὐτὸ εἶναι τοῦτο: περικεῖσθαι δ’ αὐτῷ τὰ ἄλλα ἤδη, ἃ δὴ οὐδὲ μέρη αὐτοῦ ἄν τις θεῖτο οὐκ ἐθέλοντι περικείμενα: ἦν δ’ ἂν αὐτοῦ κατὰ βούλησιν συνηρτημένα. τούτῳ τοίνυν τί ποτ̓ ἐστὶ τὸ ἀγαθόν; ἢ αὐτὸς αὑτῷ [τῷ] ὅπερ ἔχει: τὸ δὲ ἐπέκεινα αἴτιον τοῦ ἐν αὐτῷ καὶ ἄλλως ἀγαθόν, αὐτῷ παρὸν ἄλλως. μαρτύριον δὲ τοῦ τοῦτο εἶναι τὸ μὴ ἄλλο ζητεῖν τὸν οὕτως ἔχοντα. τί γὰρ ἂν καὶ ζητήσειε; τῶν μὲν γὰρ χειρόνων οὐδέν, τῷ δὲ ἀρίστῳ σύνεστιν. αὐτάρκης οὖν ὁ βίος τῷ οὕτω ζωὴν ἔχοντι. κἂν σπουδαῖος ᾖ, αὐτάρκης εἰς εὐδαιμονίαν καὶ εἰς κτῆσιν ἀγαθοῦ: οὐδὲν γὰρ ἔστιν ἀγαθὸν ὃ μὴ ἔχει. ἀλλ’ ὃ ζητεῖ ὡς ἀναγκαῖον ζητεῖ, καὶ οὐχ αὑτῷ, ἀλλά τινι τῶν αὑτοῦ. σώματι γὰρ προσηρτημένῳ ζητεῖ: κἂν ζῶντι δὲ σώματι, τὰ αὑτοῦ ζῶντι τούτῳ, οὐχ ἃ τοιούτου τοῦ ἀνθρώπου ἐστί. καὶ γινώσκει ταῦτα καὶ δίδωσιν ἃ δίδωσιν οὐδὲν τῆς αὑτοῦ παραιρούμενος ζωῆς. οὐδ’ ἐν τύχαις τοίνυν ἐναντίαις ἐλαττώσεται εἰς τὸ εὐδαιμονεῖν: μένει γὰρ καὶ ὣς ἡ τοιαύτη ζωή: ἀποθνησκόντων τε οἰκείων καὶ φίλων οἶδε τὸν θάνατον ὅ τι ἐστίν, ἴσασι δὲ καὶ οἱ πάσχοντες σπουδαῖοι ὄντες. οἰκεῖοι δὲ καὶ προσήκοντες τοῦτο πάσχοντες κὰν λυπῶσιν, οὐκ αὐτόν, τὸ δ’ ἐν αὐτῷ νοῦν οὐκ ἔχον, οὗ τὰς λύπας οὐ δέξεται.
1.4.5Peki ağrılar, hastalıklar ve etkinlikte bulunmayı engelleyen öteki şeyler? Ya insan kendinin farkında bile olmazsa? Bu, ilaçlardan ve bazı hastalıklardan da olabilir. Bütün bu durumlarda iyi yaşamak ve saadet nasıl kalabilir? Yoksulluğu ve itibarsızlığı bir yana bırakalım. Gerçi biri bunlara da, hele dillere destan Priamos'un talihsizliklerine bakarak bir itiraz ileri sürebilir: Olgun insan bunlara katlansa, hatta kolayca katlansa bile, bunlar onun dilediği şeyler değildi; oysa mesut hayatın dilenen bir hayat olması gerekir. Çünkü, derler, olgun insan yalnızca böyle bir psykhē değildir; bedenin tabiatı da onun ousia'sına dahil edilmelidir. [Bu itirazı yapanlar] bunu seve seve kabul ederler, yeter ki bedenin uğradıkları ona atfedilsin ve onun seçtikleri ve kaçındıkları da beden yüzünden meydana gelsin. Haz da mesut hayata dahil sayılırsa, olgun biri olduğu hâlde başına talihsizlikler ve acılar gelen kimse, bunlar yüzünden üzüntülü bir durumdayken nasıl mesut olabilir?
Böyle bir durum tanrılar için mesut ve kendine yeterdir; ama daha aşağı bir şeyin eklendiği insanlar için saadeti bir parçada değil, ortaya çıkan bütünde aramak gerekir. Çünkü biri kötü durumda olursa, öteki de kendi işlerinde engellenmek zorunda kalır, zira ötekinin işleri yolunda gitmemektedir. Yoksa saadet için kendine yeterliği, bedeni ve hatta bedenin hissini koparıp atarak mı aramak gerekir?
ἀλγηδόνες δ’ ἔτι καὶ νόσοι καὶ τὰ ἄλλως κωλύοντα ἐνεργεῖν; εἰ δὲ δὴ μηδ’ ἑαυτῷ παρακολουθοῖ; γένοιτο γὰρ ἂν καὶ ἐκ φαρμάκων καί τινων νόσων. πῶς δὴ ἐν τούτοις ἅπασι τὸ ζῆν εὖ καὶ τὸ εὐδαιμονεῖν ἂν ἔχοι; πενίας γὰρ καὶ ἀδοξίας ἐατέον. καίτοι καὶ πρὸς ταῦτα ἄν τις ἀποβλέψας ἐπιστήσειε καὶ πρὸς τὰς πολυθρυλλήτους αὖ μάλιστα Πριαμικὰς τύχας: ταῦτα γὰρ εἰ καὶ φέροι καὶ ῥᾳδίως φέροι, ἀλλ’ οὐ βουλητά γε ἦν αὐτῷ: δεῖ δὲ βουλητὸν τὸν εὐδαίμονα βίον εἶναι: ἐπεὶ οὐδὲ τοῦτον εἶναι τὸν σπουδαῖον, ψυχὴν τοιάνδε, μὴ συναριθμεῖσθαι δ’ αὐτοῦ τῇ οὐσίᾳ τὴν σώματος φύσιν. ἑτοίμως γὰρ τοῦτο φαῖεν ἂν λαμβάνειν, ἕως ἂν αἱ τοῦ σώματος πείσεις πρὸς αὐτὸν ἀναφέρωνται καὶ αὖ καὶ αἱ αἱρέσεις καὶ φυγαὶ διὰ τοῦτο γίγνωνται αὐτῷ. ἡδονῆς δὲ συναριθμουμένης τῷ εὐδαίμονι βίῳ πῶς ἂν λυπηρὸν διὰ τύχας καὶ ὀδύνας ἔχων εὐδαίμων εἴη, ὅτῳ ταῦτα σπουδαίῳ ὄντι γίγνοιτο; ἀλλὰ θεοῖς μὲν ἡ τοιαύτη διάθεσις εὐδαίμων καὶ αὐτάρκης, ἀνθρώποις δὲ προσθήκην τοῦ χείρονος λαβοῦσι περὶ ὅλον χρὴ τὸ γενόμενον τὸ εὔδαιμον ζητεῖν, ἀλλὰ μὴ περὶ μέρος, ὅτι ἐκ θατέρου κακῶς ἔχοντος ἀναγκάζοιτο ἂν καὶ θάτερον ἐμποδίζεσθαι πρὸς τὰ αὑτοῦ, ὅτι μὴ καὶ τὰ τοῦ ἑτέρου καλῶς ἔχει. ἢ ἀπορρήξαντα δεῖ σῶμα ἢ καὶ αἴσθησιν τὴν σώματος οὕτω τὸ αὔταρκες ζητεῖν πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν ἔχειν.
1.4.6Eğer akıl yürütmemiz saadeti ağrı çekmemekte, hasta olmamakta, talihsizliğe uğramamakta ve büyük felaketlere düşmemekte bulsaydı, bunların zıtları varken kimse mesut olamazdı. Ama saadet hakiki iyiye sahip olmakta yatıyorsa, bunu ve bunu gözeterek mesut insana hüküm vermeyi bir yana bırakıp, saadetin içinde sayılmayan başka şeyleri aramak neden gereksin? Saadet iyilerin ve zorunlu şeylerin, ya da zorunlu olmasa bile iyi denen şeylerin bir yığını olsaydı, bunların da bulunmasını aramak gerekirdi. Ama gayenin çok değil, tek bir şey olması gerekiyorsa —yoksa insan bir gaye değil, gayeler arıyor olurdu—, yalnızca en son ve en değerli olanı, psykhē'nin kendi bağrına basmak istediği şeyi almak gerekir.
Bu arayış ve bu dileme, bu durumda bulunmamaya yönelik değildir. Çünkü akıl bu şeylerden tabiatı gereği değil, yalnızca orada bulunduklarında kaçar ve onları bertaraf etmeye çalışır; ya da onları ayrıca edinmeye çalışır. Psykhē'nin asıl özlemi ise kendisinden daha üstün olana yöneliktir; o kendisinde bulununca psykhē dolar ve durulur; gerçekten dilenen hayat da budur. Zorunlu şeylerden birinin bulunması dileme konusu olamaz; tabii dilemeyi gerçek anlamıyla alırsak ve bu şeylerin de bulunmasını istediğimiz için kelimeyi gevşek bir anlamda kullanmıyorsak. Nitekim kötülüklerden genel olarak kaçınırız, ama böyle bir kaçınmanın kendisi elbette dilenen bir şey değildir; daha çok böyle bir kaçınmaya hiç ihtiyaç duymamak dilenir. Bu şeylerin kendileri de, bulunduklarında bunu kanıtlar: örneğin sağlık ve ağrısızlık. Bunların hangisinin bir çekiciliği vardır? Sağlık ve ağrı çekmemek elimizdeyken önemsenmez bile. Bulunduklarında hiçbir çekicilikleri olmayan ve saadete hiçbir şey katmayan, ama yoklukları acı veren zıtlarının bulunması yüzünden aranan şeylere, iyi değil zorunlu demek akla yatkındır. O hâlde bunlar gayeye dahil edilmemelidir; onlar yokken ve zıtları varken de gaye bozulmadan korunmalıdır.
ἀλλ’ εἰ μὲν τὸ εὐδαιμονεῖν ἐν τῷ μὴ ἀλγεῖν μηδὲ νοσεῖν μηδὲ δυστυχεῖν μηδὲ συμφοραῖς μεγάλαις περιπίπτειν ἐδίδου ὁ λόγος, οὐκ ἦν τῶν ἐναντίων παρόντων εἶναι ὁντινοῦν εὐδαίμονα: εἰ δ’ ἐν τῇ τοῦ ἀληθινοῦ ἀγαθοῦ κτήσει τοῦτό ἐστι κείμενον, τί δεῖ παρέντας τοῦτο καὶ τὸ πρὸς τοῦτο βλέποντας κρίνειν τὸν εὐδαίμονα τὰ ἄλλα ζητεῖν, ἃ μὴ ἐν τῷ εὐδαιμονεῖν ἠρίθμηται; εἰ μὲν γὰρ συμφόρησις ἦν ἀγαθῶν καὶ ἀναγκαίων ἢ καὶ οὐκ ἀναγκαίων, ἀλλ’ ἀγαθῶν καὶ τούτων λεγομένων, ἐχρῆν καὶ ταῦτα παρεῖναι ζητεῖν: εἰ δὲ τὸ τέλος ἕν τι εἶναι ἀλλ’ οὐ πολλὰ δεῖ — οὕτω γὰρ ἂν οὐ τέλος, ἀλλὰ τέλη ἂν ζητοῖ — ἐκεῖνο χρὴ λαμβάνειν μόνον, ὃ ἔσχατόν τέ ἐστι καὶ τιμιώτατον καὶ ὃ ἡ ψυχὴ ζητεῖ ἐν αὑτῇ ἐγκολπίσασθαι. ἡ δὲ ζήτησις αὕτη καὶ ἡ βούλησις οὐχὶ τοῦ μὴ ἐν τούτῳ εἶναι: ταῦτα γὰρ οὐκ αὐτῇ [τῇ] φύσει ἀλλὰ παρόντα μόνον φεύγει ὁ λογισμὸς ἀποικονομούμενος ἢ καὶ προσλαμβάνειν ζητεῖ: αὐτὴ δὲ ἡ ἔφεσις πρὸς τὸ κρεῖττον αὐτῆς, οὗ ἐγγενομένου ἀποπεπλήρωται καὶ ἔστη, καὶ οὗτος ὁ βουλητὸς ὄντως βίος. τῶν δ’ ἀναγκαίων τι παρεῖναι οὐ βούλησις ἂν εἴη, εἰ κυρίως τὴν βούλησιν ὑπολαμβάνοι, ἀλλὰ μὴ καταχρώμενός τις λέγοι, ἐπειδὴ καὶ ταῦτα παρεῖναι ἀξιοῦμεν. ἐπεὶ καὶ ὅλως τὰ κακὰ ἐκκλίνομεν, καὶ οὐ δήπου βουλητὸν τὸ τῆς ἐκκλίσεως τῆς τοιαύτης: μᾶλλον γὰρ βουλητὸν τὸ μηδὲ δεηθῆναι τῆς ἐκκλίσεως τῆς τοιαύτης. μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτά, ὅταν παρῇ: οἶον ὑγίεια καὶ ἀνωδυνία. τί γὰρ τούτων ἐπαγωγόν ἐστι; καταφρονεῖται γοῦν ὑγίεια παροῦσα καὶ τὸ μὴ ἀλγεῖν. ἃ δὲ παρόντα μὲν οὐδὲν ἐπαγωγὸν ἔχει οὐδὲ προστίθησί τι πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν, ἀπόντα δὲ διὰ τὴν τῶν ἐναντίων λυπούντων παρουσίαν ζητεῖται, εὔλογον ἀναγκαῖα, ἀλλ’ οὐκ ἀγαθὰ φάσκειν εἶναι. οὐδὲ συναριθμητέα τοίνυν τῷ τέλει, ἀλλὰ καὶ ἀπόντων αὐτῶν καὶ τῶν ἐναντίων παρόντων ἀκέραιον τὸ τέλος τηρητέον.
1.4.7Öyleyse mesut insan neden bunların bulunmasını ister ve zıtlarını uzaklaştırır? Şöyle diyeceğiz: Bunlar saadete bir pay kattıkları için değil, daha çok var olmaya katkıda bulundukları için. Zıtları ise ya var olmamaya götürdükleri için, ya da bulunduklarında gayeyi rahatsız ettikleri için uzaklaştırılır; onu ortadan kaldırdıkları için değil, en iyiye sahip olan onu tek başına elinde tutmak, onunla birlikte başka hiçbir şey olmasın istediği için. Böyle bir şey bulunduğunda en iyi elinden alınmış olmaz, ama o varken bu da bulunur.
Genel olarak, mesut insanın istemediği bir şey ortaya çıktığında saadetinden hemen bir şey eksilmiş olmaz. Yoksa her gün saadetini yitirip ondan düşerdi; örneğin bir çocuğunu ya da mallarından herhangi birini kaybetse. Umduğu gibi sonuçlanmayan ama ulaştığı gayeyi hiç sarsmayan binlerce şey olabilir. “Ama büyük şeyler” derler, “sıradan şeyler değil.” Peki insana ait şeylerden hangisi, bütün bunların üstüne çıkmış ve artık aşağıdaki hiçbir şeye bağlı olmayan biri tarafından küçümsenmeyecek kadar büyük olabilir? Talihin iyiliklerini, ne kadar büyük olursa olsun, büyük saymıyorsa —krallıkları, şehirlere ve milletlere hükmetmeyi, hatta kendi eliyle yapılsa bile koloniler kurmayı ve şehirler inşa etmeyi—, iktidarlardan düşmeyi ve kendi şehrinin yerle bir edilmesini neden büyük bir şey saysın? Hele bunu büyük bir kötülük, hatta bir kötülük sayarsa, öğretisi gülünç olur; kütükleri, taşları ve, Zeus hakkı için, ölümlülerin ölümlerini büyük bir şey sayan kişi artık olgun biri de olmaz. Oysa biz onun ölüm hakkında, ölümün bedenle birlikte sürülen hayattan daha iyi olduğu kanaatini taşıması gerektiğini söylüyoruz.
Kendisi kurban edilse, sunakların yanında öldüğü için ölümü kendisi için bir kötülük mü sayacak? Gömülmese bile, bedeni toprağın üstünde de bırakılsa altında da, her hâlükârda çürüyecektir. Masraflı bir törenle değil de adsız bir mezara, yüksek bir anıta lâyık görülmeden gömüldüğü için üzülüyorsa, bu bir küçüklüktür. Esir götürülse bile, mesut olmak mümkün değilse, “gitmeye yol açıktır”. Ya yakınları esir düşerse, oğulları ve kızları sürüklenip götürülürse? Ne yani, diyeceğiz, böyle bir şey görmeden ölse, bunların olabileceğini düşünmeden mi bu dünyadan ayrılırdı? Öyle olsaydı akılsız biri olurdu. O hâlde yakınlarının böyle talihsizliklere düşebileceğini düşünmez mi? Peki bunun olabileceğini düşündüğü için mesut değil midir? Hayır, böyle düşünse de mesuttur; öyleyse bu gerçekleştiğinde de mesuttur. Çünkü bu evrenin tabiatının, bu tür şeyleri de getiren bir tabiat olduğunu ve ona uymak gerektiğini düşünecektir. Hem birçok kimse esir düştüğünde daha iyi durumda olacaktır. Bu durum ağır gelirse, gitmek onların elindedir. Kalırlarsa, ya akla yatkın sebeplerle kalırlar ve bunda korkunç bir şey yoktur; ya da kalmamaları gerekirken akılsızca kalırlar ve o zaman suç kendilerinindir. Çünkü olgun insan, yakını olan başkalarının akılsızlığı yüzünden kendisi kötü durumda olmayacak, kendini başkalarının talihine ve talihsizliğine bağlamayacaktır.
διὰ τί οὖν ὁ εὐδαιμονῶν ταῦτα ἐθέλει παρεῖναι καὶ τὰ ἐναντία ἀπωθεῖται; ἢ φήσομεν οὐχ ὅτι πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν εἰσφέρεταί τινα μοῖραν, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς τὸ εἶναι: τὰ δ’ ἐναντία τούτων ἢ πρὸς τὸ μὴ εἶναι ἢ ὅτι ἐνοχλεῖ τῷ τέλει παρόντα, οὐχ ὡς ἀφαιρούμενα αὐτό, ἀλλ’ ὅτι ὁ ἔχων τὸ ἄριστον αὐτὸ μόνον βούλεται ἔχειν, οὐκ ἄλλο τι μετ’ αὐτοῦ, ὃ ὅταν παρῇ, οὐκ ἀφῄρηται μὲν ἐκεῖνο, ἔστι δ’ ὅμως κἀκείνου ὄντος. ὅλως δὲ οὐκ, εἴ τι ὁ εὐδαίμων μὴ ἐθέλοι, παρείη δὲ τοῦτο, ἤδη παραιρεῖταί τι τῆς εὐδαιμονίας: ἢ οὕτω γε καθ̓ ἑκάστην τὴν ἡμέραν μεταπίπτοι ἂν καὶ ἐκπίπτοι τῆς εὐδαιμονίας: οἷον εἰ καὶ παῖδα ἀποβάλοι ἢ καὶ ὁτιοῦν τῶν κτημάτων. καὶ μυρία ἂν εἴη ἃ οὐ κατὰ γνώμην ἐκβάντα οὐδέν τι παρακινεῖ τοῦ παρόντος τέλους αὐτῷ. ἀλλὰ τὰ μεγάλα, φασί, καὶ οὐ τὰ τυχόντα. τί δ’ ἂν εἴη τῶν ἀνθρωπίνων μέγα, ὥστ̓ ἂν μὴ καταφρονηθῆναι ὑπὸ τοῦ ἀναβεβηκότος πρὸς τὸ ἀνωτέρω ἁπάντων τούτων καὶ οὐδενὸς ἔτι τῶν κάτω ἐξηρτημένου; διὰ τί γὰρ τὰς μὲν εὐτυχίας, ἡλικαιοῦν ἂν ὦσιν, οὐ μεγάλα ἡγεῖται, οἷον βασιλείας καὶ πόλεων καὶ ἐθνῶν ἀρχάς, οὐδὲ οἰκίσεις καὶ κτίσεις πόλεων, οὐδ’ εἰ ὑπ’ αὐτοῦ γίγνοιντο, ἐκπτώσεις δὲ ἀρχῶν καὶ πόλεως αὑτοῦ κατασκαφὴν ἡγήσεταί τι εἶναι μέγα; εἰ δὲ δὴ καὶ κακὸν μέγα ἢ ὅλως κακὸν, γέλοιος ἂν εἴη τοῦ δόγματος καὶ οὐκ ἂν ἔτι σπουδαῖος εἴη ξύλα καὶ λίθους καὶ νὴ Δία θανάτους θνητῶν μέγα ἡγούμενος, ᾧ φαμεν δεῖν δόγμα παρεῖναι περὶ θανάτου τὸ ἄμεινον ζωῆς τῆς μετὰ σώματος εἶναι. αὐτὸς δὲ εἰ τυθείη, κακὸν οἰήσεται αὑτῷ τὸν θάνατον, ὅτι παρὰ βωμοῖς τέθνηκεν; ἀλλ’ εἰ μὴ ταφείη, πάντως που καὶ ὑπὲρ γῆς καὶ ὑπὸ γῆν τεθὲν τὸ σῶμα [ἂν] σαπείη. εἰ δ’ ὅτι μὴ πολυδαπάνως, ἀλλ’ ἀνωνύμως τέθαπται οὐκ ἀξιωθεὶς ὑψηλοῦ μνήματος, τῆς μικρολογίας. ἀλλ’ εἰ αἰχμάλωτος ἄγοιτο, πάρ τοί ἐστιν ὁδὸς ἐξιέναι, εἰ μὴ εἴη εὐδαιμονεῖν. εἰ δὲ οἰκεῖοι αὐτῷ αἰχμάλωτοι, οἷον ἑλκόμενοι υἱοὶ καὶ θυγατέρες — τί οὖν, φήσομεν, εἰ ἀποθνήσκοι μηδὲν τοιοῦτον ἑωρακώς; ἆῤ ἂν οὕτως δόξης ἔχοι ἀπιών, ὡς μὴ ἂν τούτων ἐνδεχομένων γενέσθαι; ἀλλ’ ἄτοπος ἂν εἴη. οὐκ ἂν οὖν δοξάσειεν, ὡς ἐνδέχεται τοιαύταις τύχαις τοὺς οἰκείους περιπεσεῖν; ἆῤ οὖν διὰ τὸ οὕτως ἂν δοξάσαι ὡς καὶ γενησομένου ἂν οὐκ εὐδαίμων; ἢ καὶ δοξάζων οὕτως εὐδαίμων: ὥστε καὶ γινομένου. ἐνθυμοῖτο γὰρ ἄν, ὡς ἡ τοῦδε τοῦ παντὸς φύσις τοιαύτη, οἵαν καὶ τὰ τοιαῦτα φέρειν καὶ ἕπεσθαι χρή. καὶ πολλοὶ δὴ καὶ ἄμεινον αἰχμάλωτοι γενόμενοι πράξουσι. καὶ ἐπ’ αὐτοῖς δὲ βαρυνομένοις ἀπελθεῖν: ἢ μένοντες ἢ εὐλόγως μένουσι καὶ οὐδὲν δεινὸν ἢ ἀλόγως μένοντες, δέον μή, αὑτοῖς αἴτιοι. οὐ γὰρ δὴ διὰ τὴν τῶν ἄλλων ἄνοιαν οἰκείων ὄντων αὐτὸς ἐν κακῷ ἔσται καὶ εἰς ἄλλων εὐτυχίας καὶ δυστυχίας ἀναρτήσεται.
1.4.8Kendi ağrılarına gelince, şiddetli olduklarında taşıyabildiği sürece taşıyacaktır; dayanılmaz olurlarsa onu bu dünyadan alıp götüreceklerdir. Ağrı çekerken acınacak biri de olmayacaktır; içindeki ışığı, tıpkı dışarıda büyük bir rüzgâr fırtınası ve kış kıyamet esip dururken bir fenerin içindeki ışık gibi yanmaya devam eder. Ya bilincini yitirirse, ya da ağrı o kadar artarak uzarsa ki, şiddetine rağmen onu öldürmezse? Uzarsa, ne yapması gerektiğine kendisi karar verecektir; çünkü böyle durumlarda kendi kendinin efendisi olma hakkı elinden alınmış değildir.
Şunu da bilmek gerekir: Her şey olgun insana başkalarına göründüğü gibi görünmez ve bunlardan hiçbiri, ne ağrı verenler ne üzüntü verenler, onun içine kadar işlemez; acı verici olan şeyler başkalarının başına geldiğinde de öyle. Öyle olsaydı bu, psykhē'mizin bir zayıflığı olurdu. Bunun kanıtı şudur: Başkalarının acılarından habersiz kalmayı bir kazanç sayarız; hatta biz ölünce böyle bir şey olursa bunu bir kazanç kabul ederiz; çünkü artık onların değil, kendimizin, yani üzülmemenin hesabını yaparız. İşte bu zaten bizim zayıflığımızdır; onu yerinde bırakıp başımıza bir şey gelecek diye korkmak yerine söküp atmak gerekir.
Biri, yakınlarımızın felaketlerine üzülecek bir tabiatta yaratıldığımızı söylerse, şunu bilsin: Herkes böyle değildir; aretēnin işi de ortak tabiatı daha iyiye ve çoğunluğun ötesinde daha güzele yöneltmektir. Daha güzel olan ise, ortak tabiata korkunç görünen şeylere boyun eğmemektir. İnsan sıradan biri gibi değil, talihin darbelerini savuşturan büyük bir atlet gibi durmalıdır. Bu tür şeylerin bazı tabiatlara hoş gelmediğini bilir, ama kendi tabiatının onlara katlanabileceğini de bilir; onları korkunç şeyler olarak değil, ancak çocukları korkutacak şeyler olarak görür. Peki bunları istemiş miydi? Hayır, ama istenmeyen şeylere karşı da, bunlar geldiğinde, psykhē'yi sarsılmaz ve hâllere kolay kapılmaz kılan aretēye sahiptir.
τὸ δὲ τῶν ἀλγηδόνων αὐτοῦ, ὅταν σφοδραὶ ὦσιν, ἕως δύναται φέρειν, οἴσει: εἰ δὲ ὑπερβάλλουσιν, ἐξοίσουσι. καὶ οὐκ ἐλεεινὸς ἔσται ἐν τῷ ἀλγεῖν, ἀλλὰ τὸ αὐτοῦ ἐν τῷ ἔνδον φέγγος, οἷον ἐν λαμπτῆρι φῶς πολλοῦ ἔξωθεν πνέοντος ἐν πολλῇ ζάλῃ ἀνέμων καὶ χειμῶνι. ἀλλ’ εἰ μὴ παρακολουθοῖ, ἢ παρατείνοι τὸ ἀλγεῖν ἐπὶ τοσοῦτον αἰρόμενον, ὥστε ἐν τῷ σφοδρῷ ὅμως μὴ ἀποκτιννύναι; ἀλλ’ εἰ μὲν παρατείνοι, τί χρὴ ποιεῖν βουλεύσεται: οὐ γὰρ ἀφῄρηται τὸ αὐτεξούσιον ἐν τούτοις. χρὴ δὲ εἰδέναι, ὡς οὐχ, οἷα τοῖς ἄλλοις φαίνεται, τοιαῦτα καὶ τῷ σπουδαίῳ φανεῖται ἕκαστα, καὶ οὐ μέχρι τοῦ εἴσω ἕκαστα οὔτε τὰ ἄλλα, οὔτε ἀλγεινὰ οὔτε λυπηρά, ὅταν περὶ ἄλλους τὰ ἀλγεινά: ἀσθένεια γὰρ [ἂν] εἴη ψυχῆς ἡμετέρας. καὶ τοῦτο μαρτυρεῖ, ὅταν λανθάνειν ἡμᾶς κέρδος ἡγώμεθα καὶ ἀποθανόντων ἡμῶν, εἰ γίγνοιτο, κέρδος εἶναι τιθεμένων καὶ οὐ τὸ ἐκείνων ἔτι σκοπουμένων, ἀλλὰ τὸ αὑτῶν, ὅπως μὴ λυποίμεθα. τοῦτο δὲ ἡμετέρα ἤδη ἀσθένεια, ἣν δεῖ περιαιρεῖν, ἀλλὰ μὴ ἐῶντας φοβεῖσθαι μὴ γένηται. εἰ δέ τις λέγοι οὕτως ἡμᾶς πεφυκέναι, ὥστε ἀλγεῖν ἐπὶ ταῖς τῶν οἰκείων συμφοραῖς, γιγνωσκέτω, ὅτι οὐ πάντες οὕτω, καὶ ὅτι τῆς ἀρετῆς τὸ κοινὸν τῆς φύσεως πρὸς τὸ ἄμεινον ἄγειν καὶ πρὸς τὸ κάλλιον παρὰ τοὺς πολλούς: κάλλιον δὲ τὸ μὴ ἐνδιδόναι τοῖς νομιζομένοις τῇ κοινῇ φύσει δεινοῖς εἶναι. οὐ γὰρ ἰδιωτικῶς δεῖ, ἀλλ’ οἷον ἀθλητὴν μέγαν διακεῖσθαι τὰς τῆς τύχης πληγὰς ἀμυνόμενον, γινώσκοντα μέν, ὅτι τινὶ φύσει τὰ τοιαῦτα οὐκ ἀρεστά, τῇ δὲ αὑτοῦ φύσει οἰστά, οὐχ ὡς δεινά, ἀλλ’ ὡς παισὶ φοβερά. ταῦτ̓ οὖν ἤθελεν; ἢ καὶ πρὸς τὰ μὴ θελητά, ὅταν παρῇ, ἀρετὴν καὶ πρὸς ταῦτα ἔχει δυσκίνητον καὶ δυσπαθῆ τὴν ψυχὴν παρέχουσαν.
1.4.9Peki hastalıklar ya da büyücülerin sanatları onu bilincini yitirecek kadar sersemletirse? Eğer bu durumda ve uykudaymış gibi uyurken onun olgun bir insan olmaya devam ettiğini kabul ederlerse, mesut olmasına ne engel olabilir? Nitekim uykudayken de onu saadetten yoksun saymazlar ve bütün hayatı boyunca mesut olduğunu söylememek için bu süreyi hesaba katmazlar. Eğer olgun olmadığını söylerlerse, artık olgun insandan söz etmiyorlar demektir. Biz ise olgun bir insan varsayıp, olgun kaldığı sürece mesut olup olmadığını araştırıyoruz.
“Olgun olsun” derler; “ama hissetmiyor ve aretēye göre etkinlikte bulunmuyorsa nasıl mesut olabilir?” Ama biri sağlıklı olduğunu hissetmiyorsa da yine sağlıklıdır; güzel olduğunu hissetmiyorsa da yine güzeldir. Bilge olduğunu hissetmiyorsa daha az mı bilge olur? Meğer ki biri, bilgelikte hissin ve kendinin farkında olmanın bulunması gerektiğini, çünkü saadetin fiilen işleyen bilgelikte bulunduğunu söylesin. Eğer phronēsis ve bilgelik dışarıdan gelen bir şey olsaydı, bu sözün belki bir anlamı olurdu. Ama bilgeliğin varlığı bir ousia'da, daha doğrusu ousia'nın kendisindeyse, bu ousia da uyuyan insanda ve genel olarak kendinin farkında olmadığı söylenen insanda yok olmamışsa; ousia'nın etkinliği de onda bulunuyorsa ve bu etkinlik uyumayan bir etkinlikse, olgun insan o sırada da, olgun insan olarak, etkinlikte bulunacaktır. Bu etkinlik onun bütününden değil, yalnızca bir parçasından gizli kalır. Tıpkı büyüme ve beslenme etkinliği işlerken, bu etkinliğin algısının duyu yetisi aracılığıyla insanın geri kalanına ulaşmaması gibi. Eğer biz bitkisel yanımız olsaydık, etkinlikte bulunan biz olurduk. Ama biz o değiliz; biz düşünen şeyin etkinliğiyiz. Dolayısıyla o etkinlikte bulunduğunda biz de etkinlikte bulunuruz.
ἀλλ’ ὅταν μὴ παρακολουθῇ βαπτισθεὶς ἢ νόσοις ἢ μάγων τέχναις; ἀλλ’ εἰ μὲν φυλάξουσιν αὐτὸν σπουδαῖον εἶναι οὕτως ἔχοντα καὶ οἷα ἐν ὕπνῳ κοιμώμενον, τί κωλύει εὐδαίμονα αὐτὸν εἶναι; ἐπεὶ οὐδὲ ἐν τοῖς ὕπνοις ἀφαιροῦνται τῆς εὐδαιμονίας αὐτόν, οὐδ’ ὑπὸ λόγον ποιοῦνται τὸν χρόνον τοῦτον, ὡς μὴ πάντα τὸν βίον εὐδαιμονεῖν λέγειν: εἰ δὲ μὴ σπουδαῖον φήσουσιν, οὐ περὶ τοῦ σπουδαίου ἔτι τὸν λόγον ποιοῦνται. ἡμεῖς δὲ ὑποθέμενοι σπουδαῖον, εἰ εὐδαιμονεῖ, ἕως ἂν ᾖ σπουδαῖος, ζητοῦμεν. ἀλλ’ ἔστω σπουδαῖός, φασι: μὴ αἰσθανόμενος [δὲ] μηδ’ ἐνεργῶν κατ’ ἀρετήν, πῶς ἂν εὐδαίμων εἴη; ἀλλ’ εἰ μὲν μὴ αἰσθάνοιτο ὅτι ὑγιαίνει, ὑγιαίνει οὐδὲν ἧττον, καὶ εἰ μὴ ὅτι καλός, οὐδὲν ἧττον καλός: εἰ δὲ ὅτι σοφὸς μὴ αἰσθάνοιτο, ἧττον σοφὸς ἂν εἴη; εἰ μή πού τις λέγοι, ὡς ἐν τῇ σοφίᾳ δεῖ τὸ αἰσθάνεσθαι καὶ παρακολουθεῖν αὑτῷ παρεῖναι: ἐν γὰρ τῇ κατ’ ἐνέργειαν σοφίᾳ καὶ τὸ εὐδαιμονεῖν παρεῖναι. ἐπακτοῦ μὲν οὖν ὄντος τοῦ φρονεῖν καὶ τῆς σοφίας λέγοι ἄν τι ἴσως ὁ λόγος οὗτος: εἰ δ’ ἡ τῆς σοφίας ὑπόστασις ἐν οὐσίᾳ τινί, μᾶλλον δὲ ἐν τῇ οὐσίᾳ, οὐκ ἀπόλωλε δὲ αὕτη ἡ οὐσία ἔν τε τῷ κοιμωμένῳ καὶ ὅλως ἐν τῷ λεγομένῳ μὴ παρακολουθεῖν ἑαυτῷ, καὶ ἔστιν ἡ τῆς οὐσίας αὖ ἐνέργεια ἐν αὐτῷ καὶ ἡ τοιαύτη ἄυπνος ἐνέργεια, ἐνεργοῖ μὲν ἂν καὶ τότε ὁ σπουδαῖος ᾗ τοιοῦτος: λανθάνοι δ’ ἂν αὕτη ἡ ἐνέργεια οὐκ αὐτὸν πάντα, ἀλλά τι μέρος αὐτοῦ: οἷον καὶ τῆς φυτικῆς ἐνεργείας ἐνεργούσης οὐκ ἔρχεται εἰς τὸν ἄλλον ἄνθρωπον ἡ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ἀντίληψις τῷ αἰσθητικῷ, καί, εἴπερ ἦμεν τὸ φυτικὸν ἡμῶν, ἡμεῖς ἂν ἐνεργοῦντες ἦμεν: νῦν δὲ τοῦτο μὲν οὐκ ἐσμέν, ἡ δὲ τοῦ νοοῦντος ἐνέργεια: ὥστε ἐνεργοῦντος ἐκείνου ἐνεργοῖμεν ἂν ἡμεῖς.
1.4.10Bu etkinlik belki de duyulur şeylerden hiçbiriyle ilgili olmadığı için gizli kalır. Çünkü bu şeylerle ve bunlar hakkında etkinlikte bulunmak için his bir aracı gibi gereklidir. Ama nous'un kendisi ve onun etrafındaki psykhē, histen ve genel olarak algıdan önce neden etkinlikte bulunmasın? Algıdan önce bir etkinlik olmalıdır, madem düşünmek ve var olmak aynı şeydir. Algı da, düşünce geri döndüğünde ve psykhē'nin hayatına göre etkinlikte bulunan şey adeta geri itildiğinde var olur ve meydana gelir; tıpkı düz ve parlak bir yüzey sakin durduğunda aynada bir görüntünün oluşması gibi. Bu gibi durumlarda ayna orada olunca görüntü meydana gelir; ama ayna yoksa ya da uygun durumda değilse, görüntüsü oluşacak olan şey yine de fiilen oradadır. Psykhē'de de böyledir: İçimizde düşünüşün ve nous'un suretlerinin yansıdığı şey sakin durduğunda bunlar onda görünür ve adeta duyusal bir biçimde bilinir; böylece önceki bilgiyle birlikte nous'un ve düşünüşün etkinlikte bulunduğu da bilinir. Ama bedenin ahengi bozulduğu için bu ayna kırılırsa, düşünüş ve nous görüntüsüz düşünür; düşünme o zaman tasavvursuz gerçekleşir. Buradan şu da anlaşılabilir: Düşünme tasavvurla birlikte meydana gelir, ama düşünme tasavvur değildir.
Uyanıkken de pek çok güzel etkinlik, temaşa ve eylem bulunabilir ki, biz temaşa ederken ve eylerken onların farkında değilizdir. Okuyan kimsenin okuduğunun farkında olması gerekmez, hele dikkatle okuduğunda. Cesaretle davranan da cesaretle davrandığının ve cesarete göre etkinlikte bulunduğunun, etkinlikte bulunduğu ölçüde farkında değildir; daha binlerce örnek var. Öyle görünüyor ki farkında olmak, eşlik ettiği etkinlikleri daha bulanık kılar; etkinlikler yalnız kaldıklarında daha arı olur, daha çok etkinlikte bulunur ve daha çok yaşar. Hatta olgun insanlar böyle bir hâle girdiklerinde hayatları daha yoğun olur; çünkü hayat hisse dağılmamış, kendi içinde toplanmıştır.
λανθάνει δὲ ἴσως τῷ μὴ περὶ ὁτιοῦν τῶν αἰσθητῶν: διὰ γὰρ τῆς αἰσθήσεως ὥσπερ μέσης περὶ ταῦτα ἐνεργεῖν δεῖ καὶ περὶ τούτων. αὐτὸς δὲ ὁ νοῦς διὰ τί οὐκ ἐνεργήσει καὶ ἡ ψυχὴ περὶ αὐτὸν ἡ πρὸ αἰσθήσεως καὶ ὅλως ἀντιλήψεως; δεῖ γὰρ τὸ πρὸ ἀντιλήψεως ἐνέργημα εἶναι, εἴπερ τὸ αὐτὸ τὸ νοεῖν καὶ εἶναι. καὶ ἔοικεν ἡ ἀντίληψις εἶναι καὶ γίνεσθαι ἀνακάμπτοντος τοῦ νοήματος καὶ τοῦ ἐνεργοῦντος τοῦ κατὰ τὸ ζῆν τῆς ψυχῆς οἷον ἀπωσθέντος πάλιν, ὥσπερ τὸ ἐν κατόπτρῳ περὶ τὸ λεῖον καὶ λαμπρὸν ἡσυχάζον. ὡς οὖν ἐν τοῖς τοιούτοις παρόντος μὲν τοῦ κατόπτρου ἐγένετο τὸ εἴδωλον, μὴ παρόντος δὲ ἢ μὴ οὕτως ἔχοντος ἐνέργεια πάρεστιν οὗ τὸ εἴδωλον ἦν ἄν, οὕτω καὶ περὶ ψυχὴν ἡσυχίαν μὲν ἄγοντος τοῦ ἐν ἡμῖν τοιούτου, ᾧ ἐμφαίνεται τὰ τῆς διανοίας καὶ τοῦ νοῦ εἰκονίσματα, ἐνορᾶται ταῦτα καὶ οἷον αἰσθητῶς γινώσκεται μετὰ τῆς προτέρας γνώσεως, ὅτι ὁ νοῦς καὶ ἡ διάνοια ἐνεργεῖ. συγκλασθέντος δὲ τούτου διὰ τὴν τοῦ σώματος ταραττομένην ἁρμονίαν ἄνευ εἰδώλου ἡ διάνοια καὶ ὁ νοῦς νοεῖ καὶ ἄνευ φαντασίας ἡ νόησις τότε: ὥστε καὶ τοιοῦτον ἄν τι νοοῖτο μετὰ φαντασίας τὴν νόησιν γίγνεσθαι οὐκ οὔσης τῆς νοήσεως φαντασίας. πολλὰς δ’ ἄν τις εὕροι καὶ ἐγρηγορότων καλὰς ἐνεργείας καὶ θεωρίας καὶ πράξεις, ὅτε θεωροῦμεν καὶ ὅτε πράττομεν, τὸ παρακολουθεῖν ἡμᾶς αὐταῖς οὐκ ἐχούσας. οὐ γὰρ τὸν ἀναγινώσκοντα ἀνάγκη παρακολουθεῖν ὅτι ἀναγινώσκει καὶ τότε μάλιστα, ὅτε μετὰ τοῦ συντόνου ἀναγινώσκει: οὐδὲ ὁ ἀνδριζόμενος ὅτι ἀνδρίζεται καὶ κατὰ τὴν ἀνδρίαν ἐνεργεῖ ὅσῳ ἐνεργεῖ: καὶ ἄλλα μυρία: ὥστε τὰς παρακολουθήσεις κινδυνεύειν ἀμυδροτέρας αὐτὰς τὰς ἐνεργείας, αἷς παρακολουθοῦσι, ποιεῖν, μόνας δὲ αὐτὰς οὔσας καθαρὰς τότε εἶναι καὶ μᾶλλον ἐνεργεῖν καὶ μᾶλλον ζῆν καὶ δὴ καὶ ἐν τῷ τοιούτῳ πάθει τῶν σπουδαίων γενομένων μᾶλλον τὸ ζῆν εἶναι, οὐ κεχυμένον εἰς αἴσθησιν, ἀλλ’ ἐν ἑαυτῷ συνηγμένον.
1.4.11Bazıları böyle birinin yaşamadığını bile söylerse, onun yaşadığını, ama tıpkı yaşamasının olduğu gibi saadetinin de onlardan gizli kaldığını söyleyeceğiz. İkna olmazlarsa, onlardan yaşayan ve olgun bir insanı varsayarak böylece onun mesut olup olmadığını araştırmalarını isteyeceğiz: Onun yaşamasını küçültüp sonra iyi yaşayıp yaşamadığını araştırmasınlar; insanı ortadan kaldırıp sonra insanın saadetini araştırmasınlar; olgun insanın içe dönmüş olduğunu kabul edip sonra onu dışa yönelik etkinliklerde aramasınlar; hele dilediği şeyi dışarıdaki şeylerde aramasınlar. Çünkü dışarıdaki şeylerin dilendiğini ve olgun insanın da bunları dilediğini söylersen, saadetin bir dayanağı bile kalmaz. Olgun insan elbette bütün insanların iyi durumda olmasını ve kimsenin başına hiçbir kötülük gelmemesini isterdi; ama bunlar olmasa da yine mesuttur. Biri, bunları isterse akla aykırı davranmış olacağını söylerse —çünkü kötülüklerin hiç olmaması mümkün değildir—, açıktır ki onun dilemesini içe çevirmemize hak verecektir.
εἰ δέ τινες μηδὲ ζῆν λέγοιεν τὸν τοιοῦτον, ζῆν μὲν αὐτὸν φήσομεν, λανθάνειν δ’ αὐτοὺς τὴν εὐδαιμονίαν τοῦ τοιούτου, ὥσπερ καὶ τὸ ζῆν. εἰ δὲ μὴ πείθοιντο, ἀξιώσομεν αὐτοὺς ὑποθεμένους τὸν ζῶντα καὶ τὸν σπουδαῖον οὕτω ζητεῖν, εἰ εὐδαίμων, μηδὲ τὸ ζῆν αὐτοῦ ἐλαττώσαντας τὸ εὖ ζῆν ζητεῖν εἰ πάρεστι μηδὲ ἀνελόντας τὸν ἄνθρωπον περὶ εὐδαιμονίας ἀνθρώπου ζητεῖν μηδὲ τὸν σπουδαῖον συγχωρήσαντας εἰς τὸ εἴσω ἐπεστράφθαι ἐν ταῖς ἔξωθεν ἐνεργείαις αὐτὸν ζητεῖν μηδὲ ὅλως τὸ βουλητὸν αὐτοῦ ἐν τοῖς ἔξω. οὕτω γὰρ ἂν οὐδὲ ὑπόστασις εὐδαιμονίας εἴη, εἰ τὰ ἔξω βουλητὰ λέγοις καὶ τὸν σπουδαῖον βούλεσθαι ταῦτα. ἐθέλοι γὰρ ἂν καὶ πάντας ἀνθρώπους εὖ πράττειν καὶ μηδὲν τῶν κακῶν περὶ μηδένα εἶναι: ἀλλὰ μὴ γινομένων ὅμως εὐδαίμων. εἰ δέ τις παράλογον ἂν αὐτὸν ποιήσειν φήσει, εἰ ταῦτα ἐθελήσει — μὴ γὰρ οἷόν τε τὰ κακὰ μὴ εἶναι — δῆλον ὅτι συγχωρήσει ἡμῖν ἐπιστρέφουσιν αὐτοῦ τὴν βούλησιν εἰς τὸ εἴσω.
1.4.12Böyle bir hayatta hoşluk ararlarsa, ölçüsüzlerin hazlarını ya da bedenin hazlarını istemeyeceklerdir —bunların orada bulunması imkânsızdır ve saadeti yok ederler—; taşkın sevinçleri de istemeyeceklerdir —ne gereği var?—; iyilerin bulunmasına eşlik eden, hareket içinde olmayan, dolayısıyla oluş hâlinde de olmayan hazları isteyeceklerdir. Çünkü iyiler zaten oradadır, o insan da kendi kendisinin yanındadır; bu hoşluk ve bu dinginlik de sabittir. Olgun insan her zaman dingindir; durumu sakin, hâli de sevilmeye değerdir; olgun olduğu sürece kötülük denen şeylerden hiçbiri onu yerinden oynatamaz. Biri olgun insanın hayatında başka türden bir haz arıyorsa, aradığı olgun insanın hayatı değildir.
τὸ δὲ ἡδὺ τῷ βίῳ τῷ τοιούτῳ ὅταν ἀπαιτῶσιν, οὐ τὰς τῶν ἀκολάστων οὐδὲ τὰς τοῦ σώματος ἡδονὰς ἀξιώσουσι παρεῖναι — αὗται γὰρ ἀδύνατοι παρεῖναι καὶ τὸ εὐδαιμονεῖν ἀφανιοῦσιν — οὐδὲ μὴν τὰς περιχαρείας — διὰ τί γάρ; — ἀλλὰ τὰς συνούσας παρουσίᾳ ἀγαθῶν οὐκ ἐν κινήσεσιν οὔσας, οὐδὲ γινομένας τοίνυν: ἤδη γὰρ τὰ ἀγαθὰ πάρεστι, καὶ αὐτὸς αὑτῷ πάρεστι, καὶ ἕστηκε τὸ ἡδὺ καὶ τὸ ἵλεων τοῦτο. ἵλεως δὲ ὁ σπουδαῖος ἀεὶ καὶ κατάστασις ἥσυχος καὶ ἀγαπητὴ ἡ διάθεσις, ἣν οὐδὲν τῶν λεγομένων κακῶν παρακινεῖ, εἴπερ σπουδαῖος. εἰ δέ τις ἄλλο εἶδος ἡδονῆς περὶ τὸν σπουδαῖον βίον ζητεῖ, οὐ τὸν σπουδαῖον βίον ζητεῖ.
1.4.13Etkinlikleri de talihin cilveleri yüzünden engellenmez; farklı talihlere göre farklı etkinlikler ortaya çıkar, ama hepsi yine de güzeldir, belki de şartların zorladığı ölçüde daha da güzeldir. Temaşaya ait etkinliklere gelince, tek tek şeylerle ilgili olanlar belki arayıp inceledikten sonra ortaya koyabileceği türdendir; ama “en büyük bilgi” her zaman elinin altındadır ve onunla birliktedir; hatta Phalaris'in boğası denen şeyin içinde olsa bile daha da çok onunla birliktedir. [Epikurosçuların dediği gibi] o boğanın içindeyken durumun hoş olduğunu iki kez, hatta defalarca söylemek boşunadır. Çünkü orada bunu söyleyen, ağrı çeken şeyin ta kendisidir; burada ise ağrı çeken bir şeydir, öteki başka bir şey: Kendisiyle birlikte olan bu öteki şey, zorunlu olarak birlikte bulunduğu sürece, İyi'nin bütününü temaşa etmekten geri kalmayacaktır.
οὐδ’ αἱ ἐνέργειαι δὲ διὰ τὰς τύχας ἐμποδίζοιντ̓ ἄν, ἀλλὰ ἄλλαι ἂν κατ’ ἄλλας γίγνοιντο τύχας, πᾶσαι δὲ ὅμως καλαὶ καὶ καλλίους ἴσως ὅσῳ περιστατικαί. αἱ δὲ κατὰ τὰς θεωρίας ἐνέργειαι αἱ μὲν καθ̓ ἕκαστα τάχα ἂν οἷον ἃς ζητήσας ἂν καὶ σκεψάμενος προφέροι: τὸ δὲ μέγιστον μάθημα πρόχειρον ἀεὶ καὶ μετ’ αὐτοῦ καὶ τοῦτο μᾶλλον, κἂν ἐν τῷ Φαλάριδος ταύρῳ λεγομένῳ ᾖ, ὃ μάτην λέγεται ἡδὺ δὶς ἢ καὶ πολλάκις λεγόμενον. ἐκεῖ μὲν γὰρ τὸ φθεγξάμενον τοῦτο αὐτό ἐστι τὸ ἐν τῷ ἀλγεῖν ὑπάρχον, ἐνταῦθα δὲ τὸ μὲν ἀλγοῦν ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο, ὃ συνὸν ἑαυτῷ, ἕως ἂν ἐξ ἀνάγκης συνῇ, οὐκ ἀπολελείψεται τῆς τοῦ ἀγαθοῦ ὅλου θέας.
1.4.14İnsanın, hele olgun insanın, [beden ile psykhē'nin] birleşiminden ibaret olmadığını, bedenden ayrılış da, bedene ait iyi denen şeylerin küçümsenmesi de kanıtlar. Saadetin canlı varlığın bütününe ait olduğunu düşünmek gülünçtür; çünkü saadet iyi bir hayattır ve bu hayat psykhē'de kurulur, psykhē'nin bir etkinliğidir; hem de psykhē'nin bütününün değil. Bitkisel psykhē'nin etkinliği değildir; öyle olsaydı bedenle de ilgisi olurdu; oysa saadet bedenin büyüklüğü ve iyi beslenmesi değildi. İyi hissetmekte de değildir; çünkü bunların fazlalığı insanı ağırlaştırıp kendilerine doğru çekme tehlikesi taşır. Daha çok, terazinin öteki kefesine, en iyi şeylere doğru bir denge kurulduğunda, bedene ait şeyleri azaltmak ve daha zayıf kılmak gerekir; ta ki bu insanın dışarıdaki şeylerden başka biri olduğu görülsün.
Bu dünyaya ait insan ise güzel, uzun boylu, zengin ve bütün insanlara hükmeden biri olsun, ne de olsa bu yere aittir; böyle şeylerle aldatılmış olan birini kıskanmamalıyız. Bilge insanın başına bunlar belki hiç gelmez; gelirse de, kendine özen gösteriyorsa, onları kendisi azaltacaktır. Bedenin üstünlüklerini ihmal ederek azaltacak ve söndürecek, makamları da bırakacaktır. Bedenin sağlığını koruyacak, ama hastalıkları hiç tanımamayı istemeyecektir; ağrıları hiç tanımamayı da istemeyecek, aksine bunlar başına gelmese bile gençken onları öğrenmek isteyecektir. Yaşlılığında ise ne bunların ne hazların, ne de bu dünyadaki hoş ya da nahoş herhangi bir şeyin onu rahatsız etmesini isteyecektir; ta ki bedene bakmasın. Ağrılar içindeyken, onlara karşı edinmiş olduğu gücü karşılarına çıkaracaktır. Hazlarda, sağlıkta ve zahmetsizlikte saadetine bir ekleme görmeyecek, bunların zıtlarında da saadetinden bir şey eksildiğini ya da azaldığını düşünmeyecektir. Bir şeyin zıddı aynı şeye bir şey eklemiyorsa, öteki zıddı nasıl bir şey eksiltebilir?
τὸ δὲ μὴ συναμφότερον εἶναι τὸν ἄνθρωπον καὶ μάλιστα τὸν σπουδαῖον μαρτυρεῖ καὶ ὁ χωρισμὸς ὁ ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ ἡ τῶν λεγομένων ἀγαθῶν τοῦ σώματος καταφρόνησις. τὸ δὲ καθόσον ἀξιοῦν τὸ ζῷον τὴν εὐδαιμονίαν εἶναι γελοῖον εὐζωίας τῆς εὐδαιμονίας οὔσης, ἣ περὶ ψυχὴν συνίσταται, ἐνεργείας ταύτης οὔσης καὶ ψυχῆς οὐ πάσης — οὐ γὰρ δὴ τῆς φυτικῆς, ἵν’ ἂν καὶ ἐφήψατο σώματος: οὐ γὰρ δὴ τὸ εὐδαιμονεῖν τοῦτο ἦν σώματος μέγεθος καὶ εὐεξία — οὐδ’ αὖ ἐν τῷ αἰσθάνεσθαι εὖ, ἐπεὶ καὶ κινδυνεύσουσιν αἱ τούτων πλεονεξίαι βαρύνασαι πρὸς αὑτὰς φέρειν τὸν ἄνθρωπον. ἀντισηκώσεως δὲ οἷον ἐπὶ θάτερα πρὸς τὰ ἄριστα γενομένης μινύθειν [δεῖ] καὶ χείρω τὰ σώματα ποιεῖν, ἵνα δεικνύοιτο οὗτος ὁ ἄνθρωπος ἄλλος ἂν ἢ τὰ ἔξω. ὁ δὲ τῶν τῇδε ἄνθρωπος ἔστω καὶ καλὸς καὶ μέγας καὶ πλούσιος καὶ πάντων ἀνθρώπων ἄρχων ὡς ἂν ὢν τοῦδε τοῦ τόπου, καὶ οὐ φθονητέον αὐτῷ τῶν τοιούτων ἠπατημένῳ. περὶ δὲ σοφὸν ταῦτα ἴσως μὲν ἂν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν γένοιτο, γενομένων δὲ ἐλαττώσει αὐτός, εἴπερ αὑτοῦ κήδεται. καὶ ἐλαττώσει μὲν καὶ μαρανεῖ ἀμελείᾳ τὰς τοῦ σώματος πλεονεξίας, ἀρχὰς δὲ ἀποθήσεται. σώματος δὲ ὑγίειαν φυλάττων οὐκ ἄπειρος νόσων εἶναι παντάπασι βουλήσεται: οὐδὲ μὴν οὐδὲ ἄπειρος εἶναι ἀλγηδόνων, ἀλλὰ καὶ μὴ γινομένων νέος ὢν μαθεῖν βουλήσεται, ἤδη δὲ ἐν γήρᾳ ὢν οὔτε ταύτας οὔτε ἡδονὰς ἐνοχλεῖν οὐδέ τι τῶν τῇδε οὔτε προσηνὲς οὔτε ἐναντίον, ἵνα μὴ πρὸς τὸ σῶμα βλέπῃ. γινόμενος δὲ ἐν ἀλγηδόσι τὴν πρὸς ταύτας αὐτῷ πεπορισμένην δύναμιν ἀντιτάξει οὔτε προσθήκην ἐν ταῖς ἡδοναῖς καὶ ὑγιείαις καὶ ἀπονίαις πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν λαμβάνων οὔτε ἀφαίρεσιν ἢ ἐλάττωσιν ταύτης ἐν τοῖς ἐναντίοις τούτων. τοῦ γὰρ ἐναντίου μὴ προστιθέντος τῷ αὐτῷ πῶς ἂν τὸ ἐναντίον ἀφαιροῖ;
1.4.15Ama iki bilge olsa ve birinde tabiata uygun denen her şey, ötekinde ise bunların zıtları bulunsa, ikisinin eşit ölçüde mesut olduğunu mu söyleyeceğiz? Evet, eşit ölçüde bilgelerse, bunu söyleyeceğiz. Biri bedence güzelse ve bilgelikle, genel olarak aretēyle, en iyinin temaşasıyla ve en iyi olmakla ilgisi olmayan öteki her şeye sahipse, bunun ne önemi olur? Bunlara sahip olan bile, sahip olmayandan daha mesut olduğunu söyleyerek böbürlenmeyecektir; çünkü bu şeylerde üstünlük, flüt çalmanın gayesine bile bir katkı sağlamaz.
Ama biz mesut insana kendi zayıflığımızla bakıyoruz ve mesut insanın öyle saymayacağı şeyleri ürpertici ve korkunç sayıyoruz. Yahut bunlar hakkındaki bütün tasavvurlarını değiştirmedikçe ve adeta büsbütün başka biri olup başına hiçbir zaman bir kötülük gelmeyeceğine kendisi inanmadıkça henüz ne bilgedir ne de mesut. Ancak böylece her şey karşısında korkusuz olacaktır; bazı şeylerden korkuyorsa aretē bakımından tam değil, yarım biri olacaktır. Başka şeylerle meşgulken, hüküm vermeden önce ortaya çıkan irade dışı bir korku içine düşerse, bilge insan araya girip onu uzaklaştıracak, içinde acılara doğru kıpırdanan çocuğu da ya bir tehditle ya da bir sözle yatıştıracaktır. Bu tehdit hâllere kapılmadan yapılan bir tehdittir; tıpkı bir çocuğun, ağırbaşlı birinin yalnızca ona bakmasıyla irkilmesi gibi.
Ama böyle biri bu yüzden dostluktan uzak ya da duygusuz biri değildir; çünkü hem kendine karşı hem kendi işlerinde de böyledir. Dolayısıyla kendisine verdiğini dostlarına da vererek, nous sahibi olmakla birlikte en iyi dost olacaktır.
ἀλλ’ εἰ δύο εἶεν σοφοί, τῷ δὲ ἑτέρῳ παρείη ὅσα κατὰ φύσιν λέγεται, τῷ δὲ τὰ ἐναντία, ἴσον φήσομεν τὸ εὐδαιμονεῖν αὐτοῖς παρεῖναι; φήσομεν, εἴπερ ἐπίσης σοφοί. εἰ δὲ καλὸς τὸ σῶμα ὁ ἕτερος καὶ πάντα τὰ ἄλλα ὅσα μὴ πρὸς σοφίαν μηδὲ ὅλως πρὸς ἀρετὴν καὶ τοῦ ἀρίστου θέαν καὶ τὸ ἄριστον εἶναι, τί τοῦτο ἂν εἴη; ἐπεὶ οὐδ’ αὐτὸς ὁ ταῦτα ἔχων σεμνυνεῖται ὡς μᾶλλον εὐδαίμων τοῦ μὴ ἔχοντος: οὐδὲ γὰρ ἂν πρὸς αὐλητικὸν τέλος ἡ τούτων πλεονεξία συμβάλλοιτο. ἀλλὰ γὰρ θεωροῦμεν τὸν εὐδαίμονα μετὰ τῆς ἡμετέρας ἀσθενείας φρικτὰ καὶ δεινὰ νομίζοντες, ἃ μὴ ἂν ὁ εὐδαίμων νομίσειεν: ἢ οὔπω οὔτε σοφὸς οὔτε εὐδαίμων εἴη μὴ τὰς περὶ τούτων φαντασίας ἁπάσας ἀλλαξάμενος καὶ οἷον ἄλλος παντάπασι γενόμενος πιστεύσας ἑαυτῷ, ὅτι μηδέν ποτε κακὸν ἕξει: οὕτω γὰρ καὶ ἀδεὴς ἔσται περὶ πάντα ἢ δειλαίνων περί τινα οὐ τέλειος πρὸς ἀρετήν, ἀλλὰ ἥμισύς τις ἔσται. ἐπεὶ καὶ τὸ ἀπροαίρετον αὐτῷ καὶ τὸ γινόμενον πρὸ κρίσεως δέος κἄν ποτε πρὸς ἄλλοις ἔχοντι γένηται, προσελθὼν ὁ σοφὸς ἀπώσεται καὶ τὸν ἐν αὑτῷ κινηθέντα οἷον πρὸς λύπας παῖδα καταπαύσει ἢ ἀπειλῇ ἢ λόγῳ: ἀπειλῇ δὲ ἀπαθεῖ, οἷον εἰ ἐμβλέψαντος σεμνὸν μόνον [ὁ] παῖς ἐκπλαγείη. οὐ μὴν διὰ ταῦτα ἄφιλος οὐδὲ ἀγνώμων ὁ τοιοῦτος: τοιοῦτος γὰρ καὶ περὶ αὑτὸν καὶ ἐν τοῖς ἑαυτοῦ. ἀποδιδοὺς οὖν ὅσα αὐτῷ καὶ τοῖς φίλοις φίλος ἂν εἴη μάλιστα μετὰ τοῦ νοῦν ἔχειν.
1.4.16Biri olgun insanı buraya, bu nous'a kadar yükseltmez de talihin cilvelerine indirir ve bunların başına gelmesinden korkacağını söylerse, onu bizim beklediğimiz gibi olgun biri olarak korumamış olur. Ona yalnızca dürüst bir insan, iyi ile kötünün karışımı bir insan muamelesi yaparak, ona iyiden ve kötüden karışık bir hayat yakıştırmış olur; böyle birinin ortaya çıkması da kolay değildir. Ortaya çıksa bile mesut adını almaya lâyık olmaz; çünkü onda ne bilgeliğin değerinde ne de iyinin arılığında bir büyüklük vardır. O hâlde sıradan bir hayatta mesut yaşamak mümkün değildir. Platon da iyiyi oradan, yukarıdan almak gerektiğini, bilge ve mesut olacak kişinin ona bakması, ona benzemesi ve ona göre yaşaması gerektiğini doğru olarak söyler.
O hâlde gayeye ulaşmak için yalnız buna sahip olmak gerekir. Öteki şeylere gelince, insan yer değiştirir gibi onları da değiştirir; yerlerden saadetine bir ekleme beklemez, yalnızca etrafını kuşatan başka şeyleri de hesaba katar; tıpkı şöyle mi yoksa böyle mi yatacağını düşünmesi gibi. Bedene, ihtiyacı olan ve verebildiği kadarını verir; ama kendisi başka biridir ve onu bırakmaktan da alıkonmaz; tabiatın vakti geldiğinde onu bırakacaktır; bu konuda karar vermek de yine kendi elindedir. Böylece işlerinin bazıları saadete yönelik olacak, bazıları ise gaye uğruna değil, hatta genel olarak kendisi için değil, kendisine bağlanmış olan için yapılacaktır. Ona mümkün olduğu sürece özen gösterecek ve katlanacaktır; tıpkı bir musikişinasın, kullanabildiği sürece lirine özen göstermesi gibi. Kullanamazsa başka bir lir alacak, ya da lir kullanmayı bırakıp lirle yapılan etkinlikten vazgeçecektir; çünkü lirsiz yapacak başka bir işi vardır. Liri yanında yerde dururken ona aldırmayacak, sazsız şarkı söyleyecektir. Yine de bu alet ona baştan beri boşuna verilmiş değildir; çünkü onu zaten birçok kez kullanmıştır.
εἰ δέ τις μὴ ἐνταῦθα ἐν τῷ νῷ τούτῳ ἄρας θήσει τὸν σπουδαῖον, κατάγοι δὲ πρὸς τύχας καὶ ταύτας φοβήσεται περὶ αὐτὸν γενέσθαι, οὔτε σπουδαῖον τηρήσει, οἷον ἀξιοῦμεν εἶναι, ἀλλ’ ἐπιεικῆ ἄνθρωπον καὶ μικτὸν ἐξ ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ διδοὺς μικτὸν βίον ἔκ τινος ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ ἀποδώσει τῷ τοιούτῳ, καὶ οὐ ῥᾴδιον γενέσθαι. ὃς εἰ καὶ γένοιτο, οὐκ ἂν ὀνομάζεσθαι εὐδαίμων εἴη ἄξιος οὐκ ἔχων τὸ μέγα οὔτε ἐν ἀξίᾳ σοφίας οὔτε ἐν καθαρότητι ἀγαθοῦ. οὐκ ἔστιν οὖν ἐν τῷ κοινῷ εὐδαιμόνως ζῆν. ὀρθῶς γὰρ καὶ Πλάτων ἐκεῖθεν ἄνωθεν τὸ ἀγαθὸν ἀξιοῖ λαμβάνειν καὶ πρὸς ἐκεῖνο βλέπειν τὸν μέλλοντα σοφὸν καὶ εὐδαίμονα ἔσεσθαι καὶ ἐκείνῳ ὁμοιοῦσθαι καὶ κατ’ ἐκεῖνο ζῆν. τοῦτο οὖν δεῖ ἔχειν μόνον πρὸς τὸ τέλος, τὰ δ’ ἄλλα, ὡς ἂν καὶ τόπους μεταβάλλοι οὐκ ἐκ τῶν τόπων προσθήκην πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν ἔχων, ἀλλ’ ὡς στοχαζόμενος καὶ τῶν ἄλλων περικεχυμένων αὐτόν, οἷον εἰ ὡδὶ κατακείσεται ἢ ὡδί, διδοὺς μὲν τούτῳ ὅσα πρὸς τὴν χρείαν καὶ δύναται, αὐτὸς δὲ ὢν ἄλλος οὐ κωλυόμενος καὶ τοῦτον ἀφεῖναι, καὶ ἀφήσων δὲ ἐν καιρῷ φύσεως, κύριος δὲ καὶ αὐτὸς ὢν τοῦ βουλεύσασθαι περὶ τούτου. ὥστε αὐτῷ τὰ ἔργα τὰ μὲν πρὸς εὐδαιμονίαν συντείνοντα ἔσται, τὰ δὲ οὐ τοῦ τέλους χάριν καὶ ὅλως οὐκ αὐτοῦ ἀλλὰ τοῦ προσεζευγμένου, οὗ φροντιεῖ καὶ ἀνέξεται, ἕως δυνατόν, οἱονεὶ μουσικὸς λύρας, ἕως οἷόν τε χρῆσθαι: εἰ δὲ μή, ἄλλην ἀλλάξεται, ἢ ἀφήσει τὰς λύρας χρήσεις καὶ τοῦ εἰς λύραν ἐνεργεῖν ἀφέξεται ἄλλο ἔργον ἄνευ λύρας ἔχων καὶ κειμένην πλησίον περιόψεται ᾅδων ἄνευ ὀργάνων. καὶ οὐ μάτην αὐτῷ ἐξ ἀρχῆς τὸ ὄργανον ἐδόθη: ἐχρήσατο γὰρ αὐτῷ ἤδη πολλάκις.
1.5.15. İnceleme
Saadet Zamanla Uzayarak Artar mı?
Saadet her zaman şimdiki anda kavrandığına göre, zamanla artar mı? Mesut olmuş olmanın hatırası bir şey katmaz; saadet onu dile getirmekte de değil, belli bir durumda bulunmaktadır. Durum ise şimdide bulunur; hayatın etkinliği de öyle.
Εἰ τὸ εὐδαιμονεῖν ἐπίδοσιν τῷ χρόνῳ λαμβάνει τοῦ εὐδαιμονεῖν ἀεὶ κατὰ τὸ ἐνεστὸς λαμβανομένου; οὐδὲ γὰρ ἡ μνήμη τοῦ εὐδαιμονῆσαι ποιοῖ ἄν τι, οὐδ’ ἐν τῷ λέγειν, ἀλλ’ ἐν τῷ διακεῖσθαί πως τὸ εὐδαιμονεῖν. ἡ δὲ διάθεσις ἐν τῳ παρεῖναι καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς ζωῆς.
1.5.2Biri, her zaman yaşamayı ve etkinlikte bulunmayı özlediğimiz için, bunu daha çok elde etmenin daha mesut olmak olduğunu söylerse, ilk olarak, o zaman yarının saadeti bugünkünden, sonraki de her zaman öncekinden daha büyük olur ve saadet artık aretē ile ölçülmez. İkinci olarak, tanrılar da şimdi eskisinden daha mesut olur; saadetleri henüz tam olmaz, hatta hiçbir zaman tam olmaz. Üçüncü olarak, özlem amacına ulaştığında şimdiki olanı elde etmiştir ve saadete sahip olduğu sürece hep şimdiki olanı arar. Yaşama özlemi var olmayı aradığına göre, var olmak şimdide ise, şimdiki olana yönelik olur. Gelecek olanı ve ardından geleni istese bile, sahip olduğunu ve olduğu şeyi ister; geçmiş olanı da gelecek olanı da değil, zaten olduğu şeyi olmayı ister; “sonsuza dek”i değil, zaten şimdi olanın zaten var olmasını arar.
εἰ δ’ ὅτι ἐφιέμεθα ἀεὶ τοῦ ζῆν καὶ τοῦ ἐνεργεῖν, τὸ τυγχάνειν τοῦ τοιούτου εὐδαιμονεῖν λέγοι μᾶλλον, πρῶτον μὲν οὕτω καὶ ἡ αὔριον εὐδαιμονία μείζων ἔσται καὶ ἡ ἑξῆς ἀεὶ τῆς προτέρας, καὶ οὐκέτι μετρηθήσεται τὸ εὐδαιμονεῖν τῇ ἀρετῇ. ἔπειτα καὶ οἱ θεοὶ νῦν μᾶλλον εὐδαιμονήσουσιν ἢ πρότερον καὶ οὔπω τέλειον καὶ οὐδέποτε τέλειον. ἔπειτα καὶ ἡ ἔφεσις λαβοῦσα τὴν τεῦξιν τὸ παρὸν εἴληφε καὶ ἀεὶ τὸ παρὸν ζητεῖ, ἕως ἂν ᾖ τὸ εὐδαιμονεῖν ἔχειν. ἡ δὲ ἔφεσις τοῦ ζῆν τὸ εἶναι ζητοῦσα τοῦ παρόντος ἂν εἴη, εἰ τὸ εἶναι ἐν τῷ παρόντι. εἰ δὲ τὸ μέλλον καὶ τὸ ἐφεξῆς θέλει, ὃ ἔχει θέλει καὶ ὅ ἐστιν, οὐχ ὃ παρελήλυθεν οὐδ’ ὃ μέλλει, ἀλλ’ ὃ ἤδη ἐστὶ τοῦτο εἶναι, οὐ τὸ εἰσαεὶ ζητοῦσα, ἀλλὰ τὸ παρὸν ἤδη εἶναι ἤδη.
1.5.3Peki biri daha uzun bir süre mesut olmuşsa ve aynı şeyi gözleriyle daha uzun süre görmüşse? Daha uzun sürede onu daha iyi görmüşse, zaman ona daha fazla bir şey kazandırmış olur. Ama baştan sona aynı şekilde görmüşse, onu bir kez seyreden de aynı şeye sahiptir.
τί οὖν; εἰ πλείονα χρόνον εὐδαιμόνησε καὶ πλείονα χρόνον εἶδε τοῖς ὄμμασι τὸ αὐτό; εἰ μὲν γὰρ ἐν τῷ πλείονι τὸ ἀκριβέστερον εἶδε, πλέον ἄν τι ὁ χρόνος αὐτῷ εἰργάσατο: εἰ δὲ ὁμοίως διὰ παντὸς εἶδε, τὸ ἴσον καὶ ὁ ἅπαξ θεασάμενος ἔχει.
1.5.4“Ama biri ötekinden daha uzun süre haz duymuştur.” Bunu saadete dahil etmek doğru olmaz. Biri hazzı engelsiz etkinlik diye tanımlıyorsa, aradığımız şeyle aynı şeyi söylüyor demektir. Hem daha uzun süren haz da her zaman yalnızca şimdiye sahiptir; hazzın geçmiş kısmı gitmiştir.
ἀλλὰ πλείονα ἅτερος ἥσθη χρόνον. ἀλλὰ τοῦτο οὐκ ἂν ὀρθῶς ἔχοι ἀριθμεῖν εἰς τὸ εὐδαιμονεῖν. εἰ δὲ τὴν ἡδονὴν λέγει τις τὴν ἐνέργειαν τὴν ἀνεμπόδιστον, τὸ αὐτὸ τῷ ζητουμένῳ λέγει. καὶ ἡ ἡδονὴ δὲ ἡ πλείων ἀεὶ τὸ παρὸν μόνον ἔχει, τὸ δὲ παρεληλυθὸς αὐτῆς οἴχεται.
1.5.5Peki biri baştan sona mesut olmuş, öteki sonraki dönemde, bir başkası da önce mesut olup sonra değişmişse, hepsinin payı eşit midir? Burada karşılaştırma, hepsi mesutken değil, mesut olmadıkları sırada mesut olmayanlarla mesut olan arasında yapılmıştır. O hâlde mesut olanın fazla bir şeyi varsa, bu, mesut olanın mesut olmayanlara karşı sahip olduğu fazlalıktır; onlara üstünlüğü de şimdide olmasıdır.
τί οὖν; εἰ ὁ μὲν ἐξ ἀρχῆς εὐδαιμόνησεν εἰς τέλος, ὁ δὲ τὸν ὕστερον χρόνον, ὁ δὲ πρότερον εὐδαιμονήσας μετέβαλεν, ἔχουσι τὸ ἴσον; ἢ ἐνταῦθα ἡ παραβολὴ οὐκ εὐδαιμονούντων γεγένηται πάντων, ἀλλὰ μὴ εὐδαιμονούντων, ὅτε μὴ εὐδαιμόνουν, πρὸς εὐδαιμονοῦντα. εἴ τι οὖν πλέον ἔχει, τοῦτο ἔχει, ὅσον ὁ εὐδαίμων πρὸς οὐκ εὐδαίμονας, ᾧ καὶ συμβαίνει πλεονεκτεῖν αὐτῶν τῷ παρόντι.
1.5.6Peki ya mesut olmayan? Daha uzun sürede daha mutsuz olmaz mı? Öteki sıkıntılar da, uzun süren ağrılar, üzüntüler ve bu türden her şey, daha uzun sürede daha büyük bir felaket getirmez mi? Bunlar kötülüğü zamanla böyle artırıyorsa, neden zıtları ve saadet de aynı şekilde artmasın? Üzüntüler ve ağrılar hakkında, zamanın bir ekleme yaptığı söylenebilir; örneğin hastalığın sürmesi: Hastalık bir meleke hâline gelir ve beden zamanla daha da kötüleşir. Çünkü durum aynı kalsa ve zarar büyümese, burada da acı veren her zaman şimdiki olacaktır; meğer ki insan olup biteni ve süreni göz önüne alarak geçmişi de hesaba katsın ve mutsuz melekede kötülüğün daha uzun süre içinde şiddetlendiğini, kötülüğün de kalıcılığıyla büyüdüğünü düşünsün. Demek ki daha mutsuz olmak, daha uzun süreden değil, kötülüğe eklenen artıştan kaynaklanır. Daha uzun süre ise belki aynı anda var olmaz; artık var olmayanı var olanla birlikte sayarak ona “daha çok” demek hiç doğru değildir.
Saadetin ise bir sınırı ve ucu vardır ve her zaman aynıdır. Burada da daha uzun sürenin bir artış sağladığı, yani daha büyük aretēye doğru ilerleyen kişinin daha mesut olduğu söylenirse, o zaman övülen şey yıllarca sürmüş saadetin toplamı değil, daha büyük hâle geldiği andaki daha büyük saadettir.
τί οὖν ὁ κακοδαίμων; οὐ μᾶλλον κακοδαίμων τῷ πλείονι; καὶ τὰ ἄλλα δὲ ὅσα δυσχερῆ οὐκ ἐν τῷ πλείονι χρόνῳ πλείονα τὴν συμφορὰν δίδωσιν, οἷον ὀδύναι πολυχρόνιοι καὶ λῦπαι καὶ πάντα τὰ τούτου τοῦ τύπου; ἀλλ’ εἰ ταῦτα οὕτω τῷ χρόνῳ τὸ κακὸν ἐπαύξει, διὰ τί οὐ καὶ τὰ ἐναντία καὶ τὸ εὐδαιμονεῖν ὡσαύτως; ἢ ἐπὶ μὲν τῶν λυπῶν καὶ ὀδυνῶν ἔχοι ἄν τις λέγειν, ὡς προσθήκην ὁ χρόνος δίδωσιν, οἷον τὸ ἐπιμένειν τὴν νόσον: ἕξις γὰρ γίνεται, καὶ κακοῦται μᾶλλον τῷ χρόνῳ τὸ σῶμα. ἐπεί, εἴ γε τὸ αὐτὸ μένοι καὶ μὴ μείζων ἡ βλάβη, καὶ ἐνταῦθα τὸ παρὸν ἀεὶ τὸ λυπηρὸν ἔσται, εἰ μὴ τὸ παρεληλυθὸς προσαριθμοῖ ἀφορῶν εἰς τὸ γενόμενον καὶ μένον ἐπί τε τῆς κακοδαίμονος ἕξεως τὸ κακὸν εἰς τὸν πλείονα χρόνον ἐπιτείνεσθαι αὐξανομένης καὶ τῆς κακίας τῷ ἐμμόνῳ. τῇ γοῦν προσθήκῃ τοῦ μᾶλλον, οὐ τῷ πλείονι τὸ μᾶλλον κακοδαιμονεῖν γίνεται. τὸ δὲ πλεῖον ἴσως οὐχ ἅμα ἐστὶν οὐδὲ δὴ πλεῖον ὅλως λεκτέον τὸ μηκέτι ὂν τῷ ὄντι συναριθμοῦντα. τὸ δὲ τῆς εὐδαιμονίας ὅρον τε καὶ πέρας ἔχει καὶ ταὐτὸν ἀεί. εἰ δέ τις καὶ ἐνταῦθα ἐπίδοσις παρὰ τὸν πλείονα χρόνον, ὥστε μᾶλλον εὐδαιμονεῖν εἰς ἀρετὴν ἐπιδιδόντα μείζονα, οὐ τὴν πολυετῆ εὐδαιμονίαν ἀριθμῶν ἐπαινεῖ, ἀλλὰ τὴν μᾶλλον γενομένην τότε, ὅτε μᾶλλόν ἐστιν.
1.5.7Ama yalnızca şimdiye bakmak ve onu olup bitmiş olanla birlikte saymamak gerekiyorsa, zaman için neden aynısını yapmayıp geçmişi şimdiyle birlikte sayarak “daha çok” diyoruz? O hâlde neden zaman ne kadarsa saadet de o kadardır demiyoruz? O zaman saadeti de zamanın bölümlerine göre bölebilirdik; çünkü onu şimdiyle ölçersek bölünmez kılmış oluruz. Cevap şu: Zamanı, artık var olmasa bile, saymak saçma değildir; çünkü olup bitmiş ama artık var olmayan şeyleri, örneğin ölmüş olanları da sayabiliriz. Ama artık var olmayan bir saadetin, şimdiki saadetten daha fazla olarak bulunduğunu söylemek saçmadır. Çünkü saadet [şimdi] gerçekleşmiş olmayı gerektirir; şimdiki zamandan fazla olan zaman ise artık var olmamaktır.
Genel olarak zamanın fazlalığı, şimdide var olan bir şeyin dağılıp saçılması demektir. Bu yüzden zamana haklı olarak ebediyetin sureti denir; çünkü o, kendi dağılışı içinde ebediyetteki kalıcılığı silip yok etmek ister. Bu yüzden ebediyetteki kalıcı olanı ondan koparıp kendine mal ederse onu yok etmiş olur; o kalıcı olan bir şekilde ebediyet tarafından korunur, ama tamamen zamana geçerse yok olur. O hâlde saadet iyi bir hayata dayanıyorsa, açıktır ki onu var olanın hayatına dayandırmak gerekir; çünkü en iyi hayat odur. Demek ki bu hayat zamanla değil, ebediyetle ölçülmelidir. Ebediyet ise ne daha çoktur ne daha az, ne de herhangi bir uzunluğu vardır; o, “bu” olmak, uzanımsız ve zamansız olmaktır. O hâlde var olanı var olmayanla, zamanı ebediyetle, zamansal olarak sürekli olanı ebedî olanla birleştirmemeli, uzanımsız olanı da uzatmamalıyız. Eğer bir gün onu kavrayacaksan, onun bütününü bir bütün olarak kavramalısın: zamanın bölünmezini değil, ebediyetin hayatını; birçok zamandan oluşan değil, bütün zamandan bir anda bütünüyle var olan hayatı.
ἀλλὰ διὰ τί, εἰ τὸ παρὸν θεωρεῖν δεῖ μόνον καὶ μὴ συναριθμεῖν τῷ γενομένῳ, οὐκ ἐπὶ τοῦ χρόνου τὸ αὐτὸ ποιοῦμεν, ἀλλὰ καὶ τὸν παρεληλυθότα τῷ παρόντι συναριθμοῦντες πλείω λέγομεν; διὰ τί οὖν οὐχ, ὅσος ὁ χρόνος, τοσαύτην καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἐροῦμεν; καὶ διαιροῖμεν ἂν κατὰ τὰς τοῦ χρόνου διαιρέσεις καὶ τὴν εὐδαιμονίαν: καὶ γὰρ αὖ τῷ παρόντι μετροῦντες ἀδιαίρετον αὐτὴν ποιήσομεν. ἢ τὸν μὲν χρόνον ἀριθμεῖν καὶ μηκέτι ὄντα οὐκ ἄτοπον, ἐπείπερ καὶ τῶν γενομένων μέν, μηκέτι δὲ ὄντων, ἀριθμὸν ἂν ποιησαίμεθα, οἷον τῶν τετελευτηκότων: εὐδαιμονίαν δὲ μηκέτι οὖσαν παρεῖναι λέγειν τῆς παρούσης πλείονα ἄτοπον. τὸ μὲν γὰρ εὐδαιμονεῖν συμβεβηκέναι ἀξιοῖ, ὁ δὲ χρόνος ὁ πλείων παρὰ τὸν παρόντα τὸ μηκέτι εἶναι. ὅλως δὲ τοῦ χρόνου τὸ πλέον σκέδασιν βούλεται ἑνός τινος ἐν τῷ παρόντι ὄντος. διὸ καὶ εἰκὼν αἰῶνος εἰκότως λέγεται ἀφανίζειν βουλομένη ἐν τῷ σκιδναμένῳ αὑτῆς τὸ ἐκείνου μένον. ὅθεν κἂν ἀπὸ τοῦ αἰῶνος ἀφέληται τὸ ἐν ἐκείνῳ μεῖναν καὶ αὑτῆς ποιήσηται, ἀπώλεσεν αὐτό, σωζόμενον τέως ἐκείνῳ τρόπον τινά, ἀπολόμενον δέ, ἐν αὐτῇ εἰ πᾶν γένοιτο. εἴπερ οὖν τὸ εὐδαιμονεῖν κατὰ ζωὴν ἀγαθήν, δηλονότι κατὰ τὴν τοῦ ὄντος αὐτὴν θετέον ζωήν: αὕτη γὰρ ἀρίστη. οὐκ ἄρα ἀριθμητέα χρόνῳ, ἀλλ’ αἰῶνι: τοῦτο δὲ οὔτε πλέον οὔτε ἔλαττον οὔτε μήκει τινί, ἀλλὰ τὸ τοῦτο καὶ τὸ ἀδιάστατον καὶ τὸ οὐ χρονικὸν εἶναι. οὐ συναπτέον τοίνυν τὸ ὂν τῷ μὴ ὄντι οὐδὲ τῷ αἰῶνι τὸν χρόνον οὐδὲ τὸ χρονικὸν ἀεὶ τῷ αἰωνίῳ οὐδὲ παρεκτατέον τὸ ἀδιάστατον, ἀλλὰ πᾶν ὅλον ληπτέον, εἴ ποτε λαμβάνοις, λαμβάνων οὐ τοῦ χρόνου τὸ ἀδιαίρετον, ἀλλὰ τοῦ αἰῶνος τὴν ζωὴν τὴν οὐκ ἐκ πολλῶν χρόνων, ἀλλὰ τὴν ἐκ παντὸς χρόνου πᾶσαν ὁμοῦ.
1.5.8Biri, geçmişin şimdide süren hatırasının, daha uzun süre mesut olmuş kişiye bir fazlalık sağladığını söylerse, hatırayla neyi kastediyor? Ya önceden olmuş phronēsis'in hatırasını kastediyordur; o zaman onun daha akıllı olduğunu söylemiş olur ve varsayıma sadık kalmaz. Ya da hazzın hatırasını kastediyordur; sanki mesut insan çok sevinç peşindeymiş ve şimdiki sevinçle yetinmiyormuş gibi. Hem hoş bir şeyin hatırasında ne hoşluk olabilir ki? Dün bir yemekten haz aldığını hatırlamak gibi bir şey bu; on yıl önce aldığını hatırlamak daha da gülünç olur. Phronēsis için de: “Geçen yıl akıllıydım” demek gibi.
εἰ δέ τις λέγοι τὴν μνήμην τῶν παρεληλυθότων ἐν τῷ ἐνεστηκότι μένουσαν παρέχεσθαι τὸ πλέον τῷ πλείονα χρόνον ἐν τῷ εὐδαιμονεῖν γεγενημένῳ, τί ἂν τὸ τῆς μνήμης λέγοι; ἢ γὰρ φρονήσεως μνήμην τῆς πρόσθεν γεγενημένης, ὥστε φρονιμώτερον ἂν λέγοι καὶ οὐκ ἂν τηροῖ τὴν ὑπόθεσιν: ἢ τῆς ἡδονῆς τὴν μνήμην, ὥσπερ πολλῆς περιχαρείας δεομένου τοῦ εὐδαίμονος καὶ οὐκ ἀρκουμένου τῇ παρούσῃ. καίτοι τί ἂν ἡδὺ ἡ μνήμη τοῦ ἡδέος ἔχοι; ὥσπερ ἄν, εἰ μνημονεύοι τις, ὅτι χθὲς ἐπὶ ὄψῳ ἥσθη: ἢ εἰς δέκατον ἔτος, ἔτι ἂν εἴη γελοιότερος: τὸ δὲ τῆς φρονήσεως, ὅτι πέρυσιν ἐφρόνουν.
1.5.9Ama güzel işlerin hatırası söz konusuysa, burada bir anlam olmaz mı? Bu, şimdi güzel şeylerden yoksun olan ve şu anda sahip olmadığı için olup bitmiş şeylerin hatırasını arayan bir insanın işidir.
εἰ δὲ τῶν καλῶν εἴη ἡ μνήμη, πῶς οὐκ ἐνταῦθα λέγοιτο ἄν τι; ἀλλὰ ἀνθρώπου ἐστὶ τοῦτο ἐλλείποντος τοῖς καλοῖς ἐν τῷ παρόντι καὶ τῷ μὴ ἔχειν νυνὶ ζητοῦντος τὴν μνήμην τῶν γεγενημένων.
1.5.10“Ama uzun zaman birçok güzel eylem ortaya çıkarır; kısa bir süre mesut olan bunlardan payını almaz.” Tabii birçok güzel eylemle mesut olmayan birine mesut demek gerekiyorsa. Cevap şu: Saadeti birçok zamandan ve birçok eylemden meydana getiren, onu artık var olmayan, geçmiş olan şeylerden ve şimdiki tek bir şeyden kurmuş olur. Bu yüzden saadeti şimdiye bağladık; sonra da daha uzun sürede mesut olmanın daha çok mesut olmak olup olmadığını araştırdık. O hâlde araştırılması gereken şudur: Uzun süre mesut olmak, daha çok eylem sayesinde bir üstünlük kazanır mı?
İlk olarak, eylemlerle meşgul olmadan da mesut olmak mümkündür; hem de eylemde bulunandan daha az değil, daha çok. İkinci olarak, eylemler iyiyi kendiliğinden vermez; eylemleri güzel kılan durumlardır; phronēsis sahibi kişi eylerken de iyinin meyvesini toplar, ama eylediği için ya da sonuçlardan değil, sahip olduğu şeyden dolayı. Nitekim yurdun kurtuluşu kötü bir adamın eliyle de gerçekleşebilir; yurdun kurtuluşundan doğan hoşnutluk da, kurtaran başkası olsa bile ona düşebilir. Demek ki mesut insanın hazzını meydana getiren bu değildir; saadeti de, ondan doğan hoş bir şey varsa onu da meydana getiren melekedir. Saadeti eylemlere bağlamak, onu aretēnin ve psykhē'nin dışındaki şeylere bağlamaktır. Çünkü psykhē'nin etkinliği phronēsis sahibi olmakta ve kendi içinde şu şekilde etkin olmaktadır. Mesut olmak da budur.
ἀλλ’ ὁ πολὺς χρόνος πολλὰς ποιεῖ καλὰς πράξεις, ὧν ἄμοιρος ὁ πρὸς ὀλίγον εὐδαίμων: εἰ δεῖ λέγειν ὅλως εὐδαίμονα τὸν οὐ διὰ πολλῶν τῶν καλῶν. ἢ ὃς ἐκ πολλῶν τὸ εὐδαιμονεῖν καὶ χρόνων καὶ πράξεων λέγει, ἐκ τῶν μηκέτι ὄντων ἀλλὰ παρεληλυθότων καὶ ἑνός τινος τοῦ παρόντος τὸ εὐδαιμονεῖν συνίστησι. διὸ κατὰ τὸ παρὸν ἐθέμεθα τὸ εὐδαιμονεῖν, εἶτα ἐζητοῦμεν, τὸ μᾶλλον εἰ ἐν πλείονι εὐδαιμονῆσαι μᾶλλόν ἐστι. τοῦτο οὖν ζητητέον, εἰ ταῖς πράξεσι ταῖς πλείοσι πλεονεκτεῖ τὸ ἐν πολλῷ χρόνῳ εὐδαιμονεῖν. πρῶτον μὲν οὖν ἔστι καὶ μὴ ἐν πράξεσι γενόμενον εὐδαιμονεῖν καὶ οὐκ ἔλαττον ἀλλὰ μᾶλλον τοῦ πεπραχότος: ἔπειτα αἱ πράξεις οὐκ ἐξ αὑτῶν τὸ εὖ διδόασιν, ἀλλ’ αἱ διαθέσεις καὶ τὰς πράξεις καλὰς ποιοῦσι καρποῦταί τε ὁ φρόνιμος τὸ ἀγαθὸν καὶ πράττων, οὐχ ὅτι πράττει οὐδ’ ἐκ τῶν συμβαινόντων, ἀλλ’ ἐξ οὗ ἔχει. ἐπεὶ καὶ ἡ σωτηρία τῆς πατρίδος γένοιτο ἂν καὶ παρὰ φαύλου, καὶ τὸ ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς πατρίδος ἡδὺ καὶ ἄλλου πράξαντος γένοιτο ἂν αὐτῷ. οὐ τοίνυν τοῦτό ἐστι τὸ ποιοῦν τὴν τοῦ εὐδαίμονος ἡδονήν, ἀλλ’ ἡ ἕξις καὶ τὴν εὐδαιμονίαν καὶ εἴ τι ἡδὺ δἰ αὐτὴν ποιεῖ. τὸ δὲ ἐν ταῖς πράξεσι τὸ εὐδαιμονεῖν τίθεσθαι ἐν τοῖς ἔξω τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ψυχῆς ἐστι τιθέντος: ἡ γὰρ ἐνέργεια τῆς ψυχῆς ἐν τῷ φρονῆσαι καὶ ἐν ἑαυτῇ ὡδὶ ἐνεργῆσαι. καὶ τοῦτο τὸ εὐδαιμόνως.
1.6.16. İnceleme
Güzel Üzerine
Güzellik en çok görmede bulunur; ama işitmede de, sözlerin dizilişinde ve bütün musikide bulunur; çünkü ezgiler ve ritimler de güzeldir. His düzeyinden yukarıya doğru ilerleyenler için güzel uğraşlar, eylemler, melekeler, bilgiler ve aretēlerin güzelliği de vardır. Bunlardan önce de bir güzellik varsa, onu da bu incelemenin kendisi gösterecektir.
Peki bedenlerin güzel görünmesini ve kulağın sesleri güzel diye onaylamasını sağlayan nedir? Psykhē'ye doğrudan bağlı olan şeyler de nasıl oluyor da hepsi güzel oluyor? Hepsi tek ve aynı bir şeyle mi güzeldir, yoksa bedendeki güzellik bir şey, başka bir şeydeki güzellik başka bir şey midir? Bunlar ya da bu nedir? Bazı şeyler, örneğin bedenler, kendi dayanaklarından dolayı değil, pay alma yoluyla güzeldir; bazıları ise aretēnin tabiatı gibi kendiliğinden güzeldir. Çünkü aynı bedenler bazen güzel, bazen de güzel değilmiş gibi görünür; demek ki beden olmak bir şey, güzel olmak başka bir şeydir. O hâlde bedenlerde bulunan bu şey nedir? İlk önce bunu incelemek gerekir. Seyredenlerin gözlerini harekete geçiren, onları kendine çeviren, çeken ve seyretmekten sevinç duymalarını sağlayan nedir? Bunu bulursak, belki onu bir basamak gibi kullanarak ötekileri de seyredebiliriz.
Hemen herkes, parçaların birbirine ve bütüne orantısının, buna renk güzelliği de eklenince, görmeye hitap eden güzelliği meydana getirdiğini söyler; onlara göre bunlar için ve genel olarak bütün öteki şeyler için güzel olmak, orantılı ve ölçülü olmaktır. Bu görüşe göre yalın hiçbir şey güzel olmayacak, zorunlu olarak yalnızca bileşik olan güzel olacaktır. Onlar için güzel olan bütün olacak; parçaların her biri ise güzelliği kendisinden değil, bütün güzel olsun diye ona katkıda bulunmaktan alacaktır. Oysa bütün güzelse parçaların da güzel olması gerekir; çünkü güzellik çirkin şeylerden meydana gelmez, her şeyi kaplamış olmalıdır. Onlara göre güzel renkler de, örneğin güneşin ışığı da, yalın oldukları ve güzelliklerini orantıdan almadıkları için güzel olmanın dışında kalacaktır. Altın nasıl güzel olacak? Geceleyin şimşek ya da yıldızlar nasıl güzel görünecek? Seslerde de yalın olan aynı şekilde güzellikten düşecektir; oysa bütünün güzelliği içinde her bir ses çoğu zaman kendi başına da güzeldir.
Hele aynı orantı sürüp giderken aynı yüz bazen güzel, bazen de güzel değil gibi görünüyorsa, güzelliğin orantılı olanın üzerinde bulunan başka bir şey olduğunu, orantılı olanın da başka bir şey sayesinde güzel olduğunu nasıl söylemeyelim? Uğraşlara ve güzel sözlere geçip bunlarda da güzelliğin sebebini orantıda bulurlarsa, güzel uğraşlarda, kanunlarda, derslerde ya da bilgilerde hangi orantıdan söz edilebilir? Teoremler birbirine göre nasıl orantılı olabilir? Birbiriyle uyumlu oldukları için diyorlarsa, kötü şeylerin de bir uzlaşması ve uyumu olabilir. İtidalin budalalık olduğu sözüyle, adaletin soylu bir saflık olduğu sözü birbiriyle uyumludur, aynı ahenkte söyler ve birbirini tutar. Psykhē'nin güzelliği her türlü aretēdir ve bu güzellik öncekilerden daha hakikidir. Ama bunlar nasıl orantılıdır? Ne büyüklükler gibi ne de sayılar gibi orantılıdırlar; gerçi psykhē'nin birden çok kısmı vardır. Peki kısımların ya da teoremlerin bileşimi ya da karışımı hangi orana göre olur? Hele yalnız kalmış nous'un güzelliği ne olabilir?
Τὸ καλόν ἐστι μὲν ἐν ὄψει πλεῖστον, ἐστι δ’ ἐν ἀκοαῖς κατά τε λόγων συνθέσεις καὶ ἐν μουσικῇ ἁπάσῃ: καὶ γὰρ μέλη καὶ ῥυθμοί εἰσι καλοί: ἔστι δὲ καὶ προιοῦσι πρὸς τὸ ἄνω ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως καὶ ἐπιτηδεύματα καλὰ καὶ πράξεις καὶ ἕξεις καὶ ἐπιστῆμαί τε καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν κάλλος. εἰ δέ τι καὶ πρὸ τούτων, αὐτὸ δείξει. τί οὖν δὴ τὸ πεποιηκὸς καὶ τὰ σώματα καλὰ φαντάζεσθαι καὶ τὴν ἀκοὴν ἐπινεύειν ταῖς φωναῖς, ὡς καλαῖς; καὶ ὅσα ἐφεξῆς ψυχῆς ἔχεται, πῶς ποτε πάντα καλά; καὶ ἆρά γε ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ καλὰ τὰ πάντα, ἢ ἄλλο μὲν ἐν σώματι ʽτὂ κάλλος, ἄλλο δὲ ἐν ἄλλῳ; καὶ τίνα ποτὲ ταῦτα ἢ τοῦτο; τὰ μὲν γὰρ οὐ παῤ αὐτῶν τῶν ὑποκειμένων καλά, οἷον τὰ σώματα, ἀλλὰ μεθέξει, τὰ δὲ καλὰ αὐτά, ὥσπερ ἀρετῆς ἡ φύσις. σώματα μὲν γὰρ τὰ αὐτὰ ὁτὲ μὲν καλά, ὁτὲ δὲ οὐ καλὰ φαίνεται, ὡς ἄλλου ὄντος τοῦ σώματα εἶναι, ἄλλου δὲ τοῦ καλά. τί οὖν ἐστι τοῦτο τὸ παρὸν τοῖς σώμασι; πρῶτον γὰρ περὶ τούτου σκεπτέον. τί οὖν ἐστιν, ὃ κινεῖ τὰς ὄψεις τῶν θεωμένων καὶ ἐπιστρέφει πρὸς αὑτὸ καὶ ἕλκει καὶ εὐφραίνεσθαι τῇ θέᾳ ποιεῖ; τοῦτο γὰρ εὑρόντες τάχ̓ ἂν ἐπιβάθρᾳ αὐτῷ χρώμενοι καὶ τὰ ἄλλα θεασαίμεθα. λέγεται μὲν δὴ παρὰ πάντων, ὡς εἰπεῖν, ὡς συμμετρία τῶν μερῶν πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὸ ὅλον τό τε τῆς εὐχροίας προστεθὲν τὸ πρὸς τὴν ὄψιν κάλλος ποιεῖ καὶ ἔστιν αὐτοῖς καὶ ὅλως τοῖς ἄλλοις πᾶσι τὸ καλοῖς εἶναι τὸ συμμέτροις καὶ μεμετρημένοις ὑπάρχειν: οἷς ἁπλοῦν οὐδέν, μόνον δὲ τὸ σύνθετον ἐξ ἀνάγκης καλὸν ὑπάρξει: τό τε ὅλον ἔσται καλὸν αὐτοῖς, τὰ δὲ μέρη ἕκαστα οὐχ ἕξει παῤ ἑαυτῶν τὸ καλὰ εἶναι, πρὸς δὲ τὸ ὅλον συντελοῦντα, ἵνα καλὸν ᾖ: καίτοι δεῖ, εἴπερ [τὸ] ὅλον, καὶ τὰ μέρη καλὰ εἶναι: οὐ γὰρ δὴ ἐξ αἰσχρῶν, ἀλλὰ πάντα κατειληφέναι τὸ κάλλος. τά τε χρώματα αὐτοῖς τὰ καλά, οἷον καὶ τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ἁπλᾶ ὄντα καὶ οὐκ ἐκ συμμετρίας ἔχοντα τὸ κάλλος ἔξω ἔσται τοῦ καλὰ εἶναι. χρυσός τε δὴ πῶς καλόν; καὶ νυκτὸς ἡ ἀστραπὴ ἢ [τὰ] ἄστρα ὁρᾶσθαι τῷ καλόν; ἐπί τε τῶν φωνῶν ὡσαύτως τὸ ἁπλοῦν οἰχήσεται, καίτοι ἑκάστου φθόγγου πολλαχῇ τῷ ἐν τῷ ὅλῳ καλῷ καλοῦ καὶ αὐτοῦ ὄντος. ὅταν δὲ δὴ καὶ τῆς αὐτῆς συμμετρίας μενούσης ὁτὲ μὲν καλὸν τὸ αὐτὸ πρόσωπον, ὁτὲ δὲ μὴ φαίνηται, πῶς οὐκ ἄλλο δεῖ ἐπὶ τῷ συμμέτρῳ λέγειν τὸ καλὸν εἶναι, καὶ τὸ σύμμετρον καλὸν εἶναι δἰ ἄλλο; εἰ δὲ δὴ μεταβαίνοντες καὶ ἐπὶ τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ τοὺς λόγους τοὺς καλοὺς τὸ σύμμετρον καὶ ἐπ’ αὐτῶν αἰτιῷντο, τίς ἂν λέγοιτο ἐν ἐπιτηδεύμασι συμμετρία καλοῖς ἢ νόμοις ἢ μαθήμασιν ἢ ἐπιστήμαις; θεωρήματα μὲν γὰρ σύμμετρα πρὸς ἄλληλα πῶς ἂν εἴη; εἰ δ’ ὅτι σύμφωνά ἐστι, καὶ κακῶν ἔσται ὁμολογία τε καὶ συμφωνία. τῷ γὰρ τὴν σωφροσύνην ἠλιθιότητα εἶναι τὸ τὴν δικαιοσύνην γενναίαν εἶναι εὐήθειαν σύμφωνον καὶ συνῳδὸν καὶ ὁμολογεῖ πρὸς ἄλληλα. κάλλος μὲν οὖν ψυχῆς ἀρετὴ πᾶσα καὶ κάλλος ἀληθινώτερον ἢ τὰ πρόσθεν: ἀλλὰ πῶς σύμμετρα; οὔτε γὰρ ὡς μεγέθη οὔτε ὡς ἀριθμοὶ σύμμετρα καίτοι πλειόνων μερῶν τῆς ψυχῆς ὄντων. ἐν ποίῳ γὰρ λόγῳ ἡ σύνθεσις ἢ ἡ κρᾶσις τῶν μερῶν ἢ τῶν θεωρημάτων; τὸ δὲ τοῦ νοῦ κάλλος μονουμένου τί ἂν εἴη;
1.6.2Öyleyse yeniden ele alıp, bedenlerdeki güzelliğin ilk olarak ne olduğunu söyleyelim. Güzellik, ilk bakışta hissedilen bir şeydir; psykhē onu adeta anlamış gibi dile getirir, tanıyıp kabul eder ve onunla adeta uyuşur. Çirkine rastladığında ise geri çekilir, onu reddeder, ondan yüz çevirir; onunla uyuşmaz, ona yabancılaşır. Bunu şöyle açıklıyoruz: Psykhē tabiatça olduğu şey olduğu ve var olanlar arasında daha üstün bir ousia'ya ait olduğu için, akrabası olan bir şey ya da akrabasının bir izini gördüğünde sevinir, heyecanlanır, onu kendine bağlar, kendini ve kendine ait olanları hatırlar.
Peki buradaki şeylerle oradaki güzel şeyler arasında hangi benzerlik vardır? Çünkü bir benzerlik varsa, birbirine benzer olacaklar. Ama hem oradakiler hem buradakiler nasıl güzeldir? Buradakilerin bir eidos'tan pay alarak güzel olduğunu söylüyoruz. Tabiatça şekil ve eidos almaya yatkın olup da şekilsiz kalan her şey, logos'tan ve eidos'tan payını almadığı sürece çirkindir ve tanrısal logos'un dışındadır; büsbütün çirkin olan da budur. Madde eidos'a göre büsbütün şekillenmeye razı olmadığı için şekle ve logos'a tamamen boyun eğmemiş olan şey de çirkindir. Eidos gelince, birçok parçadan meydana gelecek olanı bir bileşim içinde düzenler, tek bir tamamlanmışlığa ulaştırır ve uyum yoluyla bir kılar; çünkü kendisi birdir ve şekillenen şeyin de, birçok şeyden oluştuğu hâlde, elinden geldiğince bir olması gerekir. Böylece güzellik, bire toplanmış olan bu şeyin üzerine yerleşir; kendini hem parçalarına hem bütünlere verir. Bir ve türdeş bir şeyi kavradığında ise kendini onun bütününe verir; tıpkı güzelliğin bazen parçalarıyla birlikte bütün bir eve, bazen de tek bir taşa verilmesi gibi: Birincisinde güzelliği veren sanat, ikincisinde tabiattır. İşte beden, tanrılardan gelen bir logos'a ortak olarak böyle güzel olur.
πάλιν οὖν ἀναλαβόντες λέγωμεν, τί δῆτά ἐστι τὸ ἐν τοῖς σώμασι καλὸν πρῶτον. ἔστι μὲν γάρ τι καὶ ἐπιβολῇ τῇ πρώτῃ αἰσθητὸν γινόμενον καὶ ἡ ψυχὴ ὥσπερ συνεῖσα λέγει καὶ ἐπιγνοῦσα ἀποδέχεται καὶ οἷον συναρμόττεται. πρὸς δὲ τὸ αἰσχρὸν προσβαλοῦσα ἀνίλλεται καὶ ἀρνεῖται καὶ ἀνανεύει ἀπ’ αὐτοῦ οὐ συμφωνοῦσα καὶ ἀλλοτριουμένη. φαμὲν δή, ὡς τὴν φύσιν οὖσα ὅπερ ἐστὶ καὶ πρὸς τῆς κρείττονος ἐν τοῖς οὖσιν οὐσίας, ὅ τι ἂν ἴδῃ συγγενὲς ἢ ἴχνος τοῦ συγγενοῦς, χαίρει τε καὶ διεπτόηται καὶ ἀναφέρει πρὸς ἑαυτὴν καὶ ἀναμιμνήσκεται ἑαυτῆς καὶ τῶν ἑαυτῆς. τίς οὖν ὁμοιότης τοῖς τῇδε πρὸς τὰ ἐκεῖ καλά; καὶ γάρ, εἰ ὁμοιότης, ὅμοια μὲν ἔσται: πῶς δὲ καλὰ κἀκεῖνα καὶ ταῦτα; μετοχῇ εἴδους φαμὲν ταῦτα. πᾶν μὲν γὰρ τὸ ἄμορφον πεφυκὸς μορφὴν καὶ εἶδος δέχεσθαι ἄμοιρον ἂν λόγου καὶ εἴδους αἰσχρὸν καὶ ἔξω θείου λόγου: καὶ τὸ πάντη αἰσχρὸν τοῦτο. αἰσχρὸν δὲ καὶ τὸ μὴ κρατηθὲν ὑπὸ μορφῆς καὶ λόγου οὐκ ἀνασχομένης τῆς ὕλης τὸ πάντη κατὰ τὸ εἶδος μορφοῦσθαι. προσιὸν οὖν τὸ εἶδος τὸ μὲν ἐκ πολλῶν ἐσόμενον μερῶν ἓν συνθέσει συνέταξέ τε καὶ εἰς μίαν συντέλειαν ἤγαγε καὶ ἓν τῇ ὁμολογίᾳ πεποίηκεν, ἐπείπερ ἓν ἦν αὐτὸ ἕν τε ἔδει τὸ μορφούμενον εἶναι ὡς δυνατὸν αὐτῷ ἐκ πολλῶν ὄντι. ἵδρυται οὖν ἐπ’ αὐτοῦ τὸ κάλλος εἰς ἓν συναχθέντος καὶ τοῖς μέρεσι διδὸν ἑαυτὸ καὶ τοῖς ὅλοις. ὅταν δὲ ἕν τι καὶ ὁμοιομερὲς καταλάβῃ, εἰς ὅλον δίδωσιν ἑαυτό: οἷον [εἰ] ὁτὲ μὲν πάσῃ οἰκίᾳ μετὰ τῶν μερῶν, ὁτὲ δὲ ἑνὶ λίθῳ διδοίη τις φύσις τὸ κάλλος, τῇ δὲ ἡ τέχνη. οὕτω μὲν δὴ καλὸν τὸ σῶμα γίγνεται λόγου ἀπὸ θεῶν ἐλθόντος κοινωνίᾳ.
1.6.3Güzelliği, ona tahsis edilmiş olan yeti tanır; kendi alanındaki şeyler hakkında hüküm vermekte ondan daha yetkili bir şey yoktur, hele psykhē'nin geri kalanı da onunla birlikte hüküm verdiğinde. Belki de onu, kendindeki eidos'a uydurarak ve bu eidos'u hükmünde doğruluğu ölçen bir cetvel gibi kullanarak dile getirir.
Peki bedendeki, bedenden öncekiyle nasıl uyuşur? Mimar dışarıdaki evi içindeki ev eidos'una uydurarak nasıl güzel olduğunu söyler? Çünkü dışarıdaki ev, taşlarını ayırırsan, maddenin dışsal kütlesiyle bölünmüş içteki eidos'tur; parçasız olduğu hâlde birçok parçada görünen bir eidos. His, bedenlerdeki eidos'un, şekilsiz olan zıt tabiatı birbirine bağlayıp hâkimiyeti altına aldığını ve başka şekillerin üzerinde göze çarpan bir şekil olarak durduğunu gördüğünde, birçok yere dağılmış olanı toplu hâlde bir araya getirir, yukarıya taşır, artık parçasız olarak içeri alır ve içteki eidos'a onunla uyuşan, ahenkli ve dost bir şey olarak sunar. Tıpkı iyi bir insana, bir gençte beliren ve içindeki hakiki aretēyle uyuşan bir aretē izinin hoş gelmesi gibi.
Rengin güzelliği ise yalındır; şekil sayesinde ve maddedeki karanlığa hâkim olunması sayesinde, bedensiz olan ve logos ve eidos olan ışığın bulunmasıyla ortaya çıkar. Bu yüzden ateşin kendisi de öteki bedenlerden daha güzeldir; çünkü öteki unsurlar karşısında eidos'un yerindedir: Konumu bakımından en yukarıdadır, bedenlerin en incesidir, adeta bedensize yakındır; ötekileri içine kabul etmeyen yalnız odur, ötekiler ise onu kabul eder. Çünkü onlar ısınır, ama o soğumaz; ilk olarak renkli olan odur, ötekiler rengin eidos'unu ondan alır. Bu yüzden ışıldar ve parlar, sanki eidos'muş gibi. Işığa tamamen boyun eğmeyip sönükleşen ise artık güzel değildir; çünkü rengin eidos'undan bütünüyle pay almamıştır. Seslerdeki görünmez ahenkler de görünür ahenkleri meydana getirir ve böylece aynı şeyi başka bir şeyde göstererek psykhē'nin güzelliği kavramasını sağlar. Duyulur ahenklerin de sayılarla ölçülmesi gerekir; ama her türlü oranla değil, eidos'u meydana getirmeye ve hâkimiyet kurmaya hizmet eden bir oranla. His alanındaki güzel şeyler hakkında bu kadarı yeter. Bunlar suretler ve gölgelerdir; adeta dışarı fırlayıp maddeye gelmiş, onu süslemiş ve göründüklerinde bizi heyecana boğmuşlardır.
γινώσκει δὲ αὐτὸ ἡ ἐπ’ αὐτὸ δύναμις τεταγμένη, ἧς οὐδὲν κυριώτερον εἰς κρίσιν τῶν ἑαυτῆς, ὅταν καὶ ἡ ἄλλη συνεπικρίνῃ ψυχή. τάχα δὲ καὶ αὐτὴ λέγει συναρμόττουσα τῷ παῤ αὐτῇ εἴδει κἀκείνῳ πρὸς τὴν κρίσιν χρωμένη ὥσπερ κανόνι τοῦ εὐθέος. πῶς δὲ συμφωνεῖ τὸ περὶ σῶμα τῷ πρὸ σώματος; πῶς δὲ τὴν ἔξω οἰκίαν τῷ ἔνδον οἰκίας εἴδει ὁ οἰκοδομικος συναρμόσας καλὴν εἶναι λέγει; ἢ ὅτι ἐστὶν ἡ ἔξω, εἰ χωρίσειας τοὺς λίθους, τὸ ἔνδον εἶδος μερισθὲν τῷ ἔξω ὕλης ὄγκῳ, ἀμερὲς ὂν ἐν πολλοῖς φανταζόμενον. ὅταν οὖν ἡ αἴσθησις τὸ ἐν σώμασιν εἶδος ἴδῃ συνδησάμενον καὶ κρατῆσαν τῆς φύσεως τῆς ἐναντίας ἀμόρφου οὔσης καὶ μορφὴν ἐπὶ ἄλλαις μορφαῖς ἐκπρεπῶς ἐποχουμένην, συνελοῦσα ἀθρόον αὐτὸ τὸ πολλαχῇ ἀνήνεγκέ τε καὶ εἰσήγαγεν εἰς τὸ εἴσω ἀμερὲς ἤδη καὶ ἔδωκε τῷ ἔνδον σύμφωνον καὶ συναρμόττον καὶ φίλον: οἷα ἀνδρὶ ἀγαθῷ προσηνὲς ἐπιφαινόμενον ἀρετῆς ἴχνος ἐν νέῳ συμφωνοῦν τῷ ἀληθεῖ τῷ ἔνδον. τὸ δὲ τῆς χρόας κάλλος ἁπλοῦν μορφῇ καὶ κρατήσει τοῦ ἐν ὕλῃ σκοτεινοῦ, παρουσίᾳ φωτὸς ἀσωμάτου καὶ λόγου καὶ εἴδους ὄντος. ὅθεν καὶ τὸ πῦρ αὐτὸ παρὰ τὰ ἄλλα σώματα καλόν, ὅτι τάξιν εἴδους πρὸς τὰ ἄλλα στοιχεῖα ἔχει, ἄνω μὲν τῇ θέσει, λεπτότατον δὲ τῶν ἄλλων σωμάτων, ὡς ἐγγὺς ἂν τοῦ ἀσωμάτου, μόνον δὲ αὐτὸ οὐκ εἰσδεχόμενον τὰ ἄλλα: τὰ δὲ ἄλλα δέχεται αὐτό. θερμαίνεται γὰρ ἐκεῖνα, οὐ ψύχεται δὲ τοῦτο, κέχρωσταί τε πρώτως, τὰ δὲ ἄλλα παρὰ τούτου τὸ εἶδος τῆς χρόας λαμβάνει. λάμπει οὖν καὶ στίλβει, ὡς ἂν εἶδος ὄν. τὸ δὲ μὴ κρατούμενον ἐξίτηλον τῷ φωτὶ γινόμενον οὐκέτι καλόν, ὡς ἂν τοῦ εἴδους τῆς χρόας οὐ μετέχον ὅλου. αἱ δὲ ἁρμονίαι αἱ ἐν ταῖς φωναῖς ἀφανεῖς τὰς φανερὰς ποιήσασαι καὶ ταύτῃ τὴν ψυχὴν σύνεσιν τοῦ καλοῦ λαβεῖν ἐποίησαν, ὡς ἐν ἄλλῳ τὸ αὐτὸ δείξασαι. παρακολουθεῖ δὲ ταῖς αἰσθηταῖς μετρεῖσθαι ἀριθμοῖς ἐν λόγῳ οὐ παντί, ἀλλ’ ὃς ἂν ᾖ δουλεύων εἰς ποίησιν εἴδους εἴς [τε] τὸ κρατεῖν. καὶ περὶ μὲν τῶν ἐν αἰσθήσει καλῶν, ἃ δὴ εἴδωλα καὶ σκιαί, [αἳ] οἷον ἐκδραμοῦσαι εἰς ὕλην ἐλθοῦσαι ἐκόσμησάν τε καὶ διεπτόησαν φανεῖσαι, τοσαῦτα.
1.6.4Daha öteki güzelliklere, artık hissin görme payına düşmeyen, psykhē'nin ise aletsiz gördüğü ve dile getirdiği güzelliklere gelince, onları seyretmek için yukarı çıkmalı ve hissi aşağıda bekler hâlde bırakmalıyız. His alanındaki güzellikler hakkında, onları hiç görmemiş ya da güzel olarak kavramamış olanlarla, örneğin doğuştan kör olanlarla konuşmak mümkün değildir. Aynı şekilde, uğraşların, bilgilerin ve bu türden öteki şeylerin güzelliğini kabul etmemiş olanlarla uğraşların güzelliği hakkında da konuşulamaz; adaletin ve itidalin yüzünün ne kadar güzel olduğunu, “ne akşam yıldızının ne de sabah yıldızının bu kadar güzel olduğunu” hiç tasavvur etmemiş olanlarla da aretēnin parıltısı hakkında konuşulamaz.
Bunları psykhē'nin bu tür şeyleri gördüğü göz ile görmüş olmak, görünce de haz duymak, hayranlıkla sarsılmak ve öncekilerden çok daha fazla heyecanlanmak gerekir; çünkü artık hakiki güzelliklere dokunulmaktadır. Güzel olan her şey karşısında şu hâller doğmalıdır: hayret, hoş bir sarsılma, özlem, aşk ve hazla karışık bir heyecan. Görünmeyen şeyler karşısında da psykhē'ler bu hâlleri yaşayabilir ve yaşarlar; denebilir ki hepsi yaşar, ama bunlara daha âşık olanlar daha çok yaşar. Bedenlerde de böyledir: Herkes sever, ama herkes aynı ölçüde yaralanmaz; en çok yaralananlar vardır ki âşık denenler de onlardır.
περὶ δὲ τῶν προσωτέρω καλῶν, ἃ οὐκέτι αἴσθησις ὁρᾶν εἴληχε, ψυχὴ δὲ ἄνευ ὀργάνων ὁρᾷ καὶ λέγει, ἀναβαίνοντας δεῖ θεάσασθαι καταλιπόντας τὴν αἴσθησιν κάτω περιμένειν. ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῶν τῆς αἰσθήσεως καλῶν οὐκ ἦν περὶ αὐτῶν λέγειν τοῖς μήτε ἑωρακόσι μήθ̓ ὡς καλῶν ἀντειλημμένοις, οἷον εἴ τινες ἐξ ἀρχῆς τυφλοὶ γεγονότες, τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ περὶ κάλλους ἐπιτηδευμάτων τοῖς μὴ ἀποδεξαμένοις τὸ τῶν ἐπιτηδευμάτων καὶ ἐπιστημῶν καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων κάλλος, οὐδὲ περὶ ἀρετῆς φέγγους τοῖς μηδὲ φαντασθεῖσιν, ὡς καλὸν τὸ τῆς δικαιοσύνης καὶ σωφροσύνης πρόσωπον, καὶ οὔτε ἕσπερος οὔτε ἑῷος οὕτω καλά. ἀλλὰ δεῖ ἰδόντας μὲν εἶναι, ὧν ψυχὴ τὰ τοιαῦτα βλέπει, ἰδόντας δὲ ἡσθῆναι καὶ ἔκπληξιν λαβεῖν καὶ πτοηθῆναι πολλῷ μᾶλλον, ἢ ἐν τοῖς πρόσθεν, ἅτε ἀληθινῶν ἤδη ἐφαπτομένους. ταῦτα γὰρ δεῖ τὰ πάθη γενέσθαι περὶ τὸ ὅ τι ἂν ᾖ καλόν, θάμβος καὶ ἔκπληξιν ἡδεῖαν καὶ πόθον καὶ ἔρωτα καὶ πτόησιν μεθ̓ ἡδονῆς. ἔστι δὲ ταῦτα παθεῖν καὶ πάσχουσιν αἱ ψυχαὶ καὶ περὶ τὰ μὴ ὁρώμενα πᾶσαι μέν, ὡς εἰπεῖν, μᾶλλον μέντοι αἱ τούτων ἐρωτικώτεραι, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων πάντες μὲν ἐρῶσι, κεντοῦνται δὲ οὐκ ἴσα, ἀλλ’ εἰσὶν οἳ μάλιστα, οἳ καὶ λέγονται ἐρᾶν.
1.6.5Öyleyse histe bulunmayan şeylere âşık olanlara da şunu sormak gerekir: Güzel denen uğraşlar, güzel tavırlar, ölçülü huylar ve genel olarak aretēnin işleri, durumları ve psykhē'lerin güzelliği karşısında ne hissediyorsunuz? İçinizin güzel olduğunu gördüğünüzde ne hissediyorsunuz? Nasıl coşkuya kapılıyor, nasıl kıpırdanıyor, kendinizi bedenlerden toplayıp kendinizle birlikte olmayı nasıl özlüyorsunuz? Gerçek âşıklar bu hâlleri yaşarlar.
Peki bu hâlleri neyin karşısında yaşarlar? Bir şeklin, bir rengin ya da bir büyüklüğün karşısında değil; kendisi renksiz olan ve itidali de, aretēlerin öteki parıltısını da renksiz olarak taşıyan psykhē karşısında. Bunu ya kendinizde görürsünüz ya da başkasında seyredersiniz: ruh büyüklüğünü, adil bir huyu, arı bir itidali, yüzü vakur cesareti, sarsılmaz, dalgasız ve hâllerden azade bir durumda çiçek açan ağırbaşlılığı ve hayâyı; bütün bunların üzerinde de parıldayan, tanrıyı andıran nous'u gördüğünüzde. Bunlara hayran olup onları severken, onlara nasıl güzel diyorsunuz? Çünkü onlar vardır ve görünürler; onları gören, bunların gerçekten var olan şeyler olduğundan başka bir şey asla söylemeyecektir. Gerçekten var olan neler olarak? Güzel şeyler olarak. Ama akıl yürütme hâlâ şunu özler: Psykhē'yi sevilmeye değer kılan şey, ne olduğu için bunu yapmıştır? Bütün aretēlerin üzerinde bir ışık gibi parıldayan nedir?
İstersen bunların zıtlarını, psykhē'de ortaya çıkan çirkinlikleri de alıp karşılarına koyalım. Çünkü çirkinin ne olduğu ve neden öyle göründüğü, aradığımız şeyi bulmamıza belki yardım eder. Çirkin bir psykhē düşünelim: ölçüsüz ve adaletsiz, birçok arzuyla ve büyük bir karışıklıkla dolu; korkaklığı yüzünden korkular içinde, küçüklüğü yüzünden kıskançlıklar içinde; aklından geçen her şey ölümlü ve aşağılık; her yerde eğri; arı olmayan hazların dostu; beden yoluyla başına gelen her şeyi hoş sayan ve çirkinliği benimseyen bir hayat yaşıyor. Bu çirkinliğin ona dışarıdan gelmiş bir kötülük gibi eklendiğini söylemeyecek miyiz? Bu kötülük onu sakatlamış, onu arı olmayan ve çok kötülükle bulanmış bir şey yapmıştır; artık ne arı bir hayatı ne de arı bir hissi vardır; kötülüğün karışması yüzünden bulanık bir hayat sürer ve ölümle iyice karışmıştır. Psykhē'nin görmesi gereken şeyleri artık görmez; hep dışarıya, aşağıya ve karanlığa çekildiği için kendi içinde kalmasına da izin verilmez. Sanırım arı olmadığı ve his alanına düşen şeylerin çekimleriyle her yere sürüklendiği, bedenden çok şeyi kendine karıştırdığı, maddi olanla çok fazla birlikte olduğu ve kendine başka bir eidos'u kabul ettiği için, daha kötüye doğru bir karışmayla değişmiştir. Tıpkı çamura ya da balçığa batan birinin, sahip olduğu güzelliği artık göstermemesi ve çamurdan ya da balçıktan aldığı lekenin görünmesi gibi. Onda çirkinlik yabancı bir şeyin eklenmesiyle ortaya çıkmıştır; yeniden güzel olacaksa yapması gereken, yıkanıp arınarak eskiden olduğu şey olmaktır.
O hâlde psykhē'nin bedene ve maddeye karışarak, kaynaşarak ve onlara yönelerek çirkinleştiğini söylersek doğru söylemiş oluruz. Psykhē için çirkinlik, arı ve katışıksız olmamaktır; tıpkı altının topraksı şeylerle dolmuş olması gibi. Biri bunları ayıklarsa geriye altın kalır ve güzeldir; öteki şeylerden yalnızlaşmış, yalnızca kendisiyle birliktedir. Psykhē de aynı şekilde, çok yakın ilişki kurduğu beden yüzünden taşıdığı arzulardan yalnızlaşıp öteki hâllerden kurtulduğunda ve bedenleştiği için taşıdığı şeylerden arındığında, tek başına kalarak öteki tabiattan gelen bütün çirkinliği üzerinden atmış olur.
τῷ δὴ καὶ περὶ τὰ ἐν οὐκ αἰσθήσει ἐρωτικῶν ἀναπυνθάνεσθαι δεῖ: τί πάσχετε περὶ τὰ λεγόμενα ἐπιτηδεύματα καλὰ καὶ τρόπους καλοὺς καὶ ἤθη σώφρονα καὶ ὅλως ἔργα ἀρετῆς καὶ διαθέσεις καὶ τὸ τῶν ψυχῶν κάλλος; καὶ ἑαυτοὺς δὲ ἰδόντες τὰ ἔνδον καλοὺς τί πάσχετε; καὶ πῶς ἀναβακχεύεσθε καὶ ἀνακινεῖσθε καὶ ἑαυτοῖς συνεῖναι ποθεῖτε συλλεξάμενοι αὑτοὺς ἀπὸ τῶν σωμάτων; πάσχουσι μὲν γὰρ ταῦτα οἱ ὄντως ἐρωτικοί. τί δέ ἐστι, περὶ ὃ ταῦτα πάσχουσιν; οὐ σχῆμα, οὐ χρῶμα, οὐ μέγεθός τι, ἀλλὰ περὶ ψυχήν, ἀχρώματον μὲν αὐτήν, ἀχρώματον δὲ καὶ τὴν σωφροσύνην ἔχουσαν καὶ τὸ ἄλλο τῶν ἀρετῶν φέγγος, ὅταν ἢ ἐν αὑτοῖς ἴδητε, ἢ καὶ ἐν ἄλλῳ θεάσησθε μέγεθος ψυχῆς καὶ ἦθος δίκαιον καὶ σωφροσύνην καθαρὰν καὶ ἀνδρείαν βλοσυρὸν ἔχουσαν πρόσωπον καὶ σεμνότητα καὶ αἰδῶ ἐπανθοῦσαν ἀτρεμεῖ καὶ ἀκύμονι καὶ ἀπαθεῖ διαθέσει, ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις τὸν θεοειδῆ νοῦν ἐπιλάμποντα. ταῦτα οὖν ἀγάμενοι καὶ φιλοῦντες πῶς αὐτὰ λέγετε καλά; ἔστι μὲν γὰρ καὶ φαίνεται καὶ οὐ μήποτε ὁ ἰδὼν ἄλλο τι φήσει, ἢ τὰ ὄντως ὄντα ταῦτα εἶναι. τί ὄντα ὄντως; ἢ καλά. ἀλλ’ ἔτι ποθεῖ ὁ λόγος, τί ὄντα πεποίηκε τὴν ψυχὴν εἶναι ἐράσμιον: τί τὸ ἐπὶ πάσαις ἀρεταῖς διαπρέπον οἷον φῶς; βούλει δὴ καὶ τὰ ἐναντία λαβών, τὰ περὶ ψυχὴν αἰσχρὰ γινόμενα, ἀντιπαραθεῖναι; τάχα γὰρ ἂν συμβάλλοιτο πρὸς ὃ ζητοῦμεν τὸ αἰσχρὸν ὅ τί ποτ̓ ἐστὶ καὶ διότι φανέν. ἔστω δὴ ψυχὴ αἰσχρά, ἀκόλαστός τε καὶ ἄδικος, πλείστων μὲν ἐπιθυμιῶν γέμουσα, πλείστης δὲ ταραχῆς, ἐν φόβοις διὰ δειλίαν, ἐν φθόνοις διὰ μικροπρέπειαν, πάντα φρονοῦσα ἃ δὴ καὶ φρονεῖ θνητὰ καὶ ταπεινά, σκολιὰ πανταχοῦ, ἡδονῶν οὐ καθαρῶν φίλη, ζῶσα ζωὴν τοῦ ὅ τι ἂν πάθῃ διὰ σώματος ὡς ἡδὺ λαβοῦσα [τὸ] αἶσχος. αὐτὸ τοῦτο τὸ αἶσχος αὐτῇ ἆρα οὐ προσγεγονέναι οἷον ἐπακτὸν κακὸν φήσομεν, ὃ ἐλωβήσατο μὲν αὐτῇ, πεποίηκε δὲ αὐτὴν ἀκάθαρτον καὶ πολλῷ τῷ κακῷ συμπεφυρμένην, οὔτε ζωὴν ἔτι ἔχουσαν οὔτε αἴσθησιν καθαράν, ἀλλὰ τῷ μίγματι τοῦ κακοῦ ἀμυδρᾷ τῇ ζωῇ κεχρημένην καὶ πολλῷ τῷ θανάτῳ κεκραμένην, οὐκέτι μὲν ὁρῶσαν ἃ δεῖ ψυχὴν ὁρᾶν, οὐκέτι δὲ ἐωμένην ἐν αὑτῇ μένειν τῷ ἕλκεσθαι ἀεὶ πρὸς τὸ ἔξω καὶ τὸ κάτω καὶ τὸ σκοτεινόν; ἀκάθαρτος δή, οἶμαι, οὖσα καὶ φερομένη πανταχοῦ ὁλκαῖς πρὸς τὰ τῇ αἰσθήσει προσπίπτοντα, πολὺ τὸ τοῦ σώματος ἔχουσα ἐγκεκραμένον, τῷ ὑλικῷ πολλῷ συνοῦσα καὶ εἰς αὑτὴν εἰσδεξαμένη εἶδος ἕτερον ἠλλάξατο κράσει τῇ πρὸς τὸ χεῖρον: οἷον εἴ τις δὺς εἰς πηλὸν ἢ βόρβορον τὸ μὲν ὅπερ εἶχε κάλλος μηκέτι προφαίνοι, τοῦτο δὲ ὁρῷτο, ὃ παρὰ τοῦ πηλοῦ ἢ βορβόρου ἀπεμάξατο: ᾧ δὴ τὸ αἰσχρὸν προσθήκῃ τοῦ ἀλλοτρίου προσῆλθε καὶ ἔργον αὐτῷ, εἴπερ ἔσται πάλιν καλός, ἀπονιψαμένῳ καὶ καθηραμένῳ ὅπερ ἦν εἶναι. αἰσχρὰν δὴ ψυχὴν λέγοντες μίξει καὶ κράσει καὶ νεύσει τῇ πρὸς τὸ σῶμα καὶ ὕλην ὀρθῶς ἂν λέγοιμεν. καὶ ἔστι τοῦτο αἶσχος ψυχῇ μὴ καθαρᾷ μηδὲ εἰλικρινεῖ εἶναι, ὥσπερ χρυσῷ ἀναπεπλῆσθαι τοῦ γεώδους, ὃ εἴ τις ἀφέλοι, καταλέλειπται χρυσὸς καὶ ἔστι καλός, μονούμενος μὲν τῶν ἄλλων, αὑτῷ δὲ συνὼν μόνῳ. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ψυχή, μονωθεῖσα μὲν ἐπιθυμιῶν, ἃς διὰ τὸ σῶμα ἔχει, ᾧ ἄγαν προσωμίλει, ἀπαλλαγεῖσα δὲ τῶν ἄλλων παθῶν καὶ καθαρθεῖσα ἃ ἔχει σωματωθεῖσα, μείνασα μόνη τὸ αἰσχρὸν τὸ παρὰ τῆς ἑτέρας φύσεως ἅπαν ἀπεθήκατο.
1.6.6Çünkü eski sözün dediği gibi, itidal, cesaret, her aretē, hatta phronēsis'in kendisi de bir arınmadır. Bu yüzden gizemler de, arınmamış olanın Hades'te çamura gömülü yatacağını doğru bir imayla söylerler; çünkü arı olmayan, kötülüğü yüzünden çamuru sever. Tıpkı bedenleri arı olmayan domuzların böyle şeylerden hoşlanması gibi. Hakiki itidal, bedenin hazlarıyla haşır neşir olmamak, onlardan arı olmadıkları ve arı birine ait olmadıkları için kaçmak değilse nedir? Cesaret ise ölümden korkmamaktır. Ölüm, psykhē'nin bedenden ayrı olmasıdır; tek başına kalmayı seven kişi bundan korkmaz. Ruh büyüklüğü buradaki şeyleri hor görmektir. Phronēsis ise aşağıdaki şeylerden yüz çevirerek düşünmektir; psykhē'yi yukarıdakilere götürür.
Böylece arınmış psykhē eidos ve logos olur, büsbütün bedensiz ve nous'a ait olur, bütünüyle tanrısal olana aittir; güzelliğin kaynağı ve bütün bu akraba şeyler oradandır. Nous'a doğru yükseltilmiş psykhē daha da güzelleşir. Nous ve nous'tan gelenler onun kendine ait olan güzelliğidir, yabancı bir güzellik değildir; çünkü psykhē ancak o zaman gerçekten yalnızca psykhē'dir. Bu yüzden psykhē'nin iyi ve güzel olmasının tanrıya benzemesi olduğu doğru olarak söylenir; çünkü güzellik de, var olanların öteki payı da oradandır. Daha doğrusu var olanlar güzelliktir, öteki tabiat ise çirkindir. Bu çirkin aynı zamanda ilk kötüdür; dolayısıyla karşı taraftaki de aynı şekilde aynı anda hem iyi hem güzeldir, ya da İyi ve Güzellik'tir. O hâlde güzel ile iyi, çirkin ile kötü aynı şekilde araştırılmalıdır.
İlk olarak, İyi ile aynı olan Güzellik'i koymalıyız. Ondan hemen sonra güzel olan nous gelir; psykhē ise nous sayesinde güzeldir. Öteki şeyler, eylemlerdeki ve uğraşlardaki güzellikler, artık onlara şekil veren psykhē sayesinde güzeldir. Bedenleri de, güzel denenleri, psykhē güzel yapar. Çünkü o tanrısal olduğu ve adeta güzelliğin bir parçası olduğu için, dokunduğu ve hâkim olduğu şeyleri, pay alabildikleri ölçüde güzel kılar.
ἔστι γὰρ δή, ὡς ὁ παλαιὸς λόγος, καὶ ἡ σωφροσύνη καὶ ἡ ἀνδρεία καὶ πᾶσα ἀρετὴ κάθαρσις καὶ ἡ φρόνησις αὐτή. διὸ καὶ αἱ τελεταὶ ὀρθῶς αἰνίττονται τὸν μὴ κεκαθαρμένον καὶ εἰς ᾅδου κείσεσθαι ἐν βορβόρῳ, ὅτι τὸ μὴ καθαρὸν βορβόρῳ διὰ κάκην φίλον: οἷα δὴ καὶ ὗες, οὐ καθαραὶ τὸ σῶμα, χαίρουσι τῷ τοιούτῳ. τί γὰρ ἂν καὶ εἴη σωφροσύνη ἀληθὴς ἢ τὸ μὴ προσομιλεῖν ἡδοναῖς τοῦ σώματος, φεύγειν δὲ ὡς οὐ καθαρὰς οὐδὲ καθαροῦ; ἡ δὲ ἀνδρεία ἀφοβία θανάτου. ὁ δέ ἐστι χωρὶς εἶναι τὴν ψυχὴν τοῦ σώματος. οὐ φοβεῖται δὲ τοῦτο, ὃς ἀγαπᾷ μόνος γενέσθαι. μεγαλοψυχία δὲ δὴ ὑπεροψία τῷν τῇδε. ἡ δὲ φρόνησις νόησις ἐν ἀποστροφῇ τῶν κάτω, πρὸς δὲ τὰ ἄνω τὴν ψυχὴν ἄγουσα. γίνεται οὖν ἡ ψυχὴ καθαρθεῖσα εἶδος καὶ λόγος καὶ πάντη ἀσώματος καὶ νοερὰ καὶ ὅλη τοῦ θείου, ὅθεν ἡ πηγὴ τοῦ καλοῦ καὶ τὰ συγγενῆ πάντα τοιαῦτα. ψυχὴ οὖν ἀναχθεῖσα πρὸς νοῦν ἐπὶ τὸ μᾶλλόν ἐστι καλόν. νοῦς δὲ καὶ τὰ παρὰ νοῦ τὸ κάλλος αὐτῇ οἰκεῖον καὶ οὐκ ἀλλότριον, ὅτι τότε ἐστὶν ὄντως μόνον ψυχή. διὸ καὶ λέγεται ὀρθῶς τὸ ἀγαθὸν καὶ καλὸν τὴν ψυχὴν γίνεσθαι ὁμοιωθῆναι εἶναι θεῷ, ὅτι ἐκεῖθεν τὸ καλὸν καὶ ἡ μοῖρα ἡ ἑτέρα τῶν ὄντων. μᾶλλον δὲ τὰ ὄντα ἡ καλλονή ἐστιν, ἡ δὲ ἑτέρα φύσις τὸ αἰσχρόν. τὸ δ’ αὐτὸ [αἰσχρὸν] καὶ πρῶτον κακόν, ὥστε κἀκεῖνο ταὐτὸν ἀγαθόν τε καὶ καλόν, ἢ τἀγαθόν τε καὶ καλλονή. ὁμοίως οὖν ζητητέον καλόν τε καὶ ἀγαθὸν καὶ αἰσχρόν τε καὶ κακόν. καὶ τὸ πρῶτον θετέον τὴν καλλονήν, ὅπερ καὶ τἀγαθόν: ἀφ̓ οὗ νοῦς εὐθὺς τὸ καλόν: ψυχὴ δὲ νῷ καλόν: τὰ δὲ ἄλλα ἤδη παρὰ ψυχῆς μορφούσης καλά, τά τε ἐν ταῖς πράξεσι τά τε ἐν τοῖς ἐπιτηδεύμασι. καὶ δὴ καὶ τὰ σώματα, ὅσα οὕτω λέγεται, ψυχὴ ἤδη ποιεῖ: ἅτε γὰρ θεῖον οὖσα καὶ οἷον μοῖρα τοῦ καλοῦ, ὧν ἂν ἐφάψηται καὶ κρατῇ, καλὰ ταῦτα, ὡς δυνατὸν αὐτοῖς μεταλαβεῖν, ποιεῖ.
1.6.7O hâlde yeniden, her psykhē'nin özlediği İyi'ye doğru yükselmeliyiz. Onu görmüş olan, ne demek istediğimi, onun ne kadar güzel olduğunu bilir. Çünkü o iyi olarak arzulanır ve özlem ona yönelir; ona ulaşmak ise yukarıya çıkanlara, ona dönenlere ve aşağı inerken giyindiklerimizi üzerinden çıkaranlara nasiptir. Tıpkı tapınakların kutsal yerlerine çıkanların arınması, eski giysilerini çıkarması ve çıplak olarak yukarı çıkması gibi. Bu yükselişte insan tanrıya yabancı olan her şeyi geride bırakır ve tek başına, onu tek başına görür: katışıksız, yalın, arı; her şeyin kendisine bağlı olduğu, her şeyin kendisine baktığı, kendisi sayesinde var olduğu, yaşadığı ve düşündüğü şeyi. Çünkü o, hayatın, nous'un ve varlığın sebebidir.
Biri bunu görse, nasıl bir aşk, nasıl bir özlem duyar; onunla kaynaşmak isteyerek nasıl hazla sarsılır! Onu henüz görmemiş olan, onu iyi olarak özler; görmüş olan ise güzelliğine hayran kalır, hazla karışık bir hayretle dolar, zarar görmeden sarsılır, hakiki bir aşkla ve keskin bir özlemle sever, öteki aşklara güler ve önceden güzel saydığı şeyleri küçümser. Tanrıların ya da daimōn'ların görünüşlerine rastlayanlar da böyle olur; onlar artık başka bedenlerin güzelliklerini eskisi gibi kabul etmezler. Peki biri Güzel'in kendisini, kendi başına ve arı olarak seyretse, ne olur dersiniz? Etle, bedenle dolu değil; yerde de değil, gökte de değil; ta ki arı olsun. Çünkü bütün bunlar sonradan eklenmiştir, karışıktır, ilk değildir; ondan gelmiştir. Her şeye bolca veren, ama kendinde kalarak veren ve kendine hiçbir şey kabul etmeyen o şeyi görürse, böyle bir şeyi seyrederek ve onun tadını çıkararak ona benzediği hâlde, başka hangi güzelliğe ihtiyacı kalır? Çünkü en çok kendisi güzellik ve ilk güzellik olan bu şey, âşıklarını güzel ve sevilmeye değer kılar.
İşte psykhē'lerin önünde en büyük ve son yarış bunun içindir; bütün çaba, o en iyi seyirden mahrum kalmamak içindir. Ona ulaşan, bahtiyar bir manzarayı seyretmiş olarak bahtiyardır; ona ulaşamayan ise asıl talihsiz olandır. Çünkü talihsiz olan, güzel renklere ya da güzel bedenlere, güce ya da makamlara, hatta krallığa ulaşamayan değil, bu şeye ve yalnızca buna ulaşamayandır. Ona ulaşmak için krallıkları da, bütün yeryüzünün, denizin ve göğün hükümranlığını da feda etmek gerekir; yeter ki insan bunları geride bırakıp hor görerek ona dönsün ve onu görsün.
ἀναβατέον οὖν πάλιν ἐπὶ τὸ ἀγαθόν, οὗ ὀρέγεται πᾶσα ψυχή. εἴ τις οὖν εἶδεν αὐτό, οἶδεν ὃ λέγω, ὅπως καλόν. ἐφετὸν μὲν γὰρ ὡς ἀγαθὸν καὶ ἡ ἔφεσις πρὸς τοῦτο, τεῦξις δὲ αὐτοῦ ἀναβαίνουσι πρὸς τὸ ἄνω καὶ ἐπιστραφεῖσι καὶ ἀποδυομένοις, ἃ καταβαίνοντες ἠμφιέσμεθα: οἷον ἐπὶ τὰ ἅγια τῶν ἱερῶν τοῖς ἀνιοῦσι καθάρσεις τε καὶ ἱματίων ἀποθέσεις τῶν πρὶν καὶ τὸ γυμνοῖς ἀνιέναι: ἕως ἄν τις παρελθὼν ἐν τῇ ἀναβάσει πᾶν ὅσον ἀλλότριον τοῦ θεοῦ αὑτῷ μόνῳ αὐτὸ μόνον ἴδῃ εἰλικρινές, ἁπλοῦν, καθαρόν, ἀφ̓ οὗ πάντα ἐξήρτηται, καὶ πρὸς αὐτὸ βλέπει καὶ ἔστι καὶ ζῇ καὶ νοεῖ: ζωῆς γὰρ αἴτιον καὶ νοῦ καὶ τοῦ εἶναι. τοῦτο οὖν εἴ τις ἴδοι, ποίους ἂν ἴσχοι ἔρωτας, ποίους δὲ πόθους, βουλόμενος αὐτῷ συγκερασθῆναι, πῶς δ’ ἂν ἐκπλαγείη μεθ̓ ἡδονῆς; ἔστι γὰρ τῷ μὲν μήπω ἰδόντι ὀρέγεσθαι ὡς ἀγαθοῦ: τῷ δὲ ἰδόντι ὑπάρχει ἐπὶ καλῷ ἄγασθαί τε καὶ θάμβους πίμπλασθαι μεθ̓ ἡδονῆς καὶ ἐκπλήττεσθαι ἀβλαβῶς καὶ ἐρᾶν ἀληθῆ ἔρωτα καὶ δριμέος πόθου καὶ τῶν ἄλλων ἐρώτων καταγελᾶν καὶ τῶν πρόσθεν νομιζομένων καλῶν καταφρονεῖν: ὁποῖον πάσχουσιν ὅσοι θεῶν εἴδεσιν ἢ δαιμόνων προστυχόντες οὐκέτ̓ ἂν ἀποδέχοιντο ὁμοίως ἄλλων κάλλη σωμάτων. τί δῆτα οἰόμεθα, εἴ τις αὐτὸ τὸ καλὸν θεῷτο αὐτὸ ἐφ̓ ἑαυτοῦ καθαρόν, μὴ σαρκῶν, μὴ σώματος ἀνάπλεων, μὴ ἐν γῇ, μὴ ἐν οὐρανῷ, ἵν’ ᾖ καθαρόν; καὶ γὰρ ἐπακτὰ πάντα ταῦτα καὶ μέμικται καὶ οὐ πρῶτα, παῤ ἐκείνου δέ. εἰ οὖν ἐκεῖνο, ὃ χορηγεῖ μὲν ἅπασιν, ἐφ̓ ἑαυτοῦ δὲ μένον δίδωσι καὶ οὐ δέχεταί τι εἰς αὑτό, ἴδοι, μένων ἐν τῇ θέᾳ τοῦ τοιούτου καὶ ἀπολαύων αὐτοῦ ὁμοιούμενος τίνος ἂν ἔτι δέοιτο καλοῦ; τοῦτο γὰρ αὐτὸ μάλιστα κάλλος ἂν αὐτὸ καὶ τὸ πρῶτον ἐργάζεται τοὺς ἐραστὰς αὐτοῦ καλοὺς καὶ ἐραστοὺς ποιεῖ. οὗ δὴ καὶ ἀγὼν μέγιστος καὶ ἔσχατος ψυχαῖς πρόκειται, ὑπἐρ οὗ καὶ ὁ πᾶς πόνος, μὴ ἀμοίρους γενέσθαι τῆς ἀρίστης θέας, ἧς ὁ μὲν τυχὼν μακάριος ὄψιν μακαρίαν τεθεαμένος ἀτυχὴς δὲ τούτου ὁ μὴ τυχών. οὐ γὰρ ὁ χρωμάτων ἢ σωμάτων καλῶν μὴ τυχὼν οὐδὲ δυνάμεως οὐδὲ ἀρχῶν οὐδ’ ὁ βασιλείας μὴ τυχὼν ἀτυχής, ἀλλ’ ὁ τούτου καὶ μόνου, ὑπὲρ οὗ τῆς τεύξεως καὶ βασιλείας καὶ ἀρχὰς γῆς ἁπάσης καὶ θαλάττης καὶ οὐρανοῦ προέσθαι χρεών, εἰ καταλιπών τις ταῦτα καὶ ὑπεριδὼν εἰς ἐκεῖνο στραφεὶς ἴδοι.
1.6.8Peki yol nedir? Çare nedir? Kutsal tapınakların adeta içinde kalan, dinsizler de görsün diye dışarı çıkmayan bu tarifsiz güzelliği insan nasıl seyredecek? Gücü yeten, gözlerin görüşünü dışarıda bırakıp bedenlerin eski parıltılarına dönüp bakmadan içeriye gitsin ve izlesin. Çünkü bedenlerdeki güzellikleri görünce onlara koşmamak, bunların suretler, izler ve gölgeler olduğunu bilerek suretleri oldukları şeye kaçmak gerekir. Biri onları hakiki bir şeymiş gibi yakalamak isteyip peşlerinden koşarsa, suyun üstünde salınan güzel bir görüntüyü yakalamak isterken akıntının dibine dalıp gözden kaybolan adamın durumuna düşer; bir efsane, sanırım, bunu ima eder. Aynı şekilde güzel bedenlere tutunup onları bırakmayan da, bedeniyle değil, psykhē'siyle, nous için karanlık ve neşesiz derinliklere batar; orada, Hades'te kör olarak kalır ve hem burada hem orada gölgelerle birlikte olur.
“Öyleyse sevgili yurdumuza kaçalım” öğüdünü daha haklı olarak verebiliriz. Peki bu kaçış nedir? Nasıl yola çıkacağız? Odysseus'un, sanırım bir imayla, büyücü Kirke'den ya da Kalypso'dan kaçtığını söylediği gibi; gözleri yoluyla hazlara sahip olduğu ve büyük bir duyulur güzellikle birlikte yaşadığı hâlde, orada kalmaktan hoşnut olmamıştı. Yurdumuz geldiğimiz yerdir; babamız da oradadır. Peki bu yolculuk, bu kaçış nedir? Onu ayaklarımızla katetmemiz gerekmez; çünkü ayaklar bizi her yerde bir topraktan başka bir toprağa götürür. Bir at arabası ya da bir deniz taşıtı hazırlamana da gerek yok. Bütün bunları bırakmalı ve bakmamalısın; adeta gözlerini kapayıp başka bir görüşe geçmeli ve onu uyandırmalısın: herkesin sahip olduğu, ama pek az kişinin kullandığı görüşe.
τίς οὖν ὁ τρόπος; τίς μηχανή; πῶς τις θεάσεται κάλλος ἀμήχανον οἷον ἔνδον ἐν ἁγίοις ἱεροῖς μένον οὐδὲ προιὸν εἰς τὸ ἔξω, ἵνα τις καὶ βέβηλος ἴδῃ; ἴτω δὴ καὶ συνεπέσθω εἰς τὸ εἴσω ὁ δυνάμενος ἔξω καταλιπὼν ὄψιν ὀμμάτων μηδ’ ἐπιστρέφων αὑτὸν εἰς τὰς προτέρας ἀγλαίας σωμάτων. ἰδόντα γὰρ δεῖ τὰ ἐν σώμασι καλὰ μήτοι προστρέχειν, ἀλλὰ γνόντα, ὥς εἰσιν εἰκόνες καὶ ἴχνη καὶ σκιαί, φεύγειν πρὸς ἐκεῖνο, οὗ ταῦτα εἰκόνες. εἰ γάρ τις ἐπιδράμοι λαβεῖν βουλόμενος ὡς ἀληθινοῦ, οἷα εἰδώλου καλοῦ ἐφ̓ ὕδατος ὀχουμένου, οὗ λαβεῖν βουληθείς, ὥς πού τις μῦθος, δοκεῖ μοι, αἰνίττεται, δὺς εἰς τὸ κάτω τοῦ ῥεύματος ἀφανὴς ἐγένετο, τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ὁ ἐχόμενος τῶν καλῶν σωμάτων καὶ μὴ ἀφιεὶς οὐ τῷ σώματι, τῇ δὲ ψυχῇ καταδύσεται εἰς σκοτεινὰ καὶ ἀτερπῆ τῷ νῷ βάθη, ἔνθα τυφλὸς [καὶ] ἐν ᾅδου μένων καὶ ἐνταῦθα κἀκεῖ σκιαῖς συνέσται. φεύγωμεν δὴ φίλην ἐς πατρίδα, ἀληθέστερον ἄν τις παρακελεύοιτο. τίς οὖν ἡ φυγή; καὶ πῶς ἀναξόμεθα; οἷον ἀπὸ μάγου Κίρκης φησὶν ἢ Καλυψοῦς Ὀδυσσεὺς αἰνιττόμενος, δοκεῖ μοι, μεῖναι οὐκ ἀρεσθείς, καίτοι ἔχων ἡδονὰς δἰ ὀμμάτων καὶ κάλλει πολλῷ αἰσθητῷ συνών. πατρὶς δὲ ἡμῖν, ὅθενπερ ἤλθομεν, καὶ πατὴρ ἐκεῖ. τίς οὖν ὁ στόλος καὶ ἡ φυγή; οὐ ποσὶ δεῖ διανύσαι: πανταχοῦ γὰρ φέρουσι πόδες ἐπὶ γῆν ἄλλην ἀπ’ ἄλλης: οὐδέ σε δεῖ ἵππων ὄχημα ἤ τι θαλάττιον παρασκευάσαι, ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἀφεῖναι δεῖ καὶ μὴ βλέπειν, ἀλλ’ οἷον μύσαντα ὄψιν ἄλλην ἀλλάξασθαι καὶ ἀνεγεῖραι, ἣν ἔχει μὲν πᾶς, χρῶνται δὲ ὀλίγοι.
1.6.9Peki bu iç görüş neyi görür? Yeni uyandığında parlak şeyleri pek göremez. Bu yüzden psykhē'nin kendisi önce güzel uğraşları görmeye alıştırılmalıdır; sonra güzel işleri, sanatların meydana getirdiği işleri değil, iyi denen insanların yaptığı işleri; sonra da güzel işler yapanların psykhē'sine bak. İyi bir psykhē'nin nasıl bir güzelliğe sahip olduğunu nasıl görebilirsin? Kendine dön ve bak. Kendini henüz güzel görmüyorsan, güzel olması gereken bir heykeli yapan heykeltıraşın yaptığını yap: O bir yerden yontar, bir yeri kazır, bir yeri düzler, bir yeri arıtır, ta ki heykelin üzerinde güzel bir yüz ortaya çıkarıncaya dek. Sen de böyle fazla olanı yont, eğri olanı doğrult, karanlık olanı arıtarak parlak hâle getir; aretēnin tanrıyı andıran parıltısı sana ışıldayıncaya, itidali “kutsal bir kaidenin üstünde durur” gördüğün güne dek kendi heykelini yontmaktan vazgeçme.
Eğer bu hâle geldiysen, kendini gördüysen, kendinle arı biçimde birlikte olduysan, böylece bir olmana hiçbir engel kalmadıysa, içinde kendinle karışmış başka hiçbir şey yoksa, bütünüyle yalnızca hakiki ışık olduysan —bir büyüklükle ölçülmemiş, bir şekille sınırlanıp küçülmemiş, sınırsızlık yoluyla da büyüklüğe doğru şişmemiş, her yerde ölçüsüz, çünkü her ölçüden daha büyük ve her kemiyetten daha üstün—; kendini bu hâle gelmiş olarak görüyorsan, artık bir görüş olmuşsun demektir. O zaman kendine güven; artık buraya yükselmişsin, yol gösterene artık ihtiyacın yok; gözünü dik ve bak. Çünkü büyük güzelliği yalnızca bu göz görür. Ama biri bu seyre kötülüklerle çapaklanmış, arınmamış ya da zayıf bir gözle giderse, korkaklığı yüzünden çok parlak şeyleri göremez; başka biri ona görülebilecek şeyi orada gösterse bile hiçbir şey görmez. Çünkü gören, seyre koyulmadan önce kendini görülene akraba ve benzer kılmalıdır. Güneşe benzemeyen göz güneşi asla göremezdi; güzel olmayan psykhē de güzeli göremez. O hâlde İyi'yi ve Güzel'i seyredecek olan önce bütünüyle tanrıya benzer ve bütünüyle güzel olsun.
Yükselirken önce nous'a varacak ve orada bütün eidos'ların güzel olduğunu görecek; güzelliğin bu olduğunu, yani idea'lar olduğunu söyleyecektir. Çünkü her şey nous'un çocukları ve ousia olan bu idea'lar sayesinde güzeldir. Bunun ötesindekine ise İyi'nin tabiatı diyoruz; o tabiat Güzel'i önünde bir perde gibi tutar. Kabaca söylersek ilk güzel odur; ama düşünülür şeyleri ayırt ederek söylersek, düşünülür güzele eidos'ların yeri, ötesindeki İyi'ye de güzelin kaynağı ve ilkesi diyeceğiz. Ya da İyi'yi ve ilk Güzel'i aynı şeyde bulacağız; ama her hâlükârda güzellik oradadır.
τί οὖν ἐκείνη ἡ ἔνδον βλέπει; ἄρτι μὲν ἐγειρομένη οὐ πάνυ τὰ λαμπρὰ δύναται βλέπειν. ἐθιστέον οὖν τὴν ψυχὴν αὐτὴν πρῶτον μὲν τὰ καλὰ βλέπειν ἐπιτηδεύματα: εἶτα ἔργα καλά, οὐχ ὅσα αἱ τέχναι ἐργάζονται, ἀλλ’ ὅσα οἱ ἄνδρες οἱ λεγόμενοι ἀγαθοί: εἶτα ψυχὴν ἰδὲ τῶν τὰ ἔργα τὰ καλὰ ἐργαζομένων. πῶς ἂν οὖν ἴδοις ψυχὴν ἀγαθὴν οἷον τὸ κάλλος ἔχει; ἄναγε ἐπὶ σαυτὸν καὶ ἰδέ: κἂν μήπω σαυτὸν ἴδῃς καλόν, οἷα ποιητὴς ἀγάλματος, ὃ δεῖ καλὸν γενέσθαι, τὸ μὲν ἀφαιρεῖ, τὸ δὲ ἀπέξεσε, τὸ δὲ λεῖον, τὸ δὲ καθαρὸν ἐποίησεν, ἕως ἔδειξε καλὸν ἐπὶ τῷ ἀγάλματι πρόσωπον, οὕτω καὶ σὺ ἀφαίρει ὅσα περιττὰ καὶ ἀπεύθυνε ὅσα σκολιά, ὅσα σκοτεινὰ καθαίρων ἐργάζου εἶναι λαμπρὰ καὶ μὴ παύσῃ τεκταίνων τὸ σὸν ἄγαλμα, ἕως ἂν ἐκλάμψῃ σοι τῆς ἀρετῆς ἡ θεοειδὴς ἀγλαία, ἕως ἂν ἴδῃς σωφροσύνην ἐν ἁγνῷ βεβῶσαν βάθρῳ. εἰ γέγονας τοῦτο καὶ εἶδες σαυτὸν καὶ σαυτῷ καθαρῶς συνεγένου οὐδὲν ἔχων ἐμπόδιον πρὸς τὸ εἷς οὕτω γενέσθαι οὐδὲ σὺν αὑτῷ ἄλλο τι ἐντὸς μεμιγμένον ἔχων, ἀλλ’ ὅλος αὐτὸς φῶς ἀληθινὸν μόνον, οὐ μεγέθει μεμετρημένον οὐδὲ σχήματι εἰς ἐλάττωσιν περιγραφὲν οὐδ’ αὖ εἰς μέγεθος δἰ ἀπειρίας αὐξηθέν, ἀλλ’ ἀμέτρητον πανταχοῦ, ὡς ἂν μεῖζον παντὸς μέτρου καὶ παντὸς κρεῖσσον ποσοῦ: εἰ τοῦτο γενόμενον σαυτὸν ἴδοις, ὄψις ἤδη γενόμενος θαρσήσας περὶ σαυτῷ καὶ ἐνταῦθα ἤδη ἀναβεβηκὼς μηκέτι τοῦ δεικνύντος δεηθεὶς ἀτενίσας ἰδέ: οὗτος γὰρ μόνος ὁ ὀφθαλμὸς τὸ μέγα κάλλος βλέπει. ἐὰν δὲ ἴῃ ἐπὶ τὴν θέαν λημῶν κακίαις καὶ οὐ κεκαθαρμένος ἢ ἀσθενής, ἀνανδρίᾳ οὐ δυνάμενος τὰ πάνυ λαμπρὰ βλέπειν, οὐδὲν βλέπει, κἂν ἄλλος δεικνύῃ παρὸν τὸ ὁραθῆναι δυνάμενον. τὸ γὰρ ὁρῶν πρὸς τὸ ὁρώμενον συγγενὲς καὶ ὅμοιον ποιησάμενον δεῖ ἐπιβάλλειν τῇ θέᾳ. οὐ γὰρ ἂν πώποτε εἶδεν ὀφθαλμὸς ἥλιον ἡλιοειδὴς μὴ γεγενημένος, οὐδὲ τὸ καλὸν ἂν ἴδοι ψυχὴ μὴ καλὴ γενομένη. γενέσθω δὴ πρῶτον θεοειδὴς πᾶς καὶ καλὸς πᾶς, εἰ μέλλει θεάσασθαι τἀγαθόν τε καὶ καλόν. ἥξει γὰρ πρῶτον ἀναβαίνων ἐπὶ τὸν νοῦν κἀκεῖ πάντα εἰσόψεται καλὰ τὰ εἴδη καὶ φήσει τὸ κάλλος τοῦτο εἶναι, τὰς ἰδέας: πάντα γὰρ ταύταις καλά, τοῖς νοῦ γεννήμασι καὶ οὐσίᾳ. τὸ δὲ ἐπέκεινα τούτου τὴν τοῦ ἀγαθοῦ λέγομεν φύσιν προβεβλημένον τὸ καλὸν πρὸ αὑτῆς ἔχουσαν. ὥστε ὁλοσχερεῖ μὲν λόγῳ τὸ πρῶτον καλόν: διαιρῶν δὲ τὰ νοητὰ τὸ μὲν νοητὸν καλὸν τὸν τῶν εἰδῶν φήσει τόπον, τὸ δ’ ἀγαθὸν τὸ ἐπέκεινα καὶ πηγὴν καὶ ἀρχὴν τοῦ καλοῦ. ἢ ἐν τῷ αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν καὶ καλὸν πρῶτον θήσεται: πλὴν ἐκεῖ τὸ καλόν.
1.7.17. İnceleme
İlk İyi ve Öteki İyiler Üzerine ya da Saadet Üzerine
Her şey için iyinin, hayatın tabiata uygun etkinliğinden başka bir şey olduğu söylenebilir mi? Bir şey birçok parçadan meydana geliyorsa, onun iyisi de, içindeki daha iyi olanın, kendine özgü, tabiata uygun ve hiçbir eksiği olmayan etkinliğidir. Psykhē'nin tabiata uygun etkinliği onun için iyidir. Kendisi en iyi olduğu hâlde en iyiye yönelik etkinlikte bulunuyorsa, bu yalnızca onun için iyi değil, düpedüz iyi olur. O hâlde var olanların en iyisi olan ve var olanların ötesinde bulunan bir şey, başka bir şeye yönelik etkinlikte bulunmuyor da öteki şeyler ona yöneliyorsa, açıktır ki İyi odur; ötekilerin de iyiden pay alması onun sayesinde mümkündür. İyiye bu şekilde sahip olan öteki şeyler ona iki yoldan sahip olur: ona benzeyerek ve etkinliklerini ona yönelterek.
Eğer en iyiye yönelik özlem ve etkinlik iyi ise, İyi'nin kendisi başka bir şeye bakmamalı ve başka bir şey özlememelidir; sükûnet içinde, tabiata uygun etkinliklerin kaynağı ve ilkesi olmalı, öteki şeyleri iyiye benzer kılmalıdır, ama onlara yönelik bir etkinlikle değil, çünkü onlar ona yönelir. İyi, etkinlikle ya da düşünmeyle değil, sırf kendinde kalmasıyla iyidir. Çünkü ousia'nın ötesinde olduğu için etkinliğin de, nous'un ve düşünmenin de ötesindedir. İyi diye, her şeyin kendisine bağlı olduğu, ama kendisi hiçbir şeye bağlı olmayan şeyi koymak gerekir; ancak böylece “her şeyin özlediği şey” sözü de doğru olur. O hâlde o kalmalı, her şey ise ona dönmelidir; tıpkı bütün çizgilerin çıktığı merkeze bir çemberin dönmesi gibi. Güneş de bir örnektir: Ondan gelen ve ona bağlı olan ışık için o bir merkez gibidir. Işık her yerde onunla birliktedir ve ondan kopmuş değildir; onu bir taraftan kesmek istesen bile ışık güneşe bağlı kalır.
Ἆῤ ἄν τις ἕτερον εἴποι ἀγαθὸν ἑκάστῳ εἶναι ἢ τὴν κατὰ φύσιν τῆς ζωῆς ἐνέργειαν, καὶ εἴ τι ἐκ πολλῶν εἴη, τούτῳ εἶναι ἀγαθὸν τὴν τοῦ ἀμείνονος ἐν αὐτῷ ἐνέργειαν οἰκείαν καὶ κατὰ φύσιν καὶ μηδὲν ἐλλείπουσαν; ψυχῆς δὴ ἐνέργεια κατὰ φύσιν ἀγαθὸν αὐτῇ. εἰ δὲ καὶ πρὸς τὸ ἄριστον ἐνεργοῖ ἀρίστη οὖσα, οὐ μόνον πρὸς αὐτὴν τὸ ἀγαθόν, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς τοῦτο τἀγαθὸν ἂν εἴη. εἰ οὖν τι μὴ πρὸς ἄλλο ἐνεργοῖ ἄριστον ὂν τῶν ὄντων καὶ ἐπέκεινα τῶν ὄντων, πρὸς αὐτὸ δὲ τὰ ἄλλα, δῆλον, ὡς τοῦτο ἂν εἴη τὸ ἀγαθόν, δἰ ὃ καὶ τοῖς ἄλλοις ἀγαθοῦ μεταλαμβάνειν ἔστι: τὰ δὲ ἄλλα διχῶς ἂν ἔχοι, ὅσα οὕτω τὸ ἀγαθόν, καὶ τῷ πρὸς αὐτὸ ὡμοιῶσθαι καὶ τῷ πρὸς αὐτὸ τὴν ἐνέργειαν ποιεῖσθαι. εἰ οὖν ἔφεσις καὶ ἐνέργεια πρὸς τὸ ἄριστον ἀγαθόν, δεῖ τὸ ἀγαθὸν μὴ πρὸς ἄλλο βλέπον μηδ’ ἐφιέμενον ἄλλου ἐν ἡσύχῳ οὖσαν πηγὴν καὶ ἀρχὴν ἐνεργειῶν κατὰ φύσιν οὖσαν καὶ τὰ ἄλλα ἀγαθοειδῆ ποιοῦσαν οὐ τῇ πρὸς ἐκεῖνα ἐνεργείᾳ — ἐκεῖνα γὰρ πρὸς αὐτήν — οὐ τῇ ἐνεργείᾳ [οὖν] οὐδὲ τῇ νοήσει τἀγαθὸν εἶναι, ἀλλ’ αὐτῇ [τῇ] μονῇ τἀγαθὸν εἶναι. καὶ γὰρ ὅτι ἐπέκεινα οὐσίας, ἐπέκεινα καὶ ἐνεργείας καὶ ἐπέκεινα νοῦ καὶ νοήσεως. καὶ γὰρ αὖ τοῦτο δεῖ τἀγαθὸν τίθεσθαι, εἰς ὃ πάντα ἀνήρτηται, αὐτὸ δὲ εἰς μηδέν: οὕτω γὰρ καὶ ἀληθὲς τὸ οὗ πάντα ἐφίεται. δεῖ οὖν μένειν αὐτό, πρὸς αὐτὸ: δὲ ἐπιστρέφειν πάντα, ὥσπερ κύκλον πρὸς κέντρον, ἀφ̓ οὗ πᾶσαι γραμμαί. καὶ παράδειγμα ὁ ἥλιος ὥσπερ κέντρον ὢν πρὸς τὸ φῶς τὸ παῤ αὐτοῦ ἀνηρτημένον πρὸς αὐτόν: πανταχοῦ γοῦν μετ’ αὐτοῦ καὶ οὐκ ἀποτέτμηται, κἂν ἀποτεμεῖν ἐθελήσῃς ἐπὶ θάτερα, πρὸς τὸν ἥλιόν ἐστι τὸ φῶς.
1.7.2Peki öteki her şey ona nasıl yönelir? Cansızlar psykhē'ye yönelir, psykhē ise nous aracılığıyla ona. Her şey bir bakıma bir ve bir bakıma var olan olduğu için ondan bir şey taşır; eidos'tan da pay alır. Bunlardan nasıl pay alıyorsa, iyiden de öyle pay alır. Demek ki bir suretten pay alır; çünkü pay aldığı şeyler, varlığın ve birin suretleridir; eidos da öyle. Psykhē'ye gelince, nous'tan sonra gelen ilk psykhē için hayat hakikate daha yakındır ve bu psykhē nous sayesinde iyiye benzer; nous'a bakarsa iyiye sahip olur. Nous ise İyi'den sonra gelir. O hâlde yaşayan için iyi hayattır, nous'tan pay alan için de nous'tur. Dolayısıyla nous ile birlikte hayatı olan, iyiye iki yoldan sahip olur.
τὰ δ’ ἄλλα πάντα πρὸς αὐτὸ πῶς; ἢ τὰ μὲν ἄψυχα πρὸς ψυχήν, ψυχὴ δὲ πρὸς αὐτὸ διὰ νοῦ. ἔχει δέ τι αὐτοῦ τῷ ἕν πως καὶ τῷ ὄν πως ἕκαστον εἶναι, καὶ μετέχει δὲ καὶ εἴδους. ὡς οὖν μετέχει τούτων, οὕτω καὶ τοῦ ἀγαθοῦ. εἰδώλου ἄρα: ὧν γὰρ μετέχει, εἴδωλα ὄντος καὶ ἑνός, καὶ τὸ εἶδος ὡσαύτως. ψυχῇ δὲ τὸ ζῆν, τῇ μὲν πρώτῃ τῇ μετὰ νοῦν, ἐγγυτέρω ἀληθείας, καὶ διὰ νοῦ ἀγαθοειδὲς αὕτη: ἔχοι δ’ ἂν τὸ ἀγαθόν, εἰ πρὸς ἐκεῖνον βλέποι: νοῦς δὲ μετὰ τἀγαθόν. ζωὴ τοίνυν, ὅτῳ τὸ ζῆν, τὸ ἀγαθόν, καὶ νοῦς, ὅτῳ νοῦ μέτεστιν: ὥστε ὅτῳ ζωὴ μετὰ νοῦ, διχῶς καὶ ἐπ’ αὐτό.
1.7.3Hayat iyi ise, her yaşayan ona sahip midir? Hayır; çünkü kötü insanda hayat topallar, tıpkı arı biçimde görmeyen bir gözün işini görmemesi gibi. Peki karışık olduğu ölçüde bizim için hayat, içinde kötülük de bulunan bir iyi ise, ölüm neden kötü olmasın? Ama kimin için kötü? Kötülüğün bir şeyin başına gelmesi gerekir. Oysa artık var olmayan ya da var olsa bile hayattan yoksun olan şey kötülüğü kabul edemez; taş için de bu böyle bir kötülük değildir. Eğer ölümden sonra hayat ve psykhē varsa, ölüm hemen bir iyi olur; çünkü psykhē bedensiz olarak kendi işlerini daha çok görür. Eğer bütün psykhē'ye katılıyorsa, orada iken onun için ne kötülük olabilir? Genel olarak, tanrılar için iyi vardır ama kötü yoktur; aynı şekilde kendi arılığını koruyan psykhē için de kötü yoktur. Korumuyorsa, onun için kötü olan ölüm değil, hayat olur. Hades'te de cezalar varsa, orada da onun için kötü olan yine hayattır; çünkü yalnızca hayat değildir.
Ama hayat psykhē ile bedenin birleşmesi, ölüm de bunların ayrılması ise, psykhē her ikisini de kabul edebilir. Peki hayat iyi ise ölüm nasıl kötü olmaz? Şöyle: Hayat, kendisine sahip olanlar için iyidir; ama bir birleşme olduğu için değil, aretē sayesinde kötülüğü uzak tuttuğu için iyidir; ölüm ise daha çok bir iyidir. Ya da şöyle demek gerekir: Bedendeki hayat kendi başına kötüdür; ama psykhē aretē sayesinde iyi içinde bulunur; bileşik varlığın hayatını yaşamaz, kendini şimdiden ayırır.
εἰ δ’ ἡ ζωὴ ἀγαθόν, ὑπάρχει τοῦτο ζῶντι παντί; ἢ οὔ: χωλεύει γὰρ ἡ ζωὴ τῷ φαύλῳ, ὥσπερ ὄμμα τῷ μὴ καθαρῶς ὁρῶντι: οὐ γὰρ ποιεῖ τὸ ἔργον αὑτοῦ. εἰ δὴ ἡ ζωὴ ἡμῖν, ᾗ μέμικται, κακὸν ἀγαθόν, πῶς οὐχ ὁ θάνατος κακόν; ἤ τίνι; τὸ γὰρ κακὸν συμβεβηκέναι δεῖ τῳ: ὃ δ’ οὐκ ἔστιν ἔτι ὄν, ἤ, εἰ ἔστιν, ἐστερημένον ζωῆς, [οὐκ ἔστι δεκτικὸν κακοῦ], οὐδ’ οὕτω κακὸν τῷ λίθῳ. εἰ δ’ ἔστι ζωὴ καὶ ψυχὴ μετὰ θάνατον, ἤδη ἄν εἴη ἀγαθόν, ὅσῳ μᾶλλον ἐνεργεῖ τὰ αὑτῆς ἄνευ σώματος. εἰ δὲ τῆς ὅλης γίνεται, τί ἂν ἐκεῖ οὔσῃ εἴη κακόν; καὶ ὅλως ὥσπερ τοῖς θεοῖς ἀγαθὸν μέν ἐστι, κακὸν δὲ οὐδέν, οὕτως οὐδὲ τῇ ψυχῇ τῇ σωζούσῃ τὸ καθαρὸν αὑτῆς: εἰ δὲ μὴ σώζοι, οὐχ ὁ θάνατος ἂν εἴη κακον αὐτῇ, ἀλλ’ ἡ ζωή. εἰ δὲ καὶ ἐν ᾅδου δίκαι, πάλιν αὐτῇ ἡ ζωὴ κἀκεῖ κακόν, ὅτι μὴ ζωὴ μόνον. ἀλλ’ εἰ σύνοδος μὲν ψυχῆς καὶ σώματος ζωή, θάνατος δὲ διάλυσις τούτων, ἡ ψυχὴ ἔσται ἀμφοτέρων δεκτική. ἀλλ’ εἰ ἀγαθὴ ἡ ζωή, πῶς ὁ θάνατος οὐ κακόν; ἢ ἀγαθὴ μὲν ἡ ζωὴ οἷς ἐστιν, ἀγαθὸν οὐ καθόσον σύνοδος, ἀλλ’ ὅτι δἰ ἀρετῆς ἀμύνεται τὸ κακόν: ὁ δὲ θάνατος μᾶλλον ἀγαθόν. ἢ λεκτέον αὐτὴν μὲν τὴν ἐν τῷ σώματι ζωὴν κακὸν μὲν παῤ αὑτῆς, τῇ δὲ ἀρετῇ ἐν ἀγαθῷ γίνεσθαι τὴν ψυχὴν οὐ ζῶσαν [κατὰ] τὸ σύνθετον, ἀλλ’ ἤδη χωρίζουσαν ἑαυτήν.
1.8.18. İnceleme
Kötülükler Nelerdir ve Nereden Gelir?
Kötülüklerin nereden geldiğini, var olanların içine mi yoksa var olanların bir cinsine mi sızdığını araştıranlar, önce kötülüğün ve kötülüğün tabiatının ne olduğunu ortaya koyarlarsa araştırmaya uygun bir başlangıç yapmış olurlar. Çünkü böylece onun nereden geldiği, nereye yerleştiği ve neyin başına geldiği de bilinir; genel olarak var olanlar arasında bulunup bulunmadığı konusunda da uzlaşılabilir. Ama her şeyin bilgisi benzerlik yoluyla edinildiğine göre, kötülüğün tabiatını içimizdeki hangi yetiyle bilebileceğimizi söylemek güçtür. Nous ve psykhē eidos oldukları için eidos'ların bilgisini edinirler ve isteklerini de onlara yöneltirler. Ama bütün iyinin yokluğunda beliren kötülüğü kim bir eidos olarak tasavvur edebilir?
Zıtların bilgisi aynı bilgi olduğuna ve kötü iyinin zıddı olduğuna göre, iyinin bilgisi kötünün de bilgisi olacaksa, kötülükleri bilmek isteyenlerin iyiyi açıkça kavramaları gerekir; çünkü daha iyi olanlar daha kötülerden önce gelir ve eidos'turlar, ötekiler ise eidos değil, daha çok yoksunluktur. Yine de iyinin kötünün nasıl zıddı olduğu bir sorudur; meğer ki biri ilke, öteki son nokta; ya da biri eidos, öteki yoksunluk olarak zıt olsun. Ama bunlar sonraya kalsın.
Οἱ ζητοῦντες πόθεν τὰ κακά, εἴτ̓ οὖν εἰς τὰ ὄντα εἴτε περὶ γένος τῶν ὄντων παρελήλυθεν, ἀρχὴν ἂν προσήκουσαν τῆς ζητήσεως ποιοῖντο, εἰ τί ποτ̓ ἐστὶ τὸ κακὸν καὶ ἡ κακοῦ φύσις πρότερον ὑποθεῖντο. οὕτω γὰρ καὶ ὅθεν ἐλήλυθε καὶ ὅπου ἵδρυται καὶ ὅτῳ συμβέβηκε γνωσθείη [ἄν], καὶ ὅλως εἰ ἔστιν ἐν τοῖς οὖσιν ὁμολογηθείη. κακοῦ δὲ φύσιν τίνι ποτὲ δυνάμει τῶν ἐν ἡμῖν γνοίημεν ἂν τῆς γνώσεως ἑκάστων δἰ ὁμοιότητος γιγνομένης ἄπορον ἂν εἴη. νοῦς μὲν γὰρ καὶ ψυχὴ εἴδη ὄντα εἰδῶν καὶ τὴν γνῶσιν ἂν ποιοῖντο, καὶ πρὸς αὐτὰ ἂν ἔχοιεν τὴν ὄρεξιν: εἶδος δὲ τὸ κακὸν πῶς ἄν τις φαντάζοιτο ἐν ἀπουσίᾳ παντὸς ἀγαθοῦ ἰνδαλλόμενον; ἀλλ’ εἰ, ὅτι τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ γένοιτ̓ ἂν ἐπιστήμη καὶ τῷ ἀγαθῷ ἐναντίον τὸ κακόν, ἥπερ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ ἔσται, ἀναγκαῖον περὶ ἀγαθοῦ διιδεῖν τοῖς μέλλουσι τὰ κακὰ γνώσεσθαι, ἐπείπερ προηγούμενα τὰ ἀμείνω τῶν χειρόνων καὶ εἴδη, τὰ δὲ οὔ, ἀλλὰ στέρησις μᾶλλον. ζήτημα δ’ ὅμως καὶ [ὥς], πῶς ἐναντίον τὸ ἀγαθὸν τῷ κακῷ: εἰ μὴ ἄρα, ὡς τὸ μὲν ἀρχή, τὸ δὲ ἔσχατον, ἢ τὸ μὲν ὡς εἶδος, τὸ δὲ ὡς στέρησις. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον.
1.8.2Şimdi, bu incelemeye uygun düştüğü ölçüde, iyinin tabiatının ne olduğunu söyleyelim. İyi, her şeyin kendisine bağlı olduğu ve bütün var olanların özlediği şeydir; onlar onu ilke edinmişlerdir ve ona muhtaçtırlar. O ise hiçbir eksiği olmayan, kendine yeten, hiçbir şeye muhtaç olmayandır; her şeyin ölçüsü ve sınırıdır; kendinden nous'u, ousia'yı, psykhē'yi, hayatı ve nous'a ait etkinliği verir. Buraya kadar her şey güzeldir. Çünkü o kendisi güzelin de üstündedir ve en iyilerin ötesinde, düşünülür âlemde hükümranlık sürer. Oradaki nous, bizdeki nous'lara benzetilerek düşünülebilecek türden bir nous değildir: Bizdekiler önermelerle doldurulur, söylenenleri anlayabilir, akıl yürütür, sonuçları inceler ve var olanları bir çıkarım dizisinin sonunda seyreder; çünkü onlara önceden sahip değildir, nous oldukları hâlde öğrenmeden önce boştur. O nous ise böyle değildir; her şeye sahiptir, her şeydir; kendiyle birlikte olarak kendiyle birliktedir; her şeye, sahip olmadan sahiptir. Çünkü onlar bir şey, o başka bir şey değildir; içindekilerin her biri de ayrı ayrı değildir. Her biri bütündür ve her yerde her şeydir; ama birbirine karışmazlar, yine ayrıdırlar. Nitekim ondan pay alan, hepsinden birden değil, gücünün yettiğinden pay alır. Nous, kendinde kalan İyi'nin ilk etkinliği ve ilk ousia'sıdır; onun etrafında etkinlikte bulunur, adeta onun etrafında yaşar. Psykhē ise dışarıdan nous'un etrafında dans eder; ona bakarak ve onun içini seyrederek onun aracılığıyla tanrıyı görür.
İşte tanrıların kedersiz ve bahtiyar hayatı budur. Burada hiçbir yerde kötülük yoktur; varlık burada dursaydı hiçbir kötülük olmazdı; yalnızca birinci, ikinci ve üçüncü iyiler olurdu. Her şey herkesin kralının etrafındadır; o bütün güzel şeylerin sebebidir, her şey ona aittir; ikinci olan ikincilerin, üçüncü olan üçüncülerin etrafındadır.
νῦν δὲ λεγέσθω, τίς ἡ τοῦ ἀγαθοῦ φύσις, καθ̓ ὅσον τοῖς παροῦσι λόγοις προσήκει. ἔστι δὲ τοῦτο, εἰς ὃ πάντα ἀνήρτηται καὶ οὗ πάντα τὰ ὄντα ἐφίεται ἀρχὴν ἔχοντα αὐτὸ κἀκείνου δεόμενα: τὸ δ’ ἐστὶν ἀνενδεές, ἱκανὸν ἑαυτῷ, μηδενὸς δεόμενον, μέτρον πάντων καὶ πέρας, δὸν ἐξ αὑτοῦ νοῦν καὶ οὐσίαν καὶ ψυχὴν καὶ ζωὴν καὶ περὶ νοῦν ἐνέργειαν. καὶ μέχρι μὲν τούτου καλὰ πάντα: αὐτός τε γὰρ ὑπέρκαλος καὶ ἐπέκεινα τῶν ἀρίστων βασιλεύων ἐν τῷ νοητῷ, νοῦ ἐκείνου ὄντος οὐ κατὰ νοῦν, ὃν οἰηθείη ἄν τις κατὰ τοὺς παῤ ἡμῖν λεγομένους νοῦς εἶναι τοὺς ἐκ προτάσεων συμπληρουμένους καὶ τῶν λεγομένων συνιέναι δυναμένους λογιζομένους τε καὶ τοῦ ἀκολούθου θεωρίαν ποιουμένους καὶ ἐξ ἀκολουθίας τὰ ὄντα θεωμένους ὡς πρότερον οὐκ ἔχοντας, ἀλλὰ κενοὺς ἔτι πρὶν μαθεῖν ὄντας, καίτοι νοῦς ὄντας. οὐ δὴ ἐκεῖνος ὁ νοῦς τοιοῦτος, ἀλλ’ ἔχει πάντα καὶ ἔστι πάντα καὶ σύνεστιν αὑτῷ συνὼν καὶ ἔχει πάντα οὐκ ἔχων. οὐ γὰρ ἄλλα, ὁ δὲ ἄλλος: οὐδὲ χωρὶς ἕκαστον τῶν ἐν αὐτῷ: ὅλον τε γάρ ἐστιν ἕκαστον καὶ πανταχῇ πᾶν καὶ οὐ συγκέχυται, ἀλλὰ αὖ χωρίς. τὸ γοῦν μεταλαμβάνον οὐχ ὁμοῦ πάντων, ἀλλ’ ὅτου δύναται μεταλαμβάνει. καὶ ἔστι πρώτη ἐνέργεια ἐκείνου καὶ πρώτη οὐσία ἐκείνου μένοντος ἐν ἑαυτῷ: ἐνεργεῖ μέντοι περὶ ἐκεῖνον οἷον περὶ ἐκεῖνον ζῶν. ἡ δὲ ἔξωθεν περὶ τοῦτον χορεύουσα ψυχὴ πρὸς αὐτὸν βλέπουσα καὶ τὸ εἴσω αὐτοῦ θεωμένη τὸν θεὸν δἰ αὐτοῦ βλέπει. καὶ οὗτος θεῶν ἀπήμων καὶ μακάριος βίος καὶ τὸ κακὸν οὐδαμοῦ ἐνταῦθα καὶ εἰ ἐνταῦθα ἔστη, κακὸν οὐδὲν ἂν ἦν, ἀλλὰ πρῶτα καὶ δεύτερα τἀγαθὰ καὶ τρίτα. [καὶ] περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντα ἐστί, καὶ ἐκεῖνο αἴτιον πάντων καλῶν, καὶ πάντα ἐστὶν ἐκείνου, καὶ δεύτερον περὶ τὰ δεύτερα καὶ τρίτον περὶ τὰ τρίτα.
1.8.3Eğer var olanlar ve var olanların ötesindeki böyleyse, kötülük ne var olanların içinde bulunabilir ne de var olanların ötesindekinde; çünkü bunlar iyidir. O hâlde kötülük varsa, geriye var olmayanlar arasında bulunması kalır: Var olmayanın bir tür eidos'u gibi olacak, var olmayanla karışmış ya da bir şekilde var olmayanla ortaklığı olan şeylerden biriyle ilgili olacaktır. Ama burada var olmayan, büsbütün var olmayan değil, yalnızca var olandan başka olandır. Var olanla ilgili hareket ve durgunluk gibi bir var olmayan da değildir; var olanın bir sureti olarak, ya da daha da fazla var olmayan olarak var olmayandır. Bu da bütün duyulur âlem ve duyulur âlemle ilgili hâllerdir; ya da bunlardan sonra gelen bir şey, bunların arazı olan bir şey, ya da bunların ilkesi, ya da böyle olan bu şeyi tamamlayan unsurlardan biridir.
Artık onun hakkında bir kavrama varılabilir: Ölçüye karşı ölçüsüzlük gibi, sınıra karşı sınırsız, eidos veren şeye karşı eidos'suz, kendine yetene karşı her zaman muhtaç olan gibi bir şeydir; hep belirsiz, hiçbir yerde durmayan, her türlü hâle uğrayan, doymak bilmeyen, mutlak bir yoksulluktur. Bunlar onun arazları değil, adeta ousia'sıdır; ondan hangi parçayı görürsen gör, o da bütün bunlardır. Öteki şeyler ise ondan pay aldıkları ve ona benzedikleri ölçüde kötü olurlar, ama özleri itibarıyla kötü değildirler. Peki bu nitelikler, kendisinden başka şeyler olmayan, onun ta kendisi olan hangi varlıkta bulunur? Çünkü kötülük başka bir şeyin başına geliyorsa, ousia olmasa bile ondan önce kendi başına bir şey olması gerekir. Nasıl iyinin biri kendisi, öteki iyinin araz olarak başına geldiği şeyse, kötünün de biri kendisi, öteki onun yüzünden başka bir şeyin başına gelen kötüdür.
Peki ölçüsüzlük, ölçüsüz olanda değilse nedir? Ölçü, ölçülmüş olanda değilse nedir? Ama nasıl ölçülmüş olanda bulunmayan bir ölçü varsa, ölçüsüz olanda bulunmayan bir ölçüsüzlük de vardır. Çünkü başka bir şeyde bulunsaydı, ya ölçüsüz bir şeyde bulunurdu —ama kendisi ölçüsüz olana ölçüsüzlük gerekmez— ya da ölçülmüş bir şeyde; ama ölçülmüş olanın, ölçülmüş olduğu bakımdan ölçüsüzlüğe sahip olması mümkün değildir. O hâlde kendi başına sınırsız, yine kendi başına eidos'suz ve kötülüğün tabiatını belirleyen öteki özellikleri taşıyan bir şey olmalıdır. Ondan sonra gelen ve böyle olan bir şey varsa, ya bunu kendine karışmış olarak taşır, ya ona baktığı için böyledir, ya da böyle bir şeyi meydana getirir.
İşte şekillerin, eidos'ların, biçimlerin, ölçülerin ve sınırların dayanağı olan, yabancı bir süsle süslenen, kendinden hiçbir iyiye sahip olmayan, var olanlarla kıyaslandığında bir suret olan, kötülüğün ousia'sı —tabii kötülüğün bir ousia'sı olabilirse—: Akıl yürütme, ilk kötünün, kendi başına kötü olanın bu olduğunu bulur.
εἰ δὴ τοιαῦτά ἐστι τὰ ὄντα καὶ τὸ ἐπέκεινα τῶν ὄντων, οὐκ ἂν ἐν τοῖς οὖσι τὸ κακὸν ἐνείη, οὐδὲ ἐν τῷ ἐπέκεινα τῶν ὄντων: ἀγαθὰ γὰρ ταῦτα. λείπεται τοίνυν, εἴπερ ἔστιν, ἐν τοῖς μὴ οὖσιν εἶναι οἷον εἶδός τι τοῦ μὴ ὄντος ὂν καὶ περί τι τῶν μεμιγμένων τῷ μὴ ὄντι ἢ ὁπωσοῦν κοινωνούντων τῷ μὴ ὄντι. μὴ ὂν δὲ οὔτι τὸ παντελῶς μὴ ὄν, ἀλλ’ ἕτερον μόνον τοῦ ὄντος: οὐχ οὕτω δὲ μὴ ὄν, ὡς κίνησις καὶ στάσις ἡ περὶ τὸ ὄν, ἀλλ’ ὡς εἰκὼν τοῦ ὄντος ἢ καὶ ἔτι μᾶλλον μὴ ὄν. τοῦτο δέ ἐστι τὸ αἰσθητὸν πᾶν καὶ ὅσα περὶ τὸ αἰσθητὸν πάθη ἢ ὕστερόν τι τούτων καὶ ὡς συμβεβηκὸς τούτοις ἢ ἀρχὴ τούτων ἢ ἕν τι τῶν συμπληρούντων τοῦτο τοιοῦτον ὄν. ἤδη γὰρ ἄν τις εἰς ἔννοιαν ἥκοι αὐτοῦ οἷον ἀμετρίαν εἶναι πρὸς μέτρον καὶ ἄπειρον πρὸς πέρας καὶ ἀνείδεον πρὸς εἰδοποιητικὸν καὶ ἀεὶ ἐνδεὲς πρὸς αὔταρκες, ἀεὶ ἀόριστον, οὐδαμῇ ἑστώς, παμπαθές, ἀκόρητον, πενία παντελής: καὶ οὐ συμβεβηκότα ταῦτα αὐτῷ, ἀλλ’ οἷον οὐσία αὐτοῦ ταῦτα, καὶ ὅ τι ἂν αὐτοῦ μέρος ἴδῃς, καὶ αὐτὸ πάντα ταῦτα: τὰ δ’ ἄλλα, ὅσα ἂν αὐτοῦ μεταλάβῃ καὶ ὁμοιωθῇ, κακὰ μὲν γίνεσθαι, οὐχ ὅπερ δὲ κακὰ εἶναι. τίνι οὖν ὑποστάσει ταῦτα πάρεστιν οὐχ ἕτερα ὄντα ἐκείνης, ἀλλ’ ἐκείνη; καὶ γὰρ εἰ ἑτέρῳ συμβαίνει τὸ κακόν, δεῖ τι πρότερον αὐτὸ εἶναι, κἂν μὴ οὐσία τις ᾖ. ὡς γὰρ ἀγαθὸν τὸ μὲν αὐτό, τὸ δὲ ὃ συμβέβηκεν, οὕτω καὶ κακὸν τὸ μὲν αὐτό, τὸ δὲ ἤδη κατ’ ἐκεῖνο συμβεβηκὸς ἑτέρῳ. τίς οὖν ἀμετρία, εἰ μὴ ἐν τῷ ἀμέτρῳ; τί δὲ μέτρον, εἰ μὴ ἐν τῷ μεμετρημένῳ; ἀλλ’ ὥσπερ ἐστὶ μέτρον μὴ ἐν τῷ μεμετρημένῳ, οὕτω καὶ ἀμετρία οὐκ ἐν ἀμέτρῳ. εἰ γὰρ ἐν ἄλλῳ, ἢ ἐν ἀμέτρῳ — ἀλλ’ οὐ δεῖ αὐτῷ ἀμετρίας αὐτῷ ἀμέτρῳ ὄντι — ἢ ἐν μεμετρημένῳ: ἀλλ’ οὐχ οἷόν τε τὸ μεμετρημένον ἀμετρίαν ἔχειν καθ̓ ὃ μεμέτρηται. δεῖ οὖν εἶναί τι καὶ ἄπειρον καθ̓ αὑτὸ καὶ ἀνείδεον αὖ αὐτὸ καὶ τὰ ἄλλα τα πρόσθεν, ἃ τὴν τοῦ κακοῦ ἐχαρακτήριζε φύσιν, καὶ εἴ τι μετ’ ἐκεῖνο τοιοῦτον, ἢ μεμιγμένον ἔχει τοῦτο ἢ βλέπον πρὸς αὐτό ἐστι τοιοῦτον ἢ ποιητικόν ἐστι τοιούτου. τὴν δὴ ὑποκειμένην σχήμασι καὶ εἴδεσι καὶ μορφαῖς καὶ μέτροις καὶ πέρασι καὶ ἀλλοτρίῳ κόσμῳ κοσμουμένην, μηδὲν παῤ αὑτῆς ἀγαθὸν ἔχουσαν, εἴδωλον δὲ ὡς πρὸς τὰ ὄντα, κακοῦ δὲ οὐσίαν, εἴ τις καὶ δύναται κακοῦ οὐσία εἶναι, ταύτην ἀνευρίσκει ὁ λόγος κακὸν εἶναι πρῶτον καὶ καθ̓ αὑτὸ κακόν.
1.8.4Bedenlerin tabiatı, maddeden pay aldığı ölçüde kötü olur. Çünkü bedenlerin hakiki olmayan bir eidos'u vardır; hayattan yoksundurlar; kendilerinden gelen düzensiz bir hareketle birbirlerini yok ederler; psykhē'yi kendi etkinliğinden alıkoyarlar; hep akıp giderek ousia'dan kaçarlar. Psykhē ise kendi başına kötü değildir; her psykhē de kötü değildir. Peki kötü olan psykhē hangisidir? [Platon'un] dediği gibi, psykhē'de kötülüğün doğmasına tabiatça yatkın olan kısmı köleleştirmiş olan psykhē. Çünkü kötülüğü, yani ölçüsüzlüğü, aşırılığı ve eksikliği kabul eden, psykhē'nin akıldışı türüdür. Ölçüsüzlük, korkaklık ve psykhē'nin öteki kötülükleri bunlardan doğar: kaçtığı ve peşinden koştuğu şeyleri kötü ve iyi saymasına yol açan yanlış kanaatleri içine yerleştiren, istemeden uğranılan hâller.
Peki bu kötülüğü meydana getiren nedir ve onu o ilkeye ve sebebe nasıl bağlayacaksın? Önce şunu söyleyelim: Böyle bir psykhē maddenin dışında ve kendi başına değildir. O hâlde ölçüsüzlükle karışmıştır ve onu süsleyen, ölçüye getiren eidos'tan payını almamıştır; çünkü maddesi olan bir bedenle kaynaşmıştır. Sonra, akıl yürüten kısmı da zarar görürse, görmekten alıkonur: hem hâller yüzünden, hem maddenin onu karartması yüzünden, hem de maddeye yönelmiş olması ve genel olarak ousia'ya değil oluşa bakması yüzünden. Oluşun ilkesi ise maddenin tabiatıdır; bu tabiat öyle kötüdür ki, henüz kendisinde bulunmayan, yalnızca ona bakmış olan şeyi bile kendi kötülüğüyle doldurur. Çünkü iyiden tamamen payı olmayan, onun yoksunluğu ve katışıksız bir eksiklik olan madde, kendisine herhangi bir şekilde dokunan her şeyi kendine benzetir.
Tam olan ve nous'a yönelen psykhē her zaman arıdır; maddeden yüz çevirmiştir; belirsiz olan, ölçüsüz olan ve kötü olan hiçbir şeyi ne görür ne de ona yaklaşır. Bu yüzden nous tarafından tamamen sınırlandırılmış olarak arı kalır. Bu hâlde kalmayıp kendinden dışarı çıkan psykhē ise, tam ve ilk olmayan şey aracılığıyla, adeta o tam psykhē'nin bir hayaleti hâline gelir; eksikliği ölçüsünde belirsizlikle dolar, karanlığı görür ve görmediği şeye bakarak artık maddeye sahip olur; tıpkı karanlığı da “gördüğümüzü” söylememiz gibi.
σωμάτων δὴ φύσις, καθόσον μετέχει ὕλης, κακὸν ἂν εἴη: ἔχει μὲν γὰρ εἶδός τι οὐκ ἀληθινὸν ἐστέρηταί τε ζωῆς φθείρει τε ἄλληλα φορᾷ τῇ παῤ αὐτῶν ἀτάκτῳ ἐμπόδιά τε ψυχῆς πρὸς τὴν αὐτῆς ἐνέργειαν φεύγει τε οὐσίαν ἀεὶ ῥέοντα, ψυχὴ δὲ καθ̓ ἑαυτὴν μὲν οὐ κακὴ οὐδ’ αὖ πᾶσα κακή. ἀλλὰ τίς ἡ κακή; οἷόν, φησι, δουλωσαμένη μὲν ᾧ πέφυκε κακία ψυχῆς ἐγγίνεσθαι, ὡς τοῦ ἀλόγου τῆς ψυχῆς εἴδους τὸ κακὸν δεχομένου, ἀμετρίαν καὶ ὑπερβολὴν καὶ ἔλλειψιν, ἐξ ὧν καὶ ἀκολασία καὶ δειλία καὶ ἡ ἄλλη ψυχῆς κακία, ἀκούσια παθήματα, δόξας ψευδεῖς ἐμποιοῦντα κακά τε νομίζειν καὶ ἀγαθὰ ἃ φεύγει τε καὶ διώκει. ἀλλὰ τί τὸ πεποιηκὸς τὴν κακίαν ταύτην καὶ πῶς εἰς ἀρχὴν ἐκείνην καὶ αἰτίαν ἀνάξεις; ἢ πρῶτον μὲν οὐκ ἔξω ὕλης οὐδὲ καθ̓ αὑτὴν ἡ ψυχὴ ἡ τοιαύτη. μέμικται οὖν ἀμετρίᾳ καὶ ἄμοιρος εἴδους τοῦ κοσμοῦντος καὶ εἰς μέτρον ἄγοντος: σώματι γὰρ ἐγκέκραται ὕλην ἔχοντι. ἔπειτα δὲ καὶ τὸ λογιζόμενον εἰ βλάπτοιτο, ὁρᾶν κωλύεται καὶ τοῖς πάθεσι καὶ τῷ ἐπισκοτεῖσθαι τῇ ὕλῃ καὶ πρὸς ὕλην νενευκέναι καὶ ὅλως οὐ πρὸς οὐσίαν, ἀλλὰ πρὸς γένεσιν ὁρᾶν, ἧς ἀρχὴ ἡ ὕλης φύσις οὕτως οὖσα κακὴ ὡς καὶ τὸ μήπω ἐν αὐτῇ, μόνον δὲ βλέψαν εἰς αὐτήν, ἀναπιμπλάναι κακοῦ ἑαυτῆς. ἄμοιρος γὰρ παντελῶς οὖσα ἀγαθοῦ καὶ στέρησις τούτου καὶ ἄκρατος ἔλλειψις ἐξομοιοῖ ἑαυτῇ πᾶν ὅ τι ἂν αὐτῆς προσάψηται ὁπωσοῦν. ἡ μὲν οὖν τελεία καὶ πρὸς νοῦν νεύουσα ψυχὴ ἀεὶ καθαρὰ καὶ ὕλην ἀπέστραπται καὶ τὸ ἀόριστον ἅπαν καὶ τὸ ἄμετρον καὶ κακὸν οὔτε ὁρᾷ οὔτε πελάζει: καθαρὰ οὖν μένει ὁρισθεῖσα νῷ παντελῶς. ἡ δὲ μὴ μείνασα τοῦτο, ἀλλ’ ἐξ αὑτῆς προελθοῦσα τῷ μὴ τελείῳ μηδὲ πρώτῳ οἷον ἴνδαλμα ἐκείνης τῷ ἐλλείμματι καθόσον ἐνέλιπεν ἀοριστίας πληρωθεῖσα σκότος ὁρᾷ καὶ ἔχει ἤδη ὕλην βλέπουσα εἰς ὃ μὴ βλέπει, ὡς λεγόμεθα ὁρᾶν καὶ τὸ σκότος.
1.8.5Ama iyinin eksikliği karanlığı görmenin ve onunla birlikte olmanın sebebiyse, kötülük ilk olarak psykhē'deki eksiklikte bulunur —karanlık ise ikinci olur— ve kötülüğün tabiatı artık maddede değil, maddeden önce de bulunur. Cevap şu: Kötülük herhangi bir eksiklikte değil, tam eksiklikte bulunur. İyiden biraz eksik olan kötü değildir; çünkü kendi tabiatına göre tam da olabilir. Ama tamamen eksik olduğunda —madde budur—, işte gerçek kötü, iyiden hiçbir payı olmayan budur. Çünkü maddenin, bu yoldan iyiden pay almasını sağlayacak bir varlığı bile yoktur; “var olmak” ona yalnızca adça uygulanır, öyle ki onun var olmadığını söylemek doğru olur. O hâlde eksiklik iyi olmamayı taşır, tam eksiklik ise kötülüğü; daha büyük eksiklik kötülüğe düşebilmeyi taşır ve zaten kötüdür.
Bu yüzden kötüyü, adaletsizlik ya da başka bir kusur gibi belirli bir kötü olarak değil, henüz bunların hiçbiri olmayan o şey olarak düşünmek gerekir; bunlar ise ona eklenen farklarla belirlenmiş adeta türleridir. Örneğin psykhē'de kötülük ve bunun türleri; bunlar ya ilgili oldukları maddeye göre, ya psykhē'nin kısımlarına göre, ya da birinin görmeye, ötekinin atılıma ya da hâle uğramaya ait olmasına göre ayrılır. Biri psykhē'nin dışındaki şeyleri de, örneğin hastalığı, çirkinliği, yoksulluğu da kötü sayarsa, bunları o tabiata nasıl bağlayacak? Hastalığı, düzene ve ölçüye razı olmayan maddi bedenlerin eksikliği ve aşırılığı; çirkinliği, eidos'un hâkim olamadığı madde; yoksulluğu da, bağlandığımız ve tabiatı muhtaçlık olan madde yüzünden ihtiyaç duyduğumuz şeylerin eksikliği ve yoksunluğu olarak açıklayacak.
Bunlar doğru söyleniyorsa, kötülüklerin ilkesi kendiliğinden kötü olan biz değiliz; bunlar bizden öncedir. İnsanları ele geçiren kötülükler onları istemeden ele geçirir; gerçi buna gücü yetenler için psykhē'deki kötülüklerden bir kaçış yolu vardır, ama herkesin buna gücü yetmez. Madde duyulur şeylerde bulunduğu hâlde, insanların taşıdığı kötülük bütün insanlarda bulunmaz; çünkü bazıları ona hâkim olur —onu hiç taşımayanlar ise daha iyidir—; buna da kendilerinde bulunan maddi olmayan şeyle hâkim olurlar.
ἀλλ’ εἰ ἡ ἔλλειψις τοῦ ἀγαθοῦ αἰτία τοῦ ὁρᾶν καὶ συνεῖναι τῷ σκότει, τὸ κακὸν εἴη ἂν ἐν τῇ ἐλλείψει τῇ ψυχῇ καὶ πρῶτον — δεύτερον δὲ ἔσται τὸ σκότος — καὶ ἡ φύσις τοῦ κακοῦ οὐκέτι ἐν τῇ ὕλῃ, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς ὕλης. ἢ οὐκ ἐν τῇ ὁπωσοῦν ἐλλείψει, ἀλλ’ ἐν τῇ παντελεῖ τὸ κακόν: τὸ γοῦν ἐλλεῖπον ὀλίγον τοῦ ἀγαθοῦ οὐ κακόν, δύναται γὰρ καὶ τέλειον εἶναι ὡς πρὸς φύσιν τὴν αὑτοῦ. ἀλλ’ ὅταν παντελῶς ἐλλείπῃ, ὅπερ ἐστὶν ἡ ὕλη, τοῦτο τὸ ὄντως κακὸν μηδεμίαν ἔχον ἀγαθοῦ μοῖραν. οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι ἔχει ἡ ὕλη, ἵνα ἀγαθοῦ ταύτῃ μετεῖχεν, ἀλλ’ ὁμώνυμον αὐτῇ τὸ εἶναι, ὡς ἀληθὲς εἶναι λέγειν αὐτὴν μὴ εἶναι. ἡ οὖν ἔλλειψις ἔχει μὲν τὸ μὴ ἀγαθὸν εἶναι, ἡ δὲ παντελὴς τὸ κακόν: ἡ δὲ πλείων τὸ πεσεῖν εἰς τὸ κακὸν δύνασθαι καὶ ἤδη κακόν. τῷ χρὴ τὸ κακὸν νοεῖσθαι μὴ τόδε τὸ κακόν, οἷον ἀδικίαν ἢ ἄλλην τινὰ κακίαν, ἀλλ’ ἐκεῖνο ὃ οὐδὲν μέν πω τούτων, ταῦτα δὲ οἷον εἴδη ἐκείνου προσθήκαις εἰδοποιούμενα: οἷον ἐν μὲν ψυχῇ πονηρίαν καὶ ταύτης αὖ εἴδη ἢ ὕλῃ περὶ ἥν, ἢ τοῖς μέρεσι τῆς ψυχῆς, ἢ τῷ τὸ μὲν οἷον ὁρᾶν εἶναι, τὸ δὲ ὁρμᾶν ἢ πάσχειν. εἰ δέ τις θεῖτο καὶ τὰ ἔξω ψυχῆς κακὰ εἶναι, πῶς ἐπ’ ἐκείνην τὴν φύσιν ἀνάξει, οἷον νόσον, [αἶσχος], πενίαν; ἢ νόσον μὲν ἔλλειψιν καὶ ὑπερβολὴν σωμάτων ἐνύλων τάξιν καὶ μέτρον οὐκ ἀνεχομένων, αἶσχος δὲ ὕλην οὐ κρατηθεῖσαν εἴδει, πενίαν δὲ ἔνδειαν καὶ στέρησιν ὧν ἐν χρείᾳ ἐσμὲν διὰ τὴν ὕλην ᾗ συνεζεύγμεθα φύσιν ἔχουσαν χρησμοσύνην εἶναι. εἰ δὴ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, οὐ θετέον ἡμᾶς ἀρχὴν κακῶν εἶναι κακοὺς παῤ αὑτῶν ὄντας, ἀλλὰ πρὸ ἡμῶν ταῦτα: ἃ δ’ ἂν ἀνθρώπους κατάσχῃ, κατέχειν οὐχ ἑκόντας, ἀλλ’ εἶναι μὲν ἀποφυγὴν κακῶν τῶν ἐν τῇ ψυχῇ τοῖς δυνηθεῖσι, πάντας δὲ οὐ δύνασθαι. θέσις δὲ ὕλης παρούσης τοῖς αἰσθητοῖς τὸ κακὸν μὴ παρεῖναι τὴν κακίαν ἣν ἄνθρωποι ἔχουσιν, ὅτι μηδὲ ἀνθρώποις ἅπασι: κρατεῖν γὰρ αὐτῆς — ἀμείνους δέ, οἷς μὴ πάρεστι — καὶ τούτῳ κρατεῖν δὲ τῷ μὴ ἐνύλῳ ἐν αὐτοῖς ὄντι.
1.8.6Kötülüklerin neden yok olmayacağının, zorunlu olarak var olduğunun, tanrılar arasında bulunmayıp ölümlü tabiatın ve bu yerin etrafında hep dolaştığının nasıl söylendiğini de incelemek gerekir. Bu söz şu anlamda mı söylenmiştir: Gök kötülüklerden arıdır, hep düzen içinde ilerler ve ahenkle döner; orada ne adaletsizlik ne başka bir kötülük vardır, gök cisimleri birbirine haksızlık etmez, ahenkle hareket eder; adaletsizlik ve düzensizlik ise yeryüzündedir. Çünkü ölümlü tabiat ve bu yer budur. Ama “buradan kaçmak gerekir” sözü artık yeryüzündeki şeyler için söylenmiyor. Çünkü [Platon'un] dediğine göre kaçış, yeryüzünden ayrılmak değil, yeryüzündeyken de phronēsis ile birlikte adil ve dindar olmaktır; dolayısıyla söylenmek istenen, kötülükten kaçmak gerektiğidir. Demek ki ona göre kötülükler, kusur ve kusurdan doğan şeylerdir. Muhatabı, söylediklerine insanları ikna edebilirse kötülüklerin ortadan kalkacağını söylediğinde, o bunun olamayacağını söyler: Çünkü iyinin bir zıddı olması gerektiğine göre, kötülükler zorunlu olarak vardır.
Peki insandaki kötülük o İyi'nin nasıl zıddı olabilir? O, aretēnin zıddıdır; aretē ise İyi değil, bir iyidir, maddeye hâkim olmamızı sağlayan bir iyi. O İyi'nin bir zıddı nasıl olabilir? Çünkü o bir keyfiyet değildir. Sonra, zıtlardan biri varsa ötekinin de her durumda bulunması neden zorunlu olsun? Bir zıt varken zıddının da bulunması mümkün olabilir, hatta bulunsun —örneğin sağlık varken hastalık da olabilir—, ama zorunlu değildir. Belki de o, bunun her zıt için doğru olduğunu söylemek zorunda değildir; söz İyi için söylenmiştir.
Ama İyi ousia ise, hatta ousia'nın ötesindeyse, ona bir şey nasıl zıt olabilir? Ousia'ya hiçbir şeyin zıt olmadığı, tek tek ousia'lar söz konusu olduğunda istikra ile gösterilmiş inandırıcı bir şeydir; ama genel olarak gösterilmiş değildir. Peki küllî ousia'ya ve genel olarak ilk şeylere zıt olan ne olacak? Ousia'ya ousia olmayan, İyi'nin tabiatına da kötülüğün tabiatı ve ilkesi zıt olur. Çünkü ikisi de ilkedir, biri kötülüklerin, öteki iyilerin ilkesi. Her iki tabiattaki her şey birbirine zıttır; dolayısıyla bütünler de zıttır, hem de ötekilerden daha çok zıttır. Çünkü öteki zıtlar ya aynı türde ya da aynı cinste bulunur ve içinde bulundukları ortak bir şeyden pay almışlardır. Ama birbirinden ayrı olan, birinin olduğu şeyi tamamlayan unsurların zıtları ötekinde bulunan şeyler, zıtlar birbirinden en uzak duranlarsa, nasıl en çok zıt olmasın? Sınıra, ölçüye ve tanrısal tabiatta bulunan öteki özelliklere, kötü tabiatın taşıdığı sınırsızlık, ölçüsüzlük ve öteki özellikler zıttır; dolayısıyla bütün de bütüne zıttır. Kötü tabiatın varlığı da sahtedir; o, ilk olarak ve gerçekten sahtedir; ötekinin varlığı ise hakiki varlıktır. Dolayısıyla sahte olan hakikate zıt olduğu gibi, bunların ousia'ya göre olanı da ousia'ya göre olana zıttır.
Böylece bize, ousia'ya hiçbir şeyin zıt olmadığının her yerde geçerli olmadığı açığa çıkmıştır. Nitekim ateş ile suyun da zıt olduğunu kabul ederdik, eğer içlerinde ortak bir şey olarak madde bulunmasaydı; sıcak, kuru, nemli ve soğuk maddenin üzerinde arazlar olarak meydana gelir. Eğer bunlar ortak dayanak olmadan, yalnız başlarına onların ousia'sını tamamlasaydı, burada da ousia ousia'ya zıt olurdu. Demek ki tamamen ayrı olan, hiçbir ortak yanı bulunmayan ve tabiatları bakımından birbirinden en uzak olanlar zıttır. Çünkü zıtlık, bir keyfiyet ya da genel olarak var olanların herhangi bir cinsi bakımından değil, birbirinden en çok ayrı olma ve karşıt unsurlardan meydana gelme bakımından vardır ve zıtları meydana getiren de budur.
ἐπισκεπτέον δὲ καὶ πῶς λέγεται μὴ ἂν ἀπολέσθαι τὰ κακά, ἀλλ’ εἶναι ἐξ ἀνάγκης: καὶ ἐν θεοῖς μὲν οὐκ εἶναι, περιπολεῖν δὲ τὴν θνητὴν φύσιν καὶ τόνδε τὸν τόπον ἀεί. ἆῤ οὖν οὕτως εἴρηται, ὡς τοῦ μὲν οὐρανοῦ καθαροῦ κακῶν ὄντος ἀεὶ ἐν τάξει ἰόντος καὶ κόσμῳ φερομένου καὶ μήτε ἀδικίας ἐκεῖ οὔσης μήτε ἄλλης κακίας μήτε ἀδικοῦντα ἄλληλα, κόσμῳ δὲ φερόμενα, ἐν γῇ δὲ τῆς ἀδικίας καὶ τῆς ἀταξίας οὔσης; τοῦτο γάρ ἐστιν ἡ θνητὴ φύσις καὶ ὅδε ὁ τόπος. ἀλλὰ τὸ ἐντεῦθεν φεύγειν δεῖν οὐκέτι περὶ τῶν ἐπὶ γῆς λέγεται. φυγὴ γάρ, φησιν, οὐ τὸ ἐκ γῆς ἀπελθεῖν, ἀλλὰ καὶ ὄντα ἐπὶ γῆς δίκαιον καὶ ὅσιον εἶναι μετὰ φρονήσεως, ὡς εἶναι τὸ λεγόμενον φεύγειν κακίαν δεῖν, ὥστε τὰ κακὰ αὐτῷ ἡ κακία καὶ ὅσα ἐκ κακίας: καὶ τοῦ προσδιαλεγομένου δὲ ἀναίρεσιν λέγοντος κακῶν ἔσεσθαι, εἰ πείθοι τοὺς ἀνθρώπους ἃ λέγει, ὁ δέ φησι μὴ δύνασθαι τοῦτο γενέσθαι: τὰ γὰρ κακὰ εἶναι ἀνάγκῃ, ἐπείπερ τοὐναντίον τι δεῖ εἶναι τῷ ἀγαθῷ. τὴν μὲν οὖν κακίαν τὴν περὶ ἄνθρωπον πῶς οἷόν τε ἐναντίον εἶναι ἐκείνῳ τῷ ἀγαθῷ; ἐναντίον γὰρ τοῦτο τῇ ἀρετῇ, αὕτη δὲ οὐ τὸ ἀγαθόν, ἀλλὰ ἀγαθόν, ὃ κρατεῖν τῆς ὕλης ποιεῖ. ἐκείνῳ δὲ τῷ ἀγαθῷ πῶς ἄν τι εἴη ἐναντίον; οὐ γὰρ δὴ ποιόν: εἶτα τίς ἀνάγκη πανταχοῦ, εἰ θάτερον τῶν ἐναντίων, καὶ θάτερον; ἐνδεχέσθω μὲν γὰρ καὶ ἔστω γε καὶ τὸ ἐναντίον τοῦ ἐναντίου αὐτῷ ὄντος — οἷον ὑγιείας οὔσης ἐνδέχεται καὶ νόσον εἶναι — οὐ μὴν ἐξ ἀνάγκης. ἢ οὐκ ἀνάγκη λέγειν αὐτόν, ὡς ἐπὶ παντὸς ἐναντίου τοῦτο ἀληθές, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ἀγαθοῦ εἴρηται. ἀλλ’ εἰ οὐσία τἀγαθόν, πῶς ἐστιν αὐτῷ τι ἐναντίον, ἢ τῷ ἐπέκεινα οὐσίας; τὸ μὲν οὖν μὴ εἶναι μηδὲν οὐσίᾳ ἐναντίον ἐπὶ τῶν καθ̓ ἕκαστα οὐσιῶν ἐστι πιστὸν τῇ ἐπαγωγῇ δεδειγμένον:. ὅλως δὲ οὐκ ἔστι δεδειγμένον. ἀλλὰ τί τῇ καθόλου οὐσίᾳ ἔσται ἐναντίον καὶ ὅλως τοῖς πρώτοις; ἢ τῇ μὲν οὐσίᾳ ἡ μὴ οὐσία, τῇ δὲ ἀγαθοῦ φύσει ἥτις ἐστὶ κακοῦ φύσις καὶ ἀρχή: ἀρχαὶ γὰρ ἄμφω, ἡ μὲν κακῶν, ἡ δὲ ἀγαθῶν: καὶ πάντα τὰ ἐν τῇ φύσει ἑκατέρᾳ ἐναντία: ὥστε καὶ τὰ ὅλα ἐναντία καὶ μᾶλλον ἐναντία ἢ τὰ ἄλλα. τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ἐναντία ἢ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει ὄντα ἢ ἐν τῷ αὐτῷ γένει καὶ κοινοῦ τινός ἐστι μετειληφότα ἐν οἷς ἐστιν: ὅσα δὲ χωρίς ἐστι, καὶ ἃ τῷ ἑτέρῳ ἐστὶ συμπλήρωσις τοῦ ὅ ἐστι, ὧν τἀναντία ἐν τῷ ἑτέρῳ ἐστί, πῶς οὐ μάλιστα ἂν εἴη ἐναντία, εἴπερ ἐναντία τὰ πλεῖστον ἀλλήλων ἀφεστηκότα; πέρατι δὴ καὶ μέτρῳ καὶ τοῖς ἄλλοις, ὅσα ἔνεστιν ἐν τῇ θείᾳ φύσει, ἀπειρία καὶ ἀμετρία καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα ἔχει ἡ κακὴ φύσις, ἐναντία: ὥστε καὶ τὸ ὅλον τῷ ὅλῳ ἐναντίον. καὶ τὸ εἶναι δὲ ψευδόμενον ἔχει καὶ πρώτως καὶ ὄντως ψεῦδος: τῷ δὲ τὸ ἀληθῶς εἶναι: ὥστε καὶ κατὰ τὸ ψεῦδος τῷ ἀληθεῖ ἐναντίον καὶ τὸ κατ’ οὐσίαν τῷ κατ’ οὐσίαν αὐτοῖς ἐναντίον. ὥστε ἡμῖν ἀναπέφανται τὸ μὴ πανταχοῦ οὐσίᾳ μηδὲν εἶναι ἐναντίον: ἐπεὶ καὶ ἐπὶ πυρὸς καὶ ὕδατος ἐδεξάμεθα ἂν εἶναι ἐναντία, εἰ μὴ κοινὸν ἦν ἡ ὕλη ἐν αὐτοῖς, ἐφ̓ ἧς τὸ θερμὸν καὶ ξηρὸν καὶ ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν συμβεβηκότα ἐγίγνετο: εἰ δ’ ἐπ’ αὐτῶν ἦν μόνα τὴν οὐσίαν αὐτῶν συμπληροῦντα ἄνευ τοῦ κοινοῦ, ἐγίγνετο ἂν καὶ ἐνταῦθα οὐσία οὐσίᾳ ἐναντίον. τὰ ἄρα πάντη κεχωρισμένα καὶ μηδὲν ἔχοντα κοινὸν καὶ πλείστην ἀπόστασιν ἔχοντα ἐν τῇ φύσει αὐτῶν ἐναντία: ἐπείπερ ἡ ἐναντίωσις οὐχ ᾗ ποῖόν τι οὐδὲ ὅλως ὁτιοῦν γένος τῶν ὄντων, ἀλλ’ ᾗ πλεῖστον ἀλλήλων κεχώρισται καὶ ἐξ ἀντιθέτων συνέστηκε καὶ τὰ ἐναντία ποιεῖ.
1.8.7Peki İyi varsa kötü neden zorunlu olarak vardır? Şu sebeple mi: Evrende madde bulunmalıdır; çünkü bu evren zorunlu olarak zıtlardan meydana gelir, madde olmasaydı evren de olmazdı. Bu kozmosun tabiatı nous ile zorunluluğun karışımıdır; tanrıdan ona gelenler iyidir, kötülükler ise “eski tabiattan” gelir. [Platon] bununla henüz eidos'larla düzene sokulmamış dayanak maddeyi kasteder.
Peki “ölümlü tabiat” ne demektir? “Bu yer” sözünün evreni gösterdiğini kabul edelim; ya da şu sözü düşünelim: “Madem doğdunuz, ölümsüz değilsiniz; ama benim yüzümden çözülmeyeceksiniz.” Eğer böyleyse, kötülüklerin yok olmayacağı doğru olarak söylenmiş olur. O hâlde insan onlardan nasıl kaçacak? [Platon'un] dediğine göre yer değiştirerek değil, aretē edinerek ve kendini bedenden ayırarak; böylece maddeden de ayrılmış olur, çünkü bedenle birlikte olan maddeyle de birliktedir. Ayırmanın ve ayırmamanın ne olduğunu kendisi bir yerde açıklar. Tanrılar arasında olmak ise düşünülür şeyler arasında olmaktır; çünkü ölümsüz olanlar onlardır.
Kötülüğün zorunluluğu şöyle de anlaşılabilir: Var olan yalnız İyi olmadığına göre, ondan dışarı çıkışta —ya da biri böyle söylemek isterse, sürekli aşağı iniş ve uzaklaşmada— son nokta, kendisinden sonra artık hiçbir şeyin meydana gelemeyeceği şey zorunludur; işte kötü budur. İlk'ten sonra gelenin var olması zorunludur; dolayısıyla son olanın da. Bu da artık ondan hiçbir şey taşımayan maddedir. Kötülüğün zorunluluğu da budur.
ἀλλὰ πῶς οὖν ἐξ ἀνάγκης, εἰ τὸ ἀγαθόν, καὶ τὸ κακόν; ἆῤ οὖν οὕτως, ὅτι ἐν τῷ παντὶ τὴν ὕλην εἶναι δεῖ; ἐξ ἐναντίων γὰρ ἐξ ἀνάγκης τόδε τὸ πᾶν: ἢ οὐδ’ ἂν εἴη μὴ ὕλης οὔσης. μεμιγμένη οὖν δὴ ἡ τοῦδε τοῦ κόσμου φύσις ἔκ τε νοῦ καὶ ἀνάγκης, καὶ ὅσα παρὰ θεοῦ εἰς αὐτὸν ἥκει, ἀγαθά, τὰ δὲ κακὰ ἐκ τῆς ἀρχαίας φύσεως, τὴν ὕλην λέγων τὴν ὑποκειμένην οὔπω κοσμηθεῖσαν εἴδεσιν. ἀλλὰ πῶς θνητὴν φύσιν; τὸ μὲν γὰρ τόνδε τὸν τόπον ἔστω δεικνύειν τὸ πᾶν: ἢ τὸ ἀλλ’ ἐπείπερ ἐγένεσθε, ἀθάνατοι μὲν οὐκ ἔστε, οὔτι γε μὴν λυθήσεσθε δἰ ἐμέ. εἰ δὴ οὕτως, ὀρθῶς ἂν λέγοιτο μὴ ἂν ἀπολέσθαι τὰ κακά. πῶς οὖν ἐκφεύξεται; οὐ τῷ τόπῳ, φησίν, ἀλλ’ ἀρετὴν κτησάμενος καὶ τοῦ σώματος αὑτὸν χωρίσας: οὕτω γὰρ καὶ ὕλης: ὡς ὅ γε συνὼν τῷ σώματι καὶ ὕλῃ σύνεστι. τὸ δὲ χωρίσαι καὶ μὴ δῆλόν που αὐτὸς ποιεῖ: τὸ δ’ ἐν θεοῖς εἶναι, ἐν τοῖς νοητοῖς: οὗτοι γὰρ ἀθάνατοι. ἔστι δὲ τοῦ κακοῦ λαβεῖν καὶ οὕτω τὴν ἀνάγκην. ἐπεὶ γὰρ οὐ μόνον τὸ ἀγαθόν, ἀνάγκη τῇ ἐκβάσει τῇ παῤ αὐτοῦ, ἤ, εἰ οὕτω τις εθέλοι λέγειν, τῇ ἀεὶ ὑποβάσει καὶ ἀποστάσει, τὸ ἔσχατον, καὶ μεθ̓ ὃ οὐκ ἦν ἔτι γενέσθαι ὁτιοῦν, τοῦτο εἶναι τὸ κακόν. ἐξ ἀνάγκης δὲ εἶναι τὸ μετὰ τὸ πρῶτον, ὥστε καὶ τὸ ἔσχατον: τοῦτο δὲ ἡ ὕλη μηδὲν ἔτι ἔχουσα αὐτοῦ. καὶ αὕτη ἡ ἀνάγκη τοῦ κακοῦ.
1.8.8Biri şöyle diyebilir: Kötü olmamız madde yüzünden değildir; çünkü ne bilgisizlik madde yüzündendir ne de kötü arzular. Bedenin bozukluğu yüzünden kusur oluşsa bile, onu meydana getiren madde değil eidos'tur: sıcaklıklar, soğukluklar, acı, tuzlu ve öteki tat türleri; ayrıca dolmalar ve boşalmalar, hem de düpedüz dolmalar değil, belirli şeylerle dolmalar. Genel olarak arzular arasındaki farkı ve, istersen, yanlış kanaatleri meydana getiren şey, belirli bir nitelikte olmaktır; dolayısıyla kötü olan madde değil, daha çok eidos'tur.
Böyle diyen de yine maddenin kötü olduğunu kabul etmek zorunda kalacaktır. Çünkü maddedeki keyfiyet yaptığını maddeden ayrı olarak yapmaz; tıpkı baltanın şeklinin demir olmadan bir şey yapmaması gibi. Sonra maddedeki eidos'lar, kendi başlarına var olsalardı olacakları şeylerle aynı değildir; maddede bozulmuş ve o tabiatla dolmuş, maddeye gömülü logos'lardır. Nitekim ateşin kendisi yakmaz; kendi başlarına var olan öteki şeylerden hiçbiri de, maddede meydana geldiklerinde yaptıkları söylenen şeyleri yapmaz. Çünkü madde, kendisinde yansıyan şeye hâkim olunca onu bozar ve yok eder; ona zıt olan kendi tabiatını onun yanına koyar. Sıcağa soğuğu karşı koymaz, sıcağın eidos'una kendi eidos'suzluğunu, şekle şekilsizliğini, ölçülü olana aşırılığını ve eksikliğini yaklaştırır; ta ki onu artık kendisine değil, maddeye ait kılıncaya dek. Tıpkı hayvanların beslenmesinde, içeri alınan şeyin artık gelirken olduğu şey olmaması, köpeğin kanı ve köpeğe ait her şey olması gibi; bütün sıvılar da onları kabul eden şeye dönüşür. Eğer kötülüklerin sebebi bedense, bu yoldan da kötülüklerin sebebi madde olur.
Bir başkası “Ama ona hâkim olmak gerekirdi” diyebilir. Ama hâkim olabilecek olan, kaçmadıkça arı değildir. Arzular da bedenlerin belirli bir karışımı yüzünden daha şiddetli olur; kiminde bazıları, kiminde başkaları; öyle ki her birinin içindeki şey onlara hâkim olamaz. Bazı insanlar bedenlerinin bozukluğu yüzünden soğumuş ve engellenmiş olarak hüküm vermekte de daha körelmiştir; zıt karışımlar ise insanları hafif ve dengesiz kılar. Geçici durumlar da bunu kanıtlar: Kimi insanlar hem arzularla hem düşüncelerle doludur, kimileri boştur; kimileri şununla, kimileri bununla dolmuştur.
O hâlde ilk anlamda kötü ölçüsüz olan olsun; ölçüsüzlüğe benzeyerek ya da ondan pay alarak ölçüsüzlük içine düşmüş olan ise, ölçüsüzlük onun başına geldiği için, ikinci anlamda kötüdür. Aynı şekilde ilk anlamda karanlık olan karanlıktır, karartılmış olan ise ikinci anlamda karanlıktır. Psykhē'deki bilgisizlik ve ölçüsüzlük olan kusur da ikinci anlamda kötüdür, kötünün kendisi değildir. Nitekim aretē de ilk iyi değildir; iyiye benzediği ya da ondan pay aldığı için iyidir.
εἰ δέ τις λέγοι μὴ διὰ τὴν ὕλην ἡμᾶς γενέσθαι κακούς — μήτε γὰρ τὴν ἄγνοιαν διὰ τὴν ὕλην εἶναι μήτε τὰς ἐπιθυμίας τὰς πονηράς: καὶ γάρ, εἰ διὰ σώματος κακίαν ἡ σύστασις γίγνοιτο, μὴ τὴν ὕλην, ἀλλὰ τὸ εἶδος ποιεῖν, οἷον θερμότητας, ψυχρότητας, πικρόν, ἁλμυρὸν καὶ ὅσα χυμῶν εἴδη, ἔτι πληρώσεις, κενώσεις, καὶ πληρώσεις οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ πληρώσεις τοιῶνδε, καὶ ὅλως τὸ τοιόνδε εἶναι τὸ ποιοῦν τὴν διαφορὰν τῶν ἐπιθυμιῶν καί, εἰ βούλει, δοξῶν ἐσφαλμένων, ὥστε τὸ εἶδος μᾶλλον ἢ τὴν ὕλην τὸ κακὸν εἶναι —: καὶ οὕτως οὐδὲν ἧντον τὴν ὕλην συγχωρεῖν ἀναγκασθήσεται τὸ κακὸν εἶναι. ἅ τε γὰρ ποιεῖ ἡ ἐν ὕλῃ ποιότης, οὐ χωρὶς οὖσα ποιεῖ, ὥσπερ οὐδὲ τὸ σχῆμα τοῦ πελέκεως ἄνευ σιδήρου ποιεῖ: εἶτα καὶ τὰ ἐν τῇ ὕλῃ εἴδη οὐ ταὐτά ἐστιν, ἅπερ [ἂν] ἦν, εἰ ἐφ̓ ἑαυτῶν ὑπῆρχεν, ἀλλὰ λόγοι ἔνυλοι φθαρέντες ἐν ὕλῃ καὶ τῆς φύσεως τῆς ἐκείνης ἀναπλησθέντες: οὐδὲ γὰρ τὸ πῦρ αὐτὸ καίει οὐδ’ ἄλλο τι τῶν ἐφ̓ ἑαυτῶν ταῦτα ἐργάζεται, ἃ ἐν τῇ ὕλῃ γινόμενα λέγεται ποιεῖν. γενομένη γὰρ κυρία τοῦ εἰς αὐτὴν ἐμφαντασθέντος φθείρει αὐτὸ καὶ διόλλυσι τὴν αὑτῆς παραθεῖσα φύσιν ἐναντίαν οὖσαν, οὐ τῷ θερμῷ τὸ ψυχρὸν προσφέρουσα, ἀλλὰ τῷ εἴδει τοῦ θερμοῦ τὸ αὑτῆς ἀνείδεον προσάγουσα καὶ τὴν ἀμορφίαν τῇ μορφῇ καὶ ὑπερβολὴν καὶ ἔλλειψιν τῷ μεμετρημένῳ, ἕως ἂν αὐτὸ ποιήσῃ αὐτῆς, ἀλλὰ μὴ αὑτοῦ ἔτι εἶναι, ὥσπερ ἐν τροφῇ ζῴων τὸ εἰσενεχθὲν μηκέτι εἶναι ὅπερ προσελήλυθεν, ἀλλ’ αἷμα κυνὸς καὶ πᾶν κύνειον, καὶ χυμοὶ πάντες ὅπερ τὸ δεξάμενον ἐκείνους. εἰ δὴ σῶμα αἴτιον τῶν κακῶν, ὕλη ἂν εἴη καὶ ταύτῃ αἴτιον τῶν κακῶν. ἀλλὰ κρατεῖν ἔδει, ἄλλος ἂν εἴποι. ἀλλ’ οὐ καθαρὸν τὸ δυνάμενον κρατεῖν, εἰ μὴ φύγοι. καἶ σφοδρότεραι δὲ αἱ ἐπιθυμίαι κράσει τοιᾷδε σωμάτων, ἄλλαι δ’ ἄλλων, ὥστε μὴ κρατεῖν τὸ ἐν ἑκάστῳ — ἀμβλύτεροι δὲ καὶ πρὸς τὸ κρίνειν διὰ σωμάτων κάκην κατεψυγμένοι καὶ ἐμπεποδισμένοι — αἱ δ’ ἐναντίαι [ποιοῦσι] κούφους [καὶ] ἀνερματίστους. μαρτυροῦσι δὲ ταῦτα καὶ αἱ πρὸς καιρὸν ἕξεις. πλήρεις μὲν γὰρ ἄλλοι καὶ ταῖς ἐπιθυμίαις καὶ ταῖς διανοίαις, κενοὶ δὲ ἄλλοι, καὶ ταδὶ πληρωθέντες ἄλλοι, ταδὶ δὲ ἄλλοι. ἔστω δὴ πρώτως μὲν τὸ ἄμετρον κακόν, τὸ δ’ ἐν ἀμετρίᾳ γενόμενον ἢ ὁμοιώσει ἢ μεταλήψει τῷ συμβεβηκέναι αὐτῷ δευτέρως κακόν: καὶ πρώτως μὲν τὸ σκότος, τὸ δὲ ἐσκοτισμένον δευτέρως ὡσαύτως. κακία δὴ ἄγνοια οὖσα καὶ ἀμετρία περὶ ψυχὴν δευτέρως κακὸν καὶ οὐκ αὐτοκακόν: οὐδὲ γὰρ ἀρετὴ πρῶτον ἀγαθόν, ἀλλ’ ὅτι ὡμοίωται ἢ μετείληφεν αὐτοῦ.
1.8.9Peki bunları neyle tanıdık? Önce kusuru neyle tanıdık? Aretēyi nous'un kendisiyle ve phronēsis ile tanırız; çünkü phronēsis kendini tanır. Peki kusuru nasıl tanırız? Bir cetvelle neyin doğru olup olmadığını bildiğimiz gibi, aretēye uymayanı da öyle mi biliriz? Kusuru görerek mi, yoksa görmeden mi biliriz? Tam kusuru görmeyiz, çünkü o sınırsızdır; onu bir soyutlama yoluyla, hiçbir yerde olmayan şey olarak kavrarız. Tam olmayan kusuru ise ondaki eksiklik yoluyla kavrarız. Bir parçayı görürüz, bulunan parça aracılığıyla bulunmayanı kavrarız; bu, eidos'un bütününde bulunan ama orada eksik olan şeydir. Böylece yoksun kalan şeyi belirsizlik içinde bırakarak buna kusur deriz.
Madde söz konusu olduğunda da şöyledir: Örneğin çirkin bir yüz gördüğümüzde, logos ona maddenin çirkinliğini gizleyecek kadar hâkim olamamıştır; biz de onu eidos'un eksikliği yüzünden çirkin olarak tasavvur ederiz. Peki hiç eidos almamış olanı nasıl tasavvur ederiz? Her eidos'u büsbütün soyutlarız ve bunların hiçbirinin bulunmadığı şeye madde deriz. Maddeyi seyredeceksek, her eidos'u soyutlarken kendi içimizde de şekilsizliği kabul etmiş oluruz. Bu yüzden bu nous başka bir nous'tur, nous değildir; çünkü kendine ait olmayan şeyleri görmeye cüret etmiştir. Tıpkı karanlığı görmek için ışıktan uzaklaşan bir göz gibi: Işığı bırakır ki karanlığı görsün; çünkü ışıkla birlikte onu göremezdi. Ama ışıksız da onu göremez; görmez, ama bu görmemesi, görülebildiği kadarıyla onu görmesidir. Nous da böyledir: Kendi ışığını içinde bırakıp adeta kendi dışına, kendine ait olmayan şeylere doğru çıkar; kendi ışığını yanında götürmez ve kendine zıt olanı görmek için olduğu şeyin zıddı bir hâle girer.
τίνι οὖν ἐγνωρίσαμεν ταῦτα; καὶ πρῶτον κακίαν τίνι; ἀρετὴν μὲν γὰρ νῷ αὐτῷ καὶ φρονήσει: αὑτὴν γὰρ γνωρίζει: κακίαν δὲ πῶς; ἢ ὥσπερ κανόνι τὸ ὀρθὸν καὶ μή, οὕτω καὶ τὸ μὴ ἐναρμόζον τῇ ἀρετῇ; βλέποντες οὖν αὐτὸ ἢ μὴ βλέποντες, τὴν κακίαν λέγω; ἢ τὴν μὲν παντελῆ κακίαν οὐ βλέποντες, καὶ γὰρ ἄπειρον: ἀφαιρέσει οὖν τὸ μηδαμοῦ τοῦτο: τὴν δὲ μὴ παντελῆ τῷ ἐλλείπειν τούτῳ. μέρος οὖν ὁρῶντες τῷ παρόντι μέρει τὸ ἀπὸν λαμβάνοντες, ὅ ἐστι μὲν ἐν τῷ ὅλῳ εἴδει, ἐκεῖ δὲ ἄπεστιν, οὕτω κακίαν λέγομεν ἐν ἀορίστῳ τὸ ἐστερημένον καταλιπόντες. καὶ δὴ ἐπὶ τῆς ὕλης οἷον αἰσχρόν τι πρόσωπον ἰδόντες οὐ κρατήσαντος ἐν αὐτῷ τοῦ λόγου, ὥστε κρύψαι τὸ τῆς ὕλης αἶσχος, αἰσχρὸν φανταζόμεθα τῇ τοῦ εἴδους ἐλλείψει. ὃ δὲ μηδαμῇ εἴδους τετύχηκε, πῶς; ἢ τὸ παράπαν ἀφαιροῦντες πᾶν εἶδος, ᾧ μὴ τοῦτο πάρεστι, λέγομεν εἶναι ὕλην, ἀμορφίαν καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν λαβόντες ἐν τῷ πᾶν εἶδος ἀφελεῖν, εἰ μέλλομεν ὕλην θεάσασθαι. διὸ καὶ νοῦς ἄλλος οὗτος, οὐ νοῦς, τολμήσας ἰδεῖν τὰ μὴ αὑτοῦ. ὥσπερ ὄμμα ἀποστῆσαν αὑτὸ φωτός, ἵνα ἴδῃ τὸ σκότος, καὶ μὴ ἴδῃ τῷ καταλιπεῖν τὸ φῶς, μεθ̓ οὗ οὐκ ἦν ἰδεῖν αὐτό: οὐδ’ αὖ ἄνευ αὐτοῦ οἷόν τε ἦν ἰδεῖν, ἀλλὰ μὴ ἰδεῖν, ἵνα γένηται αὐτῷ ὡς οἷόν τε ἦν ἰδεῖν — οὕτως οὖν καὶ νοῦς, εἴσω αὑτοῦ τὸ αὑτοῦ καταλιπὼν φῶς καὶ οἷον ἔξω αὑτοῦ προελθὼν εἰς τὰ μὴ αὑτοῦ, μὴ ἐπαγόμενος τὸ ἑαυτοῦ φῶς ἔπαθε τοὐναντίον ἤ ἐστιν, ἵν’ ἴδῃ τὸ αὐτῷ ἐναντίον.
1.8.10Bu konuda bu kadarı yeter. Peki madde keyfiyetsiz olduğu hâlde nasıl kötüdür? Keyfiyetsiz denmesinin sebebi, kabul edeceği ve dayanak olarak kendisinde bulunacak olan bu keyfiyetlerden hiçbirine kendi başına sahip olmamasıdır; ama hiçbir tabiatı olmadığı anlamında değil. Eğer bir tabiatı varsa, bu tabiatın kötü olmasına ne engel olabilir? Ama bir keyfiyet olarak kötü değil. Çünkü keyfiyet, başka bir şeye nitelikli dedirten şeydir. O hâlde keyfiyet bir arazdır ve başka bir şeyde bulunur. Madde ise başka bir şeyde bulunmaz; o dayanaktır ve araz onun üzerindedir. Keyfiyetin tabiatı araz olmak olduğuna ve madde bu tabiata sahip olmadığına göre, ona keyfiyetsiz denir. Eğer keyfiyetin kendisi de keyfiyetsizse, keyfiyet kabul etmemiş olan maddeye nasıl nitelikli denebilir? O hâlde maddenin hem keyfiyetsiz hem kötü olduğu doğru olarak söylenir. Çünkü ona bir keyfiyete sahip olduğu için değil, daha çok bir keyfiyete sahip olmadığı için kötü denir; belki de bir eidos olarak kötü olmasın, eidos'a zıt bir tabiat olarak kötü olsun diye.
καὶ ταῦτα μὲν ταύτῃ. ἄποιος δὲ οὖσα πῶς κακή: ἢ ἄποιος λέγεται τῷ μηδὲν ἔχειν αὐτὴν ἐφ̓ ἑαυτῆς τούτων τῶν ποιοτήτων, ἃς δέξεται καὶ [αἳ] ἐν αὐτῇ ὡς ὑποκειμένῳ ἔσονται, οὐ μὴν οὕτως, ὡς μηδεμίαν φύσιν ἔχειν. εἰ δὴ ἔχει τινὰ φύσιν, ταύτην τὴν φύσιν τί κωλύει κακὴν εἶναι, οὐχ οὕτω δὲ κακήν, ὡς ποιόν; ἐπειδὴ καὶ τὸ ποιὸν τοῦτό ἐστι, καθ̓ ὃ ἕτερον ποιὸν λέγεται. συμβεβηκὸς οὖν τὸ ποιὸν καὶ ἐν ἄλλῳ: ἡ δὲ ὕλη οὐκ ἐν ἄλλῳ, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον καὶ τὸ συμβεβηκὸς περὶ αὐτό. τοῦ οὖν ποιοῦ τὴν φύσιν συμβεβηκότος ἔχοντος οὐ τυχοῦσα ἄποιος λέγεται. εἰ τοίνυν καὶ ὴ ποιότης αὐτὴ ἄποιος, πῶς ἡ ὕλη οὐ δεξαμένη ποιότητα ποιὰ ἂν λέγοιτο; ὀρθῶς ἄρα λέγεται καὶ ἄποιος εἶναι καὶ κακή: οὐ γὰρ λέγεται κακὴ τῷ ποιότητα ἔχειν, ἀλλὰ μᾶλλον τῷ ποιότητα μὴ ἔχειν, ἵνα μὴ ᾖ ἴσως κακὴ εἶδος οὖσα, ἀλλὰ ἐναντία τῷ εἴδει φύσις.
1.8.11“Ama her eidos'a zıt olan tabiat yoksunluktur; yoksunluk ise hep başka bir şeyde bulunur ve kendi başına bir varlığı yoktur. Dolayısıyla kötülük yoksunluktaysa, eidos'tan yoksun olan şeyde bulunur; öyleyse kendi başına var olmaz. O hâlde kötülük psykhē'de bulunacaksa, psykhē'deki yoksunluk kötülük ve kusur olacak, dışarıda hiçbir şey olmayacaktır. Nitekim başka görüşler maddeyi büsbütün ortadan kaldırmak ister; kimileri de onun var olsa bile kötü olmadığını söyler. O hâlde kötülüğü başka bir yerde aramaya gerek yoktur; onu psykhē'ye yerleştirip iyinin yokluğu olarak koymak gerekir.”
Ama yoksunluk, bir eidos'un bulunması gereken şeyde bulunmamasıysa, psykhē'de iyinin yoksunluğu varsa ve psykhē kusuru kendi logos'uyla kendinde meydana getiriyorsa, psykhē'nin hiçbir iyisi olmaz; dolayısıyla psykhē olduğu hâlde hayatı da olmaz. Hayatı bile yoksa psykhē cansız olur; böylece psykhē olduğu hâlde psykhē olmaz. Demek ki psykhē kendi logos'u gereği hayata sahiptir; öyleyse kendinden gelen bir iyi yoksunluğu taşımaz. O hâlde iyiye benzeyen bir yanı vardır, bir iyiye, nous'un bir izine sahiptir ve kendiliğinden kötü değildir. Demek ki ne ilk kötüdür ne de ilk kötü onun bir arazıdır; çünkü iyinin tamamı ondan eksik değildir.
ἀλλ’ ἡ ἐναντία τῷ εἴδει παντὶ φύσις στέρησις: στέρησις δὲ ἀεὶ ἐν ἄλλῳ καὶ ἐπ’ αὐτῆς οὐχ ὑπόστασις: ὥστε τὸ κακὸν εἰ ἐν στερήσει, ἐν τῷ ἐστερημένῳ εἴδους τὸ κακὸν ἔσται: ὥστε καθ̓ ἑαυτὸ οὐκ ἔσται. εἰ οὖν ἐν τῇ ψυχῇ ἔσται κακόν, ἡ στέρησις ἐν αὐτῇ τὸ κακὸν καὶ ἡ κακία ἔσται καὶ οὐδὲν ἔξω. ἐπεὶ καὶ ἄλλοι λόγοι τὴν ὕλην ὅλως ἀναιρεῖν ἀξιοῦσιν, οἱ δὲ οὐδ’ αὐτὴν κακὴν εἶναι οὖσαν. οὐδὲν οὖν δεῖ ἄλλοθεν ζητεῖν τὸ κακόν, ἀλλὰ θέμενον ἐν ψυχῇ οὕτω θέσθαι ἀπουσίαν ἀγαθοῦ εἶναι. ἀλλ’ εἰ ἡ στέρησις ἐπιβάλλοντός ἐστι παρεῖναι εἴδους τινός, εἰ τοῦ ἀγαθοῦ στέρησις ἐν ψυχῇ, τὴν δὲ κακίαν ἐν αὑτῇ ποιεῖ τῷ λόγῳ τῷ ἑαυτῆς, ἡ ψυχὴ οὐδὲν ἔχει ἀγαθόν: οὐ τοίνυν οὐδὲ ζωὴν οὖσα ψυχή. ἄψυχον ἄρα ἔσται ἡ ψυχή, εἴπερ μηδὲ ζωήν: ὥστε ψυχὴ οὖσα οὐκ ἔσται ψυχή. ἔχει ἄρα τῷ ἑαυτῆς λόγῳ ζωήν: ὥστε οὐ στέρησιν ἔχει τὴν τοῦ ἀγαθοῦ παῤ αὑτῆς. ἀγαθοειδὲς ἄρα ἔχουσά τι ἀγαθὸν νοῦ ἴχνος καὶ οὐ κακὸν παῤ αὑτῆς: οὐκ ἄρα οὐδὲ πρώτως κακὸν οὐδὲ συμβεβηκός τι αὐτῇ τὸ πρώτως κακόν, ὅτι μηδὲ ἄπεστιν αὐτῆς πᾶν τὸ ἀγαθόν.
1.8.12Peki biri psykhē'deki kusurun ve kötülüğün iyinin tam bir yoksunluğu değil, iyinin bir tür yoksunluğu olduğunu söylerse? O zaman psykhē bir şeye sahip, bir şeyden de yoksun olacağı için karışık bir durumda olacaktır; kötülük katışıksız olmayacak, ilk ve katışıksız kötü de henüz bulunmamış olacaktır. Psykhē için iyi onun ousia'sında bulunacak, kötülük ise bir araz olacaktır.
τί οὖν, εἰ μὴ παντελῆ στέρησιν λέγοι ἀγαθοῦ τὴν κακίαν καὶ τὸ κακὸν τὸ ἐν ψυχῇ, ἀλλά τινα στέρησιν ἀγαθοῦ; ἀλλ’ εἰ τοῦτο, τὸ μὲν ἔχουσα, τοῦ δὲ ἐστερημένη, μικτὴν ἕξει τὴν αἴσθησιν καὶ οὐκ ἄκρατον τὸ κακόν, καὶ οὔπω εὕρηται τὸ πρῶτον καὶ ἄκρατον κακόν: καὶ τὸ μὲν ἀγαθὸν τῇ ψυχῇ ἔσται ἐν οὐσίᾳ, συμβεβηκὸς δέ τι τὸ κακόν.
1.8.13Meğer ki kusur, göze görmesine engel olan şey nasıl kötüyse, psykhē'ye engel olduğu için onun için kötü sayılsın. Ama o zaman psykhē için kötü olan şey kötülüğü meydana getiren bir şey olur; hem de kötülüğün kendisi ondan başka bir şeymiş gibi meydana getiren. Kusur psykhē'ye bir engelse kötülüğü meydana getirir, ama kötülüğün kendisi olmaz; aretē de iyinin kendisi olmaz, olsa olsa ona yardım eden bir şey olur. Öyleyse aretē iyinin kendisi değilse kusur da kötülüğün kendisi değildir. Sonra aretē güzelin kendisi de, iyinin kendisi de değildir; o hâlde kusur da çirkinin kendisi ya da kötünün kendisi değildir.
Aretē'nin güzelin ve iyinin kendisi olmadığını söylemiştik, çünkü güzelin ve iyinin kendisi ondan önce ve onun ötesindedir; aretē ise bir bakıma pay alarak iyi ve güzeldir. Nasıl aretē'den yukarı çıkan güzele ve iyiye varırsa, kusurdan aşağı inen de kötülüğün kendisine varır. Kusurdan yola çıkan kişi, onu seyrettiği ölçüde kötülüğün kendisini seyreder, kötü hâline geldiği ölçüde de ondan pay alır. Çünkü bütünüyle benzemezlik diyarına girer; oraya dalınca karanlık bir çamura düşmüş olur. Psykhē büsbütün tam bir kusura giderse artık kusuru olmaz, onu daha kötü başka bir tabiatla değişmiş olur; çünkü kusur, kendisine zıt bir şeyle karışık olduğu sürece hâlâ insana ait bir şeydir. Böylece psykhē, bir psykhē nasıl ölebilirse öyle ölür. Onun ölümü, daha bedendeyken maddeye batıp ona gömülmek ve onunla dolmak; bedenden çıktıktan sonra da yukarı koşup bakışını bir şekilde çamurdan kaldırıncaya kadar orada yatmaktır. “Hades'e varıp orada uykuya dalmak” denen budur.
εἰ μὴ ἄρα τούτῳ κακόν, ᾗ ἐμπόδιον, ὥσπερ ὀφθαλμῷ πρὸς τὸ βλέπειν. ἀλλ’ οὕτω ποιητικὸν κακοῦ ἔσται τὸ κακὸν αὐτῇ, καὶ οὕτω ποιητικόν, ὡς ἑτέρου τοῦ κακοῦ αὐτοῦ ὄντος. εἰ οὖν ἡ κακία ἐμπόδιον τῇ ψυχῇ, ποιητικὸν κακοῦ, ἀλλ’ οὐ τὸ κακὸν ἡ κακία ἔσται: καὶ ἡ ἀρετὴ δὲ οὐ τὸ ἀγαθόν, ἀλλ’ ἢ ὡς συνεργόν: ὥστε, εἰ μὴ ἡ ἀρετὴ τὸ ἀγαθόν, οὐδ’ ἡ κακία τὸ κακόν. εἶτα καὶ ἡ ἀρετὴ οὐκ αὐτὸ τὸ καλὸν οὐδ’ αὐτοαγαθόν: οὐ τοίνυν οὐδὲ κακία αὐτὸ τὸ αἰσχρὸν οὐδ’ αὐτοκακόν. ἔφαμεν δὲ τὴν ἀρετὴν οὐκ αὐτοκαλὸν οὐδ’ αὐτοαγαθόν, ὅτι πρὸ αὐτῆς καὶ ἐπέκεινα αὐτῆς αὐτοκαλὸν καὶ αὐτοαγαθόν: καὶ μεταλήψει πως ἀγαθὸν καὶ καλόν. ὡς οὖν ἀπὸ τῆς ἀρετῆς ἀναβαίνοντι τὸ καλὸν καὶ τὸ ἀγαθόν, οὕτω καὶ ἀπὸ τῆς κακίας καταβαίνοντι τὸ κακὸν αὐτό, ἀρξαμένῳ μὲν ἀπὸ τῆς κακίας [καὶ] θεωροῦντι μὲν ᾗ θεωρία τίς ἐστι τοῦ κακοῦ αὐτοῦ, γινομένῳ δὲ ᾗ μετάληψις αὐτοῦ: γίνεται γὰρ παντάπασιν ἐν τῷ τῆς ἀνομοιότητος τόπῳ, ἔνθα δὺς εἰς αὐτὴν εἰς βόρβορον σκοτεινὸν ἔσται πεσών: ἐπεὶ καὶ εἰ παντελῶς ἴοι ἡ ψυχὴ εἰς παντελῆ κακίαν, οὐκέτι κακίαν ἔχει, ἀλλ’ ἑτέραν φύσιν τὴν χείρω ἠλλάξατο: ἔτι γὰρ ἀνθρωπικὸν ἡ κακία μεμιγμένη τινὶ ἐναντίῳ. ἀποθνήσκει οὖν, ὡς ψυχὴ ἂν θάνοι, καὶ ὁ θάνατος αὐτῇ καὶ ἔτι ἐν τῷ σώματι βεβαπτισμένῃ ἐν ὕλῃ ἐστὶ καταδῦναι καὶ πλησθῆναι αὐτῆς καὶ ἐξελθούσῃ ἐκεῖ κεῖσθαι, ἕως [ἂν] ἀναδράμῃ καὶ ἀφέλῃ πως τὴν ὄψιν ἐκ τοῦ βορβόρου: καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ἐν ᾅδου ἐλθόντα ἐπικαταδαρθεῖν.
1.8.14Biri kusura psykhē'nin zayıflığı derse —kötü psykhē kolayca etkilenir, kolayca sarsılır, her kötülükten her kötülüğe sürüklenir; arzulara kolayca kapılır, öfkeye çabuk kışkırır, onay vermekte acele eder ve bulanık tasavvurlara kolayca boyun eğer; tıpkı sanatla ya da tabiatça yapılmış şeylerin en zayıfları gibi, ki bunları rüzgâr da girdap da kolayca sürükler— o zaman psykhē'deki bu zayıflığın ne olduğunu ve nereden geldiğini araştırmaya değer. Çünkü psykhē'de zayıflık bedenlerdeki gibi değildir; ama bedenlerde iş görmekteki güçsüzlüğe ve kolay etkilenmeye zayıflık dendiği gibi, burada da adını benzetme yoluyla almıştır. Meğer ki iki yerde de zayıflığın sebebi aynı olsun, yani madde. Ama meseleye akıl yürütmeyle yakından bakmalı ve psykhē'nin zayıf denen hâlinin sebebinin ne olduğunu sormalıyız. Psykhē'yi zayıf kılan elbette sıklık ya da seyreklik değildir; incelik ya da kalınlık, yahut sıtma gibi bir hastalık da değildir.
Öyleyse psykhē'nin böyle bir zayıflığı ya maddeden büsbütün ayrı psykhē'lerde, ya maddeye bağlı olanlarda, ya da her ikisinde bulunmalıdır. Maddeden ayrı olanlarda değilse —çünkü onların hepsi arıdır, deyim yerindeyse kanatlıdır, tamdır ve işlerini hiçbir şey engellemez— zayıflığın düşmüş psykhē'lerde, arı olmayan ve arınmamış olanlarda bulunması kalır. Onlardaki zayıflık da bir şeyin eksilmesi değil, bedendeki balgam ya da safra gibi yabancı bir şeyin bulunması olur. Psykhē'nin düşüşünün sebebini daha açık ve gerektiği gibi kavrarsak aradığımız şey de ortaya çıkacaktır.
Var olanlar arasında madde vardır, psykhē de vardır; ikisinin adeta tek bir yeri vardır. Çünkü maddenin yeri bir yerde, psykhē'ninki başka bir yerde değildir; mesela maddeninki toprakta, psykhē'ninki havada değildir. Psykhē'nin yerinin ayrı olması, onun maddede bulunmaması demektir; bu, maddeyle birleşmemesi; bu, kendisiyle maddeden tek bir şey meydana gelmemesi; bu da dayanak olan madde içinde meydana gelmemesi demektir. Ayrı olmak budur.
Psykhē'nin birçok kuvvesi vardır; psykhē'nin başı, ortası ve sonu vardır. Madde ise yanı başında durup dilenir, adeta rahat vermez ve içeri girmek ister. Ama bütün mekân kutsaldır; psykhē'den payı olmayan hiçbir şey yoktur. Böylece madde kendini altına sererek aydınlanır, ama kendisini aydınlatanı kavrayamaz; çünkü psykhē, yanında olsa da maddeye katlanmaz, madde de kendi kötülüğü yüzünden onu göremez. Madde, oradan gelen aydınlığı ve ışığı karışımla kararttı ve zayıflattı; çünkü oluşu da, psykhē'nin kendisine gelmesinin sebebini de kendisi sağladı: Yanında olmayana psykhē gelmezdi. Psykhē'nin düşüşü budur: bu şekilde maddeye gelmek. Zayıflaması da bundandır: Bütün kuvveleri fiile geçemez, çünkü madde onların orada bulunmasını engeller; psykhē'nin tuttuğu yeri işgal eder, onu adeta büzülmeye zorlar ve psykhē'den adeta çalarak aldığını kötü kılar; ta ki psykhē yukarı koşabilinceye kadar. Demek ki madde psykhē için hem zayıflığın hem de kusurun sebebidir. O hâlde madde ondan önce kötüdür ve ilk kötüdür. Çünkü psykhē, bir hâle uğrayarak maddeyi kendisi doğurmuş olsa da, onunla ortaklığa girip kötü olmuş olsa da, sebep orada bulunan maddedir: Psykhē, maddenin orada bulunması yüzünden oluşa düşmeseydi ona gelmezdi.
εἰ δέ τις ἀσθένειαν ψυχῆς τὴν κακίαν λέγοι — εὐπαθῆ γοῦν καὶ εὐκίνητον εἶναι τὴν κακὴν ἀπὸ παντὸς εἰς ἅπαν κακὸν φερομένην, εὐκίνητον μὲν εἰς ἐπιθυμίας, εὐερέθιστον δὲ εἰς ὀργάς, προπετῆ δὲ: εἰς συγκαταθέσεις, καὶ ταῖς ἀμυδραῖς φαντασίαις εἴκουσαν ῥᾳδίως, οἷα τὰ ἀσθενέστατα τῶν τέχνῃ ἢ φύσει πεποιημένων, ἃ ῥᾳδίαν ἔχει ὑπό τε πνευμάτων ὑπό τε εἰλήσεων τὴν φοράν — ἄξιον ἂν εἴη ζητεῖν, τίς καὶ πόθεν ἡ ἀσθένεια τῇ ψυχῇ. οὐ γὰρ δή, ὥσπερ ἐπὶ τῶν σωμάτων, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς τὸ ἀσθενές: ἀλλ’ ὥσπερ ἐκεῖ ἡ πρὸς τὸ ἔργον ἀδυναμία καὶ τὸ εὐπαθές, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἀναλογίᾳ τὴν τῆς ἀσθενείας ἔσχε προσηγορίαν: εἰ μὴ ταύτῃ εἰς τὸ αὐτὸ αἴτιον ἡ ὕλη τῆς ἀσθενείας. ἀλλὰ προσιτέον ἐγγὺς τῷ λόγῳ, τί τὸ αἴτιον ἐν τῷ λεγομένῳ ἀσθενεῖ τῆς ψυχῆς: οὐ γὰρ δὴ πυκνότητες ἢ ἀραιότητες οὐδ’ αὖ ἰσχνότητες ἢ παχύτητες ἢ νόσος, ὥσπερ τις πυρετός, ἀσθενῆ ἐποίησε ψυχὴν εἶναι. ἀνάγκη δὴ τὴν τοιαύτην ἀσθένειαν ψυχῆς ἢ ἐν ταῖς χωρισταῖς παντελῶς ἢ ἐν ταῖς ἐνύλοις ἢ ἐν ἀμφοτέραις εἶναι. εἰ δὲ μὴ ἐν ταῖς χωρὶς ὕλης — καθαραὶ γὰρ πᾶσαι καὶ τὸ λεγόμενον ἐπτερωμέναι καὶ τέλειοι καὶ τὸ ἔργον αὐταῖς ἀνεμπόδιστον — λοιπὸν ἐν ταῖς πεσούσαις εἶναι τὴν ἀσθένειαν, ταῖς οὐ καθαραῖς οὐδὲ κεκαθαρμέναις, καὶ ἡ ἀσθένεια αὐταῖς εἴη ἂν οὐκ ἀφαίρεσις τινός, ἀλλ’ ἀλλοτρίου παρουσία, ὥσπερ φλέγματος ἢ χολῆς ἐν σώματι. τοῦ δὲ πτώματος τὸ αἴτιον ψυχῇ σαφέστερον λαμβάνουσι καὶ ὡς προσήκει λαβεῖν καταφανὲς ἔσται τὸ ζητούμενον. ἔστιν οὖν ἐν τοῖς οὖσιν ὕλη, ἔστι δὲ καὶ ψυχή, καὶ οἷον τόπος εἷς τις. οὐ γὰρ χωρὶς μὲν ὁ τόπος τῇ ὕλῃ, χωρὶς δ’ αὖ ὁ τῆς ψυχῆς — οἷον ὁ μὲν ἐν γῇ τῇ ὕλῃ, ὁ δὲ ἐν ἀέρι τῇ ψυχῇ — ἀλλ’ ὁ τόπος τῇ ψυχῇ χωρὶς τῷ μὴ ἐν ὕλῃ: τοῦτο δὲ τῷ μὴ ἑνωθῆναι τῇ ὕλῃ: τοῦτο δὲ τῷ μὴ ἕν τι ἐξ αὐτῆς καὶ ὕλης γενέσθαι: τοῦτο δὲ τῷ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ὕλῃ γενέσθαι: καὶ τοῦτό ἐστι τὸ χωρὶς εἶναι. δυνάμεις δὲ ψυχῆς πολλαὶ καὶ ἀρχὴν καὶ μέσα καὶ ἔσχατα ψυχὴ ἔχει: ὕλη δὲ παροῦσα προσαιτεῖ καὶ οἷον ἐνοχλεῖ καὶ εἰς τὸ εἴσω παρελθεῖν θέλει: πᾶς δὲ ὁ χῶρος ἱερὸς καὶ οὐδέν ἐστιν, ὃ ἄμοιρόν ἐστι ψυχῆς. ἐλλάμπεται οὖν ὑποβάλλουσα ἑαυτὴν καὶ ἀφ̓ οὗ μὲν ἐλλάμπεται οὐ δύναται λαβεῖν: οὐ γὰρ ἀνέχεται αὐτὴν ἐκεῖνο καίτοι παροῦσαν, ὅτι μὴ ὁρᾷ διὰ κάκην. τὴν δὲ ἔλλαμψιν καὶ τὸ ἐκεῖθεν φῶς ἐσκότωσε τῇ μίξει καὶ ἀσθενὲς πεποίηκε τὴν γένεσιν αὐτὴ παρασχοῦσα καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ εἰς αὐτὴν ἐλθεῖν: οὐ γὰρ ἂν ἦλθε τῷ μὴ παρόντι. καὶ τοῦτό ἐστι πτῶμα τῆς ψυχῆς τὸ οὕτως ἐλθεῖν εἰς ὕλην, καὶ ἀσθενεῖ, ὅτι πᾶσαι αἱ δυνάμεις οὐ πάρεισιν εἰς ἐνέργειαν κωλυούσης ὕλης παρεῖναι τῷ τὸν τόπον ὃν κατέχει αὐτὴ καταλαβεῖν καὶ οἷον συσπειραθῆναι ποιῆσαι ἐκείνην, ὃ δὲ ἔλαβεν οἷον κλέψασα ποιῆσαι κακὸν εἶναι, ἕως ἂν δυνηθῇ ἀναδραμεῖν. ὕλη τοίνυν καὶ ἀσθενείας ψυχῇ αἰτία καὶ κακίας αἰτία. πρότερον ἄρα κακὴ αὐτὴ καὶ πρῶτον κακόν: καὶ γὰρ εἰ αὐτὴ ἡ ψυχὴ τῇ ὕλῃ ἐγέννησε παθοῦσα, καὶ εἰ ἐκοινώνησεν αὐτῇ καὶ ἐγένετο κακή, ἡ ὕλη αἰτία παροῦσα: οὐ γὰρ ἂν ἐγένετο εἰς αὐτὴν μὴ τῇ παρουσίᾳ αὐτῆς τὴν γένεσιν λαβοῦσα.
1.8.15Biri maddenin var olmadığını söylerse, ona madde hakkındaki incelemelerden maddenin varlığının zorunlu olduğu gösterilmelidir; bu konu orada daha uzun anlatılmıştır. Biri var olanlar arasında kötülüğün hiç bulunmadığını söylerse, iyiyi de ortadan kaldırması, istenecek hiçbir şey olmadığını da kabul etmesi gerekir; o zaman ne istek kalır ne kaçınma, ne de düşünme. Çünkü istek iyiye, kaçınma kötüye yönelir; düşünme ve phronēsis ise iyiyle de kötüyle de ilgilidir ve kendisi de iyilerden biridir. O hâlde iyinin de, katışıksız iyinin de bulunması gerekir; bir de iyiyle kötünün karışımından olan. Bu karışık şey kötüden daha çok pay almışsa o büsbütün kötü olanın safına geçer; daha az pay almışsa, payı azaldığı ölçüde iyinin safında kalır. Zaten psykhē için kötülük ne olabilirdi? Daha aşağı tabiata dokunmamış bir psykhē için kötülük nereden çıkardı? O zaman ne arzular olurdu ne acılar, ne öfke ne korku. Çünkü korku bileşik varlığa aittir, çözülmekten korkar; acı ve ağrı da çözülmekte olana aittir; arzu ise bir şey yapısını rahatsız ettiğinde ya da rahatsız etmesin diye çaresini düşünen varlığa aittir. Tasavvur, akıldışı olana dışarıdan inen bir darbedir; psykhē bu darbeyi parçasız olmayan yanıyla alır. Yanlış kanaatler de psykhē kendi hakikatinin dışına çıkınca doğar; dışına çıkması da arı olmamasındandır. Nous'a yönelen istek ise başka bir şeydir: Psykhē'nin yalnız onunla birlikte olması, onda yerleşip kalması ve daha aşağıya eğilmemesi gerekir.
İyinin gücü ve tabiatı sayesinde kötülük yalnızca kötülükten ibaret de değildir. Ortaya çıktığı anda zorunlu olarak birtakım güzel bağlara sarılmıştır, altın zincire vurulmuş tutsaklar gibi; bunlarla gizlenir ki tanrılar onu görmesin, insanlar da kötülüğü hep gözleri önünde bulmasın; görseler bile güzelin suretleriyle birlikte olup onu hatırlasınlar.
εἰ δέ τις τὴν ὕλην μή φησιν εἶναι, δεικτέον αὐτῷ ἐκ τῶν περὶ ὕλης λόγων τὴν ἀνάγκην τῆς ὑποστάσεως αὐτῆς διὰ πλειόνων ἐκεῖ περὶ τούτου εἰρημένου. κακὸν δὲ εἴ τις λέγοι τὸ παράπαν ἐν τοῖς οὖσι μὴ εἶναι, ἀνάγκη αὐτῷ καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀναιρεῖν καὶ μηδὲ ὀρεκτὸν μηδὲν εἶναι: μὴ τοίνυν μηδ’ ὄρεξιν μηδ’ αὖ ἔκκλισιν μηδὲ νόησιν: ἡ γὰρ ὄρεξις ἀγαθοῦ, ἡ δὲ ἔκκλισις κακοῦ, ἡ δὲ νόησις καὶ ἡ φρόνησις ἀγαθοῦ ἐστι καὶ κακοῦ, καὶ αὕτη ἕν τι τῶν ἀγαθῶν. εἶναι μὲν οὖν δεῖ καὶ ἀγαθὸν καὶ ἄμικτον ἀγαθόν, τὸ δὲ μεμιγμένον ἤδη ἐκ κακοῦ καὶ ἀγαθοῦ, καὶ πλείονος τοῦ κακοῦ μεταλαβὸν ἤδη καὶ αὐτὸ συντελέσαν ἐκείνῳ τῷ ὅλως κακῷ, ἐλάττονος δέ, ᾗ ἠλάττωται, τῷ ἀγαθῷ: ἐπεὶ καὶ ψυχῇ τί ἂν εἴη κακόν; ἢ τίνι ἂν μὴ ἐφαψαμένῃ τῆς φύσεως τῆς χείρονος; ἐπεὶ οὐδ’ ἐπιθυμίαι οὐδ’ αὖ λῦπαι, οὐ θυμοί, οὐ φόβοι: καὶ γὰρ φόβοι τῷ συνθέτῳ, μὴ λυθῇ, καὶ λῦπαι καὶ ἀλγηδόνες λυομένου: ἐπιθυμίαι δὲ ἐνοχλοῦντός τινος τῇ συστάσει ἤ, ἵνα μὴ ἐνοχλῇ, ἴασιν προνοουμένου. φαντασία δὲ πληγὴ ἀλόγου ἔξωθεν: δέχεται δὲ τὴν πληγὴν διὰ τοῦ οὐκ ἀμεροῦς: καὶ δόξαι ψευδεῖς ἔξω γενομένῃ τοῦ ἀληθοῦς αὐτοῦ: ἔξω δὲ γίνεται τῷ μὴ εἶναι καθαρά. ἡ δὲ πρὸς νοῦν ὄρεξις ἄλλο: συνεῖναι γὰρ δεῖ μόνην καὶ ἐν αὐτῷ ἱδρυμένην, οὐ νεύουσαν εἰς τὸ χεῖρον. τὸ δὲ κακὸν οὐ μόνον ἐστὶ κακὸν διὰ δύναμιν ἀγαθοῦ καὶ φύσιν, ἐπείπερ ἐφάνη ἐξ ἀνάγκης περιληφθὲν δεσμοῖς τισι καλοῖς, οἷα δεσμῶταί τινες χρυσῷ, [καὶ] κρύπτεται τούτοις, ἵνα οὖσα [κακὴ] μὴ ὁρῷτο τοῖς θεοῖς, καὶ ἄνθρωποι ἔχοιεν μὴ ἀεὶ τὸ κακὸν βλέπειν, ἀλλ’ ὅταν καὶ βλέπωσιν, εἰδώλοις τοῦ καλοῦ εἰς ἀνάμνησιν συνῶσιν.
1.9.19. İnceleme
Hayattan Makul Çıkış Üzerine
Psykhē'yi [bedenden] çıkarmayacaksın; yoksa bir şey taşıyarak çıkar. Çünkü zorla çıkarsa, çıkabilmek için yanında bir şey taşıyarak çıkacaktır; çıkmak da başka bir yere geçmektir. Bunun yerine bedenin ondan bütünüyle ayrılmasını bekleyecektir; o zaman göçmesine gerek kalmaz, zaten tamamen dışarıdadır. Peki beden nasıl ayrılır? Psykhē'den hiçbir şey artık ona bağlı kalmadığında; psykhē'yi kendisinde tutmasını sağlayan ahenk artık bulunmadığı için beden onu bağlı tutamaz olduğunda. Peki biri bedenin çözülmesi için kendisi bir yol bulursa? O zaman zor kullanmış olur; bedeni o bırakmamış, kendisi ondan ayrılmış olur. Hem çözerken hâllerden azade de değildir; içinde ya bir hoşnutsuzluk, ya keder, ya da öfke vardır. Oysa hiçbir şey yapmamalıdır. Peki aklını yitirmeye başladığını hissederse? Belki bu erdemli insanın başına gelmez; gelse bile bu, zorunlu olanlar ve şartlar gereği seçilecek şeyler arasına konur, kayıtsız şartsız seçilecekler arasına değil. Nitekim psykhē'yi dışarı çıkarmak için ilaç almak da psykhē'ye belki yaramaz. Herkese verilen süre kaderle belirlenmişse, bu süreden önce gitmek hayırlı değildir; meğer ki dediğimiz gibi zorunlu olsun. Her biri buradan nasıl çıkarsa orada da ona göre bir yer alıyorsa, ilerleme imkânı olduğu sürece psykhē dışarı çıkarılmamalıdır.
οὐκ ἐξάξεις, ἵνα μὴ ἐξίῃ [ἔχουσά τι]: ἐξελεύσεται γὰρ ἔχουσά τι, ἵνα καὶ ἐξέλθῃ, τό τε ἐξελθεῖν ἐστι μεταβῆναι εἰς ἄλλον τόπον: ἀλλὰ μενεῖ τὸ σῶμα ἀποστῆναι πᾶν αὐτῆς, ὅτε μὴ δεῖται μετελθεῖν, ἀλλ’ ἔστι πάντη ἔξω. πῶς οὖν ἀφίσταται τὸ σῶμα; ὅταν μηδὲν ἔτι δεδεμένον ᾖ τῆς ψυχῆς ἀδυνατοῦντος τοῦ σώματος ἐνδεῖν τῆς ἁρμονίας αὐτοῦ οὐκέτι οὔσης, ἣν ἔχον εἶχε τὴν ψυχήν. τί οὖν, εἰ μηχανήσαιτό τις λυθῆναι τὸ σῶμα; ἢ ἐβιάσατο καὶ ἀπέστη αὐτός, οὐκ ἐκεῖνο ἀφῆκε: καὶ ὅτε λύει οὐκ ἀπαθής, ἀλλ’ ἢ δυσχέρανσις ἢ λύπη ἢ θυμός: δεῖ δὲ μηδὲν πράττειν. εἰ οὖν ἀρχὴν αἴσθοιτο τοῦ ληρεῖν; ἢ τάχα μὲν οὐ περὶ σπουδαῖον: εἰ δὲ καὶ γένοιτο, τάττοιτο ἂν ἐν τοῖς ἀναγκαίοις τοῦτο καὶ ἐκ περιστάσεως αἱρετοῖς, οὐχ ἁπλῶς αἱρετοῖς. καὶ γὰρ ἡ τῶν φαρμάκων προσαγωγὴ πρὸς ἔξοδον ψυχῆς τάχα ἂν ψυχῇ οὐ πρόσφορος. καὶ εἰ εἱμαρμένος χρόνος ὁ δοθεὶς ἑκάστῳ, πρὸ τούτου οὐκ εὐτυχές, εἰ μή, ὥσπερ φαμέν, ἀναγκαῖον. εἰ δέ, οἷος ἕκαστος ἔξεισι, τοιαύτην ἴσχει ἐκεῖ τάξιν, εἰς τὸ προκόπτειν οὔσης ἐπιδόσεως οὐκ ἐξακτέον.