Kavram
Thymos (θυμός)
- Yunanca
- θυμός (thymos); θυμοειδές (thymoeides); ἐπιθυμία (epithymia)
- Latince
- animus, ira, iracundia; (Stoa) impetus
- Almanca
- Mut, Zorn, Gemüt, Herz; (Devlet için) das Muthafte
- Fransızca
- cœur, colère, ardeur; (Devlet için) le thumos, l'irascible
- İngilizce
- spirit, spiritedness
- Türkçe
- thymos (çevrilmez); Homeros alıntılarında "gönül", gündelik geçişte "öfke"
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta thymos, göğüste oturan ve yaşam boyunca etkin olan iç güçtür: yemek isteği, savaş coşkusu, öfke, keder, düşünüp taşınma hep "thymos'ta" olur; kahraman ikilemde kaldığında "thymos'uyla konuşur" (Odysseia 5.298 vb.); bedenden ayrılınca psykhē Hades'e gider, thymos ise dağılır. Arkaik lirikte (Arkhilokhos fr. 128 "thymos, thymos, çaresiz dertlerle allak bullak") thymos kişinin kendine seslendiği iç benliktir. Herakleitos B 85 "thymos'la savaşmak güçtür; her istediğini psykhē pahasına satın alır" der — thymos ile psykhē'nin ilk felsefi karşı karşıya gelişi. Platon Kratylos 419d–e'de thymos'u thyein (kabarmak, kaynamak) köküne bağlar ve epithymia'yı ondan türetir; Devlet IV'te bu iki terimi ayırarak psykhē'nin üç parçasını kurar: logistikon, thymoeides, epithymētikon. Thymoeides, hem çocuklarda ve hayvanlarda akıldan önce bulunan (441a–b) hem de doğru yetişmişse aklın buyruğunu arzuya karşı uygulayan güçtür; onun aretē'si andreia (430b), bozulmuş biçimi timokratik insanın onur düşkünlüğüdür (philotimia, 548c–550b). Phaidros'ta beyaz at, Timaios'ta göğüsteki ölümlü ruh parçasıdır. Aristoteles thymos'u orexis'in üç türünden biri (thymos, epithymia, boulēsis; De anima 414b2, 432b5) sayar ve Politika 1327b'de Hellenlerin hem thymos'lu hem akıllı olduğunu söyler; Stoacılar thymos'u pathos olarak reddeder; Plotinos ve Galenos üçlü bölümlemeyi sürdürür. Hegel–Kojève–Fukuyama çizgisi thymos'u "tanınma arzusu" olarak siyaset felsefesine geri getirir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Göğüsteki yaşam-ruhu; isteğin, öfkenin, düşünüp taşınmanın yeri; ölümde dağılır | Homeros - İlyada 9.645, Homeros - Odysseia 5.298 |
| MÖ 7. yy | Arkhilokhos | Kişinin seslendiği iç benlik | Arkhilokhos fr. 128 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | Psykhē pahasına isteğini alan güç | Herakleitos B 85 |
| MÖ 4. yy | Platon (Kratylos) | Psykhē'nin kabarması ve kaynaması (thysis, zesis); epithymia'nın kökü | Platon - Kratylos 419d |
| MÖ 4. yy | Platon (Devlet) | Thymoeides: psykhē'nin üçüncü parçası, aklın doğal müttefiki; aretē'si andreia | Platon - Devlet 439e, Platon - Devlet 441a |
| MÖ 4. yy | Platon (Phaidros, Timaios) | Arabacının beyaz atı; göğüsteki ölümlü ruh parçası | Platon - Phaidros 253d, Platon - Timaios 70a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Orexis'in bir türü; siyasal doğanın bileşeni | Aristoteles - De anima 414b, Aristoteles - Politika 1327b |
| MÖ 3. yy | Stoacılar | Akla aykırı pathos (öfke), kökünden sökülmeli | Seneca - De ira I |
| 20. yy | Kojève, Fukuyama | Tanınma arzusu | Fukuyama - Tarihin Sonu |
Dönüşüm: Homeros'ta yaşamın kendisini adlandıran nötr-olumlu bir iç güç, Herakleitos'ta psykhē'nin rakibi olur; Platon onu psykhē'nin içine bir parça olarak alır ve değerini yönüne bağlar (aklın müttefiki ise andreia, kendi başına kalırsa onur düşkünlüğü); Stoa'da işaret tümüyle olumsuza döner (thymos = öfke tutkusu); Latince ira/iracundia bu olumsuz anlamı Batı'ya taşır; 20. yy siyaset felsefesi Platon'un olumlu yönünü "tanınma" adıyla geri çağırır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | θυμός (thymos), tamlayan θυμοῦ; fiil θυμοῦσθαι "öfkelenmek, coşmak"; türevler θυμοειδές (Devlet IV'te psykhē'nin "thymos'lu" parçası), ἐπιθυμία (epi-thymia: thymos'a doğru giden arzu), πρόθυμος (istekli), ἄθυμος (yılgın), εὔθυμος (keyfi yerinde); kök thyein "fırlamak, kabarmak, kurban tütsüsü yakmak" ile akraba (Latince fumus, Sanskrit dhūmá- "duman") | Homeros'ta thymos, göğüste (stēthos, phrenes) oturan ve duygunun, isteğin, öfkenin, cesaretin ve düşünüp taşınmanın yeri olan bir organ-güçtür: kahraman "thymos'una söyler" (İlyada 11.403 vb.), thymos "buyurur", ölümde bedenden uçup gider (İlyada 7.131) — psykhē'den ayrı, yaşarken etkin olan yaşam-ruhu. Platon Kratylos 419d–e'de epithymia'yı "thymos'a doğru giden güç", thymos'u da "psykhē'nin kabarması (thysis) ve kaynaması (zesis)" ile açıklar; 428c'de Kratylos'un Homeros alıntısı (İlyada 9.645 kata thymon) gündelik "gönlümce" anlamındadır. Devlet IV'te (439e–441c) thymoeides, akıl yürüten (logistikon) ile arzulayan (epithymētikon) parça arasındaki üçüncü parça, Leontios örneğinde arzuya karşı öfkelenen ve doğası gereği aklın yardımcısı olan güçtür; Phaidros 246a–b, 253d–254e'de arabacının iyi huylu beyaz atı; Timaios 70a–d'de göğse, diyaframın üstüne yerleştirilen ölümlü ruh parçası. |
| Latince | animus (Homeros çevirilerinde ve Cicero'da genel "ruh/yürek"); ira, iracundia (öfke); Stoa'da impetus (hormē) ve irascibilitas | Cicero Tusculanae IV Platon'un üç parçalı ruhunu aktarırken thymoeides için iracundia der ve onu bir perturbatio (tutku) sayar — Platon'daki olumlu "aklın yardımcısı" yönü Latince adlandırmada yitmiştir. Skolastik gelenek Aristoteles ve Platon üzerinden vis irascibilis / vis concupiscibilis çiftini kurar; Aquinas'ın irascibilis'i, thymos'un "zorlukla mücadele" yönünü korur. Fukuyama'nın thymos'u (1992, "tanınma arzusu") Kojève'in Hegel okumasıyla harmanlanmış modern bir yeniden yorumdur. |
| Almanca / Fransızca | Mut, Zorn, Gemüt, Herz; das Muthafte / cœur, colère, ardeur; le thumos, l'irascible | Schleiermacher Devlet'te thymoeides için das Muthartige (Mut = hem cesaret hem eski Almancada "gönül, Gemüt") kullanır; Voss Homeros'ta Herz ve Mut arasında gider gelir. Fransızca Budé (Chambry) cœur ve colère; Robin le courage; çağdaş yorum (Brisson, Pradeau) doğrudan thumos. Her iki dilde de "cesaret" ile "öfke" arasındaki salınım, tek karşılığın yetmediğini gösterir. |
| İngilizce | spirit, spiritedness |
Türkçe karşılığı
thymos (çevrilmez); Homeros alıntılarında "gönül", gündelik geçişte "öfke". öfke: Türkçe, ama yalnızca Devlet'teki thymoeides'in bir görünüşünü (Leontios'un kendine kızması) karşılar; Homeros'taki "gönül, yürek, yaşam-ruhu" ve Kratylos 419e'deki "kabarma-kaynama" katmanını dışlar; ayrıca orgē için ayrılmalı. yürek / gönül: Homeros'un thymos'una en yakın Türkçe sözcükler (Azra Erhat–A. Kadir çevirisi "yürek" der); ama Devlet IV'te "yürek" bir ruh parçası olarak teknik terim gibi çalışmaz ve kardia ile karışır. coşku / atılganlık / cesaret: tek bir görünüşe indirger; "cesaret" Arapça ve andreia için "yiğitlik" seçildi. taşkınlık / hiddet: olumsuz değer yükler, Platon'un "aklın müttefiki" tezini örter. thymos: Kratylos 419d–e'de epithymia ← epi ton thymon etimolojisi ancak thymos Yunanca kalırsa görülür; Devlet IV'ün thymoeides'i Türkçe literatürde de çoğunlukla "thymos'lu parça" diye anılır (Sabahattin Eyüboğlu–M. Ali Cimcoz "öfke, taşkınlık"; Ari Çokona "thymos"). Psykhē, nous, erōs kararlarıyla tutarlı olarak thymos çevrilmedi; Homeros alıntılarında (Kratylos 428c kata thymon) formül dilinin gerektirdiği yerde "gönül", gündelik öfke anlamında (thymousthai) "öfkelenmek" serbest.
"Öfke" dersen Devlet IV'teki üçüncü ruh parçasını bir duyguya, hatta bir kusura indirgersin ve Platon'un onu neden aklın "doğal müttefiki" (441a) ve koruyucuların (phylakes) niteliği saydığını açıklayamazsın. "Yürek/gönül" dersen Homeros'u iyi verirsin ama Kratylos 419d–e'deki etimolojiyi (epithymia = thymos'a giden güç; thymos = kabarma + kaynama) ve Devlet'in teknik kullanımını yitirirsin; ayrıca Türkçe "gönül" tasavvuf ve halk şiiri katmanı taşır. "Cesaret/atılganlık" dersen thymos'u andreia'nın eşanlamlısı yaparsın; oysa Devlet 430b'de andreia thymoeides'in aretē'sidir, kendisi değil. Transliterasyon, Homeros'un organ-güç anlamından Platon'un ruh-parçasına giden yolu tek bir sözcükte tutar ve Devlet'te "thymos akıldan mı, arzudan mı yanadır?" sorusunu okura bırakır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde: thymos transliterasyonla (psykhē, nous, erōs kararlarıyla tutarlı). Kratylos 419d–e'de epithymia "arzu" (Phaidon 68c kararı) kalır, ama parantez içinde epi ton thymon etimolojisi gösterilir; thymos ise Türkçeye çevrilmez. Homeros alıntılarında formül dili gerektirdiğinde "gönül" (Kratylos 428c kata thymon → "gönlümce"). Devlet IV'teki thymoeides için "thymos'lu parça" ile "thymoeides" arasındaki seçim açıktır; epithymētikon için Phaidon 108a'daki "arzuyla bağlı" ön kararı geçerli. Gündelik öfke anlamında (thymousthai, Yasalar'daki ceza hukuku bağlamı) "öfkelenmek" serbest.
Atıf ve kaynak notu
Kratylos 419d–e'deki thymos ← thysis + zesis ve epithymia ← epi ton thymon etimolojileri Sokrates'in "Euthyphron'un esini"yle sürdürdüğü dizinin parçasıdır; dilbilimsel değeri yoktur (epithymia gerçekten thymos'tan türer, ama thysis/zesis açıklaması uydurmadır) ve Platon'un öğretisi sayılmamalıdır. Devlet IV'teki "üç parçalı ruh" Kratylos'ta henüz yoktur; Kratylos'un thymos'unu Devlet'in thymoeides'iyle özdeşlemek geriye okumadır. "Thymos = öfke" eşitlemesi Stoacı ve Latince katmandır; "thymos = tanınma arzusu" 20. yy'ın Hegelci inşasıdır. Türkçe "gönül" karşılığı tasavvuf katmanını Homeros'a yansıtır.
İlgili kavramlar
- Psykhē'nin Parçaları (Devlet IV) Problemi
- Homeros'ta Ruh Sözcükleri (psykhē, thymos, noos, phrenes)
- Adların Doğruluğu Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: thymos, Thymos, yüreğinizi, thymoi, öfke, thymosunu
Metinlerde işaretlendiği yerler
59 yer · 43 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B85
- Parmenides, Fragmanlar28B1
- Empedokles, Fragmanlar31B128 31B145
- Demokritos, Fragmanlar68B34 68B236 68B298a
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B43
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B58
- Platon, Kratylos419d
- Platon, Sofist228b
- Platon, Philebos40e
- Platon, Protagoras351a
- Platon, Devlet375a 410b 435e 456a 536c 571d 581a 606d
- Platon, Timaios18a 69c
- Platon, Kanunlar633c 731b 773c 863b 929a
- Aristoteles, Ruh Üzerine2.3
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine2.4.3
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine6
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine3.1-1
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1105a
- Aristoteles, Büyük Etik1185a10
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1220b
- Aristoteles, Politika1264b
- Aristoteles, Retorik1369a1
- Aristoteles, Fizyonomi809a_7
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.12_col1
- Philon, Ödüller ve Cezalar Üzerine59
- Plutarkhos, İskender'in Talihi ya da Erdemi Üzerine2.2
- Plutarkhos, Kötülük Mutsuzluğa Yeter mi2
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine5
- Plutarkhos, Kader Üzerine6
- Plutarkhos, Aşk Hikâyeleri5
- Plutarkhos, Eğitimsiz Yöneticiye6
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine30
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Alkibiades ile Coriolanus'un Karşılaştırması2.3
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Timoleon16.11 33.3
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Aemilius Paulus8.6
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Lysandros19.1
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Sulla9.7
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Eumenes11.5
- Plutarkhos, Phokion6.1
- Marcus Aurelius, Kendime2.10.1
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler18.21
- Plotinos, Enneadlar1.1.5