İçeriğe geç

Kavram

Thymos (θυμός)

Yunanca
θυμός (thymos); θυμοειδές (thymoeides); ἐπιθυμία (epithymia)
Latince
animus, ira, iracundia; (Stoa) impetus
Almanca
Mut, Zorn, Gemüt, Herz; (Devlet için) das Muthafte
Fransızca
cœur, colère, ardeur; (Devlet için) le thumos, l'irascible
İngilizce
spirit, spiritedness
Türkçe
thymos (çevrilmez); Homeros alıntılarında "gönül", gündelik geçişte "öfke"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Homeros'ta thymos, göğüste oturan ve yaşam boyunca etkin olan iç güçtür: yemek isteği, savaş coşkusu, öfke, keder, düşünüp taşınma hep "thymos'ta" olur; kahraman ikilemde kaldığında "thymos'uyla konuşur" (Odysseia 5.298 vb.); bedenden ayrılınca psykhē Hades'e gider, thymos ise dağılır. Arkaik lirikte (Arkhilokhos fr. 128 "thymos, thymos, çaresiz dertlerle allak bullak") thymos kişinin kendine seslendiği iç benliktir. Herakleitos B 85 "thymos'la savaşmak güçtür; her istediğini psykhē pahasına satın alır" der — thymos ile psykhē'nin ilk felsefi karşı karşıya gelişi. Platon Kratylos 419d–e'de thymos'u thyein (kabarmak, kaynamak) köküne bağlar ve epithymia'yı ondan türetir; Devlet IV'te bu iki terimi ayırarak psykhē'nin üç parçasını kurar: logistikon, thymoeides, epithymētikon. Thymoeides, hem çocuklarda ve hayvanlarda akıldan önce bulunan (441a–b) hem de doğru yetişmişse aklın buyruğunu arzuya karşı uygulayan güçtür; onun aretē'si andreia (430b), bozulmuş biçimi timokratik insanın onur düşkünlüğüdür (philotimia, 548c–550b). Phaidros'ta beyaz at, Timaios'ta göğüsteki ölümlü ruh parçasıdır. Aristoteles thymos'u orexis'in üç türünden biri (thymos, epithymia, boulēsis; De anima 414b2, 432b5) sayar ve Politika 1327b'de Hellenlerin hem thymos'lu hem akıllı olduğunu söyler; Stoacılar thymos'u pathos olarak reddeder; Plotinos ve Galenos üçlü bölümlemeyi sürdürür. Hegel–Kojève–Fukuyama çizgisi thymos'u "tanınma arzusu" olarak siyaset felsefesine geri getirir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Göğüsteki yaşam-ruhu; isteğin, öfkenin, düşünüp taşınmanın yeri; ölümde dağılır Homeros - İlyada 9.645, Homeros - Odysseia 5.298
MÖ 7. yy Arkhilokhos Kişinin seslendiği iç benlik Arkhilokhos fr. 128
MÖ 6.–5. yy Herakleitos Psykhē pahasına isteğini alan güç Herakleitos B 85
MÖ 4. yy Platon (Kratylos) Psykhē'nin kabarması ve kaynaması (thysis, zesis); epithymia'nın kökü Platon - Kratylos 419d
MÖ 4. yy Platon (Devlet) Thymoeides: psykhē'nin üçüncü parçası, aklın doğal müttefiki; aretē'si andreia Platon - Devlet 439e, Platon - Devlet 441a
MÖ 4. yy Platon (Phaidros, Timaios) Arabacının beyaz atı; göğüsteki ölümlü ruh parçası Platon - Phaidros 253d, Platon - Timaios 70a
MÖ 4. yy Aristoteles Orexis'in bir türü; siyasal doğanın bileşeni Aristoteles - De anima 414b, Aristoteles - Politika 1327b
MÖ 3. yy Stoacılar Akla aykırı pathos (öfke), kökünden sökülmeli Seneca - De ira I
20. yy Kojève, Fukuyama Tanınma arzusu Fukuyama - Tarihin Sonu

Dönüşüm: Homeros'ta yaşamın kendisini adlandıran nötr-olumlu bir iç güç, Herakleitos'ta psykhē'nin rakibi olur; Platon onu psykhē'nin içine bir parça olarak alır ve değerini yönüne bağlar (aklın müttefiki ise andreia, kendi başına kalırsa onur düşkünlüğü); Stoa'da işaret tümüyle olumsuza döner (thymos = öfke tutkusu); Latince ira/iracundia bu olumsuz anlamı Batı'ya taşır; 20. yy siyaset felsefesi Platon'un olumlu yönünü "tanınma" adıyla geri çağırır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca θυμός (thymos), tamlayan θυμοῦ; fiil θυμοῦσθαι "öfkelenmek, coşmak"; türevler θυμοειδές (Devlet IV'te psykhē'nin "thymos'lu" parçası), ἐπιθυμία (epi-thymia: thymos'a doğru giden arzu), πρόθυμος (istekli), ἄθυμος (yılgın), εὔθυμος (keyfi yerinde); kök thyein "fırlamak, kabarmak, kurban tütsüsü yakmak" ile akraba (Latince fumus, Sanskrit dhūmá- "duman") Homeros'ta thymos, göğüste (stēthos, phrenes) oturan ve duygunun, isteğin, öfkenin, cesaretin ve düşünüp taşınmanın yeri olan bir organ-güçtür: kahraman "thymos'una söyler" (İlyada 11.403 vb.), thymos "buyurur", ölümde bedenden uçup gider (İlyada 7.131) — psykhē'den ayrı, yaşarken etkin olan yaşam-ruhu. Platon Kratylos 419d–e'de epithymia'yı "thymos'a doğru giden güç", thymos'u da "psykhē'nin kabarması (thysis) ve kaynaması (zesis)" ile açıklar; 428c'de Kratylos'un Homeros alıntısı (İlyada 9.645 kata thymon) gündelik "gönlümce" anlamındadır. Devlet IV'te (439e–441c) thymoeides, akıl yürüten (logistikon) ile arzulayan (epithymētikon) parça arasındaki üçüncü parça, Leontios örneğinde arzuya karşı öfkelenen ve doğası gereği aklın yardımcısı olan güçtür; Phaidros 246a–b, 253d–254e'de arabacının iyi huylu beyaz atı; Timaios 70a–d'de göğse, diyaframın üstüne yerleştirilen ölümlü ruh parçası.
Latince animus (Homeros çevirilerinde ve Cicero'da genel "ruh/yürek"); ira, iracundia (öfke); Stoa'da impetus (hormē) ve irascibilitas Cicero Tusculanae IV Platon'un üç parçalı ruhunu aktarırken thymoeides için iracundia der ve onu bir perturbatio (tutku) sayar — Platon'daki olumlu "aklın yardımcısı" yönü Latince adlandırmada yitmiştir. Skolastik gelenek Aristoteles ve Platon üzerinden vis irascibilis / vis concupiscibilis çiftini kurar; Aquinas'ın irascibilis'i, thymos'un "zorlukla mücadele" yönünü korur. Fukuyama'nın thymos'u (1992, "tanınma arzusu") Kojève'in Hegel okumasıyla harmanlanmış modern bir yeniden yorumdur.
Almanca / Fransızca Mut, Zorn, Gemüt, Herz; das Muthafte / cœur, colère, ardeur; le thumos, l'irascible Schleiermacher Devlet'te thymoeides için das Muthartige (Mut = hem cesaret hem eski Almancada "gönül, Gemüt") kullanır; Voss Homeros'ta Herz ve Mut arasında gider gelir. Fransızca Budé (Chambry) cœur ve colère; Robin le courage; çağdaş yorum (Brisson, Pradeau) doğrudan thumos. Her iki dilde de "cesaret" ile "öfke" arasındaki salınım, tek karşılığın yetmediğini gösterir.
İngilizce spirit, spiritedness

Türkçe karşılığı

thymos (çevrilmez); Homeros alıntılarında "gönül", gündelik geçişte "öfke". öfke: Türkçe, ama yalnızca Devlet'teki thymoeides'in bir görünüşünü (Leontios'un kendine kızması) karşılar; Homeros'taki "gönül, yürek, yaşam-ruhu" ve Kratylos 419e'deki "kabarma-kaynama" katmanını dışlar; ayrıca orgē için ayrılmalı. yürek / gönül: Homeros'un thymos'una en yakın Türkçe sözcükler (Azra Erhat–A. Kadir çevirisi "yürek" der); ama Devlet IV'te "yürek" bir ruh parçası olarak teknik terim gibi çalışmaz ve kardia ile karışır. coşku / atılganlık / cesaret: tek bir görünüşe indirger; "cesaret" Arapça ve andreia için "yiğitlik" seçildi. taşkınlık / hiddet: olumsuz değer yükler, Platon'un "aklın müttefiki" tezini örter. thymos: Kratylos 419d–e'de epithymia ← epi ton thymon etimolojisi ancak thymos Yunanca kalırsa görülür; Devlet IV'ün thymoeides'i Türkçe literatürde de çoğunlukla "thymos'lu parça" diye anılır (Sabahattin Eyüboğlu–M. Ali Cimcoz "öfke, taşkınlık"; Ari Çokona "thymos"). Psykhē, nous, erōs kararlarıyla tutarlı olarak thymos çevrilmedi; Homeros alıntılarında (Kratylos 428c kata thymon) formül dilinin gerektirdiği yerde "gönül", gündelik öfke anlamında (thymousthai) "öfkelenmek" serbest.

"Öfke" dersen Devlet IV'teki üçüncü ruh parçasını bir duyguya, hatta bir kusura indirgersin ve Platon'un onu neden aklın "doğal müttefiki" (441a) ve koruyucuların (phylakes) niteliği saydığını açıklayamazsın. "Yürek/gönül" dersen Homeros'u iyi verirsin ama Kratylos 419d–e'deki etimolojiyi (epithymia = thymos'a giden güç; thymos = kabarma + kaynama) ve Devlet'in teknik kullanımını yitirirsin; ayrıca Türkçe "gönül" tasavvuf ve halk şiiri katmanı taşır. "Cesaret/atılganlık" dersen thymos'u andreia'nın eşanlamlısı yaparsın; oysa Devlet 430b'de andreia thymoeides'in aretē'sidir, kendisi değil. Transliterasyon, Homeros'un organ-güç anlamından Platon'un ruh-parçasına giden yolu tek bir sözcükte tutar ve Devlet'te "thymos akıldan mı, arzudan mı yanadır?" sorusunu okura bırakır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde: thymos transliterasyonla (psykhē, nous, erōs kararlarıyla tutarlı). Kratylos 419d–e'de epithymia "arzu" (Phaidon 68c kararı) kalır, ama parantez içinde epi ton thymon etimolojisi gösterilir; thymos ise Türkçeye çevrilmez. Homeros alıntılarında formül dili gerektirdiğinde "gönül" (Kratylos 428c kata thymon → "gönlümce"). Devlet IV'teki thymoeides için "thymos'lu parça" ile "thymoeides" arasındaki seçim açıktır; epithymētikon için Phaidon 108a'daki "arzuyla bağlı" ön kararı geçerli. Gündelik öfke anlamında (thymousthai, Yasalar'daki ceza hukuku bağlamı) "öfkelenmek" serbest.

Atıf ve kaynak notu

Kratylos 419d–e'deki thymos ← thysis + zesis ve epithymia ← epi ton thymon etimolojileri Sokrates'in "Euthyphron'un esini"yle sürdürdüğü dizinin parçasıdır; dilbilimsel değeri yoktur (epithymia gerçekten thymos'tan türer, ama thysis/zesis açıklaması uydurmadır) ve Platon'un öğretisi sayılmamalıdır. Devlet IV'teki "üç parçalı ruh" Kratylos'ta henüz yoktur; Kratylos'un thymos'unu Devlet'in thymoeides'iyle özdeşlemek geriye okumadır. "Thymos = öfke" eşitlemesi Stoacı ve Latince katmandır; "thymos = tanınma arzusu" 20. yy'ın Hegelci inşasıdır. Türkçe "gönül" karşılığı tasavvuf katmanını Homeros'a yansıtır.

İlgili kavramlar

  • Psykhē'nin Parçaları (Devlet IV) Problemi
  • Homeros'ta Ruh Sözcükleri (psykhē, thymos, noos, phrenes)
  • Adların Doğruluğu Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: thymos, Thymos, yüreğinizi, thymoi, öfke, thymosunu

Metinlerde işaretlendiği yerler

59 yer · 43 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.