I. Kitap
1354a1. Bölüm
Retorik, diyalektiğin karşılığıdır (antistrophos). İkisi de bir bakıma herkesin bilebileceği, hiçbir belirli epistēmēye (episteme) ait olmayan ortak konularla uğraşır. Bu yüzden herkes bir bakıma ikisinden de pay alır: herkes bir yere kadar bir sözü sınamaya da kendi sözünü savunmaya da, kendini müdafaa etmeye de birini suçlamaya da girişir.
ἡ ῥητορική ἐστιν ἀντίστροφος τῇ διαλεκτικῇ· ἀμφότεραι γὰρ περὶ τοιούτων τινῶν εἰσιν ἃ κοινὰ τρόπον τινὰ ἁπάντων ἐστὶ γνωρίζειν καὶ οὐδεμιᾶς ἐπιστήμης ἀφωρισμένης· διὸ καὶ πάντες τρόπον τινὰ μετέχουσιν ἀμφοῖν· πάντες γὰρ μέχρι τινὸς καὶ ἐξετάζειν καὶ ὑπέχειν λόγον καὶ ἀπολογεῖσθαι καὶ κατηγορεῖν ἐγχειροῦσιν.
1354a5Halkın çoğu bunu ya gelişigüzel yapar ya da melekeden gelen bir alışkanlıkla. Madem iki yol da mümkün, bunun bir yöntemle yapılabileceği de açıktır: alışkanlıkla hareket edenlerin de rastgele davrananların da neden başarılı olduğunun sebebini incelemek mümkündür; böyle bir incelemenin de bir tekhnē (tekhne) işi olduğunu herkes kabul eder.
τῶν μὲν οὖν πολλῶν οἱ μὲν εἰκῇ ταῦτα δρῶσιν, οἱ δὲ διὰ συνήθειαν ἀπὸ ἕξεως· ἐπεὶ δʼ ἀμφοτέρως ἐνδέχεται, δῆλον ὅτι εἴη ἂν αὐτὰ καὶ ὁδῷ ποιεῖν· διʼ ὃ γὰρ ἐπιτυγχάνουσιν οἵ τε διὰ συνήθειαν καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου τὴν αἰτίαν θεωρεῖν ἐνδέχεται, τὸ δὲ τοιοῦτον ἤδη πάντες ἂν ὁμολογήσαιεν τέχνης ἔργον εἶναι.
1354a10Ne var ki söz tekhnēsi üzerine el kitabı derleyenler, deyim yerindeyse, bu tekhnēnin hiçbir parçasını ortaya koymuş değildir; çünkü tekhnēye dayanan yalnız ikna vasıtalarıdır (pisteis), geri kalan her şey eklentidir. Bu yazarlar ikna vasıtasının gövdesi olan entimem (enthymēma) hakkında hiçbir şey söylemez, uğraşlarının çoğunu meselenin dışında kalan şeylere ayırırlar.
νῦν μὲν οὖν οἱ τὰς τέχνας τῶν λόγων συντιθέντες οὐδὲν ὡς εἰπεῖν πεπορίκασιν αὐτῆς μόριον (αἱ γὰρ πίστεις ἔντεχνόν εἰσι μόνον, τὰ δʼ ἄλλα προσθῆκαι), οἱ δὲ περὶ μὲν ἐνθυμημάτων οὐδὲν λέγουσιν, ὅπερ ἐστὶ σῶμα τῆς πίστεως, περὶ δὲ τῶν ἔξω τοῦ πράγματος τὰ πλεῖστα πραγματεύονται·
1354a15Karalama, merhamet, öfke ve psykhēnin bunlara benzer hâlleri meseleyle ilgili değildir, yargıca yöneliktir. Öyle ki bütün davalar bugün bazı şehirlerde, özellikle de iyi kanunlarla yönetilenlerde görüldüğü gibi görülseydi, bu yazarların söyleyecek hiçbir şeyi kalmazdı.
διαβολὴ γὰρ καὶ ἔλεος καὶ ὀργὴ καὶ τὰ τοιαῦτα πάθη τῆς ψυχῆς οὐ περὶ τοῦ πράγματός ἐστιν, ἀλλὰ πρὸς τὸν δικαστήν· ὥστʼ εἰ περὶ πάσας ἦν τὰς κρίσεις καθάπερ ἐν ἐνίαις γε νῦν ἐστι τῶν πόλεων καὶ μάλιστα ταῖς εὐνομουμέναις, οὐδὲν ἂν εἶχον ὅ τι λέγωσιν·
1354a20Çünkü herkes ya kanunların böyle buyurması gerektiğini düşünür ya da bunu fiilen uygular ve mesele dışında konuşmayı yasaklar; Areopagos'ta olduğu gibi. Bunda haklıdırlar: yargıcı öfkeye, kıskançlığa ya da merhamete sürükleyip saptırmamak gerekir. Bu, insanın kullanacağı cetveli önceden eğip bükmesine benzer.
ἅπαντες γὰρ οἱ μὲν οἴονται δεῖν οὕτω τοὺς νόμους ἀγορεύειν, οἱ δὲ καὶ χρῶνται καὶ κωλύουσιν ἔξω τοῦ πράγματος λέγειν, καθάπερ καὶ ἐν Ἀρείῳ πάγῳ, ὀρθῶς τοῦτο νομίζοντες· οὐ γὰρ δεῖ τὸν δικαστὴν διαστρέφειν εἰς ὀργὴν προάγοντας ἢ φθόνον ἢ ἔλεον· ὅμοιον γὰρ κἂν εἴ τις ᾧ μέλλει χρῆσθαι κανόνι, τοῦτον ποιήσειε στρεβλόν.
1354a25Ayrıca açıktır ki dava taraflarının işi, olayın olup olmadığını, vuku bulup bulmadığını göstermekten öteye geçmez. Olayın büyük mü küçük mü, adil mi haksız mı olduğuna gelince, kanun koyucunun belirlemediği her konuda bunu yargıcın kendisi bilmeli, taraflardan öğrenmemelidir.
ἔτι δὲ φανερὸν ὅτι τοῦ μὲν ἀμφισβητοῦντος οὐδέν ἐστιν ἔξω τοῦ δεῖξαι τὸ πρᾶγμα ὅτι ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν, ἢ γέγονεν ἢ οὐ γέγονεν· εἰ δὲ μέγα ἢ μικρόν, ἢ δίκαιον ἢ ἄδικον, ὅσα μὴ ὁ νομοθέτης διώρικεν, αὐτὸν δή που τὸν δικαστὴν δεῖ γιγνώσκειν καὶ οὐ μανθάνειν παρὰ τῶν ἀμφισβητούντων.
1354a30Bu yüzden en doğrusu, iyi konmuş kanunların mümkün olan her şeyi kendilerinin belirlemesi ve hüküm verenlere olabildiğince az şey bırakmasıdır. Bunun birinci sebebi, aklı başında, kanun koymaya ve yargılamaya ehil bir ya da birkaç kişi bulmanın çok kişi bulmaktan kolay olmasıdır. İkincisi, kanunlar uzun süre düşünülerek yapılır, hükümler ise o anda verilir; bu yüzden hüküm verenlerin adil olanı ve yararlı olanı layıkıyla belirlemesi zordur. En önemlisi de şudur: kanun koyucunun hükmü cüzî değildir, gelecekle ilgili ve küllîdir; meclis üyesi ile yargıç ise önlerindeki belirli olaylar hakkında hüküm verir. Bu olaylara çoğu zaman sevgi, nefret ve kişisel çıkar da karışır; öyle ki hakikati artık yeterince göremezler, kendilerine haz ya da acı veren şey hükümlerini gölgeler.
μάλιστα μὲν οὖν προσήκει τοὺς ὀρθῶς κειμένους νόμους, ὅσα ἐνδέχεται, πάντα διορίζειν αὐτούς, καὶ ὅτι ἐλάχιστα καταλείπειν ἐπὶ τοῖς κρίνουσι, πρῶτον μὲν ὅτι ἕνα λαβεῖν καὶ ὀλίγους ῥᾷον ἢ πολλοὺς
εὖ φρονοῦντας καὶ δυναμένους νομοθετεῖν καὶ δικάζειν· ἔπειθʼ αἱ μὲν νομοθεσίαι ἐκ πολλοῦ χρόνου σκεψαμένων γίνονται, αἱ δὲ κρίσεις ἐξ ὑπογυίου, ὥστε χαλεπὸν ἀποδιδόναι τὸ δίκαιον καὶ τὸ συμφέρον καλῶς τοὺς κρίνοντας. τὸ δὲ πάντων μέγιστον, ὅτι ἡ μὲν τοῦ νομοθέτου κρίσις οὐ κατὰ μέρος, ἀλλὰ περὶ μελλόντων τε καὶ καθόλου ἐστίν, ὁ δʼ ἐκκλησιαστὴς καὶ δικαστὴς ἤδη περὶ παρόντων καὶ ἀφωρισμένων κρίνουσιν· πρὸς οὓς καὶ τὸ φιλεῖν ἤδη καὶ τὸ μισεῖν καὶ τὸ ἴδιον συμφέρον συνήρτηται πολλάκις, ὥστε μηκέτι δύνασθαι θεωρεῖν ἱκανῶς τὸ ἀληθές, ἀλλʼ ἐπισκοτεῖν τῇ κρίσει τὸ ἴδιον ἡδὺ ἢ λυπηρόν.
1354b10Demek ki, dediğimiz gibi, öteki konularda hüküm vereni olabildiğince az şeyde söz sahibi kılmak gerekir. Ama bir şeyin olup olmadığı, olacak olup olmadığı, var olup olmadığı meselesini ister istemez hüküm verenlere bırakmak gerekir; çünkü kanun koyucu bunları önceden göremez.
περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων, ὥσπερ λέγομεν, δεῖ ὡς ἐλαχίστων ποιεῖν κύριον τὸν κριτήν, περὶ δὲ τοῦ γεγονέναι ἢ μὴ γεγονέναι, ἢ ἔσεσθαι ἢ μὴ ἔσεσθαι, ἢ εἶναι ἢ μὴ εἶναι, ἀνάγκη ἐπὶ τοῖς κριταῖς καταλείπειν· οὐ γὰρ δυνατὸν ταῦτα τὸν νομοθέτην προϊδεῖν.
1354b15Durum böyleyse, öteki şeyleri, örneğin girişin ya da olayların anlatıldığı kısmın neler içermesi gerektiğini ve söylevin öbür bölümlerini tek tek belirleyenlerin meselenin dışında kalan şeyleri tekhnēye döktüğü açıktır. Bu bölümlerde hüküm vereni belli bir ruh hâline sokmaktan başka bir şeyle uğraşmazlar; tekhnēye dayanan ikna vasıtaları hakkında ise hiçbir şey göstermezler. Oysa insanı entimem kurmakta usta kılacak olan budur.
εἰ δὲ ταῦθʼ οὕτως ἔχει, φανερὸν ὅτι τὰ ἔξω τοῦ πράγματος τεχνολογοῦσιν ὅσοι τἆλλα διορίζουσιν, οἷον τί δεῖ τὸ προοίμιον ἢ τὴν διήγησιν ἔχειν, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον μορίων· οὐδὲν γὰρ ἐν αὐτοῖς ἄλλο πραγματεύονται πλὴν ὅπως τὸν κριτὴν ποιόν τινα ποιήσωσιν, περὶ δὲ τῶν ἐντέχνων πίστεων οὐδὲν δεικνύουσιν, τοῦτο δʼ ἐστὶν ὅθεν ἄν τις γένοιτο ἐνθυμηματικός.
1354b20İşte bu yüzden meclis söylevlerinde de mahkeme söylevlerinde de yöntem aynı olduğu, üstelik meclise hitap etme işi özel sözleşmelerle ilgili davalarla uğraşmaktan daha güzel ve daha siyasî olduğu hâlde, o yazarlar ondan hiç söz etmez; hepsi dava söylevini tekhnēye dökmeye çalışır. Sebebi şudur: meclis söylevlerinde mesele dışı şeyler söylemek pek işe yaramaz, meclis söylevi dava söylevinden daha az hileye açıktır, çünkü herkesi ilgilendiren bir meseleyi konu alır. Orada hüküm veren kendi işi hakkında hüküm verir; dolayısıyla tavsiyede bulunanın, durumun söylediği gibi olduğunu ispat etmesinden başka bir şey gerekmez. Mahkeme söylevlerinde ise bu yetmez, dinleyiciyi kazanmak işe yarar; çünkü hüküm başkalarının işleri hakkındadır. Yargıçlar kendi çıkarlarını gözeterek ve hoşlarına gideni dinleyerek taraflardan birine lütufta bulunur, gerçekten hüküm vermezler.
διὰ γὰρ τοῦτο τῆς αὐτῆς οὔσης μεθόδου περὶ τὰ δημηγορικὰ καὶ δικανικά, καὶ καλλίονος καὶ πολιτικωτέρας τῆς δημηγορικῆς πραγματείας οὔσης ἢ τῆς περὶ τὰ συναλλάγματα, περὶ μὲν ἐκείνης οὐδὲν λέγουσι, περὶ δὲ τοῦ δικάζεσθαι πάντες πειρῶνται τεχνολογεῖν, ὅτι ἧττόν ἐστι πρὸ ἔργου τὰ ἔξω τοῦ πράγματος λέγειν ἐν τοῖς δημηγορικοῖς καὶ ἧττόν ἐστι κακοῦργον ἡ δημηγορία δικολογίας, ὅτι κοινότερον. ἐνταῦθα μὲν γὰρ ὁ κριτὴς περὶ οἰκείων κρίνει, ὥστʼ οὐδὲν ἄλλο δεῖ πλὴν ἀποδεῖξαι ὅτι οὕτως ἔχει ὥς φησιν ὁ συμβουλεύων· ἐν δὲ τοῖς δικανικοῖς οὐχ ἱκανὸν τοῦτο, ἀλλὰ πρὸ ἔργου ἐστὶν ἀναλαβεῖν τὸν ἀκροατήν· περὶ ἀλλοτρίων γὰρ ἡ κρίσις, ὥστε πρὸς τὸ αὑτῶν σκοπούμενοι καὶ πρὸς χάριν ἀκροώμενοι διδόασι τοῖς ἀμφισβητοῦσιν, ἀλλʼ οὐ κρίνουσιν.
1355aBu sebeple de, daha önce söylediğim gibi, birçok yerde kanun mesele dışında konuşmayı yasaklar; mecliste ise hüküm verenler buna kendileri yeterince dikkat eder.
διὸ καὶ πολλαχοῦ, ὥσπερ πρότερον εἶπον, ὁ νόμος κωλύει λέγειν ἔξω τοῦ πράγματος· ἐκεῖ δʼ αὐτοὶ οἱ κριταὶ τοῦτο τηροῦσιν ἱκανῶς.
1355a1Tekhnēye dayanan yöntemin ikna vasıtalarıyla ilgili olduğu açıktır. İkna vasıtası bir tür ispattır, çünkü bir şeyin ispat edildiğini düşündüğümüzde ona en çok inanırız. Retorik ispat ise entimemdir ve entimem, kısaca söylemek gerekirse, ikna vasıtalarının en etkilisidir. Entimem bir tür kıyastır; her türlü kıyası incelemek de diyalektiğin, ya bütününün ya da bir kısmının işidir. Öyleyse kıyasın nelerden ve nasıl kurulduğunu en iyi görebilen kişi, entimemin hangi konularla ilgili olduğunu ve mantık kıyaslarından ne bakımdan ayrıldığını da öğrenirse, entimem kurmakta da en usta kişi olacaktır. Çünkü doğruyu da doğruya benzeyeni de görmek aynı yetinin işidir; üstelik insanlar tabiatça hakikate yeterince yatkındır ve çoğu zaman ona ulaşırlar. Bu yüzden makbul kanaatleri (endoxa) isabetle kestirebilmek, hakikati de aynı şekilde kestirebilen kişinin işidir.
Öteki yazarların meselenin dışında kalan şeyleri tekhnēye döktüğü ve neden daha çok dava söylevine yöneldiği böylece açıktır.
ἐπεὶ δὲ φανερόν ἐστιν ὅτι ἡ μὲν ἔντεχνος μέθοδος περὶ τὰς πίστεις ἐστίν, ἡ δὲ πίστις ἀπόδειξίς τις (τότε γὰρ πιστεύομεν μάλιστα ὅταν ἀποδεδεῖχθαι ὑπολάβωμεν), ἔστι δʼ ἀπόδειξις ῥητορικὴ ἐνθύμημα, καὶ ἔστι τοῦτο ὡς εἰπεῖν ἁπλῶς κυριώτατον τῶν πίστεων, τὸ δʼ ἐνθύμημα συλλογισμός τις, περὶ δὲ συλλογισμοῦ ὁμοίως ἅπαντος τῆς διαλεκτικῆς ἐστιν ἰδεῖν, ἢ αὐτῆς ὅλης ἢ μέρους τινός, δῆλον ὅτι ὁ μάλιστα τοῦτο δυνάμενος θεωρεῖν, ἐκ τίνων καὶ πῶς γίνεται συλλογισμός, οὗτος καὶ ἐνθυμηματικὸς ἂν εἴη μάλιστα, προσλαβὼν περὶ ποῖά τέ ἐστι τὸ ἐνθύμημα καὶ τίνας ἔχει διαφορὰς πρὸς τοὺς λογικοὺς συλλογισμούς. τό τε γὰρ ἀληθὲς καὶ τὸ ὅμοιον τῷ ἀληθεῖ τῆς αὐτῆς ἐστι δυνάμεως ἰδεῖν, ἅμα δὲ καὶ οἱ ἄνθρωποι πρὸς τὸ ἀληθὲς πεφύκασιν ἱκανῶς καὶ τὰ πλείω τυγχάνουσι τῆς ἀληθείας· διὸ πρὸς τὰ ἔνδοξα στοχαστικῶς ἔχειν τοῦ ὁμοίως ἔχοντος καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειάν ἐστιν. ὅτι μὲν οὖν τὰ ἔξω τοῦ πράγματος οἱ ἄλλοι τεχνολογοῦσι, καὶ διότι μᾶλλον ἀπονενεύκασι πρὸς τὸ δικολογεῖν, φανερόν·
1355a20Retorik yararlıdır. Birincisi, doğru ve adil olan tabiatça zıtlarından güçlüdür; dolayısıyla hükümler gerektiği gibi verilmezse, doğrunun ve adilin yenilmesi ister istemez onları savunanların yüzündendir ve bu kınanmayı hak eder. İkincisi, bazı insanları, en kesin epistēmēye sahip olsak bile, ona dayanarak konuşmak suretiyle ikna etmek kolay değildir: epistēmēye dayanan söz öğretmeye aittir, böyle insanlara ise öğretmek imkânsızdır; ikna vasıtalarını ve sözlerimizi ister istemez herkesin paylaştığı kabullerden kurmamız gerekir. Topikler'de halkla konuşma hakkında söylediğimiz de buydu. Üçüncüsü, kıyaslarda olduğu gibi, zıt şeylere de inandırabilmek gerekir; ikisini birden yapalım diye değil (kötü olana inandırmamak gerekir), durumun ne olduğu gözümüzden kaçmasın ve bir başkası sözleri haksız yere kullandığında onları çürütebilelim diye. Öteki tekhnēlerin hiçbiri zıt sonuçlar çıkarmaz; bunu yalnız diyalektik ve retorik yapar, çünkü ikisi de zıtlara aynı ölçüde yönelir. Ama konu olan şeyler aynı durumda değildir: doğru ve daha iyi olan, kısaca söylemek gerekirse, tabiatça her zaman kıyasa daha elverişli ve daha inandırıcıdır. Bundan başka, insanın bedeniyle kendini savunamaması utanç verici sayılırken sözle savunamamasının utanç verici sayılmaması tuhaf olurdu; oysa söz insana bedenin kullanımından daha çok has olan şeydir.
χρήσιμος δέ ἐστιν ἡ ῥητορικὴ διά τε τὸ φύσει εἶναι κρείττω τἀληθῆ καὶ τὰ δίκαια τῶν ἐναντίων, ὥστε ἐὰν μὴ κατὰ τὸ προσῆκον αἱ κρίσεις γίγνωνται, ἀνάγκη διʼ αὑτῶν ἡττᾶσθαι, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἄξιον ἐπιτιμήσεως, ἔτι δὲ πρὸς ἐνίους οὐδʼ εἰ τὴν ἀκριβεστάτην ἔχοιμεν ἐπιστήμην, ῥᾴδιον ἀπʼ ἐκείνης πεῖσαι λέγοντας· διδασκαλίας γάρ ἐστιν ὁ κατὰ τὴν ἐπιστήμην λόγος, τοῦτο δὲ ἀδύνατον, ἀλλʼ ἀνάγκη διὰ τῶν κοινῶν ποιεῖσθαι τὰς πίστεις καὶ τοὺς λόγους, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς Τοπικοῖς ἐλέγομεν περὶ τῆς πρὸς τοὺς πολλοὺς ἐντεύξεως. ἔτι δὲ τἀναντία δεῖ δύνασθαι πείθειν, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς συλλογισμοῖς, οὐχ ὅπως ἀμφότερα πράττωμεν (οὐ γὰρ δεῖ τὰ φαῦλα πείθειν), ἀλλʼ ἵνα μὴ λανθάνῃ πῶς ἔχει, καὶ ὅπως ἄλλου χρωμένου τοῖς λόγοις μὴ δικαίως αὐτοὶ λύειν ἔχωμεν. τῶν μὲν οὖν ἄλλων τεχνῶν οὐδεμία τἀναντία συλλογίζεται, ἡ δὲ διαλεκτικὴ καὶ ἡ ῥητορικὴ μόναι τοῦτο ποιοῦσιν· ὁμοίως γάρ εἰσιν ἀμφότεραι τῶν ἐναντίων. τὰ μέντοι ὑποκείμενα πράγματα οὐχ ὁμοίως ἔχει, ἀλλʼ ἀεὶ τἀληθῆ καὶ τὰ βελτίω τῇ φύσει εὐσυλλογιστότερα καὶ πιθανώτερα ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν. πρὸς δὲ τούτοις ἄτοπον εἰ τῷ σώματι μὲν αἰσχρὸν μὴ δύνασθαι βοηθεῖν ἑαυτῷ,
λόγῳ δʼ οὐκ αἰσχρόν· ὃ μᾶλλον ἴδιόν ἐστιν ἀνθρώπου τῆς τοῦ σώματος χρείας.
1355b1Bu türden bir söz yetisini haksız yere kullanan kişinin büyük zararlar verebileceği söylenirse, bu, aretē (arete) dışında bütün iyi şeyler için, özellikle de güç, sağlık, servet, komutanlık gibi en yararlı olanlar için ortak bir durumdur. Bunları adil biçimde kullanan en büyük faydayı, haksız yere kullanan da en büyük zararı verebilir.
εἰ δʼ ὅτι μεγάλα βλάψειεν ἂν ὁ χρώμενος ἀδίκως τῇ τοιαύτῃ δυνάμει τῶν λόγων, τοῦτό γε κοινόν ἐστι κατὰ πάντων τῶν ἀγαθῶν πλὴν ἀρετῆς, καὶ μάλιστα κατὰ τῶν χρησιμωτάτων, οἷον ἰσχύος ὑγιείας πλούτου στρατηγίας· τούτοις γὰρ ἄν τις ὠφελήσειεν τὰ μέγιστα χρώμενος δικαίως καὶ βλάψειεν ἀδίκως.
1355b5Demek ki retoriğin belirli tek bir cinse ait olmadığı, bu bakımdan diyalektiğe benzediği ve yararlı olduğu açıktır. Şu da açıktır ki onun işi ikna etmek değil, her konuda mevcut olan inandırıcı unsurları görmektir. Bütün öteki tekhnēlerde de böyledir: hekimliğin işi de birini sağlıklı kılmak değil, onu mümkün olduğu kadar sağlığa yaklaştırmaktır; çünkü sağlığa kavuşamayacak olanları da yine iyi tedavi etmek mümkündür. Bundan başka, inandırıcı olanı da inandırıcı görüneni de görmek aynı tekhnēnin işidir; tıpkı diyalektikte kıyası da kıyas gibi görüneni de görmenin aynı tekhnēnin işi olması gibi. Çünkü sofisti sofist yapan yetisi değil, prohairesisidir (prohairesis). Şu farkla ki retorikte hem epistēmesine göre olan hem prohairesisine göre olan hatip diye anılır; diyalektikte ise prohairesisine göre olana sofist denir, diyalektikçiye ise prohairesisine göre değil, yetisine göre bu ad verilir.
Şimdi yöntemin kendisi hakkında konuşmaya, önümüze koyduğumuz hedeflere nasıl ve nelerle ulaşabileceğimizi söylemeye çalışalım. O hâlde, sanki baştan başlıyormuşuz gibi, onun ne olduğunu yeniden tarif edelim ve geri kalanını sonra söyleyelim.
ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν οὐθενός τινος γένους ἀφωρισμένου ἡ ῥητορική, ἀλλὰ καθάπερ ἡ διαλεκτική, καὶ ὅτι χρήσιμος, φανερόν, καὶ ὅτι οὐ τὸ πεῖσαι ἔργον αὐτῆς, ἀλλὰ τὸ ἰδεῖν τὰ ὑπάρχοντα πιθανὰ περὶ ἕκαστον, καθάπερ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις τέχναις πάσαις (οὐδὲ γὰρ ἰατρικῆς τὸ ὑγιᾶ ποιῆσαι, ἀλλὰ μέχρι οὗ ἐνδέχεται, μέχρι τούτου προαγαγεῖν· ἔστιν γὰρ καὶ τοὺς ἀδυνάτους μεταλαβεῖν ὑγιείας ὅμως θεραπεῦσαι καλῶς)· πρὸς δὲ τούτοις ὅτι τῆς αὐτῆς τό τε πιθανὸν καὶ τὸ φαινόμενον ἰδεῖν πιθανόν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς διαλεκτικῆς συλλογισμόν τε καὶ φαινόμενον συλλογισμόν· ἡ γὰρ σοφιστικὴ οὐκ ἐν τῇ δυνάμει ἀλλʼ ἐν τῇ προαιρέσει· πλὴν ἐνταῦθα μὲν ἔσται ὁ μὲν κατὰ τὴν ἐπιστήμην ὁ δὲ κατὰ τὴν προαίρεσιν ῥήτωρ, ἐκεῖ δὲ σοφιστὴς μὲν κατὰ τὴν προαίρεσιν, διαλεκτικὸς δὲ οὐ κατὰ τὴν προαίρεσιν ἀλλὰ κατὰ τὴν δύναμιν. περὶ δὲ αὐτῆς ἤδη τῆς μεθόδου πειρώμεθα λέγειν, πῶς τε καὶ ἐκ τίνων δυνησόμεθα τυγχάνειν τῶν προκειμένων. πάλιν οὖν οἷον ἐξ ὑπαρχῆς ὁρισάμενοι αὐτὴν τίς ἐστι, λέγωμεν τὰ λοιπά.
1355b202. Bölüm
Retorik, her konuda mümkün olan inandırıcıyı görme yetisi olsun. Bu, başka hiçbir tekhnēnin işi değildir. Ötekilerin her biri kendi konusu hakkında öğretir ve ikna eder: hekimlik sağlıklı ve hastalıklı olan hakkında, geometri büyüklüklere ait arazlar hakkında, aritmetik sayılar hakkında; öteki tekhnēler ve epistēmēler de böyledir. Retorik ise, deyim yerindeyse, kendisine verilen her konuda inandırıcı olanı görebilir görünür. Bu yüzden onun tekhnē olarak belirli, kendine özgü bir cinse yönelmediğini söylüyoruz.
ἔστω δὴ ἡ ῥητορικὴ δύναμις περὶ ἕκαστον τοῦ θεωρῆσαι τὸ ἐνδεχόμενον πιθανόν. τοῦτο γὰρ οὐδεμιᾶς ἑτέρας ἐστὶ τέχνης ἔργον· τῶν γὰρ ἄλλων ἑκάστη περὶ τὸ αὑτῇ ὑποκείμενόν ἐστιν διδασκαλικὴ καὶ πειστική, οἷον ἰατρικὴ περὶ ὑγιεινῶν καὶ νοσερῶν, καὶ γεωμετρία περὶ τὰ συμβεβηκότα πάθη τοῖς μεγέθεσι, καὶ ἀριθμητικὴ περὶ ἀριθμῶν, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν· ἡ δὲ ῥητορικὴ περὶ τοῦ δοθέντος ὡς εἰπεῖν δοκεῖ δύνασθαι θεωρεῖν τὸ πιθανόν, διὸ καί φαμεν αὐτὴν οὐ περί τι γένος ἴδιον ἀφωρισμένον ἔχειν τὸ τεχνικόν.
1355b30İkna vasıtalarının kimi tekhnē dışıdır, kimi tekhnēye dayanır. Tekhnē dışı dediklerim, bizim sağlamadığımız, önceden var olan şeylerdir: tanıklar, işkenceyle alınan ifadeler, yazılı sözleşmeler ve benzerleri. Tekhnēye dayananlar ise yöntem sayesinde ve bizim elimizle kurulabilenlerdir. Dolayısıyla birincileri yalnız kullanmak, ikincileri ise bulmak gerekir.
τῶν δὲ πίστεων αἱ μὲν ἄτεχνοί εἰσιν αἱ δʼ ἔντεχνοι. ἄτεχνα δὲ λέγω ὅσα μὴ διʼ ἡμῶν πεπόρισται ἀλλὰ προϋπῆρχεν, οἷον μάρτυρες βάσανοι συγγραφαὶ καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἔντεχνα δὲ ὅσα διὰ τῆς μεθόδου καὶ διʼ ἡμῶν κατασκευασθῆναι δυνατόν, ὥστε δεῖ τούτων τοῖς μὲν χρήσασθαι, τὰ δὲ εὑρεῖν.
1356aSöz aracılığıyla sağlanan ikna vasıtalarının üç türü vardır: kimi konuşanın karakterine (ēthos) dayanır, kimi dinleyiciyi belli bir hâle sokmaya, kimi de sözün kendisine, yani onun bir şeyi göstermesine ya da gösteriyor gibi görünmesine.
τῶν δὲ διὰ τοῦ λόγου ποριζομένων πίστεων τρία εἴδη ἔστιν· αἱ μὲν γάρ εἰσιν ἐν τῷ ἤθει τοῦ λέγοντος, αἱ δὲ ἐν τῷ τὸν ἀκροατὴν διαθεῖναί πως, αἱ δὲ ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ διὰ τοῦ δεικνύναι ἢ φαίνεσθαι δεικνύναι.
1356a1Karakter yoluyla ikna, söz konuşanı güvenilir kılacak biçimde söylendiğinde gerçekleşir. Çünkü dürüst insanlara her konuda genellikle daha çok ve daha çabuk inanırız; kesinliğin bulunmadığı, kanaatlerin ikiye bölündüğü konularda ise onlara tamamen güveniriz. Ama bunun da konuşanın nasıl biri olduğuna dair önceden oluşmuş bir kanaatle değil, sözün kendisiyle gerçekleşmesi gerekir. Bazı el kitabı yazarlarının yaptığı gibi, konuşanın dürüstlüğünün inandırıcılığa hiçbir katkısı olmadığını düşünüp onu tekhnēnin dışında bırakmıyoruz; tam tersine, karakter, deyim yerindeyse, ikna vasıtalarının neredeyse en güçlüsüdür.
διὰ μὲν οὖν τοῦ ἤθους, ὅταν οὕτω λεχθῇ ὁ λόγος ὥστε ἀξιόπιστον ποιῆσαι τὸν λέγοντα· τοῖς γὰρ ἐπιεικέσι πιστεύομεν μᾶλλον καὶ θᾶττον, περὶ πάντων μὲν ἁπλῶς, ἐν οἷς δὲ τὸ ἀκριβὲς μὴ ἔστιν ἀλλὰ τὸ ἀμφιδοξεῖν, καὶ παντελῶς. δεῖ δὲ καὶ τοῦτο συμβαίνειν διὰ τοῦ λόγου, ἀλλὰ μὴ διὰ τοῦ προδεδοξάσθαι ποιόν τινα εἶναι τὸν λέγοντα· οὐ γάρ, ὥσπερ ἔνιοι τῶν τεχνολογούντων, ⟨οὐ⟩ τίθεμεν ἐν τῇ τέχνῃ καὶ τὴν ἐπιείκειαν τοῦ λέγοντος, ὡς οὐδὲν συμβαλλομένην πρὸς τὸ πιθανόν, ἀλλὰ σχεδὸν ὡς εἰπεῖν κυριωτάτην ἔχει πίστιν τὸ ἦθος.
1356a10Dinleyiciler yoluyla ikna ise, söz onları bir duyguya (pathos) sürüklediğinde gerçekleşir; çünkü üzgünken ve sevinçliyken, severken ve nefret ederken aynı şekilde hüküm vermeyiz. Bugünkü el kitabı yazarlarının uğraşmaya çalıştığını söylediğimiz tek şey de budur.
διὰ δὲ τῶν ἀκροατῶν, ὅταν εἰς πάθος ὑπὸ τοῦ λόγου προαχθῶσιν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἀποδίδομεν τὰς κρίσεις λυπούμενοι καὶ χαίροντες, ἢ φιλοῦντες καὶ μισοῦντες· πρὸς ὃ καὶ μόνον πειρᾶσθαί φαμεν πραγματεύεσθαι τοὺς νῦν τεχνολογοῦντας.
1356a15Bunlar, duygulardan söz ettiğimizde tek tek açıklanacaktır. Sözün kendisi yoluyla ise, her konuda inandırıcı olan şeylerden hareketle doğruyu ya da doğru görüneni gösterdiğimizde inandırırız.
περὶ μὲν οὖν τούτων δηλωθήσεται καθʼ ἕκαστον, ὅταν περὶ τῶν παθῶν λέγωμεν, διὰ δὲ τοῦ λόγου πιστεύουσιν, ὅταν ἀληθὲς ἢ φαινόμενον δείξωμεν ἐκ τῶν περὶ ἕκαστα πιθανῶν.
1356a20İkna vasıtaları bu üç yoldan geldiğine göre, onları elde etmenin kıyas kurabilen, karakterleri ve aretēleri, üçüncü olarak da duyguları, yani her duygunun ne olduğunu, nasıl bir şey olduğunu, nelerden ve nasıl doğduğunu inceleyebilen kişinin işi olduğu açıktır. Böylece retorik, diyalektiğin ve karakterlere dair incelemenin bir tür yan filizi olur; bu inceleme de haklı olarak siyaset diye adlandırılır. Bu yüzden retorik siyasetin kılığına bürünür; onun ustası olduğunu iddia edenler de kimi terbiye eksikliğinden, kimi böbürlenmeden, kimi de insana özgü başka sebeplerden ötürü aynı kılığa girer. Oysa retorik, başta söylediğimiz gibi, diyalektiğin bir parçası ve benzeridir; çünkü ikisi de belirli bir konunun durumunu bilen bir epistēmē değildir, ikisi de söz bulmanın birer yetisidir.
ἐπεὶ δʼ αἱ πίστεις διὰ τούτων εἰσί, φανερὸν ὅτι ταύτας ἐστὶ λαβεῖν τοῦ συλλογίσασθαι δυναμένου καὶ τοῦ θεωρῆσαι περὶ τὰ ἤθη καὶ περὶ τὰς ἀρετὰς καὶ τρίτον [τοῦ] περὶ τὰ πάθη, τί τε ἕκαστόν ἐστιν τῶν παθῶν καὶ ποῖόν τι, καὶ ἐκ τίνων ἐγγίνεται καὶ πῶς, ὥστε συμβαίνει τὴν ῥητορικὴν οἷον παραφυές τι τῆς διαλεκτικῆς εἶναι καὶ τῆς περὶ τὰ ἤθη πραγματείας, ἣν δίκαιόν ἐστι προσαγορεύειν πολιτικήν. διὸ καὶ ὑποδύεται ὑπὸ τὸ σχῆμα τὸ τῆς πολιτικῆς ἡ ῥητορικὴ καὶ οἱ ἀντιποιούμενοι ταύτης τὰ μὲν διʼ ἀπαιδευσίαν, τὰ δὲ διʼ ἀλαζονείαν, τὰ δὲ καὶ διʼ ἄλλας αἰτίας ἀνθρωπικάς· ἔστι γὰρ μόριόν τι τῆς διαλεκτικῆς καὶ ὁμοίωμα, καθάπερ καὶ ἀρχόμενοι εἴπομεν· περὶ οὐδενὸς γὰρ ὡρισμένου οὐδετέρα αὐτῶν ἐστιν ἐπιστήμη πῶς ἔχει, ἀλλὰ δυνάμεις τινὲς τοῦ πορίσαι λόγους.
1356a30Bu ikisinin yetisi ve birbirleriyle ilişkisi hakkında aşağı yukarı yeterince söylendi. Gösterme ya da gösteriyor gibi görünme yoluyla sağlanan ikna vasıtalarına gelince: diyalektikte bunların biri istikra, biri kıyas, biri de kıyas gibi görünen şey olduğu gibi, burada da durum aynıdır. Örnek bir istikradır, entimem bir kıyastır, entimem gibi görünen de kıyas gibi görünen bir şeydir. Entimeme retorik kıyas, örneğe retorik istikra diyorum. Gösterme yoluyla ikna etmeye çalışan herkes bunu ya örnek ya da entimem kullanarak yapar, bunların dışında hiçbir şeyle yapmaz. Öyleyse, genel olarak herhangi bir şeyi göstermek ister istemez ya kıyas kurarak ya da istikra yaparak olduğuna göre (bu bize Analitikler'den açıktır), entimemin kıyasla, örneğin de istikrayla aynı şey olması zorunludur.
περὶ μὲν οὖν τῆς δυνάμεως αὐτῶν, καὶ πῶς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας, εἴρηται σχεδὸν ἱκανῶς· τῶν δὲ διὰ τοῦ δεικνύναι ἢ φαίνεσθαι δεικνύναι, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς
τὸ μὲν ἐπαγωγή ἐστιν, τὸ δὲ συλλογισμός, τὸ δὲ φαινόμενος συλλογισμός, καὶ ἐνταῦθα ὁμοίως· ἔστιν γὰρ τὸ μὲν παράδειγμα ἐπαγωγή, τὸ δʼ ἐνθύμημα συλλογισμός, τὸ δὲ φαινόμενον ἐνθύμημα φαινόμενος συλλογισμός. καλῶ δʼ ἐνθύμημα μὲν ῥητορικὸν συλλογισμόν, παράδειγμα δὲ ἐπαγωγὴν ῥητορικήν. πάντες δὲ τὰς πίστεις ποιοῦνται διὰ τοῦ δεικνύναι ἢ παραδείγματα λέγοντες ἢ ἐνθυμήματα, καὶ παρὰ ταῦτα οὐδέν· ὥστʼ εἴπερ καὶ ὅλως ἀνάγκη ἢ συλλογιζόμενον ἢ ἐπάγοντα δεικνύναι ὁτιοῦν [ἢ ὁντινοῦν] (δῆλον δʼ ἡμῖν τοῦτο ἐκ τῶν Ἀναλυτικῶν), ἀναγκαῖον ἑκάτερον αὐτῶν ἑκατέρῳ τούτων τὸ αὐτὸ εἶναι.
1356b10Örnekle entimem arasındaki fark Topikler'den açıktır (kıyas ve istikra hakkında daha önce orada konuşulmuştu). Birbirine benzeyen birçok durumdan hareketle bir şeyin böyle olduğunu göstermek orada istikra, burada örnektir. Bazı şeyler var olduğunda, onların var olması yüzünden onlardan ayrı başka bir şeyin, ya her zaman ya da çoğunlukla, sonuç olarak çıkması ise orada kıyas, burada entimem diye adlandırılır.
τίς δʼ ἐστὶν διαφορὰ παραδείγματος καὶ ἐνθυμήματος, φανερὸν ἐκ τῶν Τοπικῶν (ἐκεῖ γὰρ περὶ συλλογισμοῦ καὶ ἐπαγωγῆς εἴρηται πρότερον), ὅτι τὸ μὲν ἐπὶ πολλῶν καὶ ὁμοίων δείκνυσθαι ὅτι οὕτως ἔχει ἐκεῖ μὲν ἐπαγωγή ἐστιν ἐνταῦθα δὲ παράδειγμα, τὸ δὲ τινῶν ὄντων ἕτερόν τι διὰ ταῦτα συμβαίνειν παρὰ ταῦτα τῷ ταῦτα εἶναι ἢ καθόλου ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐκεῖ μὲν συλλογισμὸς ἐνταῦθα δὲ ἐνθύμημα καλεῖται.
1356b15Retorikte her iki türün de kendine göre bir üstünlüğü olduğu da açıktır. Methodika'da söylendiği gibi, burada da durum aynıdır: kimi söylevler örneğe, kimi entimeme dayanır; hatipler de aynı şekilde kimi örnekçi, kimi entimemcidir. Örneklere dayanan sözler daha az inandırıcı değildir, ama entimemlere dayananlar daha çok alkış toplar.
φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἑκάτερον ἔχει ἀγαθὸν τὸ εἶδος τῆς ῥητορείας· καθάπερ γὰρ καὶ ἐν τοῖς μεθοδικοῖς εἴρηται, καὶ ἐν τούτοις ὁμοίως ἔχει· εἰσὶν γὰρ αἱ μὲν παραδειγματώδεις ῥητορεῖαι αἱ δὲ ἐνθυμηματικαί, καὶ ῥήτορες ὁμοίως οἱ μὲν παραδειγματώδεις οἱ δὲ ἐνθυμηματικοί. πιθανοὶ μὲν οὖν οὐχ ἧττον οἱ λόγοι οἱ διὰ τῶν παραδειγμάτων, θορυβοῦνται δὲ μᾶλλον οἱ ἐνθυμηματικοί·
1356b25Bunun sebebini ve her birinin nasıl kullanılacağını sonra söyleyeceğiz; şimdi bunların kendilerini daha açık biçimde belirleyelim.
İnandırıcı olan, birine göre inandırıcıdır. Kimi şey kendi başına, hemen inandırıcı ve güvenilirdir; kimi de bu türden şeylerle gösterilmiş göründüğü için öyledir. Hiçbir tekhnē cüzî olanı incelemez: hekimlik, örneğin Sokrates'e ya da Kallias'a neyin iyi geleceğini değil, şu türden birine ya da şu türden kişilere neyin iyi geleceğini inceler; çünkü tekhnēnin konusu budur, cüzî olan ise sonsuzdur ve epistēmēye konu olamaz. Aynı şekilde retorik de tek tek kişilere makbul görüneni, örneğin Sokrates'e ya da Hippias'a makbul görüneni değil, şu türden kişilere makbul görüneni inceleyecektir. Diyalektik de böyle yapar: o da rastgele öncüllerden kıyas kurmaz (çünkü saçmalayanlara da bazı şeyler doğru görünür), tartışmayı gerektiren şeylerden kurar; retorik ise insanların zaten müzakere etmeye alışık olduğu şeylerden.
τὴν δʼ αἰτίαν [αὐτῶν], καὶ πῶς ἑκατέρῳ χρηστέον, ἐροῦμεν ὕστερον· νῦν δὲ περὶ αὐτῶν τούτων μᾶλλον διορίσωμεν καθαρῶς. ἐπεὶ γὰρ τὸ πιθανὸν τινὶ πιθανόν ἐστι, καὶ τὸ μὲν εὐθὺς ὑπάρχει διʼ αὑτὸ πιθανὸν καὶ πιστὸν τὸ δὲ τῷ δείκνυσθαι δοκεῖν διὰ τοιούτων, οὐδεμία δὲ τέχνη σκοπεῖ τὸ καθʼ ἕκαστον, οἷον ἡ ἰατρικὴ τί Σωκράτει τὸ ὑγιεινόν ἐστιν ἢ Καλλίᾳ, ἀλλὰ τί τῷ τοιῷδε ἢ τοῖς τοιοῖσδε (τοῦτο γὰρ ἔντεχνον, τὸ δὲ καθʼ ἕκαστον ἄπειρον καὶ οὐκ ἐπιστητόν), οὐδὲ ἡ ῥητορικὴ τὸ καθʼ ἕκαστον ἔνδοξον θεωρήσει, οἷον Σωκράτει ἢ Ἱππίᾳ, ἀλλὰ τὸ τοιοισδί, καθάπερ καὶ ἡ διαλεκτική. καὶ γὰρ ἐκείνη συλλογίζεται οὐκ ἐξ ὧν ἔτυχεν (φαίνεται γὰρ ἄττα καὶ τοῖς παραληροῦσιν), ἀλλʼ ἐκείνη μὲν ἐκ τῶν λόγου δεομένων, ἡ δὲ ῥητορικὴ ἐκ τῶν ἤδη βουλεύεσθαι εἰωθότων.
1357aRetoriğin işi, üzerinde müzakere ettiğimiz ama tekhnēsine sahip olmadığımız konularla ilgilidir; muhatabı da birçok basamağı bir arada göremeyen, uzun bir akıl yürütmeyi izleyemeyen dinleyicilerdir. Müzakere ettiğimiz şeyler ise iki türlü de olabilir görünen şeylerdir. Geçmişte, gelecekte ya da şimdi başka türlü olması imkânsız olan şeyler hakkında, onları böyle düşündüğü sürece kimse müzakere etmez; bunun hiçbir faydası yoktur.
ἔστιν δὲ τὸ ἔργον αὐτῆς περί τε τοιούτων περὶ ὧν βουλευόμεθα καὶ τέχνας μὴ ἔχομεν, καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἀκροαταῖς οἳ οὐ δύνανται διὰ πολλῶν συνορᾶν οὐδὲ λογίζεσθαι πόρρωθεν. βουλευόμεθα δὲ περὶ τῶν φαινομένων ἐνδέχεσθαι ἀμφοτέρως ἔχειν· περὶ γὰρ τῶν ἀδυνάτων ἄλλως ἢ γενέσθαι ἢ ἔσεσθαι ἢ ἔχειν οὐδεὶς βουλεύεται οὕτως ὑπολαμβάνων· οὐδὲν γὰρ πλέον.
1357a5Kıyas kurup sonuç çıkarmak, kimi zaman daha önce kıyasla ulaşılmış sonuçlardan, kimi zaman da kıyasla ulaşılmamış, ama makbul kanaat olmadıkları için kıyasa ihtiyaç duyan şeylerden mümkündür. Bunların birincisi uzunluğu yüzünden ister istemez zor izlenir (çünkü hüküm verenin sade biri olduğu varsayılır); ikincisi ise üzerinde uzlaşılmış şeylerden ya da makbul kanaatlerden çıkmadığı için inandırıcı değildir. Dolayısıyla entimem de örnek de çoğunlukla başka türlü olabilen şeylerle ilgili olmalıdır; örnek bir istikra, entimem de bir kıyas olarak. Entimem az sayıda öncülden, çoğu zaman da tam bir kıyasın öncüllerinden daha azından kurulmalıdır. Çünkü bunlardan biri biliniyorsa onu söylemeye bile gerek yoktur; dinleyici onu kendisi ekler. Örneğin Dorieus'un taçla ödüllendirilen bir yarışmayı kazandığını göstermek için Olimpiyatları kazandığını söylemek yeter; Olimpiyatların ödülünün taç olduğunu eklemeye gerek yoktur, çünkü bunu herkes bilir.
ἐνδέχεται δὲ συλλογίζεσθαι καὶ συνάγειν τὰ μὲν ἐκ συλλελογισμένων πρότερον, τὰ δʼ ἐξ ἀσυλλογίστων μέν, δεομένων δὲ συλλογισμοῦ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἔνδοξα, ἀνάγκη δὲ τούτων τὸ μὲν μὴ εἶναι εὐεπακολούθητον διὰ τὸ μῆκος (ὁ γὰρ κριτὴς ὑπόκειται εἶναι ἁπλοῦς), τὰ δὲ μὴ πιθανὰ διὰ τὸ μὴ ἐξ ὁμολογουμένων εἶναι μηδʼ ἐνδόξων, ὥστʼ ἀναγκαῖον τό τε ἐνθύμημα εἶναι καὶ τὸ παράδειγμα περί τε τῶν ἐνδεχομένων ὡς τὰ πολλὰ ἔχειν ἄλλως, τὸ μὲν παράδειγμα ἐπαγωγὴν τὸ δʼ ἐνθύμημα συλλογισμόν, καὶ ἐξ ὀλίγων τε καὶ πολλάκις ἐλαττόνων ἢ ἐξ ὧν ὁ πρῶτος συλλογισμός· ἐὰν γὰρ ᾖ τι τούτων γνώριμον, οὐδὲ δεῖ λέγειν· αὐτὸς γὰρ τοῦτο προστίθησιν ὁ ἀκροατής, οἷον ὅτι Δωριεὺς στεφανίτην ἀγῶνα νενίκηκεν· ἱκανὸν γὰρ εἰπεῖν ὅτι Ὀλύμπια νενίκηκεν, τὸ δʼ ὅτι στεφανίτης τὰ Ὀλύμπια οὐδὲ δεῖ προσθεῖναι· γιγνώσκουσι γὰρ πάντες.
1357a20Retorik kıyasların dayandığı öncüllerin pek azı zorunludur. Çünkü hükümlerin ve incelemelerin konusu olan şeylerin çoğu başka türlü de olabilir: insanlar yaptıkları şeyler hakkında müzakere eder ve düşünür, yapılan şeylerin hepsi de bu türdendir ve deyim yerindeyse hiçbiri zorunlu değildir. Çoğunlukla olan ve olabilen şeyler ise ister istemez yine bu türden öncüllerden, zorunlu olanlar da zorunlu öncüllerden çıkarılır; bu da bize Analitikler'den açıktır. Öyleyse entimemlerin dayandığı öncüllerin kimi zorunlu olacak, çoğu ise çoğunlukla doğru olacaktır. Entimemler muhtemel olanlardan ve alametlerden kurulur; dolayısıyla bu ikisi, söz konusu iki öncül türünden birer birine karşılık gelir.
ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ὀλίγα μὲν τῶν ἀναγκαίων ἐξ ὧν οἱ ῥητορικοὶ συλλογισμοί εἰσι (τὰ γὰρ πολλὰ περὶ ὧν αἱ κρίσεις καὶ αἱ σκέψεις ἐνδέχεται καὶ ἄλλως ἔχειν· περὶ ὧν μὲν γὰρ πράττουσι βουλεύονται καὶ σκοποῦσι, τὰ δὲ πραττόμενα πάντα τοιούτου γένους ἐστί, καὶ οὐδὲν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἐξ ἀνάγκης τούτων, τὰ δʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ συμβαίνοντα καὶ ἐνδεχόμενα ἐκ τοιούτων ἀνάγκη ἑτέρων συλλογίζεσθαι, τὰ δʼ ἀναγκαῖα ἐξ ἀναγκαίων· δῆλον δʼ ἡμῖν καὶ τοῦτο ἐκ τῶν Ἀναλυτικῶν), φανερὸν ὅτι ἐξ ὧν τὰ ἐνθυμήματα λέγεται, τὰ μὲν ἀναγκαῖα ἔσται, τὰ δὲ πλεῖστα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὰ δʼ ἐνθυμήματα ἐξ εἰκότων καὶ ἐκ σημείων, ὥστε ἀνάγκη τούτων ἑκάτερον ἑκατέρῳ ταὐτὸ εἶναι.
1357a30Muhtemel, çoğunlukla olan şeydir; ama bazılarının tarif ettiği gibi kayıtsız şartsız değil: başka türlü olabilen şeyler arasında, kendisine göre muhtemel olduğu şeyle ilişkisi küllînin cüzîyle ilişkisi gibi olandır.
τὸ μὲν γὰρ εἰκός ἐστι τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γινόμενον, οὐχ ἁπλῶς δὲ καθάπερ ὁρίζονταί τινες, ἀλλὰ τὸ περὶ τὰ ἐνδεχόμενα ἄλλως ἔχειν, οὕτως ἔχον πρὸς ἐκεῖνο πρὸς ὃ εἰκὸς
ὡς τὸ καθόλου πρὸς τὸ κατὰ μέρος·
1357b1Alametlerin kimi, cüzîlerden birinin küllîyle ilişkisi gibidir; kimi de küllîlerden birinin cüzîyle ilişkisi gibi. Bunlardan zorunlu olana kesin alamet (tekmērion) denir; zorunlu olmayanın ise bu farkı karşılayan bir adı yoktur.
τῶν δὲ σημείων τὸ μὲν οὕτως ἔχει ὡς τῶν καθʼ ἕκαστόν τι πρὸς τὸ καθόλου, τὸ δὲ ὡς τῶν καθόλου τι πρὸς τὸ κατὰ μέρος. τούτων δὲ τὸ μὲν ἀναγκαῖον τεκμήριον, τὸ δὲ μὴ ἀναγκαῖον ἀνώνυμόν ἐστι κατὰ τὴν διαφοράν.
1357b5Zorunlu dediğim, kendilerinden kıyas kurulabilen şeylerdir; bu yüzden alametlerden böyle olana tekmērion denir. İnsanlar söylediklerinin çürütülemeyeceğini düşündüklerinde, gösterilmiş ve sonuca bağlanmış bir şey, yani bir tekmērion ortaya koyduklarına inanırlar; çünkü eski dilde tekmar ile peras, yani “sınır”, aynı şeydir.
ἀναγκαῖα μὲν οὖν λέγω ἐξ ὧν γίνεται συλλογισμός· διὸ καὶ τεκμήριον τὸ τοιοῦτον τῶν σημείων ἐστίν· ὅταν γὰρ μὴ ἐνδέχεσθαι οἴωνται λῦσαι τὸ λεχθέν, τότε φέρειν οἴονται τεκμήριον ὡς δεδειγμένον καὶ πεπερασμένον· τὸ γὰρ τέκμαρ καὶ πέρας ταὐτόν ἐστι κατὰ τὴν ἀρχαίαν γλῶτταν.
1357b10Alametlerden cüzînin küllîyle ilişkisi gibi olanı şuna benzer: biri bilgelerin adil olduğuna alamet olarak Sokrates'in hem bilge hem adil olduğunu söylese. Bu bir alamettir, ama söylenen doğru olsa bile çürütülebilir, çünkü bir kıyas teşkil etmez. Öteki türe gelince, biri birinin hasta olduğuna alamet olarak ateşi olduğunu, ya da bir kadının doğurduğuna alamet olarak sütü olduğunu söylese, bu zorunludur. Alametler arasında kesin alamet yalnız budur, çünkü yalnız bu, doğruysa çürütülemez. Küllînin cüzîyle ilişkisi gibi olan ise şöyledir: biri birinin ateşi olduğuna alamet olarak sık nefes aldığını söylese. Bu da doğru olsa bile çürütülebilir, çünkü ateşi olmayan biri de sık sık soluyabilir.
Muhtemelin, alametin ve kesin alametin ne olduğu ve aralarındaki fark burada da söylendi; bunlar hakkında daha açık bilgi, ayrıca hangi sebeple kiminin kıyas teşkil etmediği, kiminin kıyas teşkil ettiği Analitikler'de belirlenmiştir.
ἔστιν δὲ τῶν σημείων τὸ μὲν ὡς τὸ καθʼ ἕκαστον πρὸς τὸ καθόλου ὧδε, οἷον εἴ τις εἴπειεν σημεῖον εἶναι ὅτι οἱ σοφοὶ δίκαιοι, Σωκράτης γὰρ σοφὸς ἦν καὶ δίκαιος. τοῦτο μὲν οὖν σημεῖον, λυτὸν δέ, κἂν ἀληθὲς ᾖ τὸ εἰρημένον (ἀσυλλόγιστον γὰρ), τὸ δέ, οἷον εἴ τις εἴπειεν σημεῖον ὅτι νοσεῖ, πυρέττει γάρ, ἢ τέτοκεν, ὅτι γάλα ἔχει, ἀναγκαῖον. ὅπερ τῶν σημείων τεκμήριον μόνον ἐστίν· μόνον γάρ, ἂν ἀληθὲς ᾖ, ἄλυτόν ἐστιν. τὸ δὲ ὡς τὸ καθόλου πρὸς τὸ κατὰ μέρος ἔχον, οἷον εἴ τις εἴπειεν ὅτι πυρέττει σημεῖον εἶναι, πυκνὸν γὰρ ἀναπνεῖ. λυτὸν δὲ καὶ τοῦτο, κἂν ἀληθὲς ᾖ· ἐνδέχεται γὰρ καὶ μὴ πυρέττοντα πνευστιᾶν. τί μὲν οὖν εἰκός ἐστι καὶ τί σημεῖον καὶ τεκμήριον, καὶ τί διαφέρουσιν, εἴρηται μὲν καὶ νῦν, μᾶλλον δὲ φανερῶς καὶ περὶ τούτων, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν τὰ μὲν ἀσυλλόγιστά ἐστι τὰ δὲ συλλελογισμένα, ἐν τοῖς Ἀναλυτικοῖς διώρισται περὶ αὐτῶν.
1357b25Örneğin bir istikra olduğu ve ne tür konularda istikra olduğu söylendi. Örnek ne parçanın bütünle, ne bütünün parçayla, ne de bütünün bütünle ilişkisidir; parçanın parçayla, benzerin benzerle ilişkisidir: ikisi de aynı cinsin altına girdiğinde ve biri öbüründen daha iyi bilindiğinde ortaya örnek çıkar. Diyelim ki Dionysios'un muhafız istediği için tiranlığa göz diktiği söyleniyor: Peisistratos da daha önce tiranlığa göz diktiğinde muhafız istemiş, onları alınca da tiran olmuştu; Megara'da Theagenes de öyle yapmıştı. Bilinen başka kimler varsa hepsi, muhafızı bu amaçla isteyip istemediği henüz bilinmeyen Dionysios için birer örnek olur. Bunların hepsi aynı küllî önermenin altına girer: tiranlığa göz diken muhafız ister.
παράδειγμα δὲ ὅτι μέν ἐστιν ἐπαγωγὴ καὶ περὶ ποῖα ἐπαγωγή, εἴρηται· ἔστι δὲ οὔτε ὡς μέρος πρὸς ὅλον οὔθʼ ὡς ὅλον πρὸς μέρος οὔθʼ ὡς ὅλον πρὸς ὅλον, ἀλλʼ ὡς μέρος πρὸς μέρος, ὅμοιον πρὸς ὅμοιον—ὅταν ἄμφω μὲν ᾖ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος, γνωριμώτερον δὲ θάτερον ᾖ θατέρου, παράδειγμά ἐστιν· οἷον ὅτι ἐπεβούλευε τυραννίδι Διονύσιος αἰτῶν τὴν φυλακήν· καὶ γὰρ Πεισίστρατος πρότερον ἐπιβουλεύων ᾔτει φυλακὴν καὶ λαβὼν ἐτυράννησε, καὶ Θεαγένης ἐν Μεγάροις· καὶ ἄλλοι ὅσους ἴσασι, παράδειγμα πάντες γίγνονται τοῦ Διονυσίου, ὃν οὐκ ἴσασίν πω εἰ διὰ τοῦτο αἰτεῖ. πάντα δὲ ταῦτα ὑπὸ τὸ αὐτὸ καθόλου, ὅτι ὁ ἐπιβουλεύων τυραννίδι φυλακὴν αἰτεῖ.
1358aGösterici sayılan ikna vasıtalarının nelerden kurulduğu böylece söylenmiş oldu.
ἐξ ὧν μὲν οὖν λέγονται αἱ δοκοῦσαι εἶναι πίστεις ἀποδεικτικαί, εἴρηται.
1358a1Entimemler arasında en büyük ve neredeyse herkesin gözünden en çok kaçan fark, diyalektik yöntemde kıyaslar arasında da bulunan farktır. Entimemlerin kimi, diyalektik yöntemdeki kıyaslar gibi retoriğe göredir; kimi de başka tekhnēlere ve yetilere göredir, bunların bir kısmı zaten vardır, bir kısmı ise henüz ele geçirilmemiştir. Bu yüzden bu entimemler dinleyicilerin gözünden kaçar; hatipler de onları yerli yerince ele aldıkça retoriğin dışına çıkar, başka bir alana geçerler. Söylediğimiz şey daha ayrıntılı anlatılınca daha açık olacaktır.
τῶν δὲ ἐνθυμημάτων μεγίστη διαφορὰ καὶ μάλιστα λεληθυῖα σχεδὸν παρὰ πᾶσίν ἐστιν ἥπερ καὶ περὶ τὴν διαλεκτικὴν μέθοδον τῶν συλλογισμῶν· τὰ μὲν γὰρ αὐτῶν ἐστι κατὰ τὴν ῥητορικὴν ὥσπερ καὶ κατὰ τὴν διαλεκτικὴν μέθοδον τῶν συλλογισμῶν, τὰ δὲ κατʼ ἄλλας τέχνας καὶ δυνάμεις, τὰς μὲν οὔσας τὰς δʼ οὔπω κατειλημμένας· διὸ καὶ λανθάνουσίν τε τοὺς ἀκροατὰς καὶ [μᾶλλον] ἁπτόμενοι κατὰ τρόπον μεταβαίνουσιν ἐξ αὐτῶν. μᾶλλον δὲ σαφὲς ἔσται τὸ λεγόμενον διὰ πλειόνων ῥηθέν.
1358a10Diyalektik ve retorik kıyaslar dediğim, topos (ortak yer) dediğimiz şeylere dayanan kıyaslardır. Bu toposlar adil olan şeyler, tabiata dair şeyler, siyasete dair şeyler ve türce birbirinden farklı daha birçok şey hakkında ortaktır; daha çok ve daha az toposu buna örnektir. Bu topostan hareketle adil şeyler hakkında da, tabiata dair şeyler hakkında da, başka herhangi bir şey hakkında da aynı kolaylıkla kıyas kurulabilir ya da entimem söylenebilir; oysa bu şeyler türce birbirinden farklıdır. Özel olanlar ise her türe ve cinse ait öncüllerden çıkan kıyaslardır. Örneğin tabiata dair öncüller vardır ki onlardan ahlaka dair ne entimem ne kıyas çıkar; ahlaka dair de başka öncüller vardır ki onlardan tabiata dair bir şey çıkmaz. Bütün alanlarda durum böyledir. Ortak toposlar insanı hiçbir cinste anlayış sahibi kılmaz, çünkü belli bir konuya ait değildir. Özel öncüllerde ise insan bunları ne kadar iyi seçerse, farkına varmadan diyalektikten ve retorikten başka bir epistēmē kurmuş olur; çünkü ilkelere ulaşırsa, ortada artık diyalektik ya da retorik değil, ilkelerine sahip olduğu o epistēmē vardır.
λέγω γὰρ διαλεκτικούς τε καὶ ῥητορικοὺς συλλογισμοὺς εἶναι περὶ ὧν τοὺς τόπους λέγομεν· οὗτοι δʼ εἰσὶν οἱ κοινοὶ περὶ δικαίων καὶ φυσικῶν καὶ περὶ πολιτικῶν καὶ περὶ πολλῶν διαφερόντων εἴδει, οἷον ὁ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον τόπος· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον ἔσται ἐκ τούτου συλλογίσασθαι ἢ ἐνθύμημα εἰπεῖν περὶ δικαίων ἢ περὶ φυσικῶν ἢ περὶ ὁτουοῦν· καίτοι ταῦτα εἴδει διαφέρει. ἴδια δὲ ὅσα ἐκ τῶν περὶ ἕκαστον εἶδος καὶ γένος προτάσεών ἐστιν, οἷον περὶ φυσικῶν εἰσι προτάσεις ἐξ ὧν οὔτε ἐνθύμημα οὔτε συλλογισμὸς ἔστι περὶ τῶν ἠθικῶν, καὶ περὶ τούτων ἄλλαι ἐξ ὧν οὐκ ἔσται περὶ τῶν φυσικῶν· ὁμοίως δὲ τοῦτʼ ἔχει ἐπὶ πάντων. κἀκεῖνα μὲν οὐ ποιήσει περὶ οὐδὲν γένος ἔμφρονα· περὶ οὐδὲν γὰρ ὑποκείμενόν ἐστιν· ταῦτα δὲ ὅσῳ τις ἂν βέλτιον ἐκλέγηται [τὰς προτάσεις], λήσει ποιήσας ἄλλην ἐπιστήμην τῆς διαλεκτικῆς καὶ ῥητορικῆς· ἂν γὰρ ἐντύχῃ ἀρχαῖς, οὐκέτι διαλεκτικὴ οὐδὲ ῥητορικὴ ἀλλʼ ἐκείνη ἔσται ἧς ἔχει τὰς ἀρχάς.
1358a25Entimemlerin çoğu bu türlerden, yani cüzî ve özel olanlardan çıkarılır; ortak olanlardan çıkarılanlar daha azdır. Öyleyse Topikler'de olduğu gibi burada da entimemlerin türlerini ve hangi toposlardan alınacaklarını ayırmak gerekir. Tür derken her cinse özgü öncülleri, topos derken hepsinde aynı şekilde ortak olanları kastediyorum. Önce türlerden söz edelim; ama ilk olarak retoriğin cinslerini ele alalım ki kaç tane olduklarını ayırdıktan sonra her birinin unsurlarını ve öncüllerini ayrı ayrı inceleyebilelim.
ἔστι δὲ τὰ πλεῖστα τῶν ἐνθυμημάτων ἐκ τούτων τῶν εἰδῶν λεγόμενα, τῶν κατὰ μέρος καὶ ἰδίων, ἐκ δὲ τῶν κοινῶν ἐλάττω. καθάπερ οὖν καὶ ἐν τοῖς Τοπικοῖς, καὶ ἐνταῦθα διαιρετέον τῶν ἐνθυμημάτων τά τε εἴδη καὶ τοὺς τόπους ἐξ ὧν ληπτέον. λέγω δʼ εἴδη μὲν τὰς καθʼ ἕκαστον γένος ἰδίας προτάσεις, τόπους δὲ τοὺς κοινοὺς ὁμοίως πάντων. πρότερον οὖν εἴπωμεν περὶ τῶν εἰδῶν· πρῶτον δὲ λάβωμεν τὰ γένη τῆς ῥητορικῆς, ὅπως διελόμενοι πόσα ἐστίν, περὶ τούτων χωρὶς λαμβάνωμεν τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς προτάσεις.
1358a353. Bölüm
Retoriğin üç türü vardır; çünkü söylevlerin dinleyicileri de üç türlüdür. Söylev üç şeyden oluşur: konuşandan,
ἔστιν δὲ τῆς ῥητορικῆς εἴδη τρία τὸν ἀριθμόν· τοσοῦτοι γὰρ καὶ οἱ ἀκροαταὶ τῶν λόγων ὑπάρχουσιν ὄντες. σύγκειται μὲν γὰρ ἐκ τριῶν ὁ λόγος, ἔκ τε τοῦ λέγοντος
1358b konuşulan konudan ve kime konuşulduğundan; gaye de bu sonuncuya, yani dinleyiciye yöneliktir.
καὶ περὶ οὗ λέγει καὶ πρὸς ὅν, καὶ τὸ τέλος πρὸς τοῦτόν ἐστιν, λέγω δὲ τὸν ἀκροατήν.
1358b1Dinleyici ya seyircidir ya da hüküm veren kişidir; hüküm veren de ya olmuş şeyler hakkında ya da olacak şeyler hakkında hüküm verir. Olacak şeyler hakkında hüküm veren meclis üyesidir, olmuş şeyler hakkında hüküm veren yargıçtır; konuşmacının becerisi hakkında hüküm veren ise seyircidir.
ἀνάγκη δὲ τὸν ἀκροατὴν ἢ θεωρὸν εἶναι ἢ κριτήν, κριτὴν δὲ ἢ τῶν γεγενημένων ἢ τῶν μελλόντων. ἔστιν δʼ ὁ μὲν περὶ τῶν μελλόντων κρίνων ὁ ἐκκλησιαστής, ὁ δὲ περὶ τῶν γεγενημένων [οἷον] ὁ δικαστής, ὁ δὲ περὶ τῆς δυνάμεως ὁ θεωρός,
1358b5Bu yüzden retorik söylevlerin zorunlu olarak üç cinsi vardır: tavsiye söylevi, mahkeme söylevi ve gösteri söylevi. Tavsiyenin bir yanı teşvik, öbür yanı caydırmadır; çünkü ister kişisel olarak öğüt verenler ister halka hitap edenler, daima bu ikisinden birini yaparlar. Davanın bir yanı suçlama, öbür yanı savunmadır; çünkü dava tarafları ister istemez bunlardan birini yapar. Gösteri söylevinin bir yanı ise övgü, öbür yanı yergidir.
ὥστʼ ἐξ ἀνάγκης ἂν εἴη τρία γένη τῶν λόγων τῶν ῥητορικῶν, συμβουλευτικόν, δικανικόν, ἐπιδεικτικόν. συμβουλῆς δὲ τὸ μὲν προτροπή, τὸ δὲ ἀποτροπή· ἀεὶ γὰρ καὶ οἱ ἰδίᾳ συμβουλεύοντες καὶ οἱ κοινῇ δημηγοροῦντες τούτων θάτερον ποιοῦσιν. δίκης δὲ τὸ μὲν κατηγορία, τὸ δʼ ἀπολογία· τούτων γὰρ ὁποτερονοῦν ποιεῖν ἀνάγκη τοὺς ἀμφισβητοῦντας. ἐπιδεικτικοῦ δὲ τὸ μὲν ἔπαινος τὸ δὲ ψόγος.
1358b10Bunların her birinin kendi zamanı vardır. Tavsiyede bulunanın zamanı gelecektir; çünkü teşvik etsin caydırsın, olacak şeyler hakkında tavsiyede bulunur. Mahkemede konuşanın zamanı geçmiştir; çünkü biri suçlar, öbürü savunur, ama her ikisi de daima yapılmış şeyler hakkında konuşur. Gösteri söylevi verenin asıl zamanı ise şimdiki zamandır; çünkü herkes mevcut duruma bakarak över ya da yerer. Gerçi bu konuşmacılar geçmişi hatırlatarak ve geleceği tahmin ederek sık sık bunlardan da yararlanır.
χρόνοι δὲ ἑκάστου τούτων εἰσὶ τῷ μὲν συμβουλεύοντι ὁ μέλλων (περὶ γὰρ τῶν ἐσομένων συμβουλεύει ἢ προτρέπων ἢ ἀποτρέπων), τῷ δὲ δικαζομένῳ ὁ γενόμενος (περὶ γὰρ τῶν πεπραγμένων ἀεὶ ὁ μὲν κατηγορεῖ, ὁ δὲ ἀπολογεῖται), τῷ δʼ ἐπιδεικτικῷ κυριώτατος μὲν ὁ παρών (κατὰ γὰρ τὰ ὑπάρχοντα ἐπαινοῦσιν ἢ ψέγουσιν πάντες), προσχρῶνται δὲ πολλάκις καὶ τὰ γενόμενα ἀναμιμνήσκοντες καὶ τὰ μέλλοντα προεικάζοντες.
1358b20Bunların her birinin gayesi de başkadır; üç tür olduğu için üç ayrı gaye vardır. Tavsiyede bulunanın gayesi yararlı ve zararlı olandır: teşvik eden, daha iyi olanı tavsiye ettiğini, caydıran da daha kötü olandan caydırdığını öne sürer; öteki hususları, yani adil mi adaletsiz mi, güzel mi çirkin mi olduğunu, bu gayeye bağlı olarak işin içine katar. Mahkemede konuşanların gayesi adil ve adaletsiz olandır; onlar da öteki hususları buna bağlı olarak işin içine katarlar. Övenlerin ve yerenlerin gayesi ise güzel ve çirkin olandır; onlar da öteki hususları buna bağlarlar.
τέλος δὲ ἑκάστοις τούτων ἕτερόν ἐστι, καὶ τρισὶν οὖσι τρία, τῷ μὲν συμβουλεύοντι τὸ συμφέρον καὶ βλαβερόν· ὁ μὲν γὰρ προτρέπων ὡς βέλτιον συμβουλεύει, ὁ δὲ ἀποτρέπων ὡς χείρονος ἀποτρέπει, τὰ δʼ ἄλλα πρὸς τοῦτο συμπαραλαμβάνει, ἢ δίκαιον ἢ ἄδικον, ἢ καλὸν ἢ αἰσχρόν· τοῖς δὲ δικαζομένοις τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον, τὰ δʼ ἄλλα καὶ οὗτοι συμπαραλαμβάνουσι πρὸς ταῦτα· τοῖς δʼ ἐπαινοῦσιν καὶ ψέγουσιν τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρόν, τὰ δʼ ἄλλα καὶ οὗτοι πρὸς ταῦτα ἐπαναφέρουσιν.
1358b25Her birinin gayesinin söylediğimiz şey olduğunun alameti şudur: konuşmacılar öteki hususlarda bazen hiç itiraz etmeyebilir. Örneğin sanık, olayın olduğuna ya da zarar verdiğine bazen itiraz etmez; ama haksızlık ettiğini asla kabul etmez, yoksa davaya hiç gerek kalmazdı. Aynı şekilde tavsiyede bulunanlar da öteki hususlardan çoğu zaman vazgeçer, ama yararsız şeyler tavsiye ettiklerini ya da yararlı şeylerden caydırdıklarını kabul etmezler; oysa komşuları, hatta kendilerine hiçbir haksızlık etmemiş olanları köleleştirmenin adaletsiz olup olmadığını çoğu zaman hiç dert etmezler. Övenler ve yerenler de aynı şekilde, söz konusu kişinin
σημεῖον δʼ ὅτι τὸ εἰρημένον ἑκάστοις τέλος· περὶ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ἐνίοτε οὐκ ἂν ἀμφισβητήσαιεν, οἷον ὁ δικαζόμενος ὡς οὐ γέγονεν ἢ οὐκ ἔβλαψεν· ὅτι δʼ ἀδικεῖ οὐδέποτʼ ἂν ὁμολογήσειεν· οὐδὲν γὰρ ἂν ἔδει δίκης. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ συμβουλεύοντες τὰ μὲν ἄλλα πολλάκις προΐενται, ὡς δὲ ἀσύμφορα συμβουλεύουσιν ἢ ἀπʼ ὠφελίμων ἀποτρέπουσιν οὐκ ἂν ὁμολογήσαιεν· ὡς δʼ [οὐκ] ἄδικον τοὺς ἀστυγείτονας καταδουλοῦσθαι καὶ τοὺς μηδὲν ἀδικοῦντας, πολλάκις οὐδὲν φροντίζουσιν. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ ἐπαινοῦντες καὶ οἱ ψέγοντες οὐ σκοποῦσιν
1359a yararlı mı zararlı mı işler yaptığına bakmazlar; hatta birinin kendi çıkarını hiçe sayarak güzel bir iş yaptığını çoğu zaman övgü sebebi sayarlar. Örneğin Akhilleus'u, yaşamak elindeyken öleceğini bile bile arkadaşı Patroklos'un yardımına koştuğu için överler. Onun için böyle bir ölüm daha güzeldi, yaşamak ise daha yararlıydı.
εἰ συμφέροντα ἔπραξεν ἢ βλαβερά, ἀλλὰ καὶ ἐν ἐπαίνῳ πολλάκις τιθέασιν ὅτι ὀλιγωρήσας τοῦ αὑτῷ λυσιτελοῦντος ἔπραξεν ὅ τι καλόν, οἷον Ἀχιλλέα ἐπαινοῦσιν ὅτι ἐβοήθησε τῷ ἑταίρῳ Πατρόκλῳ εἰδὼς ὅτι δεῖ αὐτὸν ἀποθανεῖν ἐξὸν ζῆν. τούτῳ δὲ ὁ μὲν τοιοῦτος θάνατος κάλλιον, τὸ δὲ ζῆν συμφέρον.
1359a5Söylenenlerden açıktır ki önce bu konular hakkında öncüllere sahip olmak gerekir. Çünkü kesin alametler, muhtemel olanlar ve alametler retorik öncüllerdir: genel olarak kıyas öncüllerden oluşur, entimem de az önce sözü edilen öncüllerden kurulmuş bir kıyastır.
φανερὸν δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ἀνάγκη περὶ τούτων ἔχειν πρῶτον τὰς προτάσεις· τὰ γὰρ τεκμήρια καὶ τὰ εἰκότα καὶ τὰ σημεῖα προτάσεις εἰσὶν ῥητορικαί· ὅλως μὲν γὰρ συλλογισμὸς ἐκ προτάσεών ἐστιν, τὸ δʼ ἐνθύμημα συλλογισμός ἐστι συνεστηκὼς ἐκ τῶν εἰρημένων προτάσεων.
1359a10İmkânsız olan şeyler ne yapılabilir ne de yapılmış olabilir; ancak mümkün olanlar yapılabilir. Olmamış bir şeyin yapılmış olması, olmayacak bir şeyin de yapılacak olması mümkün değildir. Bu yüzden tavsiyede bulunanın da, mahkemede konuşanın da, gösteri söylevi verenin de mümkün olan ve imkânsız olan hakkında, bir şeyin olup olmadığı ve olup olmayacağı hakkında öncüllere sahip olması gerekir.
ἐπεὶ δὲ οὔτε πραχθῆναι οἷόν τε οὔτε πεπρᾶχθαι τὰ ἀδύνατα ἀλλὰ τὰ δυνατά, οὐδὲ τὰ μὴ γενόμενα ἢ μὴ ἐσόμενα [οὐχ] οἷόν τε τὰ μὲν πεπρᾶχθαι, τὰ δὲ πραχθήσεσθαι, ἀναγκαῖον καὶ τῷ συμβουλεύοντι καὶ τῷ δικαζομένῳ καὶ τῷ ἐπιδεικτικῷ ἔχειν προτάσεις περὶ δυνατοῦ καὶ ἀδυνάτου, καὶ εἰ γέγονεν ἢ μή, καὶ εἰ ἔσται ἢ μή.
1359a15Ayrıca herkes, övenler de yerenler de, teşvik edenler de caydıranlar da, suçlayanlar da savunanlar da, yalnız söylediğimiz şeyleri göstermeye çalışmaz; iyinin ya da kötünün, güzelin ya da çirkinin, adilin ya da adaletsizin büyük ya da küçük olduğunu da göstermeye çalışır; bunu ya onları kendi başlarına ele alarak ya da birbirleriyle karşılaştırarak yapar. Öyleyse büyüklük ve küçüklük, daha büyük ve daha küçük hakkında da öncüllere sahip olmak gerektiği açıktır; hem küllî olarak hem de her bir şey için ayrı ayrı: örneğin hangisi daha büyük ya da daha küçük bir iyidir, hangisi daha büyük bir haksızlık ya da daha büyük bir adil iştir; ötekilerde de durum aynıdır. Öncülleri zorunlu olarak hangi konularda edinmek gerektiği böylece söylenmiş oldu. Bundan sonra bu konuların her birini ayrı ayrı ele almalıyız: önce tavsiyenin konusu olanları, sonra gösteri söylevlerinin konusu olanları, üçüncü olarak da davaların konusu olanları.
ἔτι δὲ ἐπεὶ ἅπαντες, καὶ ἐπαινοῦντες καὶ ψέγοντες, καὶ προτρέποντες καὶ ἀποτρέποντες, καὶ κατηγοροῦντες καὶ ἀπολογούμενοι, οὐ μόνον τὰ εἰρημένα δεικνύναι πειρῶνται, ἀλλὰ καὶ ὅτι μέγα ἢ μικρὸν τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ κακόν, ἢ τὸ καλὸν ἢ τὸ αἰσχρόν, ἢ τὸ δίκαιον ἢ τὸ ἄδικον, ἢ καθʼ αὑτὰ λέγοντες ἢ πρὸς ἄλληλα ἀντιπαραβάλλοντες, δῆλον ὅτι δέοι ἂν καὶ περὶ μεγέθους καὶ μικρότητος καὶ τοῦ μείζονος καὶ τοῦ ἐλάττονος προτάσεις ἔχειν, καὶ καθόλου καὶ περὶ ἑκάστου, οἷον τί μεῖζον ἀγαθὸν ἢ ἔλαττον ἢ ἀδίκημα ἢ δικαίωμα· ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων. περὶ ὧν μὲν οὖν ἐξ ἀνάγκης δεῖ λαβεῖν τὰς προτάσεις, εἴρηται· μετὰ δὲ ταῦτα διαιρετέον ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου τούτων, οἷον περὶ ὧν συμβουλὴ καὶ περὶ ὧν οἱ ἐπιδεικτικοὶ λόγοι, τρίτον δὲ περὶ ὧν αἱ δίκαι.
1359a254. Bölüm
Önce tavsiyede bulunanın ne tür iyiler ya da kötüler hakkında tavsiyede bulunduğunu belirlemeliyiz. Çünkü tavsiye her şey hakkında değil, yalnız olması da olmaması da mümkün olan şeyler hakkındadır;
πρῶτον μὲν οὖν ληπτέον περὶ ποῖα ἀγαθὰ ἢ κακὰ ὁ συμβουλεύων συμβουλεύει, ἐπειδὴ οὐ περὶ ἅπαντα ἀλλʼ ὅσα ἐνδέχεται καὶ γενέσθαι καὶ μή,
1359a30 zorunlu olarak olan ya da olacak olan, yahut olması ya da meydana gelmesi imkânsız olan şeyler hakkında tavsiye olmaz.
ὅσα δὲ ἐξ ἀνάγκης ἢ ἔστιν ἢ ἔσται, ἢ ἀδύνατον ἢ εἶναι ἢ γενέσθαι, περὶ δὲ τούτων οὐκ ἔστι συμβουλή.
1359a30_2Hatta olabilecek şeylerin hepsi hakkında da tavsiye olmaz. Çünkü olması da olmaması da mümkün olan iyilerin bir kısmı tabiatça, bir kısmı da talih eseri meydana gelir ve bunlar hakkında tavsiyede bulunmanın hiçbir faydası yoktur. Tavsiyenin konusu, açıkça, üzerinde düşünüp taşınılabilen şeylerdir. Bunlar da tabiatları gereği bize bağlı olan, meydana gelmelerinin ilkesi elimizde bulunan şeylerdir;
οὐδὲ δὴ περὶ τῶν ἐνδεχομένων ἁπάντων· ἔστιν γὰρ καὶ φύσει ἔνια καὶ ἀπὸ τύχης γινόμενα ἀγαθὰ τῶν ἐνδεχομένων καὶ γίγνεσθαι καὶ μή, περὶ ὧν οὐδὲν πρὸ ἔργου τὸ συμβουλεύειν· ἀλλὰ δῆλον ὅτι περὶ ὅσων ἐστὶν τὸ βουλεύεσθαι. τοιαῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα πέφυκεν ἀνάγεσθαι εἰς ἡμᾶς, καὶ ὧν ἡ ἀρχὴ τῆς γενέσεως ἐφʼ ἡμῖν ἐστιν·
1359b çünkü bir şeyi yapmanın bizim için mümkün mü imkânsız mı olduğunu bulana kadar düşünmeye devam ederiz.
μέχρι γὰρ τούτου σκοποῦμεν, ἕως ἂν εὕρωμεν εἰ ἡμῖν δυνατὰ ἢ ἀδύνατα πρᾶξαι.
1359b1İnsanların meclislerde görüşegeldiği konuları tek tek titizlikle sayıp türlere ayırmak, ayrıca bunlar hakkında hakikate uygun olarak belirlenebilecek her şeyi belirlemek şu an aramamız gereken bir şey değildir. Çünkü bu, retorik tekhnēsinin değil, daha çok akla dayanan ve daha hakiki bir tekhnēnin işidir; üstelik retoriğe şimdiden bile kendi inceleme alanından çok daha fazlası yüklenmiştir.
καθʼ ἕκαστον μὲν οὖν ἀκριβῶς διαριθμήσασθαι καὶ διαλαβεῖν εἰς εἴδη περὶ ὧν εἰώθασι χρηματίζειν, ἔτι δʼ ὅσον ἐνδέχεται περὶ αὐτῶν διορίσαι κατὰ τὴν ἀλήθειαν, οὐ δεῖ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν ζητεῖν διὰ τὸ μήτε τῆς ῥητορικῆς εἶναι τέχνης, ἀλλʼ ἐμφρονεστέρας καὶ μᾶλλον ἀληθινῆς, πολλῷ τε πλείω δεδόσθαι καὶ νῦν αὐτῇ τῶν οἰκείων θεωρημάτων·
1359b5Daha önce de söylediğimiz şu söz doğrudur: retorik, analitik epistēmē ile ahlakla ilgilenen siyaset ilminden oluşur; kısmen diyalektiğe, kısmen de sofistik söylevlere benzer.
ὅπερ γὰρ καὶ πρότερον εἰρηκότες τυγχάνομεν ἀληθές ἐστιν, ὅτι ἡ ῥητορικὴ σύγκειται μὲν ἔκ τε τῆς ἀναλυτικῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς περὶ τὰ ἤθη πολιτικῆς, ὁμοία δʼ ἐστὶν τὰ μὲν τῇ διαλεκτικῇ τὰ δὲ τοῖς σοφιστικοῖς λόγοις.
1359b10Ama biri diyalektiği ya da retoriği birer yeti olarak değil de birer epistēmē olarak kurmaya kalkıştıkça, farkına varmadan onların tabiatını ortadan kaldırmış olur; çünkü onları, yalnız sözlerle uğraşan yetiler olmaktan çıkarıp belli konuları olan epistēmēlere dönüştürmüş olur.
ὅσῳ δʼ ἄν τις ἢ τὴν διαλεκτικὴν ἢ ταύτην μὴ καθάπερ ἂν δυνάμεις ἀλλʼ ἐπιστήμας πειρᾶται κατασκευάζειν, λήσεται τὴν φύσιν αὐτῶν ἀφανίσας τῷ μεταβαίνειν ἐπισκευάζων εἰς ἐπιστήμας ὑποκειμένων τινῶν πραγμάτων, ἀλλὰ μὴ μόνον λόγων.
1359b15Yine de ayırt edilmesi işe yarayan, ama asıl incelemesi siyaset ilmine kalan konuları şimdi de söyleyelim. Herkesin üzerinde düşünüp taşındığı ve tavsiyede bulunanların mecliste hakkında konuştuğu en önemli konular hemen hemen beş tanedir: gelirler, savaş ve barış, ülkenin savunması, ithalat ve ihracat, kanun yapma.
ὅμως δὲ ὅσα πρὸ ἔργου μέν ἐστι διελεῖν, ἔτι δʼ ὑπολείπει σκέψιν τῇ πολιτικῇ ἐπιστήμῃ, εἴπωμεν καὶ νῦν. σχεδὸν γάρ, περὶ ὧν βουλεύονται πάντες καὶ περὶ ὧν ἀγορεύουσιν οἱ συμβουλεύοντες, τὰ μέγιστα τυγχάνει πέντε τὸν ἀριθμὸν ὄντα· ταῦτα δʼ ἐστὶν περί τε πόρων, καὶ πολέμου καὶ εἰρήνης, ἔτι δὲ περὶ φυλακῆς τῆς χώρας, καὶ τῶν εἰσαγομένων καὶ ἐξαγομένων, καὶ νομοθεσίας·
1359b20Demek ki gelirler hakkında tavsiyede bulunacak kişinin şehrin gelirlerinin neler olduğunu ve ne kadar tuttuğunu bilmesi gerekir; ki ihmal edilen bir gelir varsa eklensin, az olan varsa artırılsın. Şehrin bütün giderlerini de bilmelidir; ki gereksiz olan kaldırılsın, fazla olan azaltılsın. Çünkü insanlar yalnız ellerindekine ekleyerek değil, giderlerini kısarak da zenginleşir. Bunları yalnız kendi işlerinde edinilen tecrübeyle kavramak mümkün değildir; bu konularda tavsiyede bulunabilmek için başka yerlerde bulunmuş çareleri de araştırıp öğrenmek gerekir.
ὥστε περὶ μὲν πόρων τὸν μέλλοντα συμβουλεύειν δέοι ἂν τὰς προσόδους τῆς πόλεως εἰδέναι τίνες καὶ πόσαι, ὅπως εἴτε τις παραλείπεται προστεθῇ καὶ εἴ τις ἐλάττων αὐξηθῇ, ἔτι δὲ τὰς δαπάνας τῆς πόλεως ἁπάσας, ὅπως εἴ τις περίεργος ἀφαιρεθῇ καὶ εἴ τις μείζων ἐλάττων γένηται· οὐ γὰρ μόνον πρὸς τὰ ὑπάρχοντα προστιθέντες πλουσιώτεροι γίγνονται, ἀλλὰ καὶ ἀφαιροῦντες τῶν δαπανημάτων. ταῦτα δʼ οὐ μόνον ἐκ τῆς περὶ τὰ ἴδια ἐμπειρίας ἐνδέχεται συνορᾶν, ἀλλʼ ἀναγκαῖον καὶ τῶν παρὰ τοῖς ἄλλοις εὑρημένων ἱστορικὸν εἶναι πρὸς τὴν περὶ τούτων συμβουλήν.
1359b30Savaş ve barış konusunda ise şehrin kuvvetini bilmek gerekir: şu an ne kadar kuvveti olduğunu ve ne kadar olabileceğini, mevcut kuvvetin ne türden olduğunu ve ona neler eklenebileceğini; ayrıca şehrin hangi savaşları nasıl yaptığını. Bunları yalnız kendi şehri için değil, komşu şehirler için de bilmek gerekir; savaşma ihtimali olan şehirleri de bilmelidir ki kendinden güçlü olanlarla barış içinde kalınsın,
περὶ δὲ πολέμου καὶ εἰρήνης τὴν δύναμιν εἰδέναι τῆς πόλεως, ὁπόση τε ὑπάρχει ἤδη καὶ πόσην ἐνδέχεται ὑπάρξαι, καὶ ποία τις ἥ τε ὑπάρχουσά ἐστιν καὶ ἥτις ἐνδέχεται προσγενέσθαι, ἔτι δὲ πολέμους πῶς καὶ τίνας πεπολέμηκεν. οὐ μόνον δὲ τῆς οἰκείας πόλεως ἀλλὰ καὶ τῶν ὁμόρων ταῦτα ἀναγκαῖον εἰδέναι, καὶ πρὸς οὓς ἐπίδοξον πολεμεῖν, ὅπως πρὸς μὲν τοὺς κρείττους εἰρηνεύηται,
1360a kendinden zayıf olanlarla savaşıp savaşmamak da şehrin elinde olsun. Orduların birbirine benzeyip benzemediğini de bilmelidir; çünkü üstünlük ya da geri kalma bundan da doğabilir. Bu amaçla yalnız kendi savaşlarını değil, başkalarının savaşlarını da, nasıl sonuçlandıklarını incelemiş olmak gerekir; çünkü benzer şeylerden tabiatı gereği benzer sonuçlar doğar.
πρὸς δὲ τοὺς ἥττους ἐφʼ αὑτοῖς ᾖ τὸ πολεμεῖν, καὶ τὰς δυνάμεις, πότερον ὅμοιαι ἢ ἀνόμοιαι· ἔστιν γὰρ καὶ ταύτῃ πλεονεκτεῖν ἢ ἐλαττοῦσθαι. ἀναγκαῖον δὲ καὶ πρὸς ταῦτα μὴ μόνον τοὺς οἰκείους πολέμους τεθεωρηκέναι ἀλλὰ καὶ τοὺς τῶν ἄλλων, πῶς ἀποβαίνουσιν· ἀπὸ γὰρ τῶν ὁμοίων τὰ ὅμοια γίγνεσθαι πέφυκεν.
1360a5Ülkenin savunması konusunda da ülkenin nasıl korunduğunu gözden kaçırmamalı; muhafız kuvvetinin büyüklüğünü, türünü ve karakolların yerlerini bilmelidir (ülkeyi tanımayan biri bunu bilemez). Böylece muhafız kuvveti azsa artırılır, gereksiz olanı kaldırılır ve elverişli noktalar daha sıkı gözetilir.
ἔτι δὲ περὶ φυλακῆς τῆς χώρας μὴ λανθάνειν πῶς φυλάττεται, ἀλλὰ καὶ τὸ πλῆθος εἰδέναι τῆς φυλακῆς καὶ τὸ εἶδος καὶ τοὺς τόπους τῶν φυλακτηρίων (τοῦτο δʼ ἀδύνατον μὴ ἔμπειρον ὄντα τῆς χώρας), ἵνʼ εἴ τʼ ἐλάττων ἡ φυλακὴ προστεθῇ καὶ εἴ τις περίεργος ἀφαιρεθῇ καὶ τοὺς ἐπιτηδείους τόπους τηρῶσι μᾶλλον.
1360a10Erzak konusunda da şehre ne kadarının ve ne türünün yeteceğini, ne kadarının şehrin kendi topraklarında üretildiğini ve ne kadarının dışarıdan geldiğini, hangi malların ihraç edilmesi ve hangilerinin kimlerden ithal edilmesi gerektiğini bilmelidir; ki bu şehirlerle anlaşmalar ve ticaret antlaşmaları yapılsın. Çünkü vatandaşların iki tür şehre karşı hiçbir şikâyete yol açmamasını sağlamak gerekir: kendilerinden güçlü olanlara ve bu bakımdan işlerine yarayanlara.
ἔτι δὲ περὶ τροφῆς, πόση [δαπάνη] ἱκανὴ τῇ πόλει καὶ ποία, ἡ αὐτοῦ τε γιγνομένη καὶ ⟨ἡ⟩ εἰσαγώγιμος, καὶ τίνων τʼ ἐξαγωγῆς δέονται καὶ τίνων ⟨καὶ παρὰ τίνων⟩ εἰσαγωγῆς, ἵνα πρὸς τούτους καὶ συνθῆκαι καὶ συμβολαὶ γίγνωνται· πρὸς δύο γὰρ διαφυλάττειν ἀναγκαῖον ἀνεγκλήτους τοὺς πολίτας, πρός τε τοὺς κρείττους καὶ πρὸς τοὺς εἰς ταῦτα χρησίμους.
1360a15Şehrin güvenliği için bütün bunları gözetebilmek gerekir, ama kanun yapmayı anlamak da hiç az önemli değildir. Çünkü şehrin kurtuluşu kanunlardadır. Bu yüzden kaç türlü yönetim biçimi olduğunu, her birine neyin yararlı olduğunu, her birinin tabiatı gereği nelerle, hem kendine ait hem de kendine zıt olan şeylerle yıkıldığını bilmek gerekir. Kendine ait şeylerle yıkılmaktan şunu kastediyorum: en iyi yönetim biçimi dışındaki bütün yönetim biçimleri hem gevşeyince hem de aşırı gerilince yıkılır. Örneğin demokrasi yalnız gevşeyince zayıflayıp sonunda oligarşiye dönüşmekle kalmaz, aşırı gerilince de yıkılır. Kemerli burun ve basık burun da böyledir: bunlar gevşeyince ortaya doğru yaklaşır, ama aşırı kemerli ya da aşırı basık olunca öyle bir hâle gelir ki artık burun gibi bile görünmez.
εἰς δʼ ἀσφάλειαν ἅπαντα μὲν ταῦτα ἀναγκαῖον δύνασθαι θεωρεῖν, οὐκ ἐλάχιστον δὲ περὶ νομοθεσίας ἐπαΐειν· ἐν γὰρ τοῖς νόμοις ἐστὶν ἡ σωτηρία τῆς πόλεως, ὥστʼ ἀναγκαῖον εἰδέναι πόσα τέ ἐστι πολιτειῶν εἴδη, καὶ ποῖα συμφέρει ἑκάστῃ, καὶ ὑπὸ τίνων φθείρεσθαι πέφυκεν καὶ οἰκείων τῆς πολιτείας καὶ ἐναντίων. λέγω δὲ τὸ ὑπὸ οἰκείων φθείρεσθαι, ὅτι ἔξω τῆς βελτίστης πολιτείας αἱ ἄλλαι πᾶσαι καὶ ἀνιέμεναι καὶ ἐπιτεινόμεναι φθείρονται, οἷον δημοκρατία οὐ μόνον ἀνιεμένη ἀσθενεστέρα γίγνεται ὥστε τέλος ἥξει εἰς ὀλιγαρχίαν, ἀλλὰ καὶ ἐπιτεινομένη σφόδρα· ὥσπερ καὶ ἡ γρυπότης καὶ ἡ σιμότης οὐ μόνον ἀνιέμενα ἔρχεται εἰς τὸ μέσον, ἀλλὰ καὶ σφόδρα γρυπὰ γινόμενα ἢ σιμὰ οὕτως διατίθεται ὥστε μηδὲ μυκτῆρα δοκεῖν εἶναι.
1360a30Kanun yapmak için yalnız geçmişe bakarak hangi yönetim biçiminin yararlı olduğunu anlamak değil, başka yerlerdeki yönetim biçimlerini, hangisinin hangi halka uyduğunu da bilmek faydalıdır. Dolayısıyla açıktır ki kanun yapmak için yeryüzünü anlatan seyahat eserleri işe yarar (çünkü milletlerin kanunlarını onlardan öğrenmek mümkündür), siyasi tavsiyeler için de olayları yazanların tarihleri. Ama bütün bunlar retoriğin değil, siyasetin işidir. Tavsiyede bulunacak kişinin hangi konularda öncüllere sahip olması gerektiğine gelince,
χρήσιμον δὲ πρὸς τὰς νομοθεσίας τὸ μὴ μόνον ἐπαΐειν τίς πολιτεία συμφέρει, ἐκ τῶν παρεληλυθότων θεωροῦντα, ἀλλὰ καὶ τὰς παρὰ τοῖς ἄλλοις εἰδέναι, αἱ ποῖαι τοῖς ποίοις ἁρμόττουσιν· ὥστε δῆλον ὅτι πρὸς μὲν τὴν νομοθεσίαν αἱ τῆς γῆς περίοδοι χρήσιμοι (ἐντεῦθεν γὰρ λαβεῖν ἔστιν τοὺς τῶν ἐθνῶν νόμους), πρὸς δὲ τὰς πολιτικὰς συμβουλὰς αἱ τῶν περὶ τὰς πράξεις γραφόντων ἱστορίαι· ἅπαντα δὲ ταῦτα πολιτικῆς ἀλλʼ οὐ ῥητορικῆς ἔργον ἐστίν. περὶ ὧν μὲν οὖν ἔχειν δεῖ ⟨τὰς προτάσεις⟩ τὸν μέλλοντα συμβουλεύειν,
1360b en önemlileri bunlardır. Şimdi de hem bu konularda hem de ötekilerde teşvik etmek ya da caydırmak için hangi kaynaklardan yararlanmak gerektiğini söyleyelim.
τὰ μέγιστα τοσαῦτά ἐστιν· ἐξ ὧν δὲ δεῖ καὶ περὶ τούτων καὶ περὶ τῶν ἄλλων προτρέπειν ἢ ἀποτρέπειν λέγωμεν πάλιν.
1360b15. Bölüm
Hemen hemen her insanın tek başına, bütün insanların da hep birlikte gözettiği bir hedef vardır; neyi seçeceklerini ve neden kaçınacaklarını bu hedefe bakarak belirlerler. Kısaca söylemek gerekirse bu hedef saadet ve onun parçalarıdır.
σχεδὸν δὲ καὶ ἰδίᾳ ἑκάστῳ καὶ κοινῇ πᾶσι σκοπός τις ἔστιν οὗ στοχαζόμενοι καὶ αἱροῦνται καὶ φεύγουσιν· καὶ τοῦτʼ ἐστὶν ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν ἥ τʼ εὐδαιμονία καὶ τὰ μόρια αὐτῆς·
1360b5Öyleyse örnek olsun diye saadetin kabaca ne olduğunu ve parçalarının neler olduğunu ele alalım. Çünkü bütün teşvikler ve caydırmalar saadet, ona katkıda bulunan şeyler ve ona zıt olan şeyler hakkındadır: saadeti ya da onun bir parçasını sağlayan, yahut onu küçükken büyüten şeyleri yapmak gerekir; onu yok eden, engelleyen ya da zıddını doğuran şeyleri yapmamak gerekir.
ὥστε παραδείγματος χάριν λάβωμεν τί ἐστιν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ εὐδαιμονία, καὶ ἐκ τίνων τὰ μόρια ταύτης· περὶ γὰρ ταύτης καὶ τῶν εἰς ταύτην συντεινόντων καὶ τῶν ἐναντίων ταύτῃ αἵ τε προτροπαὶ καὶ αἱ ἀποτροπαὶ πᾶσαί εἰσιν· τὰ μὲν γὰρ παρασκευάζοντα ταύτην ἢ τῶν μορίων τι, ἢ μεῖζον ἀντʼ ἐλάττονος ποιοῦντα, δεῖ πράττειν, τὰ δὲ φθείροντα ἢ ἐμποδίζοντα ἢ τὰ ἐναντία ποιοῦντα μὴ πράττειν.
1360b10Saadet şöyle tarif edilsin: aretē ile birlikte iyi yaşamak; ya da hayatın kendine yetmesi; ya da güven içinde geçen en hoş hayat; ya da mal ve köle bolluğu ile bunları koruyup kullanabilme gücü. Çünkü hemen herkes saadetin bunlardan biri ya da birkaçı olduğunu kabul eder.
ἔστω δὴ εὐδαιμονία εὐπραξία μετʼ ἀρετῆς, ἢ αὐτάρκεια ζωῆς, ἢ ὁ βίος ὁ μετὰ ἀσφαλείας ἥδιστος, ἢ εὐθενία κτημάτων καὶ σωμάτων μετὰ δυνάμεως φυλακτικῆς τε καὶ πρακτικῆς τούτων· σχεδὸν γὰρ τούτων ἓν ἢ πλείω τὴν εὐδαιμονίαν ὁμολογοῦσιν εἶναι ἅπαντες.
1360b15Saadet böyle bir şeyse, onun parçaları zorunlu olarak şunlardır: soyluluk, çok dost, iyi dostlar, zenginlik, iyi evlat, çok evlat, mutlu bir yaşlılık; ayrıca bedenin aretēleri (sağlık, güzellik, kuvvet, boy, yarışmalarda üstün gelme gücü gibi), ün, şeref, talih, aretē [ya da onun parçaları: phronēsis, cesaret, adalet, itidal]. Çünkü insan, hem kendi içindeki hem de dışarıdaki iyilere sahipse en çok kendine yeter; bunların dışında başka iyi yoktur. İnsanın içindeki iyiler psykhēye ve bedene ait olanlardır; dışındakiler ise soyluluk, dostlar, servet ve şereftir. Ayrıca insanın güç ve talihe de sahip olması gerektiğini düşünürüz; çünkü hayat ancak böyle en güvenli olur. Şimdi bunların da her birinin ne olduğunu aynı şekilde ele alalım.
εἰ δή ἐστιν ἡ εὐδαιμονία τοιοῦτον, ἀνάγκη αὐτῆς εἶναι μέρη εὐγένειαν, πολυφιλίαν, χρηστοφιλίαν, πλοῦτον, εὐτεκνίαν, πολυτεκνίαν, εὐγηρίαν· ἔτι τὰς τοῦ σώματος ἀρετάς (οἷον ὑγίειαν, κάλλος, ἰσχύν, μέγεθος, δύναμιν ἀγωνιστικήν), δόξαν, τιμήν, εὐτυχίαν, ἀρετήν [ἢ καὶ τὰ μέρη αὐτῆς φρόνησιν, ἀνδρείαν, δικαιοσύνην, σωφροσύνην]· οὕτω γὰρ ἂν αὐταρκέστατός ⟨τις⟩ εἴη, εἰ ὑπάρχοι αὐτῷ τά τʼ ἐν αὐτῷ καὶ τὰ ἐκτὸς ἀγαθά· οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλα παρὰ ταῦτα. ἔστι δʼ ἐν αὐτῷ μὲν τὰ περὶ ψυχὴν καὶ τὰ ἐν σώματι, ἔξω δὲ εὐγένεια καὶ φίλοι καὶ χρήματα καὶ τιμή, ἔτι δὲ προσήκειν οἰόμεθα δυνάμεις ὑπάρχειν καὶ τύχην· οὕτω γὰρ ἀσφαλέστατος ὁ βίος. λάβωμεν τοίνυν ὁμοίως καὶ τούτων ἕκαστον τί ἐστιν.
1360b30Bir millet ya da şehir için soyluluk, halkının yerli ya da eski olması, ilk önderlerinin tanınmış kişiler olması ve soylarından imrenilen işlerde öne çıkmış birçok kişinin yetişmesidir. Kişi için soyluluk ise ya baba ya da anne tarafından gelir ve her iki taraftan da soyun temiz olmasını gerektirir. Şehirde olduğu gibi burada da ilk ataların aretēleriyle, zenginlikleriyle ya da saygı gören başka bir şeyle tanınmış olmaları, soydan erkek ve kadın, genç ve yaşlı birçok ünlü kişinin çıkmış olması gerekir.
εὐγένεια μὲν οὖν ἐστιν ἔθνει μὲν καὶ πόλει τὸ αὐτόχθονας ἢ ἀρχαίους εἶναι, καὶ ἡγεμόνας τοὺς πρώτους ἐπιφανεῖς, καὶ πολλοὺς ἐπιφανεῖς γεγονέναι ἐξ αὐτῶν ἐπὶ τοῖς ζηλουμένοις· ἰδίᾳ δὲ εὐγένεια ἢ ἀπʼ ἀνδρῶν ἢ ἀπὸ γυναικῶν, καὶ γνησιότης ἀπʼ ἀμφοῖν, καί, ὥσπερ ἐπὶ πόλεως, ⟨τὸ⟩ τούς τε πρώτους γνωρίμους ἢ ἐπʼ ἀρετῇ ἢ πλούτῳ ἢ ἄλλῳ τῳ τῶν τιμωμένων εἶναι, καὶ πολλοὺς ἐπιφανεῖς ἐκ τοῦ γένους καὶ ἄνδρας καὶ γυναῖκας καὶ νέους καὶ πρεσβυτέρους.
1361aİyi evlat ve çok evlat sahibi olmanın ne olduğu açıktır. Toplum için bu, gençlerinin çok ve iyi olmasıdır; iyi olmaları da beden bakımından aretēye, yani boya, güzelliğe, kuvvete ve yarışma gücüne sahip olmaları demektir; psykhē bakımından ise gencin aretēleri itidal ve cesarettir. Kişi için iyi evlat ve çok evlat ise kendi çocuklarının hem kız hem erkek olarak çok ve bu nitelikte olmasıdır. Kızların beden aretēsi güzellik ve boy, psykhē aretēsi ise itidal ve hür insana yaraşır bir çalışkanlıktır. Hem kişi hem toplum için, hem erkekler hem kadınlar bakımından bu niteliklerin her birinin bulunmasına çalışmak gerekir; çünkü Lakedaimonlular gibi kadınlarla ilgili durumu kötü olanlar, saadetin hemen hemen yarısından yoksundur.
εὐτεκνία δὲ καὶ πολυτεκνία οὐκ ἄδηλα. ἔστιν δὲ τῷ κοινῷ μὲν [εὐτεκνία], νεότης ἂν ᾖ πολλὴ καὶ ἀγαθή, ἀγαθὴ δὲ κατʼ ἀρετὴν σώματος, οἷον μέγεθος, κάλλος, ἰσχύν, δύναμιν ἀγωνιστικήν· ψυχῆς δὲ σωφροσύνη καὶ ἀνδρεία νέου ἀρεταί· ἰδίᾳ δὲ εὐτεκνία καὶ πολυτεκνία τὸ τὰ ἴδια τέκνα πολλὰ καὶ τοιαῦτα εἶναι, καὶ θήλεα καὶ ἄρρενα· θηλειῶν δὲ ἀρετὴ σώματος μὲν κάλλος καὶ μέγεθος, ψυχῆς δὲ σωφροσύνη καὶ φιλεργία ἄνευ ἀνελευθερίας. ὁμοίως δὲ καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ, καὶ κατʼ ἄνδρας καὶ κατὰ γυναῖκας, δεῖ ζητεῖν ἕκαστον ὑπάρχειν τῶν τοιούτων· ὅσοις γὰρ τὰ κατὰ γυναῖκας φαῦλα ὥσπερ Λακεδαιμονίοις, σχεδὸν κατὰ τὸ ἥμισυ οὐκ εὐδαιμονοῦσιν.
1361a10Zenginliğin parçaları şunlardır: bol para ve toprak; sayısı, büyüklüğü ve güzelliğiyle göze çarpan arazilere sahip olmak; ayrıca sayısı ve güzelliğiyle göze çarpan eşyaya, kölelere ve sürülere sahip olmak. Bütün bunların da insanın kendi malı olması, güvende olması, hür insana yaraşır ve faydalı olması gerekir. Faydalı olanlar daha çok gelir getirenler, hür insana yaraşır olanlar ise zevk için olanlardır (gelir getiren derken kazanç sağlayanları, zevk için olan derken kullanmanın kendisinden başka anılmaya değer hiçbir şey getirmeyenleri kastediyorum). Güvende olmanın ölçütü, mala öyle bir yerde ve öyle bir şekilde sahip olmaktır ki onu kullanmak insanın elinde olsun; insanın kendi malı olup olmadığının ölçütü ise onu elden çıkarmanın insanın elinde olup olmadığıdır. Elden çıkarmaktan da bağışlamayı ve satmayı kastediyorum. Genel olarak zengin olmak, sahip olmaktan çok kullanmaktır; çünkü zenginlik bu tür şeylerin fiil hâline gelmesi, yani kullanılmasıdır.
πλούτου δὲ μέρη νομίσματος πλῆθος ⟨καὶ⟩ γῆς, χωρίων κτῆσις πλήθει καὶ μεγέθει καὶ κάλλει διαφερόντων, ἔτι δὲ ἐπίπλων κτῆσις καὶ ἀνδραπόδων καὶ βοσκημάτων πλήθει καὶ κάλλει διαφερόντων, ταῦτα δὲ πάντα ⟨οἰκεῖα⟩ καὶ ἀσφαλῆ καὶ ἐλευθέρια καὶ χρήσιμα. ἔστιν δὲ χρήσιμα μὲν μᾶλλον τὰ κάρπιμα, ἐλευθέρια δὲ τὰ πρὸς ἀπόλαυσιν (κάρπιμα δὲ λέγω ἀφʼ ὧν αἱ πρόσοδοι, ἀπολαυστικὰ δὲ ἀφʼ ὧν μηδὲν παρὰ τὴν χρῆσιν γίγνεται ὅ τι καὶ ἄξιον). ὅρος δὲ ἀσφαλείας μὲν τὸ ἐνταῦθα καὶ οὕτω κεκτῆσθαι ὥστʼ ἐφʼ αὑτῷ εἶναι τὴν χρῆσιν αὐτῶν, τοῦ δὲ οἰκεῖα εἶναι ἢ μὴ ὅταν ἐφʼ αὑτῷ ᾖ ἀπαλλοτριῶσαι· λέγω δὲ ἀπαλλοτρίωσιν δόσιν καὶ πρᾶσιν. ὅλως δὲ τὸ πλουτεῖν ἐστιν ἐν τῷ χρῆσθαι μᾶλλον ἢ ἐν τῷ κεκτῆσθαι· καὶ γὰρ ἡ ἐνέργειά ἐστι τῶν τοιούτων καὶ ἡ χρῆσις πλοῦτος.
1361a20İyi ün, herkes tarafından değerli biri sayılmak ya da herkesin, çoğunluğun, iyilerin veya aklı başında olanların peşinde olduğu türden bir şeye sahip olmaktır.
εὐδοξία δʼ ἐστὶν τὸ ὑπὸ πάντων σπουδαῖον ὑπολαμβάνεσθαι ἢ τοιοῦτόν τι ἔχειν οὗ πάντες ἐφίενται ἢ οἱ πολλοὶ ἢ οἱ ἀγαθοὶ ἢ οἱ φρόνιμοι.
1361a25Şeref, iyilik yapan biri olarak tanınmanın alametidir. En çok ve haklı olarak şereflendirilenler iyilik yapmış olanlardır; ama iyilik yapabilecek durumda olan da şereflendirilir. İyilik ya kurtuluşa ve varlığı sürdüren şeylere, ya zenginliğe, ya da elde edilmesi kolay olmayan başka bir iyiye yöneliktir; ister hiçbir zaman, ister o yerde, ister o zaman kolay olmasın. Nitekim birçok kişi küçük görünen şeyler yüzünden şeref kazanır; bunun sebebi yer ve zamandır. Şerefin parçaları şunlardır: kurbanlar, nazımla ve nesirle anılmak, imtiyazlar, kutsal arazi bağışları, ön sırada oturma hakkı, mezarlar, heykeller, devlet hesabına beslenme; barbarlara özgü olanlar, örneğin yerlere kapanma ve önünden çekilip yol verme; her toplumda değerli sayılan hediyeler. Çünkü hediye hem bir mal bağışı hem de bir şeref alametidir; bu yüzden hem mala düşkün olanlar hem de şerefe düşkün olanlar hediyeye heves eder:
τιμὴ δʼ ἐστὶν μὲν σημεῖον εὐεργετικῆς εὐδοξίας, τιμῶνται δὲ δικαίως μὲν καὶ μάλιστα οἱ εὐεργετηκότες, οὐ μὴν ἀλλὰ τιμᾶται καὶ ὁ δυνάμενος εὐεργετεῖν· εὐεργεσία δὲ ἢ εἰς σωτηρίαν καὶ ὅσα αἴτια τοῦ εἶναι, ἢ εἰς πλοῦτον, ἢ εἴς τι τῶν ἄλλων ἀγαθῶν, ὧν μὴ ῥᾳδία ἡ κτῆσις ἢ ὅλως ἢ ἐνταῦθα ἢ τότε· πολλοὶ γὰρ διὰ μικρὰ δοκοῦντα τιμῆς τυγχάνουσιν, ἀλλʼ οἱ τόποι καὶ οἱ καιροὶ αἴτιοι. μέρη δὲ τιμῆς θυσίαι, μνῆμαι ἐν μέτροις καὶ ἄνευ μέτρων, γέρα, τεμένη, προεδρίαι, τάφοι, εἰκόνες, τροφαὶ δημόσιαι, τὰ βαρβαρικά, οἷον προσκυνήσεις καὶ ἐκστάσεις, δῶρα τὰ παρʼ ἑκάστοις τίμια. καὶ γὰρ τὸ δῶρόν ἐστι κτήματος δόσις καὶ τιμῆς σημεῖον, διὸ καὶ οἱ φιλοχρήματοι καὶ οἱ φιλότιμοι ἐφίενται αὐτῶν·
1361b ikisi de aradığını onda bulur; çünkü hediye hem mala düşkünlerin peşinde olduğu bir maldır hem de şerefe düşkünlerin peşinde olduğu şerefi taşır.
ἀμφοτέροις γὰρ ἔχει ὧν δέονται· καὶ γὰρ κτῆμά ἐστιν οὗ ἐφίενται οἱ φιλοχρήματοι, καὶ τιμὴν ἔχει οὗ οἱ φιλότιμοι.
1361b1Bedenin aretēsi sağlıktır; ama öyle bir sağlık ki insan bedenini kullanırken hastalıktan uzak kalsın. Çünkü Herodikos'un sağlıklı olduğu söylendiği gibi sağlıklı olan birçok kişi vardır; ama insanın yaptığı şeylerin hepsinden ya da çoğundan uzak durdukları için hiç kimse onları sağlıklarından ötürü mesut saymaz.
σώματος δὲ ἀρετὴ ὑγίεια, αὕτη δὲ οὕτως ὥστε ἀνόσους εἶναι χρωμένους τοῖς σώμασιν· πολλοὶ γὰρ ὑγιαίνουσιν, ὥσπερ Ἡρόδικος λέγεται, οὓς οὐδεὶς ἂν εὐδαιμονίσειε τῆς ὑγιείας διὰ τὸ πάντων ἀπέχεσθαι τῶν ἀνθρωπίνων ἢ τῶν πλείστων.
1361b5Güzellik her yaşta başkadır. Gencin güzelliği, bedeninin hem koşunun hem de kuvvet gerektiren işlerin zahmetine elverişli olması ve bakması hoş, insana zevk veren bir görünüşe sahip olmasıdır. Bu yüzden pentatloncular en güzel olanlardır, çünkü tabiatça hem kuvvete hem de hıza elverişlidirler. Olgunluk çağındaki adamın güzelliği, savaş zahmetlerine elverişli olması ve hoş, ama aynı zamanda heybetli görünmesidir. Yaşlının güzelliği ise zorunlu işlere yetecek güçte olması ve yaşlılığın bozduğu şeylerin hiçbirine sahip olmadığı için acı çekmemesidir.
κάλλος δὲ ἕτερον καθʼ ἑκάστην ἡλικίαν ἐστίν. νέου μὲν οὖν κάλλος τὸ πρὸς τοὺς πόνους χρήσιμον ἔχειν τὸ σῶμα τούς τε πρὸς δρόμον καὶ πρὸς βίαν, ἡδὺν ὄντα ἰδεῖν πρὸς ἀπόλαυσιν· διὸ οἱ πένταθλοι κάλλιστοι, ὅτι πρὸς βίαν καὶ πρὸς τάχος ἅμα πεφύκασιν· ἀκμάζοντος δὲ πρὸς μὲν πόνους τοὺς πολεμικούς, ἡδὺν δʼ εἶναι δοκεῖν μετὰ φοβερότητος· γέροντος δὲ πρὸς μὲν πόνους τοὺς ἀναγκαίους ἱκανόν, ἄλυπον δὲ διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν ὧν τὸ γῆρας λωβᾶται.
1361b10Kuvvet, başka bir şeyi istediği gibi hareket ettirme yetisidir. Başka bir şeyi hareket ettirmek ise ya çekerek ya iterek ya kaldırarak ya bastırarak ya da sıkıştırarak olur; bu yüzden kuvvetli insan ya bütün bunlarda ya da bazılarında kuvvetlidir.
ἰσχὺς δʼ ἐστὶ μὲν δύναμις τοῦ κινεῖν ἕτερον ὡς βούλεται, ἀνάγκη δὲ κινεῖν ἕτερον ἢ ἕλκοντα ἢ ὠθοῦντα ἢ αἴροντα ἢ πιέζοντα ἢ συνθλίβοντα, ὥστε ὁ ἰσχυρὸς ἢ πᾶσιν ἢ τούτων τισίν ἐστιν ἰσχυρός.
1361b15Boyun aretēsi, uzunluk, kalınlık ve genişlik bakımından çoğu insanı geçmek, ama bu fazlalık yüzünden hareketleri ağırlaştırmayacak ölçüde geçmektir.
μεγέθους δὲ ἀρετὴ τὸ ὑπάρχειν κατὰ μῆκος καὶ βάθος καὶ πλάτος τῶν πολλῶν τοσούτῳ μείζονʼ ὥστε μὴ βραδυτέρας ποιεῖν τὰς κινήσεις διὰ τὴν ὑπερβολήν.
1361b20Bedenin yarışmadaki aretēsi boy, kuvvet ve hızdan oluşur (hızlı olan da kuvvetlidir). Bacaklarını belli bir şekilde savurup hızla ve uzağa götürebilen koşucudur; tutup sıkıştırabilen güreşçidir; yumrukla vurup sarsabilen boksördür; bu ikisini birden yapabilen pankratiastır; hepsini yapabilen pentatloncudur.
ἀγωνιστικὴ δὲ σώματος ἀρετὴ σύγκειται ἐκ μεγέθους καὶ ἰσχύος καὶ τάχους (καὶ γὰρ ὁ ταχὺς ἰσχυρός ἐστιν)· ὁ γὰρ δυνάμενος τὰ σκέλη ῥιπτεῖν πως καὶ κινεῖν ταχὺ καὶ πόρρω δρομικός, ὁ δὲ θλίβειν καὶ κατέχειν παλαιστικός, ὁ δὲ ὦσαι τῇ πληγῇ πυκτικός, ὁ δʼ ἀμφοτέροις τούτοις παγκρατιαστικός, ὁ δὲ πᾶσι πένταθλος.
1361b25Mutlu bir yaşlılık, acı çekmeden yavaş yaşlanmaktır. Çabuk yaşlanan mutlu bir yaşlılık sürmüş sayılmaz; güçlükle, ama acı çekerek yaşlanan da öyle. Mutlu bir yaşlılık hem bedenin aretēlerine hem de talihe bağlıdır; çünkü hastalıklardan uzak ve kuvvetli olmayan biri dertten ve acıdan kurtulamaz, talih olmadan da uzun yıllar yaşayamaz. Kuvvet ve sağlıktan ayrı, uzun ömrün başka bir kaynağı da vardır; çünkü birçok kişi bedenin aretēleri olmadan uzun yaşar. Ama bu konularda ayrıntıya girmenin şu anki işimize bir faydası yoktur.
εὐγηρία δʼ ἐστὶ βραδυτὴς γήρως μετʼ ἀλυπίας· οὔτε γὰρ εἰ ταχὺ γηράσκει, εὔγηρως, οὔτʼ εἰ μόγις μὲν λυπηρῶς δέ. ἔστιν δὲ καὶ ἐκ τῶν τοῦ σώματος ἀρετῶν καὶ ⟨ἐκ⟩ τύχης· μὴ ἄνοσος γὰρ ὢν μηδὲ ἰσχυρὸς οὐκ ἔσται ἀπαθὴς οὐδʼ ἄλυπος, καὶ πολυχρόνιος οὐκ ἄνευ τύχης διαμείνειεν ἄν. ἔστιν δέ τις καὶ χωρὶς ἰσχύος καὶ ὑγιείας ἄλλη δύναμις μακροβιότητος· πολλοὶ γὰρ ἄνευ τῶν τοῦ σώματος ἀρετῶν μακρόβιοί εἰσιν· ἀλλʼ οὐδὲν ἡ ἀκριβολογία χρήσιμος ἡ περὶ τούτων εἰς τὰ νῦν.
1361b30Çok dost ve iyi dost sahibi olmanın ne olduğu, dost tarif edilince açıktır: dost, öbürü için iyi olduğunu düşündüğü şeyleri onun uğruna yapmaya hazır olan kişidir. Böyle dostları çok olan çok dostludur; bu dostları aynı zamanda değerli insanlar olan da iyi dostludur.
πολυφιλία δὲ καὶ χρηστοφιλία οὐκ ἄδηλα, τοῦ φίλου ὡρισμένου, ὅτι ἔστιν ὁ τοιοῦτος φίλος ὅστις ἃ οἴεται ἀγαθὰ εἶναι ἐκείνῳ, πρακτικός ἐστιν αὐτῶν διʼ ἐκεῖνον. ᾧ δὴ πολλοὶ τοιοῦτοι, πολύφιλος, ᾧ δὲ καὶ ἐπιεικεῖς ἄνδρες, χρηστόφιλος.
1361b35Talih, sebebi talih olan iyilerin
εὐτυχία δέ ἐστιν, ὧν ἡ τύχη ἀγαθῶν αἰτία, ταῦτα
1362a meydana gelmesi ve insanın elinde bulunmasıdır: ya hepsinin ya çoğunun ya da en büyüklerinin. Talih, tekhnēlerin de sebep olduğu bazı şeylerin sebebidir; ama tekhnēyle ilgisi olmayan birçok şeyin de sebebidir, örneğin tabiatın sebep olduğu şeylerin (gerçi talih eseri olanlar tabiata aykırı da olabilir). Nitekim sağlığın sebebi tekhnēdir, güzelliğin ve boyun sebebi ise tabiattır. Genel olarak, talihten gelen iyiler kıskançlık uyandıran iyilerdir. Talih beklenmedik iyilerin de sebebidir: örneğin öbür kardeşler çirkinken birinin güzel olması; başkalarının görmediği hazineyi birinin bulması; okun yanındakine isabet edip ona isabet etmemesi; her zaman gittiği bir yere bir kez gitmeyen birinin, oraya bir kez gidenler ölürken kurtulması. Bu tür şeylerin hepsi talihin lütfu sayılır.
γίγνεσθαι καὶ ὑπάρχειν ἢ πάντα ἢ τὰ πλεῖστα ἢ τὰ μέγιστα. αἰτία δʼ ἐστὶν ἡ τύχη ἐνίων μὲν καὶ ὧν αἱ τέχναι, πολλῶν δὲ καὶ ἀτέχνων, οἷον ὅσων ἡ φύσις (ἐνδέχεται δὲ καὶ παρὰ φύσιν εἶναι)· ὑγιείας μὲν γὰρ τέχνη αἰτία, κάλλους δὲ καὶ μεγέθους φύσις. ὅλως δὲ τὰ τοιαῦτα τῶν ἀγαθῶν ἐστιν ἀπὸ τύχης ἐφʼ οἷς ἐστιν ὁ φθόνος. ἔστιν δὲ καὶ τῶν παρὰ λόγον ἀγαθῶν αἰτία τύχη, οἷον εἰ οἱ ἄλλοι ἀδελφοὶ αἰσχροί, ὁ δὲ καλός, ἢ οἱ ἄλλοι μὴ εἶδον τὸν θησαυρόν, ὁ δʼ εὗρεν, ἢ εἰ τοῦ πλησίον ἔτυχεν τὸ βέλος, τούτου δὲ μή, ἢ εἰ μὴ ἦλθε μόνος, ἀεὶ φοιτῶν, οἱ δὲ ἅπαξ ἐλθόντες διεφθάρησαν· πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα εὐτυχήματα δοκεῖ εἶναι.
1362a10Aretēye gelince, övgüyle en yakından ilgili konu o olduğu için, onu övgüden söz ederken ayrıntılı olarak belirleyeceğiz.
περὶ δὲ ἀρετῆς ἐπείπερ οἰκειότατος ὁ περὶ τοὺς ἐπαίνους τόπος, ὅταν περὶ ἐπαίνου ποιώμεθα τὸν λόγον, τότε διοριστέον.
1362a10_26. Bölüm
Teşvik eden kişinin, olacak ya da mevcut şeyler olarak neleri hedef alması gerektiği böylece açıktır; caydıran kişinin neleri hedef alacağı da: bunlar öncekilerin zıtlarıdır. Tavsiyede bulunanın gözettiği hedef yararlı olandır; çünkü insanlar gaye hakkında değil, gayeye götüren şeyler hakkında düşünüp taşınır. Bunlar da yapacağımız işler bakımından yararlı olan şeylerdir; yararlı olan ise iyidir. Öyleyse genel olarak iyi ve yararlı hakkındaki unsurları ele almak gerekir.
ὧν μὲν οὖν δεῖ στοχάζεσθαι προτρέποντα ὡς ἐσομένων ἢ ὑπαρχόντων, καὶ ὧν ἀποτρέποντα, φανερόν· τὰ γὰρ ἐναντία τούτων ἐστίν. ἐπεὶ δὲ πρόκειται τῷ συμβουλεύοντι σκοπὸς τὸ συμφέρον (βουλεύονται γὰρ οὐ περὶ τοῦ τέλους, ἀλλὰ περὶ τῶν πρὸς τὸ τέλος, ταῦτα δʼ ἐστὶ τὰ συμφέροντα κατὰ τὰς πράξεις, τὸ δὲ συμφέρον ἀγαθόν), ληπτέον ἂν εἴη τὰ στοιχεῖα περὶ ἀγαθοῦ καὶ συμφέροντος ἁπλῶς.
1362a20İyi şöyle tarif edilsin: kendi uğruna seçilmeye değer olan; başka şeyleri uğruna seçtiğimiz şey; her şeyin, ya da his veya nous sahibi her şeyin, yahut nous'a sahip olsalar yönelecekleri şey; nous'un herkese uygun göreceği ve her bir şey hakkındaki nous'un o şeye uygun gördüğü şeyler, çünkü her biri için iyi olan budur; varlığıyla bir şeyin iyi durumda olduğu ve kendine yettiği şey; kendine yeten şey; bu tür şeyleri meydana getiren ya da koruyan; bu tür şeylerin ardından geldiği şey; bunların zıtlarını engelleyen ve yok eden şeyler.
ἔστω δὴ ἀγαθὸν ὃ ἂν αὐτὸ ἑαυτοῦ ἕνεκα ᾖ αἱρετόν, καὶ οὗ ἕνεκα ἄλλο αἱρούμεθα, καὶ οὗ ἐφίεται πάντα, ἢ πάντα τὰ αἴσθησιν ἔχοντα ἢ νοῦν ἢ εἰ λάβοι νοῦν, καὶ ὅσα ὁ νοῦς ἂν ἑκάστῳ ἀποδοίη, καὶ ὅσα ὁ περὶ ἕκαστον νοῦς ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ· τοῦτό ⟨γάρ⟩ ἐστιν ἑκάστῳ ἀγαθόν, καὶ οὗ παρόντος εὖ διάκειται καὶ αὐτάρκως ἔχει, καὶ τὸ αὔταρκες, καὶ τὸ ποιητικὸν ἢ φυλακτικὸν τῶν τοιούτων, καὶ ᾧ ἀκολουθεῖ τὰ τοιαῦτα, καὶ τὰ κωλυτικὰ τῶν ἐναντίων καὶ τὰ φθαρτικά.
1362a25Bir şeyin ardından gelmek iki türlüdür: ya aynı anda ya da sonra. Örneğin bilmek öğrenmenin ardından sonra gelir, yaşamak ise sağlıklı olmanın ardından aynı anda gelir. Meydana getirmek de üç türlüdür: kimi, sağlıklı olmanın sağlığı meydana getirmesi gibidir; kimi, yiyeceklerin sağlığı meydana getirmesi gibi; kimi de idman gibi, yani çoğunlukla sağlık doğurduğu için.
ἀκολουθεῖ δὲ διχῶς (ἢ γὰρ ἅμα ἢ ὕστερον, οἷον τῷ μὲν μανθάνειν τὸ ἐπίστασθαι ὕστερον, τῷ δὲ ὑγιαίνειν τὸ ζῆν ἅμα), καὶ τὰ ποιητικὰ τριχῶς, τὰ μὲν ὡς τὸ ὑγιαίνειν ὑγιείας, τὰ δὲ ὡς σιτία ὑγιείας, τὰ δὲ ὡς τὸ γυμνάζεσθαι, ὅτι ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ποιεῖ ὑγίειαν.
1362a30Bunlar kabul edildiğine göre, iyileri elde etmek de kötülüklerden kurtulmak da zorunlu olarak iyidir; çünkü kötülükten kurtulmanın ardından kötülüğe sahip olmamak aynı anda gelir, iyiyi elde etmenin ardından da iyiye sahip olmak sonra gelir.
τούτων δὲ κειμένων ἀνάγκη τάς τε λήψεις τῶν ἀγαθῶν ἀγαθὰς εἶναι καὶ τὰς τῶν κακῶν ἀποβολάς· ἀκολουθεῖ γὰρ τῷ μὲν τὸ μὴ ἔχειν τὸ κακὸν ἅμα, τῷ δὲ τὸ ἔχειν τὸ ἀγαθὸν ὕστερον.
1362a35Daha küçük bir iyi yerine daha büyüğünü, daha büyük bir kötülük yerine daha küçüğünü almak da iyidir;
καὶ ἡ ἀντʼ ἐλάττονος ἀγαθοῦ μείζονος λῆψις καὶ ἀντὶ μείζονος κακοῦ ἐλάττονος·
1362b çünkü büyük olan küçükten ne kadar fazlaysa, o kadar şey elde edilmiş ya da o kadar şeyden kurtulunmuş olur.
ᾧ γὰρ ὑπερέχει τὸ μεῖζον τοῦ ἐλάττονος, τούτῳ γίνεται τοῦ μὲν λῆψις τοῦ δʼ ἀποβολή.
1362b1Aretēler de zorunlu olarak iyidir (çünkü onlara sahip olanlar onlar sayesinde iyi durumdadır; aretēler hem iyileri meydana getirir hem de iyi işler yaptırır.
καὶ τὰς ἀρετὰς δὲ ἀνάγκη ἀγαθὸν εἶναι (κατὰ γὰρ ταύτας εὖ τε διάκεινται οἱ ἔχοντες, καὶ ποιητικαὶ τῶν ἀγαθῶν εἰσι καὶ πρακτικαί·
1362b1_2 Her birinin ne olduğu ve nasıl bir şey olduğu ayrıca anlatılmalıdır). Haz da iyidir; çünkü bütün canlılar tabiatları gereği ona yönelir. Dolayısıyla hoş olan şeyler de güzel şeyler de zorunlu olarak iyidir: hoş olanlar haz verir; güzel olanların ise bir kısmı hoştur, bir kısmı da kendi başına seçilmeye değerdir.
περὶ ἑκάστης δὲ καὶ τίς καὶ ποία χωρὶς ῥητέον), καὶ τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι· πάντα γὰρ ἐφίεται τὰ ζῷα αὐτῆς τῇ φύσει· ὥστε καὶ τὰ ἡδέα καὶ τὰ καλὰ ἀνάγκη ἀγαθὰ εἶναι· τὰ μὲν γὰρ ἡδονῆς ποιητικά, τῶν δὲ καλῶν τὰ μὲν ἡδέα τὰ δὲ αὐτὰ καθʼ ἑαυτὰ αἱρετά ἐστιν.
1362b5Tek tek saymak gerekirse, şunlar zorunlu olarak iyidir. Saadet; çünkü kendi başına seçilmeye değerdir, kendine yeter ve öteki şeyleri onun için seçeriz.
ὡς δὲ καθʼ ἓν εἰπεῖν, ἀνάγκη ἀγαθὰ εἶναι τάδε. εὐδαιμονία· καὶ γὰρ καθʼ αὑτὸ αἱρετὸν καὶ αὔταρκες, καὶ ἕνεκα αὐτῆς τἆλλα αἱρούμεθα.
1362b10Adalet, cesaret, itidal, yüce gönüllülük, görkemli cömertlik ve bunlar gibi öteki melekeler; çünkü bunlar psykhēnin aretēleridir.
δικαιοσύνη, ἀνδρεία, σωφροσύνη, μεγαλοψυχία, μεγαλοπρέπεια, καὶ αἱ ἄλλαι αἱ τοιαῦται ἕξεις· ἀρεταὶ γὰρ ψυχῆς.
1362b10_2Sağlık, güzellik ve benzerleri; çünkü bunlar bedenin aretēleridir ve birçok şeyi meydana getirir. Örneğin sağlık hem hazzı hem yaşamayı meydana getirir; en iyi şey sayılması da bu yüzdendir, çünkü çoğu insanın en çok değer verdiği iki şeyin, hazzın ve yaşamanın sebebidir.
καὶ ὑγίεια καὶ κάλλος καὶ τὰ τοιαῦτα· ἀρεταὶ γὰρ σώματος καὶ ποιητικὰ πολλῶν, οἷον ὑγίεια καὶ ἡδονῆς καὶ τοῦ ζῆν, διὸ καὶ ἄριστον δοκεῖ εἶναι, ὅτι δύο τῶν τοῖς πολλοῖς τιμιωτάτων αἴτιόν ἐστιν, ἡδονῆς καὶ τοῦ ζῆν.
1362b15Zenginlik; çünkü mülk sahibi olmanın aretēsidir ve birçok şeyi meydana getirir.
πλοῦτος· ἀρετὴ γὰρ κτήσεως καὶ ποιητικὸν πολλῶν.
1362b15_2Dost ve dostluk; çünkü dost hem kendi başına seçilmeye değerdir hem de birçok şeyi meydana getirir.
φίλος καὶ φιλία· καὶ γὰρ καθʼ αὑτὸν αἱρετὸς ὁ φίλος καὶ ποιητικὸς πολλῶν.
1362b20Şeref ve ün; çünkü hem hoştur hem de birçok şeyi meydana getirir; ayrıca çoğunlukla, insanın şereflendirildiği şeylere gerçekten sahip olması da bunların ardından gelir.
τιμή, δόξα· καὶ γὰρ ἡδέα καὶ ποιητικὰ πολλῶν, καὶ ἀκολουθεῖ αὐταῖς ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ ὑπάρχειν ἐφʼ οἷς τιμῶνται.
1362b20_2Söz söyleme ve iş yapma gücü; çünkü bu tür şeylerin hepsi iyileri meydana getirir.
δύναμις τοῦ λέγειν, τοῦ πράττειν· ποιητικὰ γὰρ πάντα τὰ τοιαῦτα ἀγαθῶν.
1362b20_3Ayrıca iyi yaratılış, hafıza, kolay öğrenme, zihin çabukluğu ve bunlar gibi şeyler; çünkü bu yetiler iyileri meydana getirir. Aynı şekilde bütün epistēmēler ve tekhnēler de. Yaşamak da iyidir; çünkü ardından başka hiçbir iyi gelmese bile,
ἔτι εὐφυΐα, μνήμη, εὐμάθεια, ἀγχίνοια, πάντα τὰ τοιαῦτα· ποιητικαὶ γὰρ αὗται ἀγαθῶν αἱ δυνάμεις εἰσίν. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἐπιστῆμαι πᾶσαι καὶ αἱ τέχναι. καὶ τὸ ζῆν· εἰ γὰρ μηδὲν ἄλλο ἕποιτο ἀγαθόν,
1362b25 kendi başına seçilmeye değerdir. Adil olan da iyidir; çünkü toplum için yararlı bir şeydir.
καθʼ αὑτὸ αἱρετόν ἐστιν. καὶ τὸ δίκαιον· συμφέρον γάρ τι κοινῇ ἐστιν.
1362b25_2Hemen hemen herkesin iyi olduğunu kabul ettiği şeyler bunlardır.
ταῦτα μὲν οὖν σχεδὸν τὰ ὁμολογούμενα ἀγαθά ἐστιν·
1362b25_3Tartışmalı olanlarda ise kıyaslar şu öncüllerden kurulur. Zıddı kötü olan şey iyidir.
ἐν δὲ τοῖς ἀμφισβητησίμοις ἐκ τῶνδε οἱ συλλογισμοί. ᾧ τὸ ἐναντίον κακόν, τοῦτʼ ἀγαθόν.
1362b30Zıddı düşmanların işine yarayan şey de iyidir; örneğin korkak olmak en çok düşmanların işine yarıyorsa, açıktır ki cesaret vatandaşlar için en faydalı şeydir.
καὶ οὗ τὸ ἐναντίον τοῖς ἐχθροῖς συμφέρει· οἷον εἰ τὸ δειλοὺς εἶναι μάλιστα συμφέρει τοῖς ἐχθροῖς, δῆλον ὅτι ἀνδρεία μάλιστα ὠφέλιμον τοῖς πολίταις.
1362b30_2Genel olarak, düşmanların dilediği ya da sevindiği şeyin zıddı faydalı görünür; bu yüzden şöyle denmiştir: «Priamos sevinirdi elbet.» Ama bu her zaman değil, çoğunlukla böyledir; çünkü bazen aynı şeyin karşı taraflara yararlı olmasına hiçbir engel yoktur. Bu yüzden, aynı şey iki taraf için de zararlı olduğunda, felaketlerin insanları birleştirdiği söylenir.
καὶ ὅλως ὃ οἱ ἐχθροὶ βούλονται ἢ ἐφʼ ᾧ χαίρουσι, τοὐναντίον τούτου ὠφέλιμον φαίνεται· διὸ εἴρηται ἦ κεν γηθήσαι Πρίαμος. ἔστι δʼ οὐκ ἀεὶ τοῦτο, ἀλλʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· οὐδὲν γὰρ κωλύει ἐνίοτε ταὐτὸ συμφέρειν τοῖς ἐναντίοις· ὅθεν λέγεται ὡς τὰ κακὰ συνάγει τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν ᾖ ταὐτὸ βλαβερὸν ἀμφοῖν.
1363aAşırısı olmayan şey iyidir; gerekenden büyük olan ise kötüdür.
καὶ οὗ μὴ ἔστιν ὑπερβολή, τοῦτο ἀγαθόν, ὃ δʼ ἂν ᾖ μεῖζον ἢ δεῖ, κακόν.
1363a1Uğruna çok emek ya da para harcanmış şey de iyidir; çünkü bu, daha baştan iyi görünür ve gaye olarak, hem de birçok şeyin gayesi olarak kabul edilir; gaye ise iyidir. Şu sözler bu yüzden söylenmiştir: «Priamos'a övünç bırakırdı» ve «Utançtır bunca zaman kalıp da [eli boş dönmek].» «Testiyi kapının önünde [kırmak]» atasözü de buradan gelir.
καὶ οὗ ἕνεκα πολλὰ πεπόνηται ἢ δεδαπάνηται· φαινόμενον γὰρ ἀγαθὸν ἤδη, καὶ ὡς τέλος τὸ τοιοῦτον ὑπολαμβάνεται, καὶ τέλος πολλῶν, τὸ δὲ τέλος ἀγαθόν. ὅθεν ταῦτʼ εἴρηται κὰδ δέ κεν εὐχωλὴν Πριάμῳ καὶ αἰσχρόν τοι δηρόν τε μένειν. καὶ ἡ παροιμία δὲ τὸ ἐπὶ θύραις τὴν ὑδρίαν.
1363a5Çok kişinin istediği ve uğruna çekişildiği görülen şey de iyidir; çünkü herkesin istediği şeyin iyi olduğunu söylemiştik, çoğunluk da herkes gibi görünür.
καὶ οὗ ⟨οἱ⟩ πολλοὶ ἐφίενται, καὶ τὸ περιμάχητον φαινόμενον· οὗ γὰρ πάντες ἐφίενται, τοῦτο ἀγαθὸν ἦν, οἱ δὲ πολλοὶ ὥσπερ πάντες φαίνονται.
1363a5_2Övülmeye değer olan da iyidir; çünkü hiç kimse iyi olmayanı övmez. Düşmanların ve kötülerin övdüğü şey de iyidir; çünkü ondan zarar görenler bile kabul ediyorsa, artık herkes kabul ediyor gibidir; onlar da ancak şey apaçık olduğu için kabul eder. Aynı şekilde dostlarının yerdiği kişiler kötü, düşmanlarının yermediği kişiler de iyidir. (Bu yüzden Korintoslular, Simonides «Korintoslulara kızmaz İlion» diye yazınca hakarete uğradıklarını düşündüler.)
καὶ τὸ ἐπαινετόν· οὐδεὶς γὰρ τὸ μὴ ἀγαθὸν ἐπαινεῖ. καὶ ὃ οἱ ἐχθροὶ καὶ οἱ φαῦλοι ἐπαινοῦσιν· ὥσπερ γὰρ πάντες ἤδη ὁμολογοῦσιν, εἰ καὶ οἱ κακῶς πεπονθότες· διὰ γὰρ τὸ φανερὸν ὁμολογοῖεν ἄν, ὥσπερ καὶ φαῦλοι οὓς οἱ φίλοι ψέγουσι καὶ [ἀγαθοὶ] οὓς οἱ ἐχθροὶ μὴ ψέγουσιν (διὸ λελοιδορῆσθαι ὑπέλαβον Κορίνθιοι ὑπὸ Σιμωνίδου ποιήσαντος κορινθίοις δʼ οὐ μέμφεται τὸ Ἴλιον).
1363a15Aklı başında birinin ya da iyi bir erkeğin veya kadının başkalarına üstün tuttuğu şey de iyidir; Athena'nın Odysseus'u, Theseus'un Helene'yi, tanrıçaların Aleksandros'u, Homeros'un Akhilleus'u üstün tutması gibi.
καὶ ὃ τῶν φρονίμων τις ἢ τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἢ γυναικῶν προέκρινεν, οἷον Ὀδυσσέα Ἀθηνᾶ καὶ Ἑλένην Θησεὺς καὶ Ἀλέξανδρον αἱ θεαὶ καὶ Ἀχιλλέα Ὅμηρος.
1363a15_2Genel olarak, tercih edilen şeyler iyidir. İnsanlar şunları yapmayı tercih eder: yukarıda sayılan şeyleri, düşmanlarına kötü, dostlarına iyi gelen şeyleri ve mümkün olan şeyleri.
καὶ ὅλως τὰ προαιρετά· προαιροῦνται δὲ πράττειν τά τε εἰρημένα καὶ τὰ τοῖς ἐχθροῖς κακὰ καὶ τὰ τοῖς φίλοις ἀγαθὰ καὶ τὰ δυνατά·
1363a20Mümkün olanlar da iki türlüdür: olabilecek şeyler ve kolayca olan şeyler. Kolay şeyler ya acı çekmeden ya da kısa sürede olanlardır; çünkü bir şeyin zor oluşu ya acıyla ya da uzun sürmesiyle belirlenir. İnsanlar bir iş istedikleri gibi sonuçlanacaksa da onu tercih eder; istedikleri de ya hiçbir kötülüğe uğramamak ya da elde edecekleri iyiden daha küçük bir kötülüğe uğramaktır. Bu da iş gizli kalırsa ya da cezası küçük olursa gerçekleşir.
ταῦτα δὲ διχῶς ἐστιν, τά τε γενόμενα ἂν καὶ τὰ ῥᾳδίως γιγνόμενα· ῥᾴδια δὲ ὅσα ἢ ἄνευ λύπης ἢ ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ· τὸ γὰρ χαλεπὸν ὁρίζεται ἢ λύπῃ ἢ πλήθει χρόνου. καὶ ἐὰν ὡς βούλονται· βούλονται δὲ ἢ μηδὲν κακὸν ἢ ἔλαττον τοῦ ἀγαθοῦ (τοῦτο δὲ ἔσται, ἐὰν ἢ λανθάνῃ ἢ ἡ τιμωρία μικρὰ ᾖ).
1363a25Kendilerine özgü olan şeyleri, hiç kimsenin yapmadığı şeyleri ve olağanüstü şeyleri de tercih ederler; çünkü şeref böylece daha büyük olur. Kendilerine yakışan şeyleri de tercih ederler; bunlar soylarına ve güçlerine uygun düşen şeyler ile küçük de olsa eksikliğini duydukları şeylerdir; çünkü bunları yapmayı da hiç daha az tercih etmezler.
καὶ τὰ ἴδια, καὶ ἃ μηδείς, καὶ τὰ περιττά· τιμὴ γὰρ οὕτω μᾶλλον. καὶ τὰ ἁρμόττοντα αὐτοῖς· τοιαῦτα δὲ τά τε προσήκοντα κατὰ γένος καὶ δύναμιν, καὶ ὧν ἐλλείπειν οἴονται καὶ ἂν μικρὰ ᾖ· οὐδὲν γὰρ ἧττον προαιροῦνται ταῦτα πράττειν.
1363a30Kolayca başarılabilecek şeyleri de tercih ederler; çünkü bunlar hem mümkün hem kolaydır. Kolayca başarılabilecek şeyler, herkesin ya da çoğunluğun, yahut kendileri gibi olanların ya da kendilerinden aşağı olanların başarıyla yaptığı şeylerdir. Dostlarını memnun edecekleri ya da düşmanlarını kızdıracakları şeyleri de tercih ederler. Hayran oldukları kişilerin yapmayı tercih ettiği şeyleri de. Yatkın oldukları ve tecrübe sahibi oldukları şeyleri de; çünkü bunları daha kolay başaracaklarını düşünürler. Hiçbir kötü insanın yapmadığı şeyleri de; çünkü bunlar daha çok övgüye değerdir. Arzu duydukları şeyleri de; çünkü bunlar yalnız hoş değil, daha iyi de görünür.
καὶ τὰ εὐκατέργαστα. δυνατὰ γὰρ καὶ ῥᾴδια· εὐκατέργαστα δὲ ἃ πάντες ἢ οἱ πολλοὶ ἢ οἱ ὅμοιοι ἢ οἱ ἥττους κατώρθωσαν. καὶ ἃ χαριοῦνται τοῖς φίλοις, ἢ ἃ ἀπεχθήσονται τοῖς ἐχθροῖς. καὶ ὅσα οὓς θαυμάζουσι προαιροῦνται πράττειν. καὶ πρὸς ἃ εὐφυεῖς εἰσιν καὶ ἔμπειροι· ῥᾷον γὰρ κατορθώσειν οἴονται. καὶ ἃ μηδεὶς φαῦλος· ἐπαινετὰ γὰρ μᾶλλον. καὶ ὧν ἐπιθυμοῦντες τυγχάνουσιν, οὐ γὰρ μόνον ἡδὺ ἀλλὰ καὶ βέλτιον φαίνεται.
1363a35Hepsinden çok da herkes en düşkün olduğu şeyi tercih eder:
καὶ μάλιστα ἕκαστοι πρὸς ἃ φιλοτοίουτοι,
1363b zafere düşkün olanlar zafer getirecekse, şerefe düşkün olanlar şeref, mala düşkün olanlar mal getirecekse o işi seçer; ötekiler de aynı şekilde. İyi ve yararlı hakkındaki ikna vasıtaları işte bu kaynaklardan alınmalıdır.
οἷον οἱ φιλόνικοι εἰ νίκη ἔσται, οἱ φιλότιμοι εἰ τιμή, οἱ φιλοχρήματοι εἰ χρήματα, καὶ οἱ ἄλλοι ὡσαύτως. περὶ μὲν οὖν ἀγαθοῦ καὶ τοῦ συμφέροντος ἐκ τούτων ληπτέον τὰς πίστεις.
1363b17. Bölüm
İnsanlar çoğu zaman iki şeyin de yararlı olduğunda uzlaşır, ama hangisinin daha yararlı olduğu konusunda tartışırlar. Bu yüzden sırada daha büyük iyiyi ve daha yararlı olanı ele almak var.
ἐπεὶ δὲ πολλάκις ὁμολογοῦντες ἄμφω συμφέρειν περὶ τοῦ μᾶλλον ἀμφισβητοῦσιν, ἐφεξῆς ἂν εἴη λεκτέον περὶ τοῦ μείζονος ἀγαθοῦ καὶ τοῦ μᾶλλον συμφέροντος.
1363b5Şöyle diyelim: aşan, öbürü kadar olup üstüne fazlası da olandır; aşılan ise öbürünün içinde kalandır. “Daha büyük” ve “daha çok” her zaman daha küçüğe göre söylenir. “Büyük” ile “küçük”, “çok” ile “az” ise şeylerin çoğunun büyüklüğüne göre söylenir: büyük olan bu ortalamayı aşar, küçük olan onun gerisinde kalır; çok ve az için de durum aynıdır.
ἔστω δὴ ὑπερέχον μὲν τὸ τοσοῦτον καὶ ἔτι, ὑπερεχόμενον δὲ τὸ ἐνυπάρχον, καὶ μεῖζον μὲν ἀεὶ καὶ πλεῖον πρὸς ἔλαττον, μέγα δὲ καὶ μικρὸν καὶ πολὺ καὶ ὀλίγον πρὸς τὸ τῶν πολλῶν μέγεθος, καὶ ὑπερέχον μὲν τὸ μέγα, τὸ δὲ μικρὸν ἐλλεῖπον, καὶ πολὺ καὶ ὀλίγον ὡσαύτως.
1363b10İyi dediğimiz şey, başka bir şey için değil kendi uğruna seçilmeye değer olan; her şeyin yöneldiği; nous ve phronēsis sahibi olsa her varlığın seçeceği; bu türden şeyleri meydana getiren ya da koruyan, yahut bu türden şeylerin ardından geldiği şeydir. Gaye, öteki şeylerin uğruna var olduğu şeydir; bir kimse için iyi olan da ona göre bu niteliklere sahip olan şeydir. Öyleyse birden fazla iyi, o bir iyiden ya da kendisinden daha az sayıdaki iyilerden, bunlar da içinde sayılmak şartıyla, zorunlu olarak daha büyük bir iyidir; çünkü onları aşar, içinde kalan ise aşılır.
ἐπεὶ οὖν ἀγαθὸν λέγομεν τό τε αὐτὸ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου αἱρετόν, καὶ οὗ πάντʼ ἐφίεται, καὶ ὃ νοῦν ἂν καὶ φρόνησιν λαβόντα ἕλοιτο, καὶ τὸ ποιητικὸν καὶ τὸ φυλακτικόν, ἢ ᾧ ἕπεται τὰ τοιαῦτα, [τὸ δʼ οὗ ἕνεκα τὸ τέλος ἐστίν,] τέλος δέ ἐστιν οὗ ἕνεκα τὰ ἄλλα, αὐτῷ δὲ ἀγαθὸν τὸ πρὸς αὐτὸν ταῦτα πεπονθός, ἀνάγκη τά γε πλείω τοῦ ἑνὸς καὶ τῶν ἐλαττόνων, συναριθμουμένου τοῦ ἑνὸς ἢ τῶν ἐλαττόνων, μεῖζον ἀγαθὸν εἶναι· ὑπερέχει γάρ, τὸ δὲ ἐνυπάρχον ὑπερέχεται.
1363b20Bir sınıfın en büyüğü öbür sınıfın en büyüğünü aşıyorsa, sınıflar da birbirini aşar; sınıflar birbirini aşıyorsa, en büyükleri de birbirini aşar. Örneğin en iri erkek en iri kadından iriyse, genel olarak erkekler de kadınlardan iridir; genel olarak erkekler kadınlardan iriyse, en iri erkek de en iri kadından iridir. Çünkü cinslerin birbirine üstünlüğü ile içlerindeki en büyüklerin birbirine üstünlüğü orantılıdır.
καὶ ἐὰν τὸ μέγιστον τοῦ μεγίστου ὑπερέχῃ, καὶ αὐτὰ αὐτῶν· καὶ ὅσα αὐτὰ αὐτῶν, καὶ τὸ μέγιστον τοῦ μεγίστου· οἷον εἰ ὁ μέγιστος ἀνὴρ γυναικὸς τῆς μεγίστης μείζων, καὶ ὅλως οἱ ἄνδρες τῶν γυναικῶν μείζους, καὶ εἰ οἱ ἄνδρες ὅλως τῶν γυναικῶν μείζους, καὶ ἀνὴρ ὁ μέγιστος τῆς μεγίστης γυναικὸς μείζων· ἀνάλογον γὰρ ἔχουσιν αἱ ὑπεροχαὶ τῶν γενῶν καὶ τῶν μεγίστων ἐν αὐτοῖς.
1363b25Bir şeyin ardından öbürü geliyor, ama onun ardından bu gelmiyorsa, ardından gelinen daha büyüktür. Ardından gelmek ya aynı anda olur ya sonradan ya da kuvve hâlinde; çünkü ardından gelen şeyden yararlanmak, öbüründen yararlanmanın içinde zaten vardır. Sağlıklı olmanın ardından yaşamak aynı anda gelir, ama yaşamanın ardından sağlıklı olmak gelmez; öğrenmenin ardından bilmek sonradan gelir; tapınak soymanın ardından da dolandırıcılık kuvve hâlinde gelir, çünkü tapınak soyan biri birini dolandırmaktan da çekinmez.
καὶ ὅταν τόδε μὲν τῷδε ἕπηται, ἐκεῖνο δὲ τούτῳ μή, ἕπηται δὲ ἢ τῷ ἅμα ἢ τῷ ἐφεξῆς ἢ τῇ δυνάμει· ἐνυπάρχει γὰρ ἡ χρῆσις ἡ τοῦ ἑπομένου ἐν τῇ θατέρου. ἕπεται δὲ ἅμα μὲν τῷ ὑγιαίνειν τὸ ζῆν, τούτῳ δὲ ἐκεῖνο οὔ, ὕστερον δὲ τῷ μανθάνειν τὸ ἐπίστασθαι, δυνάμει δὲ τῷ ἱεροσυλεῖν τὸ ἀποστερεῖν· ὁ γὰρ ἱεροσυλήσας κἂν ἀποστερήσειεν.
1363b30Aynı şeyi daha fazla aşan şeyler de daha büyüktür; çünkü onu daha az aşanı da zorunlu olarak aşarlar.
καὶ τὰ ὑπερέχοντα τοῦ αὐτοῦ μείζονι μείζω· ἀνάγκη γὰρ ὑπερέχειν καὶ τοῦ μείονι.
1363b35Daha büyük bir iyiyi meydana getiren şeyler de daha büyüktür; çünkü daha büyüğü meydana getirmek zaten bu demekti. Kendisini meydana getiren şey daha büyük olan da öyledir: sağlığa yarayan şey hoş olandan daha çok seçilmeye değer ve daha büyük bir iyiyse, sağlık da hazdan daha büyüktür.
καὶ τὰ μείζονος ἀγαθοῦ ποιητικὰ μείζω· τοῦτο γὰρ ἦν τὸ μείζονος ποιητικῷ εἶναι. καὶ οὗ τὸ ποιητικὸν μεῖζον, ὡσαύτως· εἰ γὰρ τὸ ὑγιεινὸν αἱρετώτερον τοῦ ἡδέος καὶ μεῖζον ἀγαθόν, καὶ ἡ ὑγίεια τῆς ἡδονῆς μείζων.
1364aKendi başına seçilmeye değer olan, kendi başına öyle olmayandan daha çok seçilmeye değerdir; örneğin güç, sağlığa yarayan şeyden. Çünkü ikincisi kendi uğruna seçilmez, birincisi kendi uğruna seçilir; iyi de buydu.
καὶ αἱρετώτερον τὸ καθʼ αὑτὸ τοῦ μὴ καθʼ αὑτό, οἷον ἰσχὺς ὑγιεινοῦ· τὸ μὲν γὰρ οὐχ αὑτοῦ ἕνεκα, τὸ δὲ αὑτοῦ, ὅπερ ἦν τὸ ἀγαθόν.
1364a1Biri gaye, öbürü gaye değilse de böyledir; çünkü öbürü başka bir şey uğrunadır, gaye ise kendi uğrunadır. Örneğin bedenin iyi durumda olması, idman yapmaktan daha büyüktür.
κἂν ᾖ τὸ μὲν τέλος, τὸ δὲ μὴ τέλος· τὸ μὲν γὰρ ἄλλου ἕνεκα, τὸ δὲ αὑτοῦ, οἷον τὸ γυμνάζεσθαι τοῦ εὖ ἔχειν τὸ σῶμα.
1364a5Öbürüne ya da başka şeylere daha az muhtaç olan da daha büyüktür; çünkü kendine daha çok yeter. Daha az sayıda ya da daha kolay bulunan şeylere muhtaç olan da daha az muhtaçtır.
καὶ τὸ ἧττον προσδεόμενον θατέρου [ἢ] ἑτέρων· αὐταρκέστερον γάρ· ἧττον δὲ προσδεῖται τὸ ἐλαττόνων ἢ ῥᾳόνων προσδεόμενον.
1364a5_2Bir şey öbürü olmadan var olamıyor ya da meydana gelemiyor, öbürü ise onsuz var olabiliyorsa, ötekine muhtaç olmayan kendine daha çok yeter; dolayısıyla daha büyük bir iyi olarak görünür.
καὶ ὅταν τόδε μὲν ἄνευ τοῦδε μὴ ᾖ, ἢ μὴ δυνατὸν ᾖ γενέσθαι, θάτερον δὲ ἄνευ τούτου, αὐταρκέστερον [δὲ] τὸ μὴ δεόμενον, ὥστε φαίνεται μεῖζον ἀγαθόν.
1364a5_3Biri ilke, öbürü ilke değilse, ya da biri sebep, öbürü sebep değilse, aynı gerekçeyle ilke ve sebep olan daha büyüktür; çünkü sebep ve ilke olmadan hiçbir şey var olamaz, meydana gelemez. İki ilkeden daha büyük olanından doğan şey daha büyüktür; iki sebepten daha büyük olanından doğan şey de daha büyüktür. Tersinden de böyledir: iki ilkeden, daha büyük şeyin ilkesi olan daha büyüktür; iki sebepten de daha büyük şeyin sebebi olan daha büyüktür.
κἂν ᾖ ἀρχή, τὸ δὲ μὴ ἀρχή, κἂν ᾖ αἴτιον, τὸ δʼ οὐκ αἴτιον, διὰ τὸ αὐτό· ἄνευ γὰρ αἰτίου καὶ ἀρχῆς ἀδύνατον εἶναι ἢ γενέσθαι. καὶ δυοῖν ἀρχαῖν τὸ ἀπὸ τῆς μείζονος ἀρχῆς μεῖζον, καὶ δυοῖν αἰτίοιν τὸ ἀπὸ τοῦ μείζονος αἰτίου μεῖζον. καὶ ἀνάπαλιν δὲ δυοῖν ἀρχαῖν ἡ τοῦ μείζονος ἀρχὴ μείζων, καὶ δυοῖν αἰτίοιν τὸ τοῦ μείζονος αἴτιον μεῖζον.
1364a15Söylenenlerden şu açıktır: bir şey iki yoldan da daha büyük görünebilir. Biri ilke, öbürü ilke değilse ilke olan daha büyük görünecektir; ama ilke olmayan da, öbürü ilke olduğu hâlde, daha büyük görünebilir, çünkü gaye ilkeden daha büyüktür. Nitekim Leodamas, Kallistratos'u suçlarken işi tasarlayanın onu yapandan daha suçlu olduğunu söylemişti, çünkü tasarlayan olmasaydı iş yapılmazdı. Khabrias'ı suçlarken ise tersine, işi yapanın tasarlayandan daha suçlu olduğunu söyledi, çünkü yapacak biri olmasaydı iş gerçekleşmezdi: insanlar bir şeyi zaten yapmak için tasarlarlar.
δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ἀμφοτέρως μεῖζον ἔστιν φαίνεσθαι· καὶ γὰρ εἰ ἀρχή, τὸ δὲ μὴ ἀρχή, δόξει μεῖζον εἶναι, καὶ εἰ μὴ ἀρχή, τὸ δὲ ἀρχή· τὸ γὰρ τέλος μεῖζον καὶ οὐχ ⟨ἡ⟩ ἀρχή, ὥσπερ ὁ Λεωδάμας κατηγορῶν ἔφη Καλλιστράτου τὸν βουλεύσαντα τοῦ πράξαντος μᾶλλον ἀδικεῖν· οὐ γὰρ ἂν πραχθῆναι μὴ βουλεύσαντος· πάλιν δὲ καὶ Χαβρίου, τὸν πράξαντα τοῦ βουλεύσαντος· οὐ γὰρ ἂν γενέσθαι, εἰ μὴ ἦν ὁ πράξων· τούτου γὰρ ἕνεκα ἐπιβουλεύειν, ὅπως πράξωσιν.
1364a20Daha nadir olan da bol olandan daha büyüktür; örneğin altın, demirden daha az işe yaradığı hâlde ondan büyüktür, çünkü elde edilmesi daha zor olduğundan ona sahip olmak daha büyük bir şeydir. (Başka bir bakımdan ise bol olan nadir olandan büyüktür, çünkü ondan daha çok yararlanılır: sık olan seyrek olanı aşar. Bu yüzden şöyle denir:
En iyisi sudur.)
1364a20καὶ τὸ σπανιώτερον τοῦ ἀφθόνου, οἷον χρυσὸς σιδήρου, ἀχρηστότερος ὤν· μεῖζον γὰρ ἡ κτῆσις διὰ τὸ χαλεπωτέρα εἶναι. (ἄλλον δὲ τρόπον τὸ ἄφθονον τοῦ σπανίου, ὅτι ἡ χρῆσις ὑπερέχει· τὸ γὰρ πολλάκις τοῦ ὀλιγάκις ὑπερέχει, ὅθεν λέγεται / ἄριστον μὲν ὕδωρ.)
1364a25Genel olarak daha zor olan, daha kolay olandan büyüktür; çünkü daha nadirdir. Başka bir bakımdan ise daha kolay olan daha zor olandan büyüktür; çünkü istediğimiz gibidir.
καὶ ὅλως τὸ χαλεπώτερον τοῦ ῥᾴονος· σπανιώτερον γάρ. ἄλλον δὲ τρόπον τὸ ῥᾷον τοῦ χαλεπωτέρου· ἔχει γὰρ ὡς βουλόμεθα.
1364a30Zıttı daha büyük olan şey de, yokluğu daha büyük kayıp olan şey de daha büyüktür. Aretē, aretē olmayandan; kötülük de kötülük olmayandan daha büyüktür; çünkü aretē ve kötülük gayedir, öbürleri değildir.
καὶ ᾧ τὸ ἐναντίον μεῖζον, καὶ οὗ ἡ στέρησις μείζων. καὶ ἀρετὴ μὴ κακίας καὶ κακία μὴ ἀρετῆς μείζων· τὰ μὲν γὰρ τέλη, τὰ δʼ οὐ τέλη.
1364a30_2İşleri daha güzel ya da daha çirkin olan şeyler kendileri de daha büyüktür. Kötülükleri ve aretēleri daha büyük olan şeylerin işleri de daha büyüktür; çünkü sebepler ve ilkeler nasılsa sonuçlar da öyledir, sonuçlar nasılsa sebepler ve ilkeler de öyledir.
καὶ ὧν τὰ ἔργα καλλίω ἢ αἰσχίω, μείζω αὐτά, καὶ ὧν αἱ κακίαι καὶ αἱ ἀρεταὶ μείζους, καὶ τὰ ἔργα μείζω, ἐπείπερ ὡς τὰ αἴτια καὶ αἱ ἀρχαί, καὶ τὰ ἀποβαίνοντα, καὶ ὡς τὰ ἀποβαίνοντα, καὶ τὰ αἴτια καὶ αἱ ἀρχαί.
1364a35Aşırısı daha çok seçilmeye değer ya da daha güzel olan şeyler de daha büyüktür; örneğin keskin görmek, keskin koku almaktan daha çok seçilmeye değerdir (nitekim görme de koku almaktan öyledir).
καὶ ὧν ἡ ὑπεροχὴ αἱρετωτέρα ἢ καλλίων, οἷον τὸ ἀκριβῶς ὁρᾶν αἱρετώτερον τοῦ ὀσφραίνεσθαι (καὶ γὰρ ὄψις ὀσφρήσεως),
1364b Arkadaşlarına aşırı düşkün olmak paraya aşırı düşkün olmaktan daha güzeldir; dolayısıyla arkadaş sevgisi de para sevgisinden daha güzeldir. Tersinden de: daha iyi şeylerin aşırısı daha iyi, daha güzel şeylerin aşırısı daha güzeldir.
καὶ τὸ φιλεταιρώτερον εἶναι τοῦ φιλοχρηματώτερον [μᾶλλον] κάλλιον, ὥστε καὶ φιλεταιρία φιλοχρηματίας. καὶ ἀντικειμένως δὲ τῶν βελτιόνων αἱ ὑπερβολαὶ βελτίους καὶ ⟨αἱ⟩ καλλιόνων καλλίους.
1364b1Kendilerine duyulan arzular daha güzel ya da daha iyi olan şeyler de daha büyüktür; çünkü daha büyük istekler daha büyük şeylere yönelir. Aynı gerekçeyle, daha güzel ya da daha iyi şeylere duyulan arzular da daha iyi ve daha güzeldir.
καὶ ὧν αἱ ἐπιθυμίαι καλλίους ἢ βελτίους· αἱ γὰρ μείζους ὀρέξεις μειζόνων εἰσίν. καὶ τῶν καλλιόνων δὲ ἢ βελτιόνων αἱ ἐπιθυμίαι βελτίους καὶ καλλίους διὰ τὸ αὐτό.
1364b5Epistēmēleri daha güzel ya da daha değerli olan şeyler de daha güzel ve daha değerlidir; çünkü epistēmē nasılsa, onun kavradığı hakikat de öyledir ve her epistēmē kendi alanında söz sahibidir. Aynı gerekçeyle, daha değerli ve daha güzel şeylerin epistēmēleri de o oranda değerli ve güzeldir.
καὶ ὧν αἱ ἐπιστῆμαι καλλίους ἢ σπουδαιότεραι, καὶ τὰ πράγματα καλλίω καὶ σπουδαιότερα· ὡς γὰρ ἔχει ἡ ἐπιστήμη, καὶ τὸ ἀληθές· κελεύει δὲ τὸ αὑτῆς ἑκάστη. καὶ τῶν σπουδαιοτέρων δὲ καὶ καλλιόνων αἱ ἐπιστῆμαι ἀνάλογον διὰ τὸ αὐτό.
1364b10Basiretli insanların, ya da herkesin, çoğunluğun, insanların büyük kısmının veya en üstün kişilerin daha büyük iyi diye hüküm vereceği ya da hüküm verdiği şey, zorunlu olarak öyledir: ya mutlak olarak ya da phronēsise göre hüküm verdikleri bakımdan. Bu, öteki konularda da geçerli ortak bir kuraldır: bir şeyin ne olduğu, kemiyeti ve keyfiyeti, epistēmē ve phronēsis onu nasıl söylerse öyledir. Ama biz bunu iyiler için söyledik; çünkü iyiyi, phronēsis kazanan her varlığın seçeceği şey diye tarif etmiştik. Öyleyse phronēsisin daha çok iyi saydığı şeyin daha büyük olduğu da açıktır.
καὶ ὃ κρίνειαν ἂν ἢ κεκρίκασιν οἱ φρόνιμοι ἢ πάντες ἢ οἱ πολλοὶ ἢ οἱ πλείους ἢ οἱ κράτιστοι ἀγαθὸν μεῖζον, ἀνάγκη οὕτως ἔχειν, ἢ ἁπλῶς ἢ ᾗ κατὰ τὴν φρόνησιν ἔκριναν. ἔστι δὲ τοῦτο κοινὸν καὶ κατὰ τῶν ἄλλων· καὶ γὰρ τὶ καὶ ποσὸν καὶ ποιὸν οὕτως ἔχει ὡς ἂν ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ φρόνησις εἴποι. ἀλλʼ ἐπʼ ἀγαθῶν εἰρήκαμεν· ὥρισται γὰρ ἀγαθὸν εἶναι ὃ λαβὸν [τὰ πράγματα] φρόνησιν ἕλοιτʼ ἂν ἕκαστον· δῆλον οὖν ὅτι καὶ μεῖζον ὃ μᾶλλον ἡ φρόνησις λέγει.
1364b15Daha iyi insanlarda bulunan şey de, ya mutlak olarak ya da daha iyi oldukları bakımdan, daha büyüktür; örneğin cesaret güçten daha büyüktür. Daha iyi insanın seçeceği şey de, ya mutlak olarak ya da daha iyi olduğu bakımdan, daha büyüktür; örneğin haksızlığa uğramak haksızlık etmekten daha büyüktür, çünkü daha adil olan bunu seçer.
καὶ τὸ τοῖς βελτίοσιν ὑπάρχον, ἢ ἁπλῶς ἢ ᾗ βελτίους, οἷον ἡ ἀνδρεία ἰσχύος. καὶ ὃ ἕλοιτʼ ἂν ὁ βελτίων, ἢ ἁπλῶς ἢ ᾗ βελτίων, οἷον τὸ ἀδικεῖσθαι μᾶλλον ἢ ἀδικεῖν· τοῦτο γὰρ ὁ δικαιότερος ἂν ἕλοιτο.
1364b20Daha hoş olan da daha az hoş olandan büyüktür; çünkü her şey hazzın peşindedir, haz duymayı kendi uğruna isterler; iyi ve gaye de bu niteliklerle tarif edilmişti. Daha hoş olan ise daha az acıyla karışan ve daha uzun süren hazdır.
καὶ τὸ ἥδιον τοῦ ἧττον ἡδέος· τὴν γὰρ ἡδονὴν πάντα διώκει, καὶ αὑτοῦ ἕνεκα τοῦ ἥδεσθαι ὀρέγονται, ὥρισται δὲ τούτοις τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ τέλος· ἥδιον δὲ τό τε ἀλυπότερον καὶ τὸ πολυχρονιώτερον ἡδύ.
1364b25Daha güzel olan da daha az güzel olandan büyüktür; çünkü güzel, ya hoş olandır ya da kendi başına seçilmeye değer olan.
καὶ τὸ κάλλιον τοῦ ἧττον καλοῦ· τὸ γὰρ καλόν ἐστιν ἤτοι τὸ ἡδὺ ἢ τὸ καθʼ αὑτὸ αἱρετόν.
1364b25_2İnsanların kendileri ya da dostları için daha çok sebebi olmak istedikleri şeyler daha büyük iyilerdir; daha az sebebi olmak istedikleri şeyler ise daha büyük kötülüklerdir.
καὶ ὅσων αὐτοὶ αὑτοῖς ἢ φίλοις βούλονται αἴτιοι εἶναι μᾶλλον, ταῦτα μείζω ἀγαθά, ὅσων δὲ ἧττον, μείζω κακά.
1364b30Daha uzun süren şeyler daha kısa sürenlerden, daha sağlam olanlar da daha az sağlam olanlardan büyüktür. Çünkü birincilerden yararlanmak süre bakımından, ikincilerden yararlanmak da dilediğimiz anda el altında olması bakımından üstündür: sağlam olan şeyden, dilediğimiz zaman daha rahat yararlanırız.
καὶ τὰ πολυχρονιώτερα τῶν ὀλιγοχρονιωτέρων καὶ τὰ βεβαιότερα τῶν ἀβεβαιοτέρων· ὑπερέχει γὰρ ἡ χρῆσις τῶν μὲν τῷ χρόνῳ τῶν δὲ τῇ βουλήσει· ὅταν γὰρ βούλωνται, ὑπάρχει μᾶλλον ἡ τοῦ βεβαίου.
1364b30_2Aynı kökten türeyen ve benzer çekimdeki kelimelerden biri için geçerli olan, ötekiler için de geçerlidir. Örneğin “cesurca” “ölçülüce”den daha güzel ve daha çok seçilmeye değerse, cesaret de itidalden, cesur olmak da ölçülü olmaktan daha çok seçilmeye değerdir.
καὶ ὡς ἂν ἓν τῶν συστοίχων καὶ τῶν ὁμοίων πτώσεων, καὶ τἆλλʼ ἀκολουθεῖ, οἷον εἰ τὸ ἀνδρείως κάλλιον καὶ αἱρετώτερον τοῦ σωφρόνως, καὶ ἀνδρεία σωφροσύνης αἱρετωτέρα καὶ τὸ ἀνδρεῖον εἶναι τοῦ σωφρονεῖν.
1364b35Herkesin seçtiği şey, herkesin seçmediği şeyden daha büyüktür; çoğunluğun seçtiği de azınlığın seçtiğinden.
καὶ ὃ πάντες αἱροῦνται τοῦ μὴ ὃ πάντες. καὶ ὃ οἱ πλείους ἢ ὃ οἱ ἐλάττους·
1365a Çünkü iyi, herkesin yöneldiği şeydi; dolayısıyla daha çok yöneldikleri şey daha büyüktür. Hasımların ya da düşmanların, hüküm verenlerin ya da bunların hüküm vermeye ehil saydığı kişilerin seçtiği şey de daha büyüktür; çünkü ilk durumda sanki herkes aynı şeyi söylüyor gibidir, ikinci durumda ise seçenler yetki sahibi ve bilen kişilerdir.
ἀγαθὸν γὰρ ἦν οὗ πάντες ἐφίενται, ὥστε καὶ μεῖζον οὗ μᾶλλον. καὶ ὃ οἱ ἀμφισβητοῦντες ἢ οἱ ἐχθροί, ἢ οἱ κρίνοντες ἢ οὓς οὗτοι κρίνουσιν· τὸ μὲν γὰρ ὡς ἂν εἰ πάντες φαῖέν ἐστι, τὸ δὲ οἱ κύριοι καὶ οἱ εἰδότες.
1365a1Bazen herkesin pay aldığı şey daha büyüktür, çünkü ondan pay almamak bir itibarsızlıktır; bazen de hiç kimsenin ya da yalnız birkaç kişinin pay aldığı şey, çünkü daha nadirdir.
καὶ ὁτὲ μὲν οὗ πάντες μετέχουσι μεῖζον· ἀτιμία γὰρ τὸ μὴ μετέχειν· ὁτὲ δὲ οὗ μηδεὶς ἢ οὗ ὀλίγοι· σπανιώτερον γάρ.
1365a5Daha çok övülen şeyler de daha büyüktür, çünkü daha güzeldirler. Şerefleri daha büyük olan şeyler de öyledir, çünkü şeref bir tür değer biçmedir. Cezaları daha büyük olan şeyler de öyledir.
καὶ τὰ ἐπαινετώτερα· καλλίω γάρ. καὶ ὧν αἱ τιμαὶ μείζους, ὡσαύτως· ἡ γὰρ τιμὴ ὥσπερ ἀξία τίς ἐστιν. καὶ ὧν αἱ ζημίαι μείζους.
1365a5_2Herkesçe büyük kabul edilen ya da büyük görünen şeylerden daha büyük olanlar da daha büyüktür. Aynı şeyler parçalarına ayrılınca da daha büyük görünür; çünkü üstünlükleri daha fazlaymış gibi görünür. Şairin anlattığına göre Meleagros'u kalkıp savaşa katılmaya ikna eden de budur:
Bir şehir düşünce insanların başına ne kötülükler gelir: halkı kırılır, şehri ateş yerle bir eder, çocuklarını yabancılar sürükleyip götürür.
Birleştirmek ve Epikharmos'un yaptığı gibi bir şeyi öbürünün üstüne kat kat çıkmak da aynı işi görür; hem bölmeyle aynı sebepten (çünkü birleştirme büyük bir üstünlük gösterir), hem de böylece bir şey büyük işlerin ilkesi ve sebebi gibi göründüğü için.
καὶ τὰ τῶν ὁμολογουμένων ἢ φαινομένων μεγάλων μείζω. καὶ διαιρούμενα δὲ εἰς τὰ μέρη τὰ αὐτὰ μείζω φαίνεται. πλεῖον γὰρ ὑπερέχειν φαίνεται, ὅθεν καὶ ὁ ποιητής φησι πεῖσαι τὸν Μελέαγρον ἀναστῆναι / ὅσσα κάκʼ ἀνθρώποισι πέλει τῶν ἄστυ ἁλώῃ· / λαοὶ μὲν φθινύθουσι, πόλιν δέ τε πῦρ ἀμαθύνει, / τέκνα δέ τʼ ἄλλοι ἄγουσιν. καὶ τὸ συντιθέναι δὲ καὶ ἐποικοδομεῖν, ὥσπερ Ἐπίχαρμος, διά τε τὸ αὐτὸ τῇ διαιρέσει (ἡ γὰρ σύνθεσις ὑπεροχὴν δείκνυσι πολλήν) καὶ ὅτι ἀρχὴ φαίνεται μεγάλων καὶ αἴτιον.
1365a10Daha zor ve daha nadir olan daha büyük olduğuna göre, fırsatlar, yaşlar, yerler, zamanlar ve imkânlar da şeyleri büyük kılar. Bir kimse bir işi gücünün, yaşının ve benzerlerinin yapabileceğinin ötesinde yaptıysa, ya da öyle, orada veya o zaman yaptıysa, yaptığı iş büyüklük kazanır; bu güzel, iyi ve adil işler için de, bunların zıtları için de böyledir. Olimpiya galibi için yazılan şu kitabe de buradan gelir:
Önceleri omuzlarımda sert bir sırık taşıyarak Argos'tan Tegea'ya balık götürürdüm.
Iphikrates de bu noktaya hangi başlangıçtan geldiğini anlatarak kendini överdi.
ἐπεὶ δὲ τὸ χαλεπώτερον καὶ σπανιώτερον μεῖζον, καὶ οἱ καιροὶ καὶ αἱ ἡλικίαι καὶ οἱ τόποι καὶ οἱ χρόνοι καὶ αἱ δυνάμεις ποιοῦσι μεγάλα· εἰ γὰρ παρὰ δύναμιν καὶ παρὰ ἡλικίαν καὶ παρὰ τοὺς ὁμοίους, καὶ εἰ οὕτως ἢ ἐνταῦθα ἢ τότε, ἕξει μέγεθος καὶ καλῶν καὶ ἀγαθῶν καὶ δικαίων καὶ τῶν ἐναντίων, ὅθεν καὶ τὸ ἐπίγραμμα τῷ Ὀλυμπιονίκῃ· / πρόσθε μὲν ἀμφʼ ὤμοισιν ἔχων τραχεῖαν ἄσιλλαν / ἰχθῦς ἐξ Ἄργους εἰς Τεγέαν ἔφερον, καὶ ὁ Ἰφικράτης αὑτὸν ἐνεκωμίαζε λέγων ἐξ ὧν ὑπῆρξεν ταῦτα.
1365a25Tabiattan gelen de sonradan kazanılandan büyüktür, çünkü daha zordur. Şairin şu sözü de bu yüzdendir:
Kimseden öğrenmedim, kendi kendimi yetiştirdim.
1365a25καὶ τὸ αὐτοφυὲς τοῦ ἐπικτήτου· χαλεπώτερον γάρ. ὅθεν καὶ ὁ ποιητής φησιν / αὐτοδίδακτος δʼ εἰμί.
1365a30Büyük bir şeyin en büyük parçası da daha büyüktür; örneğin Perikles cenaze söylevinde, gençliğin şehirden koparılmasının yıldan baharın çıkarılması gibi olduğunu söylemişti.
καὶ τὸ μεγάλου μέγιστον μέρος, οἷον Περικλῆς τὸν ἐπιτάφιον λέγων, τὴν νεότητα ἐκ τῆς πόλεως ἀνῃρῆσθαι ὥσπερ τὸ ἔαρ ἐκ τοῦ ἐνιαυτοῦ εἰ ἐξαιρεθείη.
1365a30_2Daha büyük ihtiyaç anlarında işe yarayan şeyler de daha büyüktür; örneğin yaşlılıkta ve hastalıkta işe yarayanlar. İki şeyden gayeye daha yakın olanı daha büyüktür. Kişinin kendisi için iyi olan, mutlak olarak iyi olandan; mümkün olan da imkânsız olandan büyüktür, çünkü mümkün olan kişinin kendisi için iyidir, imkânsız olan değildir. Hayatın sonuyla ilgili şeyler de daha büyüktür; çünkü sona yakın olanlar daha çok gaye niteliği taşır.
καὶ τὰ ἐν χρείᾳ μείζονι χρήσιμα, οἷον τὰ ἐν γήρᾳ καὶ νόσοις. καὶ δυοῖν τὸ ἐγγύτερον τοῦ τέλους. καὶ τὸ αὐτῷ τοῦ ἁπλῶς. καὶ τὸ δυνατὸν τοῦ ἀδυνάτου· τὸ μὲν γὰρ αὐτῷ, τὸ δʼ οὔ. καὶ τὰ ἐν τέλει τοῦ βίου· τέλη γὰρ μᾶλλον τὰ πρὸς τῷ τέλει.
1365bHakikat için olanlar, itibar için olanlardan daha büyüktür. İtibar için olanın ölçütü şudur: kimsenin haberi olmayacaksa insanın seçmeyeceği şey. Bu yüzden iyilik görmek iyilik yapmaktan daha çok seçilmeye değer görünebilir; çünkü insan, kimsenin haberi olmasa da iyilik görmeyi seçer, ama kimsenin haberi olmayacaksa iyilik yapmayı seçecek gibi görünmez.
καὶ τὰ πρὸς ἀλήθειαν τῶν πρὸς δόξαν· ὅρος δὲ τοῦ πρὸς δόξαν, ὃ λανθάνειν μέλλων οὐκ ἂν ἕλοιτο· διὸ καὶ τὸ εὖ πάσχειν τοῦ εὖ ποιεῖν δόξειεν ἂν αἱρετώτερον εἶναι· τὸ μὲν γὰρ κἂν λανθάνῃ αἱρήσεται, ποιεῖν δʼ εὖ λανθάνων οὐ δοκεῖ ἂν ἑλέσθαι.
1365b1İnsanların öyle görünmekten çok gerçekten öyle olmayı istedikleri şeyler de daha büyüktür; çünkü bunlar hakikate daha yakındır. Bu yüzden adaletin önemsiz bir şey olduğunu söylerler, çünkü adil olmaktan çok adil görünmek seçilmeye değerdir; sağlıklı olmak için ise durum böyle değildir.
καὶ ὅσα εἶναι μᾶλλον ἢ δοκεῖν βούλονται· πρὸς ἀλήθειαν γὰρ μᾶλλον· διὸ καὶ τὴν δικαιοσύνην φασὶ μικρὸν εἶναι, ὅτι δοκεῖν ἢ εἶναι αἱρετώτερον· τὸ δὲ ὑγιαίνειν οὔ.
1365b5Birçok şeye yarayan da daha yararlıdır; örneğin yaşamaya, iyi yaşamaya, hazza ve güzel işler yapmaya yarayan. Bu yüzden zenginlik ile sağlık en büyük iyiler gibi görünür, çünkü bunların hepsini içlerinde taşırlar.
καὶ τὸ πρὸς πολλὰ χρησιμώτερον, οἷον τὸ πρὸς τὸ ζῆν καὶ εὖ ζῆν καὶ τὴν ἡδονὴν καὶ τὸ πράττειν τὰ καλά· διὸ ὁ πλοῦτος καὶ ἡ ὑγίεια μέγιστα δοκεῖ εἶναι· ἅπαντα γὰρ ἔχει ταῦτα.
1365b10Daha az acı veren ve hazla birlikte gelen şey de daha büyüktür; çünkü bunda birden fazla iyi vardır, hem haz hem de acısızlık. İki şeyden, aynı şeye eklendiğinde bütünü daha büyük yapanı daha büyüktür.
καὶ τὸ ἀλυπότερον καὶ μεθʼ ἡδονῆς· πλείω γὰρ ἑνός, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἡ ἡδονὴ [ἀγαθὸν] καὶ ἡ ἀλυπία. καὶ δυοῖν ὃ τῷ αὐτῷ προστιθέμενον μεῖζον τὸ ὅλον ποιεῖ.
1365b10_2İnsanda bulunduğu fark edilen şeyler de fark edilmeyenlerden büyüktür; çünkü bunlar hakikate yönelir. Bu yüzden zengin olmak, zengin görünmekten daha büyük bir iyi sayılabilir.
καὶ ἃ μὴ λανθάνει παρόντα ἢ ἃ λανθάνει· πρὸς ἀλήθειαν γὰρ τείνει ταῦτα· διὸ τὸ πλουτεῖν φανείη ἂν μεῖζον ἀγαθὸν τοῦ δοκεῖν.
1365b15Biricik olan şey de daha büyüktür: kiminin tek varlığı olan bir şey, başkasında başka şeylerle birlikte bulunan aynı şeyden daha büyüktür. Bu yüzden tek gözlü birini kör etmekle iki gözlü birini kör etmenin cezası eşit değildir; çünkü birincisinden biricik varlığı alınmıştır. Teşvik ederken ve caydırırken ikna vasıtalarını hangi kaynaklardan almak gerektiği böylece aşağı yukarı söylenmiş oldu.
καὶ τὸ ἀγαπητόν, καὶ τοῖς μὲν μόνον ⟨ὂν⟩ τοῖς δὲ μετʼ ἄλλων· διὸ καὶ οὐκ ἴση ζημία, ἄν τις τὸν ἑτερόφθαλμον τυφλώσῃ καὶ τὸν δύʼ ἔχοντα· ἀγαπητὸν γὰρ ἀφῄρηται. ἐκ τίνων μὲν οὖν δεῖ τὰς πίστεις φέρειν ἐν τῷ προτρέπειν καὶ ἀποτρέπειν, σχεδὸν εἴρηται.
1365b208. Bölüm
İkna edebilmek ve iyi tavsiyede bulunmak için her şeyden önemli ve en belirleyici olan, bütün yönetim biçimlerini kavramak ve her birinin karakterini, kurumlarını ve neyin ona yararlı olduğunu ayırt etmektir.
μέγιστον δὲ καὶ κυριώτατον ἁπάντων πρὸς τὸ δύνασθαι πείθειν καὶ καλῶς συμβουλεύειν ⟨τὸ⟩ τὰς πολιτείας ἁπάσας λαβεῖν καὶ τὰ ἑκάστης ἤθη καὶ νόμιμα καὶ συμφέροντα διελεῖν.
1365b20_2Çünkü herkes yararlı olana ikna olur; yararlı olan da yönetim biçimini koruyandır. Ayrıca egemen gücün kararı geçerlidir; egemen güçler ise yönetim biçimlerine göre farklıdır: kaç yönetim biçimi varsa o kadar egemen güç vardır.
πείθονται γὰρ ἅπαντες τῷ συμφέροντι, συμφέρει δὲ τὸ σῶζον τὴν πολιτείαν. ἔτι δὲ κυρία μέν ἐστιν ἡ τοῦ κυρίου ἀπόφανσις, τὰ δὲ κύρια διῄρηται κατὰ τὰς πολιτείας· ὅσαι γὰρ αἱ πολιτεῖαι, τοσαῦτα καὶ τὰ κύριά ἐστιν.
1365b25Dört yönetim biçimi vardır: demokrasi, oligarşi, aristokrasi ve monarşi. Dolayısıyla her birinde egemen olan ve hüküm veren, ya vatandaşların bir kesimi ya da tamamı olacaktır.
εἰσὶν δὲ πολιτεῖαι τέτταρες, δημοκρατία, ὀλιγαρχία, ἀριστοκρατία, μοναρχία, ὥστε τὸ μὲν κύριον καὶ τὸ κρῖνον τούτων τι ἂν εἴη μόριον ἢ ὅλον τούτων.
1365b30Demokrasi, makamların kurayla dağıtıldığı yönetim biçimidir; oligarşi, makamları mülk ölçütünü karşılayanların aldığı; aristokrasi ise makamların terbiyeye göre verildiği yönetim biçimi. Terbiye derken kanunun koyduğu terbiyeyi kastediyorum; çünkü aristokraside kanunun koyduğu kurallara sadık kalmış olanlar yönetir. Bunların en iyiler olarak görünmesi kaçınılmazdır; yönetim biçimi adını da buradan almıştır. Monarşi ise, adının da gösterdiği gibi, tek bir kişinin her şeye egemen olduğu yönetim biçimidir.
ἔστιν δὲ δημοκρατία μὲν πολιτεία ἐν ᾗ κλήρῳ διανέμονται τὰς ἀρχάς, ὀλιγαρχία δὲ ἐν ᾗ οἱ ἀπὸ τιμημάτων, ἀριστοκρατία δὲ ἐν ᾗ κατὰ τὴν παιδείαν· παιδείαν δὲ λέγω τὴν ὑπὸ τοῦ νόμου κειμένην. οἱ γὰρ ἐμμεμενηκότες ἐν τοῖς νομίμοις ἐν τῇ ἀριστοκρατίᾳ ἄρχουσιν. ἀνάγκη δὲ τούτους φαίνεσθαι ἀρίστους, ὅθεν καὶ τοὔνομα εἴληφεν τοῦτο. μοναρχία δʼ ἐστὶν κατὰ τοὔνομα ἐν ᾗ εἷς ἁπάντων κύριός ἐστιν·
1366a Bunun belli bir düzene bağlı olanı krallık, sınırsız olanı tiranlıktır.
τούτων δὲ ἡ μὲν κατὰ τάξιν τινὰ βασιλεία, ἡ δʼ ἀόριστος τυραννίς.
1366a1Her yönetim biçiminin gayesini de gözden kaçırmamak gerekir; çünkü insanlar gayeye götüren şeyleri seçerler. Demokrasinin gayesi hürriyet, oligarşininki zenginlik, aristokrasininki terbiye ve kanunun koyduğu kurallarla ilgili şeyler, tiranlığınki ise kendini korumaktır. Öyleyse her birinin gayesine götüren karakteri, kurumları ve yararları ayırt etmek gerektiği açıktır, çünkü insanlar seçimlerini bu gayeye bağlayarak yaparlar.
τὸ δὴ τέλος ἑκάστης πολιτείας οὐ δεῖ λανθάνειν· αἱροῦνται γὰρ τὰ πρὸς τὸ τέλος. ἔστι δὲ δημοκρατίας μὲν τέλος ἐλευθερία, ὀλιγαρχίας δὲ πλοῦτος, ἀριστοκρατίας δὲ τὰ περὶ παιδείαν καὶ τὰ νόμιμα, τυραννίδος δὲ φυλακή. δῆλον οὖν ὅτι τὰ πρὸς τὸ τέλος ἑκάστης ἤθη καὶ νόμιμα καὶ συμφέροντα διαιρετέον, εἴπερ αἱροῦνται πρὸς τοῦτο ἐπαναφέροντες.
1366a5İkna vasıtaları yalnız ispat eden sözle değil, karakteri yansıtan sözle de sağlanır; çünkü konuşan kişiye, belli nitelikte biri olarak göründüğü için, yani iyi ya da iyi niyetli ya da her ikisi olarak göründüğü için inanırız. Bu yüzden her yönetim biçiminin karakterini bilmemiz gerekir; çünkü her yönetim biçiminde en inandırıcı olan, zorunlu olarak, ona özgü karakterdir. Bunlar da aynı yollarla edinilecektir: karakterler prohairesisten anlaşılır, prohairesis de gayeye bağlıdır.
ἐπεὶ δὲ οὐ μόνον αἱ πίστεις γίνονται διʼ ἀποδεικτικοῦ λόγου, ἀλλὰ καὶ διʼ ἠθικοῦ (τῷ γὰρ ποιόν τινα φαίνεσθαι τὸν λέγοντα πιστεύομεν, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἂν ἀγαθὸς φαίνηται ἢ εὔνους ἢ ἄμφω), δέοι ἂν τὰ ἤθη τῶν πολιτειῶν ἑκάστης ἔχειν ἡμᾶς· τὸ μὲν γὰρ ἑκάστης ἦθος πιθανώτατον ἀνάγκη πρὸς ἑκάστην εἶναι. ταῦτα δὲ ληφθήσεται διὰ τῶν αὐτῶν· τὰ μὲν γὰρ ἤθη φανερὰ κατὰ τὴν προαίρεσιν, ἡ δὲ προαίρεσις ἀναφέρεται πρὸς τὸ τέλος.
1366a15Teşvik ederken, olacak ya da var olan şeyler olarak nelere yönelmek gerektiği, yararlı olanla ilgili ikna vasıtalarını hangi kaynaklardan almak gerektiği, ayrıca yönetim biçimlerine özgü karakterler ve kurumlar hakkında hangi yollarla ve nasıl malzeme bulacağımız, şimdiki duruma uygun düştüğü ölçüde söylendi. Bu konular Politika'da etraflıca incelenmiştir.
ὧν μὲν οὖν δεῖ ὀρέγεσθαι προτρέποντας ὡς ἐσομένων ἢ ὄντων, καὶ ἐκ τίνων δεῖ τὰς περὶ τοῦ συμφέροντος πίστεις λαμβάνειν, ἔτι δὲ τῶν περὶ τὰς πολιτείας ἠθῶν καὶ νομίμων διὰ τίνων τε καὶ πῶς εὐπορήσομεν, ἐφʼ ὅσον ἦν τῷ παρόντι καιρῷ σύμμετρον, εἴρηται· διηκρίβωται γὰρ ἐν τοῖς Πολιτικοῖς περὶ τούτων.
1366a209. Bölüm
Bundan sonra aretē ve kötülük, güzel ve çirkin hakkında konuşalım; çünkü övenin de yerenin de hedefi bunlardır. Bunları ele alırken, karakter bakımından nasıl biri olarak görüleceğimizi sağlayan şeyleri de açıklamış olacağız; bu da ikinci ikna vasıtasıydı. Çünkü hem kendimizi hem başkasını aretē bakımından güvenilir gösterebilmemiz aynı kaynaklara dayanır.
μετὰ δὲ ταῦτα λέγωμεν περὶ ἀρετῆς καὶ κακίας καὶ καλοῦ καὶ αἰσχροῦ· οὗτοι γὰρ σκοποὶ τῷ ἐπαινοῦντι καὶ ψέγοντι· συμβήσεται γὰρ ἅμα περὶ τούτων λέγοντας κἀκεῖνα δηλοῦν ἐξ ὧν ποιοί τινες ὑποληφθησόμεθα κατὰ τὸ ἦθος, ἥπερ ἦν δευτέρα πίστις· ἐκ τῶν αὐτῶν γὰρ ἡμᾶς τε καὶ ἄλλον ἀξιόπιστον δυνησόμεθα ποιεῖν πρὸς ἀρετήν.
1366a25Çoğu zaman, ister ciddi olarak ister şaka yollu, yalnız bir insanı ya da bir tanrıyı değil, cansız şeyleri ve rastgele herhangi bir hayvanı da överiz; bunlarla ilgili öncülleri de aynı şekilde edinmek gerekir. Öyleyse örnek olsun diye bunlar hakkında da bu kadarını söyleyelim.
ἐπεὶ δὲ συμβαίνει καὶ χωρὶς σπουδῆς καὶ μετὰ σπουδῆς ἐπαινεῖν πολλάκις οὐ μόνον ἄνθρωπον ἢ θεὸν ἀλλὰ καὶ ἄψυχα καὶ τῶν ἄλλων ζῴων τὸ τυχόν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ περὶ τούτων ληπτέον τὰς προτάσεις, ὥστε ὅσον παραδείγματος χάριν εἴπωμεν καὶ περὶ τούτων.
1366a30Güzel, kendi uğruna seçilmeye değer olup aynı zamanda övgüye değer olan, ya da iyi olup iyi olduğu için hoş olan şeydir. Güzel bu ise, aretē de zorunlu olarak güzeldir; çünkü hem iyidir hem övgüye değerdir.
καλὸν μὲν οὖν ἐστιν ὃ ἂν διʼ αὑτὸ αἱρετὸν ὂν ἐπαινετὸν ᾖ, ἢ ὃ ἂν ἀγαθὸν ὂν ἡδὺ ᾖ, ὅτι ἀγαθόν· εἰ δὲ τοῦτό ἐστι τὸ καλόν, ἀνάγκη τὴν ἀρετὴν καλὸν εἶναι· ἀγαθὸν γὰρ ὂν ἐπαινετόν ἐστιν.
1366a35Aretē, genel kanaate göre, iyileri sağlayan ve koruyan bir yetidir; çok sayıda büyük iyilik yapabilen, her konuda her türlü iyiliği yapabilen bir yeti.
ἀρετὴ δʼ ἐστὶ μὲν δύναμις ὡς δοκεῖ ποριστικὴ ἀγαθῶν καὶ φυλακτική, καὶ δύναμις εὐεργετικὴ πολλῶν καὶ μεγάλων, καὶ πάντων περὶ πάντα·
1366b Aretēnin parçaları adalet, cesaret, itidal, görkemli cömertlik, yüce gönüllülük, cömertlik, phronēsis ve bilgeliktir.
μέρη δὲ ἀρετῆς δικαιοσύνη, ἀνδρεία, σωφροσύνη, μεγαλοπρέπεια, μεγαλοψυχία, ἐλευθεριότης, φρόνησις, σοφία.
1366b1Aretē iyilik yapma yetisi olduğuna göre, en büyük aretēler zorunlu olarak başkalarına en çok yarayanlardır. Bu yüzden en çok şerefi adillere ve cesurlara veririz; çünkü cesaret savaşta, adalet ise hem savaşta hem barışta başkalarına yarar. Onlardan sonra cömertlik gelir; çünkü cömertler parayı gönül rahatlığıyla verir, başkalarının en çok peşinde koştuğu para için kimseyle yarışmazlar.
ἀνάγκη δὲ μεγίστας εἶναι ἀρετὰς τὰς τοῖς ἄλλοις χρησιμωτάτας, εἴπερ ἐστὶν ἡ ἀρετὴ δύναμις εὐεργετική, ⟨καὶ⟩ διὰ τοῦτο τοὺς δικαίους καὶ ἀνδρείους μάλιστα τιμῶσιν· ἡ μὲν γὰρ ἐν πολέμῳ, ἡ δὲ καὶ ἐν πολέμῳ καὶ ἐν εἰρήνῃ χρήσιμος ἄλλοις. εἶτα ἐλευθεριότης· προΐενται γὰρ καὶ οὐκ ἀνταγωνίζονται περὶ τῶν χρημάτων, ὧν μάλιστα ἐφίενται ἄλλοι.
1366b5Adalet, herkesin kendi hakkı olana kanunun gerektirdiği şekilde sahip olmasını sağlayan aretēdir; adaletsizlik ise başkasının hakkı olana kanuna aykırı olarak sahip olmasını sağlayan kötülüktür.
ἔστι δὲ δικαιοσύνη μὲν ἀρετὴ διʼ ἣν τὰ αὑτῶν ἕκαστοι ἔχουσι, καὶ ὡς ὁ νόμος· ἀδικία δὲ διʼ ἣν τὰ ἀλλότρια, οὐχ ὡς ὁ νόμος.
1366b10Cesaret, insanları tehlike karşısında kanunun buyurduğu gibi güzel işler yapmaya yatkın ve kanuna hizmete hazır kılan aretēdir; korkaklık bunun zıttıdır.
ἀνδρεία δὲ διʼ ἣν πρακτικοί εἰσι τῶν καλῶν ἔργων ἐν τοῖς κινδύνοις, καὶ ὡς ὁ νόμος κελεύει, καὶ ὑπηρετικοὶ τῷ νόμῳ· δειλία δὲ τοὐναντίον.
1366b10_2İtidal, insanların bedenin hazları karşısında kanunun buyurduğu gibi tutum almasını sağlayan aretēdir; ölçüsüzlük bunun zıttıdır.
σωφροσύνη δὲ ἀρετὴ διʼ ἣν πρὸς τὰς ἡδονὰς τὰς τοῦ σώματος οὕτως ἔχουσιν ὡς ὁ νόμος κελεύει· ἀκολασία δὲ τοὐναντίον.
1366b15Cömertlik, para konusunda iyilik yapmaya yatkınlıktır; cimrilik bunun zıttıdır.
ἐλευθεριότης δὲ περὶ χρήματα εὐποιητική, ἀνελευθερία δὲ τοὐναντίον.
1366b15_2Yüce gönüllülük, büyük iyilikler yapmaya yatkın kılan aretēdir;
μεγαλοψυχία δὲ ἀρετὴ μεγάλων ποιητικὴ εὐεργετημάτων [μικροψυχία δὲ τοὐναντίον],
1366b15_3 görkemli cömertlik ise harcamalarda büyüklük ortaya koyan aretē. Küçük gönüllülük ve pintilik bunların zıttıdır.
μεγαλοπρέπεια δὲ ἀρετὴ ἐν δαπανήμασι μεγέθους ποιητική, μικροψυχία δὲ καὶ μικροπρέπεια τἀναντία.
1366b20Phronēsis, düşüncenin bir aretēsidir; insan onunla, daha önce sözünü ettiğimiz ve saadete götüren iyiler ve kötüler hakkında iyi düşünüp taşınabilir.
φρόνησις δʼ ἐστὶν ἀρετὴ διανοίας καθʼ ἣν εὖ βουλεύεσθαι δύνανται περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν τῶν εἰρημένων εἰς εὐδαιμονίαν.
1366b20_2Aretē ve kötülük hakkında genel olarak, parçaları hakkında da şimdilik yeterince söylendi; geri kalanları görmek zor değildir. Açıktır ki aretēyi meydana getiren şeyler zorunlu olarak güzeldir, çünkü aretēye yöneliktirler; aretēden doğan şeyler de güzeldir. Aretēnin alametleri ve işleri de bu türdendir.
περὶ μὲν οὖν ἀρετῆς καὶ κακίας καθόλου καὶ περὶ τῶν μορίων εἴρηται κατὰ τὸν ἐνεστῶτα καιρὸν ἱκανῶς, περὶ δὲ τῶν ἄλλων οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν· φανερὸν γὰρ ὅτι ἀνάγκη τά τε ποιητικὰ τῆς ἀρετῆς εἶναι καλά (πρὸς ἀρετὴν γάρ) καὶ τὰ ἀπʼ ἀρετῆς γινόμενα, τοιαῦτα δὲ τά τε σημεῖα τῆς ἀρετῆς καὶ τὰ ἔργα·
1366b25Alametler ve bunun gibi şeyler, yani iyi bir insanın yaptıkları ya da başına gelenler güzel olduğuna göre, cesaretin bütün işleri, cesaretin alametleri ve cesurca yapılmış her şey zorunlu olarak güzeldir. Adil şeyler ve adilce yapılmış işler de öyledir. Ama adilce başa gelenler öyle değildir; çünkü aretēler içinde yalnız adalette adilce olan her zaman güzel değildir: ceza görmede, hak ederek ceza görmek haksız yere ceza görmekten daha utanç vericidir. Öteki aretēlerde de durum aynıdır.
ἐπεὶ δὲ τὰ σημεῖα καὶ τὰ τοιαῦτα ἅ ἐστιν ἀγαθοῦ ἔργα ἢ πάθη καλά, ἀνάγκη ὅσα τε ἀνδρείας ἔργα ἢ σημεῖα ἀνδρείας ἢ ἀνδρείως πέπρακται καλὰ εἶναι, καὶ τὰ δίκαια καὶ τὰ δικαίως ἔργα (πάθη δὲ οὔ· ἐν μόνῃ γὰρ ταύτῃ τῶν ἀρετῶν οὐκ ἀεὶ τὸ δικαίως καλόν, ἀλλʼ ἐπὶ τοῦ ζημιοῦσθαι αἰσχρὸν τὸ δικαίως μᾶλλον ἢ τὸ ἀδίκως), καὶ κατὰ τὰς ἄλλας δὲ ἀρετὰς ὡσαύτως.
1366b30Ödülü şeref olan şeyler güzeldir; paradan çok şeref getiren şeyler de öyle. Seçilmeye değer şeylerden, insanın kendisi için yapmadığı şeyler de güzeldir;
καὶ ἐφʼ ὅσοις τὰ ἆθλα τιμή, καλά. καὶ ἐφʼ ὅσοις τιμὴ μᾶλλον ἢ χρήματα. καὶ ὅσα μὴ αὑτοῦ ἕνεκα πράττει τις τῶν αἱρετῶν,
1366b35 mutlak olarak iyi olan şeyler, insanın kendi çıkarını hiçe sayıp vatanı için yaptığı şeyler, tabiatça iyi olan şeyler ve kişinin kendisi için iyi olmayan şeyler de öyle,
καὶ τὰ ἁπλῶς ἀγαθά, ὅσα τε ὑπὲρ πατρίδος τις ἐποίησεν παριδὼν τὸ αὑτοῦ, καὶ τὰ τῇ φύσει ἀγαθά, καὶ ἃ μὴ αὐτῷ ἀγαθά·
1367a çünkü kendisi için iyi olanlar kendi uğruna yapılır.
αὑτοῦ γὰρ ἕνεκα τὰ τοιαῦτα.
1367a1Ölü birinin, yaşayandan daha çok sahip olabileceği şeyler de güzeldir; çünkü yaşayana ait olanlar daha çok kendi uğruna yapılmış sayılır.
καὶ ὅσα τεθνεῶτι ἐνδέχεται ὑπάρχειν μᾶλλον ἢ ζῶντι· τὸ γὰρ αὑτοῦ ἕνεκα μᾶλλον ἔχει τὰ ζῶντι.
1367a1_2Başkaları uğruna yapılan işler de güzeldir, çünkü kişinin kendisi için daha az yapılmıştır. Kişinin kendisine değil başkalarına fayda sağlayan başarıları da, kendisine iyilik etmiş olanlara fayda sağlayan başarıları da güzeldir, çünkü bu adildir. İyilikler de güzeldir, çünkü kişinin kendisine yönelik değildir.
καὶ ὅσα ἔργα τῶν ἄλλων ἕνεκα· ἧττον γὰρ αὑτοῦ. καὶ ὅσαι εὐπραγίαι περὶ ἄλλους ἀλλὰ μὴ περὶ αὑτόν, καὶ ⟨αἱ⟩ περὶ τοὺς εὖ ποιήσαντας· δίκαιον γάρ. καὶ τὰ εὐεργετήματα· οὐ γὰρ εἰς αὑτόν.
1367a5İnsanların utandığı şeylerin zıtları da güzeldir; çünkü insanlar çirkin şeyleri söylerken de yaparken de yapmaya niyetlenirken de utanırlar. Nitekim Sappho'nun şiirinde, Alkaios
Bir şey söylemek istiyorum, ama utanç engelliyor beni
deyince Sappho ona şöyle karşılık verir:
İçinde iyi ya da güzel şeylere bir özlem olsaydı, dilin kötü bir söz söylemek için kıpırdamasaydı, utanç gözlerini kaplamazdı, doğru olanı açıkça söylerdin.
1367a5καὶ τὰ ἐναντία ἢ ἐφʼ οἷς αἰσχύνονται· τὰ γὰρ αἰσχρὰ αἰσχύνονται καὶ λέγοντες καὶ ποιοῦντες καὶ μέλλοντες, ὥσπερ καὶ Σαπφὼ πεποίηκεν, εἰπόντος τοῦ Ἀλκαίου / θέλω τι εἰπῆν, ἀλλά με κωλύει / αἰδώς, / αἱ δʼ ἦχες ἐσθλῶν ἵμερον ἢ καλῶν / καὶ μή τι εἰπῆν γλῶσσʼ ἐκύκα κακόν / αἰδώς κέν σε οὐκ εἶχεν ὄμματʼ, / ἀλλʼ ἔλεγες περὶ τῶ δικαίω.
1367a10İnsanların korkmadan kaygı duydukları şeyler de güzeldir; çünkü bunu itibar kazandıran iyiler hakkında yaşarlar.
καὶ περὶ ὧν ἀγωνιῶσι μὴ φοβούμενοι· περὶ γὰρ τῶν πρὸς δόξαν φερόντων ἀγαθῶν τοῦτο πάσχουσιν.
1367a10_2Tabiatça daha değerli olanların aretēleri ve işleri de daha güzeldir; örneğin erkeğinkiler kadınınkilerden.
καὶ αἱ τῶν φύσει σπουδαιοτέρων ἀρεταὶ καλλίους καὶ τὰ ἔργα, οἷον ἀνδρὸς ἢ γυναικός.
1367a10_3Sahibinden çok başkalarının yararlandığı aretēler de daha güzeldir; bu yüzden adil olan ve adalet güzeldir.
καὶ αἱ ἀπολαυστικαὶ ἄλλοις μᾶλλον ἢ αὐτοῖς· διὸ τὸ δίκαιον καὶ ἡ δικαιοσύνη καλόν.
1367a10_4Düşmanlardan öç almak ve onlarla barışmamak da güzeldir; çünkü karşılık vermek adildir, adil olan güzeldir, yenilmemek de cesur insana yakışır.
καὶ τὸ τοὺς ἐχθροὺς τιμωρεῖσθαι καὶ μὴ καταλλάττεσθαι· τό τε γὰρ ἀνταποδιδόναι δίκαιον, τὸ δὲ δίκαιον καλόν, καὶ ἀνδρείου τὸ μὴ ἡττᾶσθαι.
1367a20Zafer ve şeref de güzel şeylerdendir; çünkü hiçbir kazanç getirmedikleri hâlde seçilmeye değerdirler ve aretēnin üstünlüğünü gösterirler. Akılda kalan şeyler de güzeldir, daha çok akılda kalanlar daha da güzeldir. İnsanın ölümünden sonra da süren, şerefin eşlik ettiği, olağanüstü olan ve yalnız bir kişide bulunan şeyler de daha güzeldir; çünkü bunlar daha kolay hatırlanır.
καὶ νίκη καὶ τιμὴ τῶν καλῶν· αἱρετά τε γὰρ ἄκαρπα ὄντα, καὶ ὑπεροχὴν ἀρετῆς δηλοῖ. καὶ τὰ μνημονευτά, καὶ τὰ μᾶλλον μᾶλλον. καὶ ἃ μὴ ζῶντι ἕπεται, καὶ οἷς τιμὴ ἀκολουθεῖ, καὶ τὰ περιττά, καὶ τὰ μόνῳ ὑπάρχοντα, καλλίω· εὐμνημονευτότερα γάρ.
1367a25Kazanç getirmeyen mülkler de güzeldir, çünkü hür insana daha çok yakışırlar. Her halkın kendine özgü olan şeyleri de güzeldir; her halkın övdüğü şeylerin alameti olan şeyler de. Örneğin Lakedaimon'da saçı uzun tutmak güzeldir, çünkü hür insanın alametidir: saçı uzun biri gündelikçi işlerinden hiçbirini kolay kolay yapamaz.
καὶ κτήματα ἄκαρπα· ἐλευθεριώτερα γάρ. καὶ τὰ παρʼ ἑκάστοις δὲ ἴδια καλά, καὶ ὅσα σημεῖά ἐστιν τῶν παρʼ ἑκάστοις ἐπαινουμένων, οἷον ἐν Λακεδαίμονι κομᾶν καλόν· ἐλευθέρου γὰρ σημεῖον· οὐ γάρ ἐστιν κομῶντα ῥᾴδιον οὐδὲν ποιεῖν ἔργον θητικόν.
1367a30Hiçbir bayağı tekhnē icra etmemek de güzeldir; çünkü başkasına bağlı olarak yaşamamak hür insana özgüdür.
καὶ τὸ μηδεμίαν ἐργάζεσθαι βάναυσον τέχνην· ἐλευθέρου γὰρ τὸ μὴ πρὸς ἄλλον ζῆν.
1367a30_2Övgü ve yergide, kişide gerçekten bulunan niteliklere yakın olanları da onlarla aynı şeymiş gibi kullanmak gerekir; örneğin temkinli birine soğuk ve sinsi, saf birine iyi yürekli, hiçbir şeye aldırmayan birine de yumuşak huylu demek gibi.
ληπτέον δὲ καὶ τὰ σύνεγγυς τοῖς ὑπάρχουσιν ὡς ταὐτὰ ὄντα καὶ πρὸς ἔπαινον καὶ πρὸς ψόγον, οἷον τὸν εὐλαβῆ ψυχρὸν καὶ ἐπίβουλον καὶ τὸν ἠλίθιον χρηστὸν ἢ τὸν ἀνάλγητον πρᾶον,
1367a35 Her bir niteliği de, ona eşlik eden nitelikler içinden her zaman en iyisiyle adlandırmak gerekir; örneğin öfkeliye ve kendini kaybedene açık yürekli, kibirliye de yüce ve ağırbaşlı demek;
καὶ ἕκαστον δʼ ἐκ τῶν παρακολουθούντων ἀεὶ κατὰ τὸ βέλτιστον, οἷον τὸν ὀργίλον καὶ τὸν μανικὸν ἁπλοῦν καὶ τὸν αὐθάδη μεγαλοπρεπῆ καὶ σεμνόν,
1367b aşırılıklar içinde olanları da aretēler içindeymiş gibi göstermek: örneğin gözü kara olanı cesur, savurganı cömert diye anmak. Çünkü çoğunluğa öyle görünecektir; aynı zamanda bu, sebepten yola çıkan yanıltıcı bir akıl yürütmedir. Bir kimse gerekmediği yerde tehlikeye atılıyorsa, güzel olan yerde çok daha seve seve atılacağı düşünülür; rastgele herkese eli açıksa, dostlarına da eli açık olacağı düşünülür; çünkü herkese iyilik etmek aretēnin aşırılığıdır.
καὶ τοὺς ἐν ταῖς ὑπερβολαῖς ὡς ἐν ταῖς ἀρεταῖς ὄντας, οἷον τὸν θρασὺν ἀνδρεῖον καὶ τὸν ἄσωτον ἐλευθέριον· δόξει τε γὰρ τοῖς πολλοῖς, καὶ ἅμα παραλογιστικὸν [ἐκ] τῆς αἰτίας. εἰ γὰρ οὗ μὴ ἀνάγκη κινδυνευτικός, πολλῷ μᾶλλον ἂν δόξειεν ὅπου καλόν, καὶ εἰ προετικὸς τοῖς τυχοῦσι, καὶ τοῖς φίλοις· ὑπερβολὴ γὰρ ἀρετῆς τὸ πάντας εὖ ποιεῖν.
1367b5Övgünün kimin önünde yapıldığına da bakmak gerekir; çünkü Sokrates'in dediği gibi, Atinalıları Atinalıların önünde övmek zor değildir. Her toplulukta değerli sayılan şeyi, övülen kişide varmış gibi söylemek gerekir; örneğin İskitler, Lakonlar ya da filozoflar arasında. Genel olarak değerli sayılanı güzele bağlamak gerekir, çünkü ikisi birbirine komşu gibi görünür.
σκοπεῖν δὲ καὶ παρʼ οἷς ὁ ἔπαινος· ὥσπερ γὰρ ὁ Σωκράτης ἔλεγεν, οὐ χαλεπὸν Ἀθηναίους ἐν Ἀθηναίοις ἐπαινεῖν. δεῖ δὲ τὸ παρʼ ἑκάστοις τίμιον ὂν λέγειν ὡς ὑπάρχει, οἷον ἐν Σκύθαις ἢ Λάκωσιν ἢ φιλοσόφοις. καὶ ὅλως δὲ τὸ τίμιον ἄγειν εἰς τὸ καλόν, ἐπείπερ γε δοκεῖ γειτνιᾶν.
1367b10Kişiye yakışan şeyler de güzeldir; örneğin yaptıkları atalarına ve daha önceki başarılarına layıksa. Çünkü şerefine şeref katmak saadet verici ve güzel bir şeydir. Kişiden beklenenin dışında olup daha iyiye ve daha güzele doğru giden şeyler de güzeldir; örneğin biri iyi günde ölçülü, kötü günde yüce gönüllüyse, ya da yükseldikçe daha iyi ve daha uzlaşmacı oluyorsa. Iphikrates'in “nereden nereye” sözü bu türdendir; Olimpiya galibinin
Önceleri omuzlarımda sert bir sırık taşıyarak
dizesi de, Simonides'in
Babası, kocası ve kardeşleri tiran olan kadın
dizesi de.
καὶ ὅσα κατὰ τὸ προσῆκον, οἷον εἰ ἄξια τῶν προγόνων καὶ τῶν προϋπηργμένων· εὐδαιμονικὸν γὰρ καὶ καλὸν καὶ τὸ προσεπικτᾶσθαι τιμήν. καὶ εἰ παρὰ τὸ προσῆκον ἐπὶ δὲ τὸ βέλτιον καὶ τὸ κάλλιον, οἷον εἰ εὐτυχῶν μὲν μέτριος, ἀτυχῶν δὲ μεγαλόψυχος, ἢ μείζων γιγνόμενος βελτίων καὶ καταλλακτικώτερος. τοιοῦτον δὲ τὸ τοῦ Ἰφικράτους, ἐξ οἵων εἰς οἷα, καὶ τὸ τοῦ Ὀλυμπιονίκου / πρόσθε μὲν ἀμφʼ ὤμοισιν ἔχων τραχεῖαν, καὶ τὸ τοῦ Σιμωνίδου / ἣ πατρός τε καὶ ἀνδρὸς ἀδελφῶν τʼ οὖσα τυράννων.
1367b20Övgü eylemlere dayandığına ve prohairesisle davranmak değerli insana özgü olduğuna göre, övdüğümüz kişinin prohairesisle davrandığını göstermeye çalışmalıyız. Bunu birçok kez yapmış olduğunun görülmesi de işe yarar. Bu yüzden rastlantıları ve talih eseri olanları da prohairesisle yapılmış gibi ele almak gerekir; çünkü birbirine benzeyen birçok örnek öne sürülürse, bu aretēnin ve prohairesisin alameti gibi görünecektir.
ἐπεὶ δʼ ἐκ τῶν πράξεων ὁ ἔπαινος, ἴδιον δὲ τοῦ σπουδαίου τὸ κατὰ προαίρεσιν, πειρατέον δεικνύναι πράττοντα κατὰ προαίρεσιν, χρήσιμον δὲ τὸ πολλάκις φαίνεσθαι πεπραχότα· διὸ καὶ τὰ συμπτώματα καὶ τὰ ἀπὸ τύχης ὡς ἐν προαιρέσει ληπτέον· ἂν γὰρ πολλὰ καὶ ὅμοια προφέρηται, σημεῖον ἀρετῆς εἶναι δόξει καὶ προαιρέσεως.
1367b25Övgü, aretēnin büyüklüğünü gözler önüne seren sözdür. Öyleyse kişinin eylemlerinin bu türden olduğunu göstermek gerekir. Methiye ise yapılan işlere dairdir; çevredeki şeyler, örneğin soyluluk ve terbiye, yalnız inandırıcılığa hizmet eder, çünkü iyilerden iyilerin doğması ve böyle yetişen birinin de böyle olması muhtemeldir. Bu yüzden bir şey yapmış olanlara methiye düzeriz. İşler ise melekenin alametidir; çünkü birinin böyle biri olduğuna inansak, hiçbir şey yapmamış olsa da onu överdik.
ἔστιν δʼ ἔπαινος λόγος ἐμφανίζων μέγεθος ἀρετῆς. δεῖ οὖν τὰς πράξεις ἐπιδεικνύναι ὡς τοιαῦται. τὸ δʼ ἐγκώμιον τῶν ἔργων ἐστίν (τὰ δὲ κύκλῳ εἰς πίστιν, οἷον εὐγένεια καὶ παιδεία· εἰκὸς γὰρ ἐξ ἀγαθῶν ἀγαθοὺς καὶ τὸν οὕτω τραφέντα τοιοῦτον εἶναι), διὸ καὶ ἐγκωμιάζομεν πράξαντας. τὰ δʼ ἔργα σημεῖα τῆς ἕξεώς ἐστιν, ἐπεὶ ἐπαινοῖμεν ἂν καὶ μὴ πεπραγότα, εἰ πιστεύοιμεν εἶναι τοιοῦτον.
1367b30Bahtiyar saymak ile mesut saymak birbirinin aynıdır, ama övgüyle ve methiyeyle aynı değildir; saadetin aretēyi içine alması gibi, mesut saymak da övgüyü ve methiyeyi içine alır.
μακαρισμὸς δὲ καὶ εὐδαιμονισμὸς αὑτοῖς μὲν ταὐτά, τούτοις δʼ οὐ ταὐτά, ἀλλʼ ὥσπερ ἡ εὐδαιμονία τὴν ἀρετήν, καὶ ὁ εὐδαιμονισμὸς περιέχει ταῦτα.
1367b35Övgü ile tavsiyenin ortak bir yanı vardır; çünkü tavsiyede bulunurken öğüt olarak söyleyeceğin şeyler, söyleyişi değiştirilince methiye olur.
ἔχει δὲ κοινὸν εἶδος ὁ ἔπαινος καὶ αἱ συμβουλαί. ἃ γὰρ ἐν τῷ συμβουλεύειν ὑπόθοιο ἄν, ταῦτα μετατεθέντα τῇ λέξει ἐγκώμια γίγνεται.
1368a Öyleyse ne yapmak ve nasıl biri olmak gerektiğini bildiğimize göre, bunları öğüt olarak söylerken söyleyişi değiştirip çevirmek gerekir. Örneğin “İnsan talihin verdikleriyle değil, kendi emeğiyle kazandıklarıyla övünmeli” sözü, böyle söylenince öğüt değeri taşır; ama “Talihin verdikleriyle değil, kendi emeğiyle kazandıklarıyla övünen biri” diye söylenince övgü olur. Öyleyse övmek istediğinde ne öğüt vereceğine bak; öğüt vermek istediğinde de neyi öveceğine bak.
ἐπεὶ οὖν ἔχομεν ἃ δεῖ πράττειν καὶ ποῖόν τινα εἶναι δεῖ, ταῦτα ὡς ὑποθήκας λέγοντας τῇ λέξει μετατιθέναι δεῖ καὶ στρέφειν, οἷον ὅτι οὐ δεῖ μέγα φρονεῖν ἐπὶ τοῖς διὰ τύχην ἀλλὰ τοῖς διʼ αὑτόν. οὕτω μὲν οὖν λεχθὲν ὑποθήκην δύναται, ὡδὶ δʼ ἔπαινον μέγα φρονῶν οὐκ ⟨ἐπὶ⟩ τοῖς διὰ τύχην ὑπάρχουσιν ἀλλὰ τοῖς διʼ αὑτόν. ὥστε ὅταν ἐπαινεῖν βούλῃ, ὅρα τί ἂν ὑπόθοιο· καὶ ὅταν ὑποθέσθαι, ὅρα τί ἂν ἐπαινέσειας.
1368a5Bir yasak bildiren söz yasak bildirmeyen bir söze dönüştürülünce, söyleyiş zorunlu olarak karşıtlı bir yapı alır.
ἡ δὲ λέξις ἔσται ἀντικειμένη ἐξ ἀνάγκης ὅταν τὸ μὲν κωλῦον τὸ δὲ μὴ κωλῦον μετατεθῇ.
1368a5_2Büyütme vasıtalarının da birçoğunu kullanmak gerekir: örneğin kişi bir işi tek başına, ilk olarak, birkaç kişiyle birlikte ya da en çok kendisi yaptıysa; çünkü bunların hepsi güzeldir. Zamandan ve fırsattan çıkan vasıtalar da kullanılmalıdır; bunlar, iş beklenmedik bir şeyse geçerlidir. Aynı başarıyı birçok kez elde ettiyse de; çünkü bu büyük bir şeydir ve talihin değil kendisinin eseri gibi görünür. Teşvik ve şeref vesileleri onun yüzünden icat edilip konduysa ya da ilk methiye onun için yazıldıysa da; örneğin Hippolokhos için yazılan methiye, Harmodios ile Aristogeiton için de heykellerinin agoraya dikilmesi gibi. Kötüleme için de aynı yol izlenir. Kişiyi kendi başına ele alıp söyleyecek malzeme bulamıyorsan onu başkalarıyla karşılaştırmalısın; Isokrates, mahkeme söylevlerine alışık olmadığı için bunu yapardı. Ama ünlü kişilerle karşılaştırmak gerekir; çünkü kişi değerli insanlardan daha iyiyse, bu hem onu büyütür hem de güzeldir.
χρηστέον δὲ καὶ τῶν αὐξητικῶν πολλοῖς, οἷον εἰ μόνος ἢ πρῶτος ἢ μετʼ ὀλίγων ἢ καὶ [ὃ] μάλιστα πεποίηκεν· ἅπαντα γὰρ ταῦτα καλά. καὶ τῷ ἐκ τῶν χρόνων καὶ τῶν καιρῶν· τούτῳ δʼ εἰ παρὰ τὸ προσῆκον. καὶ εἰ πολλάκις τὸ αὐτὸ κατώρθωκεν· μέγα γὰρ καὶ οὐκ ἀπὸ τύχης ἀλλὰ διʼ αὑτοῦ ἂν δόξειεν. καὶ εἰ τὰ προτρέποντα καὶ τιμῶντα διὰ τοῦτον εὕρηται καὶ κατεσκευάσθη, καὶ εἰς τοῦτον πρῶτον ἐγκώμιον ἐποιήθη, οἷον εἰς Ἱππόλοχον, καὶ ⟨εἰς⟩ Ἁρμόδιον καὶ Ἀριστογείτονα τὸ ἐν ἀγορᾷ σταθῆναι· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐναντίων. κἂν μὴ καθʼ αὑτὸν εὐπορῇς, πρὸς ἄλλους ἀντιπαραβάλλειν, ὅπερ Ἰσοκράτης ἐποίει διὰ τὴν ἀσυνήθειαν τοῦ δικολογεῖν. δεῖ δὲ πρὸς ἐνδόξους συγκρίνειν· αὐξητικὸν γὰρ καὶ καλόν, εἰ σπουδαίων βελτίων.
1368a20Büyütmenin övgülerde yer alması yerindedir; çünkü övgü üstünlüğe dayanır, üstünlük de güzel şeylerdendir. Bu yüzden kişiyi ünlülerle değilse bile sıradan insanlarla karşılaştırmak gerekir; çünkü üstünlüğün aretēyi gösterdiği düşünülür.
πίπτει δʼ εὐλόγως ἡ αὔξησις εἰς τοὺς ἐπαίνους· ἐν ὑπεροχῇ γάρ ἐστιν, ἡ δʼ ὑπεροχὴ τῶν καλῶν· διὸ κἂν μὴ πρὸς τοὺς ἐνδόξους, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἄλλους δεῖ παραβάλλειν, ἐπείπερ ἡ ὑπεροχὴ δοκεῖ μηνύειν ἀρετήν.
1368a25Genel olarak, bütün söylevlere ortak olan türlerden büyütme en çok gösteri söylevlerine uygundur, çünkü bunlar herkesin kabul ettiği eylemleri ele alır; geriye yalnız onlara büyüklük ve güzellik giydirmek kalır. Örnekler tavsiye söylevlerine uygundur, çünkü geçmişe bakarak geleceği kestirir ve hüküm veririz. Entimemler de mahkeme söylevlerine uygundur; çünkü olmuş olan şey belirsiz olduğundan, sebep göstermeye ve ispata en çok o elverir.
ὅλως δὲ τῶν κοινῶν εἰδῶν ἅπασι τοῖς λόγοις ἡ μὲν αὔξησις ἐπιτηδειοτάτη τοῖς ἐπιδεικτικοῖς (τὰς γὰρ πράξεις ὁμολογουμένας λαμβάνουσιν, ὥστε λοιπὸν μέγεθος περιθεῖναι καὶ κάλλος)· τὰ δὲ παραδείγματα τοῖς συμβουλευτικοῖς (ἐκ γὰρ τῶν προγεγονότων τὰ μέλλοντα καταμαντευόμενοι κρίνομεν)· τὰ δʼ ἐνθυμήματα τοῖς δικανικοῖς (αἰτίαν γὰρ καὶ ἀπόδειξιν μάλιστα δέχεται τὸ γεγονὸς διὰ τὸ ἀσαφές).
1368a30Övgülerin ve yergilerin hemen hepsinin hangi kaynaklardan söylendiği, överken ve yererken nelere bakmak gerektiği, methiyelerin ve kınamaların hangi kaynaklardan çıktığı işte bunlardır. Bunlar elimizde olunca zıtları da açıktır; çünkü yergi zıt şeylerden çıkar.
ἐκ τίνων μὲν οὖν οἱ ἔπαινοι καὶ οἱ ψόγοι λέγονται σχεδὸν πάντες, καὶ πρὸς ποῖα δεῖ βλέποντας ἐπαινεῖν καὶ ψέγειν, καὶ ἐκ τίνων τὰ ἐγκώμια γίγνεται καὶ τὰ ὀνείδη, ταῦτʼ ἐστίν· ἐχομένων γὰρ τούτων τὰ ἐναντία τούτοις φανερά· ὁ γὰρ ψόγος ἐκ τῶν ἐναντίων ἐστίν.
1368b10. Bölüm
Suçlama ve savunmaya gelince, sırada kıyasların kaç ve ne türden kaynaktan kurulması gerektiğini söylemek var.
περὶ δὲ κατηγορίας καὶ ἀπολογίας, ἐκ πόσων καὶ ποίων ποιεῖσθαι δεῖ τοὺς συλλογισμούς, ἐχόμενον ἂν εἴη λέγειν.
1368b1Üç şeyi ele almak gerekir: birincisi, insanların neler için ve kaç türlü sebeple haksızlık ettiği; ikincisi, haksızlık edenlerin kendilerinin hangi hâlde bulunduğu; üçüncüsü de ne türden ve hangi hâldeki kimselere haksızlık ettikleri.
δεῖ δὴ λαβεῖν τρία, ἓν μὲν τίνων καὶ πόσων ἕνεκα ἀδικοῦσι, δεύτερον δὲ πῶς αὐτοὶ διακείμενοι, τρίτον δὲ τοὺς ποίους καὶ πῶς ἔχοντας.
1368b5Öyleyse önce haksızlık etmeyi tarif edelim, sonra sırayla anlatalım. Haksızlık etmek, kanuna aykırı olarak, isteyerek zarar vermek olsun. Kanunun kimi özel, kimi ortaktır. Özel kanun derken, bir şehrin yönetimine esas olan yazılı kanunu; ortak kanun derken de yazılı olmadığı hâlde herkesçe kabul edildiği düşünülen kuralları kastediyorum. İnsanlar bilerek ve zorlanmadan yaptıkları şeyleri isteyerek yapmış olurlar. Bilerek yapılan her şey prohairesisle yapılmaz; ama prohairesisle yapılan her şey bilerek yapılır, çünkü kimse seçtiği şeyden habersiz değildir.
διορισάμενοι οὖν τὸ ἀδικεῖν λέγωμεν ἑξῆς. ἔστω δὴ τὸ ἀδικεῖν τὸ βλάπτειν ἑκόντα παρὰ τὸν νόμον. νόμος δʼ ἐστὶν ὁ μὲν ἴδιος ὁ δὲ κοινός· λέγω δὲ ἴδιον μὲν καθʼ ὃν γεγραμμένον πολιτεύονται, κοινὸν δὲ ὅσα ἄγραφα παρὰ πᾶσιν ὁμολογεῖσθαι δοκεῖ. ἑκόντες δὲ ποιοῦσιν ὅσα εἰδότες καὶ μὴ ἀναγκαζόμενοι. ὅσα μὲν οὖν εἰδότες, οὐ πάντα προαιρούμενοι, ὅσα δὲ προαιρούμενοι, εἰδότες ἅπαντα· οὐδεὶς γὰρ ὃ προαιρεῖται ἀγνοεῖ.
1368b10İnsanları kanuna aykırı olarak zarar vermeyi ve kötü işler yapmayı seçmeye sevk eden şey kötülük ve nefsine hâkim olamamadır (akrasia). Birinin bir ya da birkaç kusuru varsa, hangi konuda kusurluysa o konuda haksızlık da eder: cimri parada, itidalsiz bedenin hazlarında, rahatına düşkün olan zahmetsiz işlerde, korkak tehlikelerde (korkudan, tehlikeyi birlikte göğüslediği kişileri yüzüstü bırakır), şan düşkünü şeref için, öfkesi burnunda olan öfke yüzünden, kazanma hırslısı zafer için, kinci intikam için, akılsız neyin adil neyin haksız olduğu konusunda aldandığı için, utanmaz da itibarı umursamadığı için haksızlık eder. Geri kalanların her biri de kendi alanında böyledir.
διʼ ἃ δὲ προαιροῦνται βλάπτειν καὶ φαῦλα ποιεῖν παρὰ τὸν νόμον κακία ἐστὶν καὶ ἀκρασία· ἐὰν γάρ τινες ἔχωσιν μοχθηρίαν ἢ μίαν ἢ πλείους, περὶ τοῦτο ὃ μοχθηροὶ τυγχάνουσιν ὄντες καὶ ἄδικοί εἰσιν· οἷον ὁ μὲν ἀνελεύθερος περὶ χρήματα, ὁ δʼ ἀκόλαστος περὶ τὰς τοῦ σώματος ἡδονάς, ὁ δὲ μαλακὸς περὶ τὰ ῥάθυμα, ὁ δὲ δειλὸς περὶ τοὺς κινδύνους (τοὺς γὰρ συγκινδυνεύοντας ἐγκαταλιμπάνουσι διὰ τὸν φόβον), ὁ δὲ φιλότιμος διὰ τιμήν, ὁ δʼ ὀξύθυμος διʼ ὀργήν, ὁ δὲ φιλόνικος διὰ νίκην, ὁ δὲ πικρὸς διὰ τιμωρίαν, ὁ δʼ ἄφρων διὰ τὸ ἀπατᾶσθαι περὶ τὸ δίκαιον καὶ ἄδικον, ὁ δʼ ἀναίσχυντος διʼ ὀλιγωρίαν δόξης· ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος περὶ ἕκαστον τῶν ὑποκειμένων.
1368b20Ama bunlar açıktır: bir kısmı aretēler hakkında söylenenlerden, bir kısmı da duygular hakkında söyleneceklerden anlaşılır. Geriye, insanların ne için, hangi hâlde ve kimlere haksızlık ettiklerini söylemek kalıyor.
ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων δῆλον, τὰ μὲν ἐκ τῶν περὶ τὰς ἀρετὰς εἰρημένων, τὰ δʼ ἐκ τῶν περὶ τὰ πάθη ῥηθησομένων· λοιπὸν δʼ εἰπεῖν τίνος ἕνεκα καὶ πῶς ἔχοντες ἀδικοῦσι καὶ τίνας.
1368b25Önce, insanların neyi isteyerek ve neden kaçarak haksızlığa giriştiklerini ayıralım. Herkes yakınlarına bu isteklerin peşinde haksızlık eder; açıktır ki suçlayan, bunlardan hangilerinin ve kaçının karşı tarafta bulunduğunu, savunan da hangilerinin ve kaçının kendisinde bulunmadığını incelemelidir.
πρῶτον μὲν οὖν διελώμεθα τίνων ὀρεγόμενοι καὶ ποῖα φεύγοντες ἐγχειροῦσιν ἀδικεῖν· δῆλον γὰρ ὡς τῷ μὲν κατηγοροῦντι πόσα καὶ ποῖα τούτων ὑπάρχει τῷ ἀντιδίκῳ σκεπτέον, ὧν ἐφιέμενοι πάντες τοὺς πλησίον ἀδικοῦσι, τῷ δὲ ἀπολογουμένῳ ποῖα καὶ πόσα τούτων οὐχ ὑπάρχει.
1368b30İnsanların yaptığı her şeyin bir kısmı kendilerinden kaynaklanmaz, bir kısmı kendilerinden kaynaklanır. Kendilerinden kaynaklanmayanların kimini talih yüzünden, kimini zorunluluktan yaparlar; zorunluluktan yaptıklarının da kimi zor kullanılarak olur, kimi tabiatça. Böylece kendilerinden kaynaklanmayan her şeyi ya talihten ya tabiattan ya da zor yüzünden yaparlar. Kendilerinden kaynaklanan ve sebebi kendileri olan şeylere gelince,
πάντες δὴ πάντα πράττουσι τὰ μὲν οὐ διʼ αὑτοὺς τὰ δὲ διʼ αὑτούς. τῶν μὲν οὖν μὴ διʼ αὑτοὺς τὰ μὲν διὰ τύχην πράττουσι τὰ δʼ ἐξ ἀνάγκης, τῶν δʼ ἐξ ἀνάγκης τὰ μὲν βίᾳ τὰ δὲ φύσει, ὥστε πάντα ὅσα μὴ διʼ αὑτοὺς πράττουσι, τὰ μὲν ἀπὸ τύχης τὰ δὲ φύσει τὰ δὲ βίᾳ. ὅσα δὲ διʼ αὑτούς, καὶ ὧν αὐτοὶ αἴτιοι,
1369a bunların kimi alışkanlıktan, kimi istekten gelir; isteğin de kimi akla dayanır, kimi akıl dışıdır.
τὰ μὲν διʼ ἔθος τὰ δὲ διʼ ὄρεξιν, τὰ μὲν διὰ λογιστικὴν ὄρεξιν τὰ δὲ διʼ ἄλογον·
1369a1Dileme, iyiye yönelen istektir (çünkü kimse bir şeyi iyi olduğunu düşünmedikçe dilemez); akıl dışı istekler ise öfke ve arzudur. Dolayısıyla insanların yaptığı her şey zorunlu olarak yedi sebepten biriyle yapılır: talih, tabiat, zor, alışkanlık, akıl yürütme, thymos (thymos) ve arzu.
ἔστιν δʼ ἡ μὲν βούλησις ἀγαθοῦ ὄρεξις (οὐδεὶς γὰρ βούλεται ἀλλʼ ἢ ὅταν οἰηθῇ εἶναι ἀγαθόν), ἄλογοι δʼ ὀρέξεις ὀργὴ καὶ ἐπιθυμία· ὥστε πάντα ὅσα πράττουσιν ἀνάγκη πράττειν διʼ αἰτίας ἑπτά, διὰ τύχην, διὰ φύσιν, διὰ βίαν, διʼ ἔθος, διὰ λογισμόν, διὰ θυμόν, διʼ ἐπιθυμίαν.
1369a5Yapılan işleri bunlara ek olarak yaşa, melekelere ya da başka şeylere göre ayırmak gereksizdir. Gençlerin öfkeli ya da arzulu olması onlarda bir arazdır; böyle işleri gençlikleri yüzünden değil, öfke ve arzu yüzünden yaparlar. Zenginlik ve yoksulluk yüzünden de yapmazlar: yoksulların, yoksunluk yüzünden paraya, zenginlerin de imkânları bol olduğu için zorunlu olmayan hazlara arzu duyması bir arazdır; ama bunlar da yapacaklarını zenginlik ya da yoksulluk yüzünden değil, arzu yüzünden yapacaklardır. Adiller de, adil olmayanlar da, melekelerine göre davrandıkları söylenen öbürleri de aynı şekilde bu sebeplerle, ya akıl yürütmeyle ya da duyguyla davranacaklardır; yalnız kimi iyi karakterler ve iyi duygular yüzünden, kimi de bunların zıtları yüzünden.
τὸ δὲ προσδιαιρεῖσθαι καθʼ ἡλικίαν ἢ ἕξεις ἢ ἀλλʼ ἄττα τὰ πραττόμενα περίεργον· εἰ γὰρ συμβέβηκεν τοῖς νέοις ὀργίλοις εἶναι ἢ ἐπιθυμητικοῖς, οὐ διὰ τὴν νεότητα πράττουσι τὰ τοιαῦτα ἀλλὰ διʼ ὀργὴν καὶ ἐπιθυμίαν. οὐδὲ διὰ πλοῦτον καὶ πενίαν, ἀλλὰ συμβέβηκε τοῖς μὲν πένησι διὰ τὴν ἔνδειαν ἐπιθυμεῖν χρημάτων, τοῖς δὲ πλουσίοις διὰ τὴν ἐξουσίαν ἐπιθυμεῖν τῶν μὴ ἀναγκαίων ἡδονῶν· ἀλλὰ πράξουσι καὶ οὗτοι οὐ διὰ πλοῦτον καὶ πενίαν ἀλλὰ διὰ τὴν ἐπιθυμίαν. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ δίκαιοι καὶ οἱ ἄδικοι, καὶ οἱ ἄλλοι οἱ λεγόμενοι κατὰ τὰς ἕξεις πράττειν, διὰ ταῦτα πράξουσιν· ἢ γὰρ διὰ λογισμὸν ἢ διὰ πάθος· ἀλλʼ οἱ μὲν διὰ ἤθη καὶ πάθη χρηστά, οἱ δὲ διὰ τἀναντία.
1369a15Gerçi belli türden melekelere belli türden şeyler, başka türden melekelere de başka türden şeyler eşlik eder. İtidalli insanda, itidalli olduğu için, hazlar konusunda belki hemen iyi kanaatler ve iyi arzular baş gösterir; itidalsizde ise aynı şeyler konusunda bunların zıtları.
συμβαίνει μέντοι ταῖς μὲν τοιαύταις ἕξεσι τὰ τοιαῦτα ἀκολουθεῖν, ταῖς δὲ τοιαῖσδε τὰ τοιάδε· εὐθὺς γὰρ ἴσως τῷ μὲν σώφρονι διὰ τὸ σώφρονα εἶναι δόξαι τε καὶ ἐπιθυμίαι χρησταὶ ἐπακολουθοῦσι περὶ τῶν ἡδέων, τῷ δʼ ἀκολάστῳ αἱ ἐναντίαι περὶ τῶν αὐτῶν τούτων·
1369a20Bu yüzden böyle ayrımları bir yana bırakmak, ama neyin neye eşlik etmeyi âdet edindiğini incelemek gerekir. Biri beyaz ya da siyah, uzun ya da kısa ise, bunların hiçbirine belli bir şeyin eşlik etmesi gerekmez; ama genç ya da yaşlı, adil ya da haksız biriyse, işte burada fark vardır. Genel olarak, insanın başına gelip karakterini değiştiren her şey önemlidir; örneğin kendini zengin ya da yoksul sanması, talihli ya da talihsiz olması bir fark yaratacaktır. Bunları ileride anlatacağız; şimdi önce geri kalanlardan söz edelim.
διὸ τὰς μὲν τοιαύτας διαιρέσεις ἐατέον, σκεπτέον δὲ ποῖα ποίοις εἴωθεν ἕπεσθαι· εἰ μὲν γὰρ λευκὸς ἢ μέλας, ἢ μέγας ἢ μικρός, οὐδὲν τέτακται τῶν τοιούτων ἀκολουθεῖν, εἰ δὲ νέος ἢ πρεσβύτης, ἢ δίκαιος ἢ ἄδικος, ἤδη διαφέρει· καὶ ὅλως ὅσα τῶν συμβαινόντων ποιεῖ διαφέρειν τὰ ἤθη τῶν ἀνθρώπων, οἷον πλουτεῖν δοκῶν ἑαυτῷ ἢ πένεσθαι διοίσει τι, καὶ εὐτυχεῖν ἢ ἀτυχεῖν. ταῦτα μὲν οὖν ὕστερον ἐροῦμεν, νῦν δὲ περὶ τῶν λοιπῶν εἴπωμεν πρῶτον.
1369a30Talihten olan şeyler, sebebi belirsiz olan, bir şey uğruna olmayan, ne her zaman ne çoğunlukla ne de düzenli olarak olan şeylerdir (bu, talihin tarifinden açıktır).
ἔστι δʼ ἀπὸ τύχης μὲν τὰ τοιαῦτα γιγνόμενα, ὅσων ἥ τε αἰτία ἀόριστος καὶ μὴ ἕνεκά του γίγνεται καὶ μήτε ἀεὶ μήτε ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μήτε τεταγμένως (δῆλον δʼ ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ τῆς τύχης περὶ τούτων),
1369a35Tabiatça olanlar ise sebebi kendi içlerinde bulunan ve düzenli olan şeylerdir.
φύσει δὲ ὅσων ἥ τʼ αἰτία ἐν αὐτοῖς καὶ τεταγμένη·
1369bBunlar ya her zaman ya da çoğunlukla aynı biçimde sonuçlanır. Tabiata aykırı olanlara gelince, bunların tabiata uygun olarak mı yoksa başka bir sebeple mi meydana geldiğini inceden inceye araştırmaya gerek yoktur.
ἢ γὰρ ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὡσαύτως ἀποβαίνει. τὰ γὰρ παρὰ φύσιν οὐδὲν δεῖ ἀκριβολογεῖσθαι πότερα κατὰ φύσιν ἤ τινα ἄλλην αἰτίαν γίγνεται·
1369b1Bunların sebebinin de talih olduğu düşünülebilir. Zor yüzünden olanlar, yapanların kendi arzusuna ya da akıl yürütmesine aykırı olarak gerçekleşen şeylerdir.
δόξειε δʼ ἂν καὶ ἡ τύχη αἰτία εἶναι τῶν τοιούτων. βίᾳ δὲ ὅσα παρʼ ἐπιθυμίαν ἢ τοὺς λογισμοὺς γίγνεται [διʼ] αὐτῶν τῶν πραττόντων.
1369b5Alışkanlıktan olanlar, insanların sık sık yapmış oldukları için yaptıkları şeylerdir.
ἔθει δὲ ὅσα διὰ τὸ πολλάκις πεποιηκέναι ποιοῦσιν.
1369b5_2Akıl yürütme yüzünden yapılanlar, daha önce sayılan iyilerden, ya gaye olarak ya da gayeye götüren şey olarak faydalı görünen şeylerdir; tabii faydalı oldukları için yapılıyorlarsa. Çünkü itidalsizler de bazen faydalı şeyler yapar, ama faydalı oldukları için değil, haz için. Thymos ve öfke yüzünden yapılanlar da intikam işleridir.
διὰ λογισμὸν δὲ τὰ δοκοῦντα συμφέρειν ἐκ τῶν εἰρημένων ἀγαθῶν ἢ ὡς τέλος ἢ ὡς πρὸς τὸ τέλος, ὅταν διὰ τὸ συμφέρειν πράττηται· ἔνια γὰρ καὶ οἱ ἀκόλαστοι συμφέροντα πράττουσιν, ἀλλʼ οὐ διὰ τὸ συμφέρειν ἀλλὰ διʼ ἡδονήν. διὰ θυμὸν δὲ καὶ ὀργὴν τὰ τιμωρητικά.
1369b10İntikam ile ceza farklıdır: ceza, cezayı çeken için verilir; intikam ise alanın kendisi içindir, içi soğusun diye.
διαφέρει δὲ τιμωρία καὶ κόλασις· ἡ μὲν γὰρ κόλασις τοῦ πάσχοντος ἕνεκά ἐστιν, ἡ δὲ τιμωρία τοῦ ποιοῦντος, ἵνα πληρωθῇ.
1369b10_2Öfkenin ne olduğu duygular ele alınırken açıklık kazanacak. Arzu yüzünden yapılanlar, hoş görünen şeylerdir. Alışılmış olan ve alışkanlık hâline gelen de hoş şeyler arasındadır; çünkü insanlar tabiatça hoş olmayan pek çok şeyi de ona alıştıklarında zevkle yaparlar. Kısacası, insanların kendilerinden kaynaklanarak yaptığı her şey ya iyi ya iyi görünen, ya hoş ya da hoş görünen şeylerdir. İnsanlar kendilerinden kaynaklanan şeyleri isteyerek, kendilerinden kaynaklanmayanları istemeyerek yaptıklarına göre, isteyerek yaptıkları her şey ya iyi ya iyi görünen, ya hoş ya da hoş görünen şeyler olacaktır. Zira kötü ya da kötü görünen bir şeyden kurtulmayı, ya da büyük bir kötülüğün yerine daha küçüğünü almayı da iyiler arasında sayıyorum (çünkü bunlar bir bakıma tercihe değerdir); acı veren ya da acı veren görünen bir şeyden kurtulmayı, ya da büyük acıların yerine küçüklerini almayı da aynı şekilde hoş şeyler arasında sayıyorum. Demek ki faydalı ve hoş şeylerin kaç ve ne türden olduğunu ele almak gerekir.
τί μὲν οὖν ἐστιν ἡ ὀργή, δῆλον ἔσται ἐν τοῖς περὶ τῶν παθῶν. διʼ ἐπιθυμίαν δὲ πράττεται ὅσα φαίνεται ἡδέα. ἔστιν δὲ καὶ τὸ σύνηθες καὶ τὸ ἐθιστὸν ἐν τοῖς ἡδέσιν· πολλὰ γὰρ καὶ τῶν φύσει μὴ ἡδέων, ὅταν συνεθισθῶσιν, ἡδέως ποιοῦσιν· ὥστε συλλαβόντι εἰπεῖν, ὅσα διʼ αὑτοὺς πράττουσιν ἅπαντʼ ἐστὶν ἢ ἀγαθὰ ἢ φαινόμενα ἀγαθά, ἢ ἡδέα ἢ φαινόμενα ἡδέα. ἐπεὶ δʼ ὅσα διʼ αὑτοὺς ἑκόντες πράττουσιν, οὐχ ἑκόντες δὲ ὅσα μὴ διʼ αὑτούς, πάντʼ ἂν εἴη ὅσα ἑκόντες πράττουσιν ἢ ἀγαθὰ ἢ φαινόμενα ἀγαθά, ἢ ἡδέα ἢ φαινόμενα ἡδέα· τίθημι γὰρ καὶ τὴν τῶν κακῶν ἢ φαινομένων κακῶν ἢ ἀπαλλαγὴν ἢ ἀντὶ μείζονος ἐλάττονος μετάληψιν ἐν τοῖς ἀγαθοῖς (αἱρετὰ γάρ πως), καὶ τὴν τῶν λυπηρῶν ἢ φαινομένων ⟨λυπηρῶν⟩ ἢ ἀπαλλαγὴν ἢ μετάληψιν ἀντὶ μειζόνων ἐλαττόνων ἐν τοῖς ἡδέσιν ὡσαύτως. ληπτέον ἄρα τὰ συμφέροντα καὶ τὰ ἡδέα, πόσα καὶ ποῖα.
1369b25Faydalı olan hakkında daha önce, tavsiye söylevleri anlatılırken konuşuldu; şimdi hoş olandan söz edelim. Tariflerin, her konuda ne bulanık ne de aşırı titiz olurlarsa yeterli sayılması gerektiğini de unutmamalıyız.
περὶ μὲν οὖν τοῦ συμφέροντος ἐν τοῖς συμβουλευτικοῖς εἴρηται πρότερον, περὶ δὲ τοῦ ἡδέος εἴπωμεν νῦν. δεῖ δὲ νομίζειν ἱκανοὺς εἶναι τοὺς ὅρους ἐὰν ὦσι περὶ ἑκάστου μήτε ἀσαφεῖς μήτε ἀκριβεῖς.
1369b3011. Bölüm
Hazzın, psykhēnin bir tür hareketi, onun birden ve hissedilir biçimde kendi asıl tabiatına yerleşmesi olduğunu, acının da bunun zıttı olduğunu kabul edelim.
ὑποκείσθω δὴ ἡμῖν εἶναι τὴν ἡδονὴν κίνησίν τινα τῆς ψυχῆς καὶ κατάστασιν ἀθρόαν καὶ αἰσθητὴν εἰς τὴν ὑπάρχουσαν φύσιν, λύπην δὲ τοὐναντίον.
1369b35Haz böyle bir şeyse,
εἰ δʼ ἐστὶν ἡδονὴ τὸ τοιοῦτον,
1370a söz konusu durumu meydana getiren şeyin hoş, onu bozan ya da zıt durumu meydana getiren şeyin de acı verici olduğu açıktır.
δῆλον ὅτι καὶ ἡδύ ἐστι τὸ ποιητικὸν τῆς εἰρημένης διαθέσεως, τὸ δὲ φθαρτικὸν ἢ τῆς ἐναντίας καταστάσεως ποιητικὸν λυπηρόν.
1370a1Öyleyse tabiata uygun olana doğru gitmek çoğunlukla hoştur; en çok da tabiata uygun olarak meydana gelen şeyler kendi tabiatlarını yeniden kazandığında. Alışkanlıklar da hoştur; çünkü alışılan şey artık tabiattan gelen bir şey gibi olur. Alışkanlık tabiata benzer bir şeydir; çünkü "sık sık" da "her zaman"a yakındır: tabiat "her zaman"a, alışkanlık ise "sık sık"a aittir.
ἀνάγκη οὖν ἡδὺ εἶναι τό τε εἰς τὸ κατὰ φύσιν ἰέναι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ μάλιστα ὅταν ἀπειληφότα ᾖ τὴν ἑαυτῶν φύσιν τὰ κατʼ αὐτὴν γιγνόμενα, καὶ τὰ ἔθη (καὶ γὰρ τὸ εἰθισμένον ὥσπερ πεφυκὸς ἤδη γίγνεται· ὅμοιον γάρ τι τὸ ἔθος τῇ φύσει· ἐγγὺς γὰρ καὶ τὸ πολλάκις τῷ ἀεί, ἔστιν δʼ ἡ μὲν φύσις τοῦ ἀεί, τὸ δὲ ἔθος τοῦ πολλάκις),
1370a5Zor kullanılmayan şey de hoştur. Çünkü zor tabiata aykırıdır; bu yüzden zorunlu olan acı vericidir ve şu söz yerinde söylenmiştir: "Zorunlu olan her iş tabiatça can sıkıcıdır." Özen, ciddi çaba ve gerginlik ise acı vericidir; çünkü insan bunlara alışmadıkça bunlar zorunlu ve zorlamadır; onları da hoş kılan ancak alışkanlıktır. Bunların zıtları ise hoştur; bu yüzden rahatlık, zahmetsizlik, kaygısızlık, oyun, dinlenme ve uyku hoş şeylerdendir, çünkü bunların hiçbiri zorunluluktan yapılmaz.
καὶ τὸ μὴ βίαιον (παρὰ φύσιν γὰρ ἡ βία, διὸ τὸ ἀναγκαῖον λυπηρόν, καὶ ὀρθῶς εἴρηται πᾶν γὰρ ἀναγκαῖον πρᾶγμʼ ἀνιαρὸν ἔφυ), τὰς δʼ ἐπιμελείας καὶ τὰς σπουδὰς καὶ τὰς συντονίας λυπηράς· ἀναγκαῖα γὰρ καὶ βίαια ταῦτα, ἐὰν μὴ ἐθισθῶσιν· οὕτω δὲ τὸ ἔθος ποιεῖ ἡδύ. τὰ δʼ ἐναντία ἡδέα· διὸ αἱ ῥαθυμίαι καὶ αἱ ἀπονίαι καὶ αἱ ἀμέλειαι καὶ αἱ παιδιαὶ καὶ αἱ ἀναπαύσεις καὶ ὁ ὕπνος τῶν ἡδέων· οὐδὲν γὰρ πρὸς ἀνάγκην τούτων.
1370a15Arzunun yöneldiği her şey de hoştur; çünkü arzu, hoş olana yönelen istektir. Arzuların kimi akıl dışıdır, kimi akılla birliktedir. Akıl dışı derken bir yargıdan doğmayan arzuları kastediyorum. Tabiatça olduğu söylenen arzular, örneğin bedenden gelenler böyledir: besine duyulan susuzluk ve açlık, her besin türüne karşılık bir arzu türü, tada, cinsel zevklere ve genel olarak dokunulan şeylere, kokuya, işitmeye ve görmeye dair arzular. Akılla birlikte olanlar ise ikna olunca duyulan arzulardır; çünkü insanlar pek çok şeyi işittikleri ve ikna oldukları için görmeyi ve edinmeyi arzular.
καὶ οὗ ἂν ἡ ἐπιθυμία ἐνῇ, ἅπαν ἡδύ· ἡ γὰρ ἐπιθυμία τοῦ ἡδέος ἐστὶν ὄρεξις. τῶν δὲ ἐπιθυμιῶν αἱ μὲν ἄλογοί εἰσιν αἱ δὲ μετὰ λόγου. λέγω δὲ ἀλόγους ὅσας μὴ ἐκ τοῦ ὑπολαμβάνειν ἐπιθυμοῦσιν (εἰσὶν δὲ τοιαῦται ὅσαι εἶναι λέγονται φύσει, ὥσπερ αἱ διὰ τοῦ σώματος ὑπάρχουσαι, οἷον ἡ τροφῆς δίψα καὶ πεῖνα, καὶ καθʼ ἕκαστον εἶδος τροφῆς εἶδος ἐπιθυμίας, καὶ αἱ περὶ τὰ γευστὰ καὶ ἀφροδίσια καὶ ὅλως τὰ ἁπτά, καὶ περὶ ὀσμὴν [εὐωδίας] καὶ ἀκοὴν καὶ ὄψιν), μετὰ λόγου δὲ ὅσας ἐκ τοῦ πεισθῆναι ἐπιθυμοῦσιν· πολλὰ γὰρ καὶ θεάσασθαι καὶ κτήσασθαι ἐπιθυμοῦσιν ἀκούσαντες καὶ πεισθέντες.
1370a25Haz duymak bir hâli hissetmekte olduğuna, hayal (phantasia) de bir tür zayıf his olduğuna göre, hatırlayan ve uman kişiye, hatırladığı ya da umduğu şeyin bir hayali hep eşlik edecektir. Böyleyse, hatırlayan ve uman kişinin de haz duyduğu açıktır, çünkü his de vardır.
ἐπεὶ δʼ ἐστὶν τὸ ἥδεσθαι ἐν τῷ αἰσθάνεσθαί τινος πάθους, ἡ δὲ φαντασία ἐστὶν αἴσθησίς τις ἀσθενής, ἀεὶ ἐν τῷ μεμνημένῳ καὶ τῷ ἐλπίζοντι ἀκολουθοῖ ἂν φαντασία τις οὗ μέμνηται ἢ ἐλπίζει· εἰ δὲ τοῦτο, δῆλον ὅτι καὶ ἡδοναὶ ἅμα μεμνημένοις καὶ ἐλπίζουσιν, ἐπείπερ καὶ αἴσθησις·
1370a30Öyleyse bütün hoş şeyler ya şimdi var olup hissedilen, ya geçmişte olup hatırlanan, ya da gelecekte olacak olup umulan şeylerdir; çünkü insanlar şimdikini hisseder, geçmişi hatırlar, geleceği umar.
ὥστʼ ἀνάγκη πάντα τὰ ἡδέα ἢ ἐν τῷ αἰσθάνεσθαι εἶναι παρόντα ἢ ἐν τῷ μεμνῆσθαι γεγενημένα ἢ ἐν τῷ ἐλπίζειν μέλλοντα· αἰσθάνονται μὲν γὰρ τὰ παρόντα, μέμνηνται δὲ τὰ γεγενημένα, ἐλπίζουσι δὲ τὰ μέλλοντα.
1370bHatırlanan hoş şeyler yalnız, yaşandıkları anda hoş olanlar değildir; kimi hoş olmayan şeyler de, ardından güzel ve iyi bir şey gelmişse sonradan hoştur. Şu sözler de bundan ötürü söylenmiştir: "Kurtulduktan sonra çekilen zahmetleri hatırlamak hoştur" ve "Çok çekmiş, çok iş görmüş adam, sonradan acılarını hatırlarken bile sevinir."
τὰ μὲν οὖν μνημονευτὰ ἡδέα ἐστὶν οὐ μόνον ὅσα ἐν τῷ παρόντι, ὅτε παρῆν, ἡδέα ἦν, ἀλλʼ ἔνια καὶ οὐχ ἡδέα, ἂν ᾖ ὕστερον καλὸν καὶ ἀγαθὸν τὸ μετὰ τοῦτο· ὅθεν καὶ τοῦτʼ εἴρηται, ἀλλʼ ἡδύ τοι σωθέντα μεμνῆσθαι πόνων, καὶ μετὰ γάρ τε καὶ ἄλγεσι τέρπεται ἀνὴρ μνημένος ὅστις πολλὰ πάθῃ καὶ πολλὰ ἐόργῃ·
1370b5Bunun sebebi, kötülüğün artık olmamasının da hoş olmasıdır. Umulan şeylerden hoş olanlar ise, gerçekleştiklerinde büyük bir sevinç ya da büyük bir fayda sağlayacakmış gibi görünenler, hele acı vermeden fayda sağlayacak olanlardır. Genel olarak, var olduklarında sevindiren şeyler, çoğunlukla umulurken ve hatırlanırken de sevindirir. Bu yüzden öfkelenmek bile hoştur; Homeros da thymos için şöyle der: "süzülen baldan çok daha tatlı." Çünkü hiç kimse intikam alamayacağı anlaşılan birine öfkelenmez; güçte kendilerinden çok üstün olanlara da ya hiç öfkelenmezler ya da daha az öfkelenirler.
τούτου δʼ αἴτιον ὅτι ἡδὺ καὶ τὸ μὴ ἔχειν κακόν· τὰ δʼ ἐν ἐλπίδι ὅσα παρόντα ἢ εὐφραίνειν ἢ ὠφελεῖν φαίνεται μεγάλα, καὶ ἄνευ λύπης ὠφελεῖν. ὅλως δὲ ὅσα παρόντα εὐφραίνει, καὶ ἐλπίζοντας καὶ μεμνημένους ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· διὸ καὶ τὸ ὀργίζεσθαι ἡδύ, ὥσπερ καὶ Ὅμηρος ἐποίησε περὶ τοῦ θυμοῦ ὅς τε πολὺ γλυκίων μέλιτος καταλειβομένοιο (οὐθεὶς γὰρ ὀργίζεται τῷ ἀδυνάτῳ φαινομένῳ τιμωρίας τυχεῖν, τοῖς δὲ πολὺ ὑπὲρ αὑτοὺς τῇ δυνάμει ἢ οὐκ ὀργίζονται ἢ ἧττον)·
1370b15Arzuların çoğuna da bir haz eşlik eder; insanlar ya istediklerine nasıl kavuştuklarını hatırlayarak ya da kavuşacaklarını umarak bir tür haz duyarlar. Örneğin ateşli hastalıklarda susuzluktan kıvrananlar, hem içtiklerini hatırlayarak hem de içeceklerini umarak sevinirler.
καὶ ἐν ταῖς πλείσταις ἐπιθυμίαις ἀκολουθεῖ τις ἡδονή· ἢ γὰρ μεμνημένοι ὡς ἔτυχον ἢ ἐλπίζοντες ὡς τεύξονται χαίρουσίν τινα ἡδονήν, οἷον οἵ τʼ ἐν τοῖς πυρετοῖς ἐχόμενοι ταῖς δίψαις καὶ μεμνημένοι ὡς ἔπιον καὶ ἐλπίζοντες πιεῖσθαι χαίρουσιν,
1370b15_2Âşıklar da sevdikleri hakkında konuşurken, yazarken ya da onunla ilgili bir şey yaparken hep sevinirler; çünkü bütün bu durumlarda, hatırladıkça sevdiklerini sanki hissediyorlarmış gibi olur. Aşk da herkeste şöyle başlar: insan sevdiği yanındayken sevinmekle kalmaz, yokken de onu hatırlar ve yokluğuna üzülür. Yasta ve ağıtta da aynı şekilde bir haz baş gösterir.
καὶ οἱ ἐρῶντες καὶ διαλεγόμενοι καὶ γράφοντες καὶ ποιοῦντές τι ἀεὶ περὶ τοῦ ἐρωμένου χαίρουσιν· ἐν ἅπασι γὰρ τοῖς τοιούτοις μεμνημένοι οἷον αἰσθάνεσθαι οἴονται τοῦ ἐρωμένου. καὶ ἀρχὴ δὲ τοῦ ἔρωτος αὕτη γίγνεται πᾶσιν, ὅταν μὴ μόνον παρόντος χαίρωσιν ἀλλὰ καὶ ἀπόντος μεμνημένοις [ἐρῶσιν] λύπη προσγένηται τῷ μὴ παρεῖναι, καὶ ἐν πένθεσι καὶ θρήνοις ὡσαύτως ἐπιγίγνεταί τις ἡδονή·
1370b25Çünkü acı, o kişinin artık olmamasından; haz ise onu, yaptıklarını ve nasıl biri olduğunu hatırlamaktan, bir bakıma onu görmekten gelir. Bu yüzden şu söz de yerinde söylenmiştir: "Böyle dedi; hepsinde ağlama isteği uyandırdı."
ἡ μὲν γὰρ λύπη ἐπὶ τῷ μὴ ὑπάρχειν, ἡδονὴ δʼ ἐν τῷ μεμνῆσθαι καὶ ὁρᾶν πως ἐκεῖνον καὶ ἃ ἔπραττεν καὶ οἷος ἦν· διὸ καὶ τοῦτʼ εἰκότως εἴρηται ὧς φάτο, τοῖσι δὲ πᾶσιν ὑφʼ ἵμερον ὦρσε γόοιο.
1370b25_2İntikam almak da hoştur; çünkü elde edilemediğinde acı veren şeyi elde etmek hoştur. Öfkelenenler intikam alamadıklarında tarifsiz bir acı çeker, alacaklarını umdukları zaman ise sevinirler.
καὶ τὸ τιμωρεῖσθαι ἡδύ. οὗ γὰρ τὸ μὴ τυγχάνειν λυπηρόν, τὸ τυγχάνειν ἡδύ· οἱ δʼ ὀργιζόμενοι λυποῦνται ἀνυπερβλήτως μὴ τιμωρούμενοι, ἐλπίζοντες δὲ χαίρουσιν.
1370b30Kazanmak da yalnız rekabet düşkünleri için değil, herkes için hoştur; çünkü insanda bir üstünlük hayali doğar, herkes de az ya da çok buna arzu duyar.
καὶ τὸ νικᾶν ἡδύ, οὐ μόνον τοῖς φιλονίκοις ἀλλὰ πᾶσιν· φαντασία γὰρ ὑπεροχῆς γίγνεται, οὗ πάντες ἔχουσιν ἐπιθυμίαν ἢ ἠρέμα ἢ μάλα.
1370b30_2Kazanmak hoş olduğuna göre, dövüşe ve çekişmeye dayanan oyunların da hoş olması zorunludur
ἐπεὶ δὲ τὸ νικᾶν ἡδύ, ἀνάγκη καὶ τὰς παιδιὰς ἡδείας εἶναι τὰς μαχητικὰς καὶ τὰς ἐριστικάς
1371a (çünkü bunlarda sık sık kazanılır); aşık kemiği, top, zar ve dama oyunlarının da. Ciddi emek isteyen oyunlarda da durum aynıdır: kimi insan onlara alıştıkça hoşa gider, kimi baştan hoştur; avcılık ve her türlü av gibi. Çünkü yarışma olan yerde zafer de vardır. Bu yüzden mahkemede dava görmek de, münakaşa da, buna alışmış ve gücü yetenler için hoştur.
(πολλάκις γὰρ ἐν ταύταις γίγνεται τὸ νικᾶν), καὶ ἀστραγαλίσεις καὶ σφαιρίσεις καὶ κυβείας καὶ πεττείας. καὶ περὶ τὰς ἐσπουδασμένας δὲ παιδιὰς ὁμοίως· αἱ μὲν γὰρ ἡδεῖαι γίγνονται ἄν τις ᾖ συνήθης, αἱ δʼ εὐθὺς ἡδεῖαι, οἷον κυνηγία καὶ πᾶσα θηρευτική· ὅπου γὰρ ἅμιλλα, ἐνταῦθα καὶ νίκη ἔστιν· διὸ καὶ ἡ δικανικὴ καὶ ἡ ἐριστικὴ ἡδέα τοῖς εἰθισμένοις καὶ δυναμένοις.
1371a5Şeref ve iyi ün de en hoş şeylerdendir; çünkü insanda kendisinin değerli bir insan gibi olduğu hayali doğar, hele bunu doğruyu söylediğine inandığı kişiler söylüyorsa. Bu türden kişiler, uzaktakilerden çok yakındakiler, dışarıdakilerden çok tanıdıklar ve hemşehriler, gelecek kuşaklardan çok yaşayanlar, akılsızlardan çok akıllılar, birkaç kişiden çok da kalabalıktır; çünkü sayılanların zıtlarından daha çok doğruyu söylemesi muhtemeldir. Çocuklar ya da hayvanlar gibi çok küçümsediği kimselerin saygısını ya da kanaatini ise, sırf o kanaat uğruna hiç umursamaz; umursarsa da başka bir şey için umursar.
καὶ τιμὴ καὶ εὐδοξία τῶν ἡδίστων διὰ τὸ γίγνεσθαι φαντασίαν ἑκάστῳ ὅτι τοιοῦτος οἷος ὁ σπουδαῖος, καὶ μᾶλλον ὅταν φῶσιν οὓς οἴεται ἀληθεύειν. τοιοῦτοι δʼ οἱ ἐγγὺς μᾶλλον τῶν πόρρω, καὶ οἱ συνήθεις καὶ οἱ πολῖται τῶν ἄπωθεν, καὶ οἱ ὄντες τῶν μελλόντων, καὶ οἱ φρόνιμοι ἀφρόνων, καὶ πολλοὶ ὀλίγων· μᾶλλον γὰρ εἰκὸς ἀληθεύειν τοὺς εἰρημένους τῶν ἐναντίων· ἐπεὶ ὧν τις πολὺ καταφρονεῖ, ὥσπερ παιδίων ἢ θηρίων, οὐδὲν μέλει τῆς τούτων τιμῆς ἢ τῆς δόξης αὐτῆς γε τῆς δόξης χάριν, ἀλλʼ εἴπερ, διʼ ἄλλο τι.
1371a15Dost da hoş şeylerdendir. Çünkü hem sevmek hoştur (şaraptan hoşlanmayan kimse şarap sever olmaz) hem de sevilmek. Burada da insanda iyi olduğu hayali doğar; bu ise his sahibi her varlığın arzuladığı şeydir. Sevilmek de insanın kendisi uğruna değer görmesidir.
καὶ ὁ φίλος τῶν ἡδέων· τό τε γὰρ φιλεῖν ἡδύ (οὐδεὶς γὰρ φίλοινος μὴ χαίρων οἴνῳ) καὶ τὸ φιλεῖσθαι ἡδύ· φαντασία γὰρ καὶ ἐνταῦθα τοῦ ὑπάρχειν αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν εἶναι, οὗ πάντες ἐπιθυμοῦσιν οἱ αἰσθανόμενοι· τὸ δὲ φιλεῖσθαι ἀγαπᾶσθαί ἐστιν αὐτὸν διʼ αὑτόν.
1371a20Hayranlık görmek de, şeref görmekle aynı sebepten hoştur. Pohpohlanmak da dalkavuk da hoştur; çünkü dalkavuk hayran gibi ve dost gibi görünen kişidir.
καὶ τὸ θαυμάζεσθαι ἡδὺ διὰ ⟨τὸ⟩ αὐτὸ τῷ τιμᾶσθαι. καὶ τὸ κολακεύεσθαι καὶ ὁ κόλαξ ἡδέα· φαινόμενος γὰρ θαυμαστὴς καὶ φαινόμενος φίλος ὁ κόλαξ ἐστίν.
1371a20_2Aynı şeyleri sık sık yapmak da hoştur; çünkü alışılmış olanın hoş olduğunu söylemiştik.
καὶ τὸ ταὐτὰ πράττειν πολλάκις ἡδύ· τὸ γὰρ σύνηθες ἡδὺ ἦν.
1371a25Değişiklik de hoştur; çünkü değişmek tabiata doğru bir gidiştir. Hep aynı şey, yerleşik durumu aşırıya götürür; "Her şeyde değişiklik tatlıdır" sözü de bundan ötürü söylenmiştir. Uzun aradan sonra gelen şeylerin, ister insan ister iş olsun, hoş olması da bu yüzdendir; çünkü bu, mevcut olandan bir değişikliktir; üstelik uzun aradan sonra gelen şey seyrektir de.
καὶ τὸ μεταβάλλειν ἡδύ· εἰς φύσιν γὰρ γίγνεται ⟨τὸ⟩ μεταβάλλειν· τὸ γὰρ αὐτὸ ἀεὶ ὑπερβολὴν ποιεῖ τῆς καθεστώσης ἕξεως, ὅθεν εἴρηται μεταβολὴ πάντων γλυκύ. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὰ διὰ χρόνου ἡδέα ἐστίν, καὶ ἄνθρωποι καὶ πράγματα· μεταβολὴ γὰρ ἐκ τοῦ παρόντος ἐστίν, ἅμα δὲ καὶ σπάνιον τὸ διὰ χρόνου.
1371a30Öğrenmek ve hayret etmek de çoğunlukla hoştur. Hayret etmekte öğrenme arzusu vardır, dolayısıyla hayret uyandıran şey arzulanır; öğrenmekte ise tabiata uygun duruma yerleşme vardır.
καὶ τὸ μανθάνειν καὶ τὸ θαυμάζειν ἡδὺ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ἐν μὲν γὰρ τῷ θαυμάζειν τὸ ἐπιθυμεῖν μαθεῖν ἐστιν, ὥστε τὸ θαυμαστὸν ἐπιθυμητόν, ἐν δὲ τῷ μανθάνειν ⟨τὸ⟩ εἰς τὸ κατὰ φύσιν καθίστασθαι.
1371a30_2İyilik etmek ve iyilik görmek de hoş şeylerdendir. İyilik görmek, arzulanan şeylere kavuşmaktır;
καὶ τὸ εὖ ποιεῖν καὶ τὸ εὖ πάσχειν τῶν ἡδέων· τὸ μὲν γὰρ εὖ πάσχειν τυγχάνειν ὧν ἐπιθυμοῦσι,
1371b iyilik etmek de sahip olmak ve üstün olmaktır; insanlar ikisini de ister. İyilik yapabilmek hoş olduğu için, yakınlarını doğru yola getirmek ve eksik kalanı tamamlamak da insanlara hoş gelir.
τὸ δὲ εὖ ποιεῖν ἔχειν καὶ ὑπερέχειν, ὧν ἀμφοτέρων ἐφίενται. διὰ δὲ τὸ ἡδὺ εἶναι τὸ εὐποιητικόν, καὶ τὸ ἐπανορθοῦν ἡδὺ τοῖς ἀνθρώποις ἐστὶν τοὺς πλησίον, καὶ τὸ τὰ ἐλλιπῆ ἐπιτελεῖν.
1371b1Öğrenmek ve hayret etmek hoş olduğuna göre, şu tür şeylerin de hoş olması zorunludur: resim, heykelcilik ve şiir gibi taklit eden sanatlar ve iyi taklit edilmiş her şey, taklit edilen şeyin kendisi hoş olmasa bile. Çünkü insan onun kendisine sevinmez; "bu odur" diye bir kıyas yapılır ve böylece bir şey öğrenilmiş olur.
ἐπεὶ δὲ τὸ μανθάνειν τε ἡδὺ καὶ τὸ θαυμάζειν, καὶ τὰ τοιάδε ἀνάγκη ἡδέα εἶναι, οἷον τό τε μιμούμενον, ὥσπερ γραφικὴ καὶ ἀνδριαντοποιία καὶ ποιητική, καὶ πᾶν ὃ ἂν εὖ μεμιμημένον ᾖ, κἂν ᾖ μὴ ἡδὺ αὐτὸ τὸ μεμιμημένον· οὐ γὰρ ἐπὶ τούτῳ χαίρει, ἀλλὰ συλλογισμὸς ἔστιν ὅτι τοῦτο ἐκεῖνο, ὥστε μανθάνειν τι συμβαίνει.
1371b10Talihin ani dönüşleri ve tehlikelerden kıl payı kurtulmak da hoştur; çünkü bunların hepsi hayret uyandırır.
καὶ αἱ περιπέτειαι καὶ τὸ παρὰ μικρὸν σώζεσθαι ἐκ τῶν κινδύνων· πάντα γὰρ θαυμαστὰ ταῦτα.
1371b10_2Tabiata uygun olan hoş olduğuna, akraba şeyler de birbirleri için tabiata uygun olduğuna göre, akraba ve benzer olan her şey çoğunlukla birbirine hoş gelir: insan insana, at ata, genç gence. Şu atasözleri de buradan çıkmıştır: "Yaşıt yaşıtı sevindirir", "Benzer hep benzerine", "Hayvan hayvanı tanır", "Karga karganın yanına" ve bunun gibi başkaları.
καὶ ἐπεὶ τὸ κατὰ φύσιν ἡδύ, τὰ συγγενῆ δὲ κατὰ φύσιν ἀλλήλοις ἐστίν, πάντα τὰ συγγενῆ καὶ ὅμοια ἡδέα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἷον ἄνθρωπος ἀνθρώπῳ καὶ ἵππος ἵππῳ καὶ νέος νέῳ, ὅθεν καὶ αἱ παροιμίαι εἴρηνται, [ὡς] ἧλιξ ἥλικα τέρπει, καὶ ὡς αἰεὶ τὸν ὁμοῖον, καὶ ἔγνω δὲ θὴρ θῆρα, καὶ γὰρ κολοιὸς παρὰ κολοιόν, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα.
1371b15Benzer ve akraba olan her şey insana hoş geldiğine, herkes de bunu en çok kendisine karşı duyduğuna göre, herkesin az ya da çok kendini sevmesi zorunludur; çünkü bütün bu bağlar en çok insanın kendisiyle arasında vardır. Herkes kendini sevdiğine göre, kendine ait olan şeyler de, örneğin işleri ve sözleri de herkese hoş gelmek zorundadır. Bu yüzden insanlar çoğunlukla dalkavuklardan da, kendilerine âşık olanlardan da hoşlanır, şana düşkün olurlar, çocuklarını severler; çünkü çocuklar onların kendi eseridir. Eksik kalanı tamamlamak da hoştur;
ἐπεὶ δὲ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ συγγενὲς ἑαυτῷ ἡδὺ ἅπαν, μάλιστα δὲ αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν ἕκαστος τοῦτο πέπονθεν, ἀνάγκη πάντας φιλαύτους εἶναι ἢ μᾶλλον ἢ ἧττον· πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα ὑπάρχει πρὸς αὑτὸν μάλιστα. ἐπεὶ δὲ φίλαυτοι πάντες, καὶ τὰ αὑτῶν ἀνάγκη ἡδέα εἶναι πᾶσιν, οἷον ἔργα καὶ λόγους· διὸ καὶ φιλοκόλακες ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ φιλερασταὶ καὶ φιλόμαιμοι καὶ φιλότεκνοι· αὐτῶν γὰρ ἔργον τὰ τέκνα. καὶ τὸ τὰ ἐλλιπῆ ἐπιτελεῖν ἡδύ·
1371b25 çünkü o artık insanın kendi eseri olur. Hükmetmek en hoş şey olduğuna göre, bilge görünmek de hoştur; çünkü akıl sahibi olmak insanı hükmetmeye yatkın kılar, bilgelik de pek çok ve hayret verici şeyin epistēmēsidir. Ayrıca insanlar çoğunlukla şeref düşkünü olduğundan, yakınlarını azarlamak da onlara söz geçirmek de hoş olmak zorundadır;
αὐτῶν γὰρ ἔργον ἤδη γίγνεται. καὶ ἐπεὶ τὸ ἄρχειν ἥδιστον, καὶ τὸ σοφὸν δοκεῖν εἶναι ἡδύ· ἀρχικὸν γὰρ τὸ φρονεῖν, ἔστιν δʼ ἡ σοφία πολλῶν καὶ θαυμαστῶν ἐπιστήμη. ἔτι ἐπεὶ φιλότιμοι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἀνάγκη καὶ τὸ ἐπιτιμᾶν τοῖς πέλας ἡδὺ εἶναι καὶ τὸ ἄρχειν,
1371b30 kişinin kendini en iyi gösterdiği şeyle vakit geçirmesi de öyle. Şairin dediği gibi: "Ona koşar, her günün en büyük payını ayırır / kendini en iyi gösterdiği şeye."
καὶ τὸ ἐν ᾧ δοκεῖ βέλτιστος αὐτὸς αὑτοῦ εἶναι, ἐνταῦθα διατρίβειν, ὥσπερ καὶ ὁ ποιητής φησι κἀπὶ τοῦτʼ ἐπείγει, νέμων ἑκάστης ἡμέρας πλεῖστον μέρος, ἵνʼ αὐτὸς αὑτοῦ τυγχάνει βέλτιστος ὤν.
1371b30_2Aynı şekilde, oyun ve her türlü gevşeme de, gülmek de hoş şeylerden olduğuna göre, gülünç olanların da, ister insan ister söz ister iş olsun, hoş olması zorunludur.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐπεὶ ἡ παιδιὰ τῶν ἡδέων καὶ πᾶσα ἄνεσις, καὶ ὁ γέλως τῶν ἡδέων, ἀνάγκη καὶ τὰ γελοῖα ἡδέα εἶναι, καὶ ἀνθρώπους καὶ λόγους καὶ ἔργα·
1372aGülünç olan, şiir sanatı üzerine yazdıklarımızda ayrıca ele alınmıştır. Hoş şeyler hakkında bu kadarı yeterli olsun; acı veren şeyler bunların zıtlarından anlaşılır.
διώρισται δὲ περὶ γελοίων χωρὶς ἐν τοῖς περὶ ποιητικῆς. περὶ μὲν οὖν ἡδέων εἰρήσθω ταῦτα, τὰ δὲ λυπηρὰ ἐκ τῶν ἐναντίων τούτοις φανερά.
1372a112. Bölüm
İnsanların ne uğruna haksızlık ettiği bunlardır; şimdi hangi hâlde olarak ve kimlere haksızlık ettiklerini söyleyelim. İnsanlar haksızlığa şu durumlarda girişir: işin yapılabileceğini ve kendilerinin de yapabileceğini düşündüklerinde; sonra da yaptıktan sonra ya fark edilmeyeceklerini, ya fark edilseler bile ceza görmeyeceklerini, ya da ceza görseler bile cezanın, kendilerine ya da önem verdikleri kişilere sağlayacağı kazançtan küçük olacağını düşündüklerinde.
ὧν μὲν οὖν ἕνεκα ἀδικοῦσιν, ταῦτʼ ἐστίν· πῶς δὲ ἔχοντες καὶ τίνας, λέγωμεν νῦν. αὐτοὶ μὲν οὖν ὅταν οἴωνται δυνατὸν εἶναι τὸ πρᾶγμα πραχθῆναι καὶ αὑτοῖς δυνατόν, εἶτʼ ἂν λαθεῖν πράξαντες, ἢ μὴ λαθόντες μὴ δοῦναι δίκην, ἢ δοῦναι μὲν ἀλλʼ ἐλάττω τὴν ζημίαν εἶναι τοῦ κέρδους αὑτοῖς ἢ ὧν κήδονται.
1372a5Nelerin mümkün, nelerin imkânsız göründüğü ileride söylenecek (çünkü bunlar bütün söylev türlerine ortaktır). Cezasız haksızlık edebileceklerini en çok düşünenler, söz söylemeyi bilenler, iş bitirenler, çok sayıda davada deneyim kazanmış olanlar, bir de dostu çok olanlar ve zenginlerdir.
ποῖα μὲν οὖν δυνατὰ φαίνεται καὶ ποῖα ἀδύνατα, ἐν τοῖς ὕστερον ῥηθήσεται (κοινὰ γὰρ ταῦτα πάντων τῶν λόγων)· αὐτοὶ δʼ οἴονται δυνατοὶ εἶναι μάλιστα ἀζήμιοι ἀδικεῖν οἱ εἰπεῖν δυνάμενοι καὶ οἱ πρακτικοὶ καὶ οἱ ἔμπειροι πολλῶν ἀγώνων, κἂν πολύφιλοι ὦσιν, κἂν πλούσιοι.
1372a10Bunu en çok, sayılan niteliklere kendileri sahipse yapabileceklerini düşünürler; değilse, böyle dostları, yardımcıları ya da ortakları varsa da düşünürler. Çünkü bunlar sayesinde hem işi yapabilir, hem gizli kalabilir, hem de ceza görmekten kurtulabilirler.
καὶ μάλιστα μὲν ἂν αὐτοὶ ὦσιν ἐν τοῖς εἰρημένοις οἴονται δύνασθαι, εἰ δὲ μή, κἂν ὑπάρχωσιν αὐτοῖς τοιοῦτοι φίλοι ἢ ὑπηρέται ἢ κοινωνοί· διὰ γὰρ ταῦτα δύνανται καὶ πράττειν καὶ λανθάνειν καὶ μὴ δοῦναι δίκην.
1372a15Haksızlığa uğrayanlarla ya da yargıçlarla dost iseler de böyle düşünürler. Çünkü dostlar haksızlığa karşı tetikte durmaz ve dava açmadan önce uzlaşırlar; yargıçlar da dost oldukları kişilerin gönlünü hoş tutar, onları ya tamamen bırakır ya da hafif cezalar verirler.
καὶ ἐὰν φίλοι ὦσιν τοῖς ἀδικουμένοις ἢ τοῖς κριταῖς· οἱ μὲν γὰρ φίλοι ἀφύλακτοί τε πρὸς τὸ ἀδικεῖσθαι καὶ προσκαταλλάττονται πρὶν ἐπεξελθεῖν, οἱ δὲ κριταὶ χαρίζονται οἷς ἂν φίλοι ὦσι, καὶ ἢ ὅλως ἀφιᾶσιν ἢ μικροῖς ζημιοῦσιν.
1372a20Gizli kalmaya elverişli olanlar şunlardır: hâli kendisine yüklenen suçla çelişen kişiler, örneğin darp konusunda güçsüz biri, zina konusunda yoksul ve çirkin biri; ayrıca fazlasıyla açıkta, göz önünde yapılan şeyler. Kimse böyle bir şeyi hiç aklına getirmeyeceği için bunlara karşı önlem alınmaz.
λαθητικὰ δʼ εἰσὶν οἵ τʼ ἐναντίοι τοῖς ἐγκλήμασιν, οἷον ἀσθενεῖς περὶ αἰκίας [καὶ] ὁ πένης καὶ ὁ αἰσχρὸς περὶ μοιχείας, καὶ τὰ λίαν ἐν φανερῷ καὶ ἐν ὀφθαλμοῖς· ἀφύλακτα γὰρ διὰ τὸ ὅλως μηδένα ἂν οἴεσθαι.
1372a25Öyle büyük ve öyle türden işler de ki kimse yapmaz sanılır; bunlara karşı da önlem alınmaz. Çünkü herkes, hastalıklarda olduğu gibi haksızlıklarda da alışılmış olanlara karşı tedbir alır; ama henüz kimsenin yakalanmadığı bir hastalıktan kimse sakınmaz.
καὶ τὰ τηλικαῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα οἷα μηδʼ ἂν εἷς· ἀφύλακτα γὰρ καὶ ταῦτα· πάντες γὰρ τὰ εἰωθότα, ὥσπερ ἀρρωστήματα, φυλάττονται καὶ τἀδικήματα, ὃ δὲ μηδείς πω ἠρρώστηκεν, οὐδεὶς εὐλαβεῖται.
1372a25_2Hiç düşmanı olmayanlar ya da çok düşmanı olanlar da. Birinciler kimse onlardan sakınmadığı için fark edilmeyeceklerini düşünür; ikinciler ise, kendilerinden sakınanlara saldırmaya kalkışmayacakları sanıldığı için fark edilmezler, üstelik "böyle bir işe kalkışmazdım" diye bir savunmaları da olur.
καὶ οἷς μηδεὶς ἐχθρὸς ἢ πολλοί· οἱ μὲν γὰρ οἴονται λήσειν διὰ τὸ μὴ φυλάττεσθαι, οἱ δὲ λανθάνουσι διὰ τὸ μὴ δοκεῖν ἂν ἐπιχειρῆσαι φυλαττομένοις, καὶ διὰ τὸ ἀπολογίαν ἔχειν ὅτι οὐκ ἂν ἐνεχείρησαν.
1372a30Yöntem ya da yer bakımından saklanma imkânı olanlar, ya da çaldığını elden çıkarmanın kolay yolunu bulanlar da. Fark edilseler bile davayı savuşturabilecek, işi zamana yayabilecek ya da yargıçları satın alabilecek olanlar. Ceza verilirse ödemeyi savuşturabilecek ya da uzun süre erteleyebilecek olanlar, ya da yoksulluktan kaybedecek hiçbir şeyi olmayan.
καὶ οἷς ὑπάρχει κρύψις ἢ τρόποις ἢ τόποις, ἢ διαθέσεις εὔποροι. καὶ ὅσοις μὴ λανθάνουσιν ἔστιν δίωσις δίκης ἢ ἀναβολὴ χρόνου ἢ διαφθοραὶ κριτῶν. καὶ οἷς, ἐὰν γένηται ζημία, ἔστιν δίωσις τῆς ἐκτίσεως ἢ ἀναβολὴ χρόνιος. ἢ ⟨εἰ⟩ διʼ ἀπορίαν μηδὲν ἔχει ὅ τι ἀπολέσει.
1372a35Kazancı açık, büyük ya da yakın, cezası küçük, belirsiz ya da uzak olanlar.
καὶ οἷς τὰ μὲν κέρδη φανερὰ ἢ μεγάλα ἢ ἐγγύς, αἱ δὲ ζημίαι μικραὶ ἢ ἀφανεῖς ἢ πόρρω.
1372bCezası, sağlayacağı faydaya denk düşmeyen işler; tiranlık böyle görünür.
καὶ ᾧ μὴ ἔστιν τιμωρία ἴση τῇ ὠφελείᾳ, οἷον δοκεῖ ἡ τυρρανίς.
1372b1Haksızlıkları kendilerine kazanç getiren, cezaları ise yalnız ayıp olan kişiler. Bunun tersine, haksızlıkları bir övgüye yol açan, örneğin Zenon'un başına geldiği gibi aynı zamanda babasının ya da annesinin intikamını almak anlamına gelen, cezaları ise para cezası, sürgün ya da buna benzer bir şey olan kişiler. İnsanlar her iki sebeple de, her iki hâlde de haksızlık eder; yalnız bunlar aynı insanlar değil, karakterce birbirinin zıttı olan insanlardır.
καὶ ὅσοις τὰ μὲν ἀδικήματα λήμματα, αἱ δὲ ζημίαι ὀνείδη μόνον. καὶ οἷς τοὐναντίον τὰ μὲν ἀδικήματα εἰς ἔπαινόν τινα, οἷον εἰ συνέβη ἅμα τιμωρήσασθαι ὑπὲρ πατρὸς ἢ μητρός, ὥσπερ Ζήνωνι, αἱ δὲ ζημίαι εἰς χρήματα ἢ φυγὴν ἢ τοιοῦτόν τι· διʼ ἀμφότερα γὰρ ἀδικοῦσι καὶ ἀμφοτέρως ἔχοντες, πλὴν οὐχ οἱ αὐτοὶ ἀλλʼ οἱ ἐναντίοι τοῖς ἤθεσιν.
1372b5Çoğu kez fark edilmemiş ya da ceza görmemiş olanlar; çoğu kez başarısız olmuş olanlar da (çünkü savaşta olduğu gibi bu işlerde de yeniden mücadeleye girişecek türden insanlar vardır).
καὶ οἱ πολλάκις ἢ λεληθότες ἢ μὴ ἐζημιωμένοι, καὶ οἱ πολλάκις ἀποτετυχηκότες (εἰσὶ γάρ τινες καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις, ὥσπερ ἐν τοῖς πολεμικοῖς, οἷοι ἀναμάχεσθαι).
1372b10Hazzı hemen, acısı sonra; ya da kazancı hemen, cezası sonra gelenler. Nefsine hâkim olamayanlar böyledir; nefsine hâkim olamamak da insanların istediği her şeyde görülür.
καὶ οἷς ἂν παραχρῆμα ᾖ τὸ ἡδύ, τὸ δὲ λυπηρὸν ὕστερον, ἢ τὸ κέρδος, ἡ δὲ ζημία ὕστερον· οἱ γὰρ ἀκρατεῖς τοιοῦτοι, ἔστιν δὲ ἀκρασία περὶ πάντα ὅσων ὀρέγονται.
1372b10_2Bunun tersine, acısı ya da cezası hemen, hazzı ve faydası ise sonra gelen ve daha uzun süren işler de; çünkü kendine hâkim olanlar ve daha akıllılar böyle şeylerin peşinden gider.
καὶ οἷς ἂν τοὐναντίον τὸ μὲν λυπηρὸν ἤδη ᾖ ἢ ἡ ζημία, τὸ δὲ ἡδὺ καὶ ⟨τὸ⟩ ὠφέλιμον ὕστερα καὶ χρονιώτερα· οἱ γὰρ ἐγκρατεῖς καὶ φρονιμώτεροι τὰ τοιαῦτα διώκουσιν.
1372b15İşi talihten, zorunluluktan, tabiattan ya da alışkanlıktan yapmış, kısacası haksızlık değil hata etmiş görünebilecek olanlar.
καὶ οἷς ἂν ἐνδέχηται διὰ τύχην δόξαι πρᾶξαι ἢ διʼ ἀνάγκην ἢ διὰ φύσιν ἢ διʼ ἔθος, καὶ ὅλως ἁμαρτεῖν ἀλλὰ μὴ ἀδικεῖν.
1372b15_2Hoşgörüyle karşılanma umudu olanlar. Muhtaç olanlar da; muhtaçlık iki türlüdür: insan ya yoksullar gibi zorunlu olana, ya da zenginler gibi fazlasına muhtaçtır.
καὶ οἷς ἂν ᾖ τοῦ ἐπιεικοῦς τυχεῖν. καὶ ὅσοι ἂν ἐνδεεῖς ὦσιν· διχῶς δέ εἰσιν ἐνδεεῖς· ἢ γὰρ ὡς ἀναγκαίου, ὥσπερ οἱ πένητες, ἢ ὡς ὑπερβολῆς, ὥσπερ οἱ πλούσιοι.
1372b20Çok saygın olanlar ve çok itibarsız olanlar da; birinciler şüphe çekmeyeceklerini, ikinciler de itibarlarının zaten daha fazla zedelenmeyeceğini düşünerek.
καὶ οἱ σφόδρα εὐδοκιμοῦντες καὶ οἱ σφόδρα ἀδοξοῦντες, οἱ μὲν ὡς οὐ δόξοντες, οἱ δʼ ὡς οὐδὲν μᾶλλον ἀδοξοῦντες.
1372b20_2Haksızlığa girişenler işte bu hâllerde olanlardır. Haksızlık ettikleri kişiler ve şeyler ise şunlardır: kendilerinin zorunlu ihtiyaçları, üstünlük ya da keyif için muhtaç oldukları şeylere sahip olanlar;
αὐτοὶ μὲν οὖν οὕτως ἔχοντες ἐπιχειροῦσιν ⟨ἀδικεῖν⟩, ἀδικοῦσι δὲ τοὺς τοιούτους καὶ τὰ τοιαῦτα, τοὺς ἔχοντας ὧν αὐτοὶ ἐνδεεῖς ἢ εἰς τἀναγκαῖα ἢ εἰς ὑπεροχὴν ἢ εἰς ἀπόλαυσιν,
1372b25 uzaktakiler ve yakındakiler, çünkü yakındakilerden almak çabuk, uzaktakilerin intikamı ise geç gelir; Kartacalıları soyanların durumu böyledir.
καὶ τοὺς πόρρω καὶ τοὺς ἐγγύς· τῶν μὲν γὰρ ἡ λῆψις ταχεῖα, τῶν δʼ ἡ τιμωρία βραδεῖα, οἷον οἱ συλῶντες τοὺς Καρχηδονίους.
1372b25_2Tedbirsiz, sakınmayan, kolay güvenen kişiler; çünkü bunların hepsinden gizlenmek kolaydır. Rahatına düşkün olanlar; çünkü dava açmak gayretli bir insanın işidir. Utangaçlar; çünkü bunlar kazanç için kavgaya girmez.
καὶ τοὺς μὴ εὐλαβεῖς μηδὲ φυλακτικοὺς ἀλλὰ πιστευτικούς· ῥᾴδιον γὰρ πάντας λαθεῖν. καὶ τοὺς ῥαθύμους· ἐπιμελοῦς γὰρ τὸ ἐπεξελθεῖν. καὶ τοὺς αἰσχυντηλούς· οὐ γὰρ μαχητικοὶ περὶ κέρδους.
1372b30Birçok kişiden haksızlık görüp dava açmamış olanlar; çünkü bunlar, atasözündeki gibi "Mysialıların yağması"dır.
καὶ τοὺς ὑπὸ πολλῶν ἀδικηθέντας καὶ μὴ ἐπεξελθόντας, ὡς ὄντας κατὰ τὴν παροιμίαν τούτους Μυσῶν λείαν.
1372b30_2Hiç haksızlığa uğramamış olanlar ve sık sık uğramış olanlar; ikisi de tetikte değildir: birinciler hiç uğramadıkları, ikinciler artık uğramayacaklarını sandıkları için.
καὶ τοὺς μηδεπώποτε καὶ τοὺς πολλάκις· ἀμφότεροι γὰρ ἀφύλακτοι, οἱ μὲν ὡς οὐδέποτε, οἱ δʼ ὡς οὐκ ἂν ἔτι.
1372b35İftiraya uğramış ya da kolayca iftiraya uğrayabilecek olanlar; çünkü bunlar yargıçlardan korktukları için dava açmayı göze almaz, nefret edilip kıskanıldıkları için de kimseyi ikna edemezler.
καὶ τοὺς διαβεβλημένους ἢ εὐδιαβόλους· οἱ τοιοῦτοι γὰρ οὔτε προαιροῦνται, φοβούμενοι τοὺς κριτάς, οὔτε δύνανται πείθειν, ὡς μισούμενοι καὶ φθονούμενοι.
1373aHaksızlık için bahane bulunabilecek kişiler: haksızlık edenin kendisine, atalarına ya da önem verdiği kişilere vaktiyle kötülük etmiş ya da etmeye niyetlenmiş olanlar, yahut ataları ya da dostları böyle yapmış olanlar; çünkü atasözünün dediği gibi, kötülüğün tek ihtiyacı bir bahanedir.
καὶ πρὸς οὓς ἔχουσι πρόφασιν ἢ προγόνων ἢ αὐτῶν ἢ φίλων ἢ ποιησάντων κακῶς ἢ μελλησάντων, ἢ αὐτοὺς ἢ προγόνους ἢ ὧν κήδονται· ὥσπερ γὰρ ἡ παροιμία, προφάσεως δεῖται μόνον ἡ πονηρία.
1373a1Düşmanlar ve dostlar; birincilere haksızlık etmek kolay, ikincilere hoştur. Dostu olmayanlar; söz söylemekte ya da iş görmekte usta olmayanlar; çünkü bunlar ya dava açmaya girişmez, ya uzlaşır, ya da bir sonuç alamazlar.
καὶ τοὺς ἐχθροὺς καὶ τοὺς φίλους· τοὺς μὲν γὰρ ῥᾴδιον, τοὺς δὲ ἡδύ. καὶ τοὺς ἀφίλους, καὶ τοὺς μὴ δεινοὺς εἰπεῖν ἢ πρᾶξαι· ἢ γὰρ οὐκ ἐγχειροῦσιν ἐπεξιέναι, ἢ καταλλάττονται, ἢ οὐδὲν περαίνουσιν.
1373a5Mahkemeyi ya da tazminatı bekleyerek vakit geçirmenin işine gelmediği kişiler, örneğin yabancılar ve kendi toprağını işleyenler; çünkü bunlar az bir şeyle uzlaşır ve kolayca vazgeçerler.
καὶ οἷς μὴ λυσιτελεῖ διατρίβειν ἐπιτηροῦσιν ἢ δίκην ἢ ἔκτισιν, οἷον οἱ ξένοι καὶ αὐτουργοί· ἐπὶ μικρῷ τε γὰρ διαλύονται καὶ ῥᾳδίως καταπαύονται.
1373a5_2Çok haksızlık etmiş olanlar ya da kendi uğradıkları türden haksızlıklar etmiş olanlar. Çünkü insan, kendisinin de yapmayı âdet edindiği türden bir haksızlığa uğradığında, bu neredeyse haksızlık değilmiş gibi görünür; örneğin başkalarını hor görüp aşağılamayı âdet edinmiş birini birisi döverse.
καὶ τοὺς πολλὰ ἠδικηκότας, ἢ τοιαῦτα οἷα ἀδικοῦνται· ἐγγὺς γάρ τι δοκεῖ τοῦ μὴ ἀδικεῖν εἶναι ὅταν τι τοιοῦτον ἀδικηθῇ τις οἷον εἰώθει καὶ αὐτὸς ἀδικεῖν· λέγω δʼ οἷον εἴ τις τὸν εἰωθότα ὑβρίζειν αἰκίσαιτο.
1373a10Kötülük etmiş olanlar, etmek istemiş ya da isteyen ya da edecek olanlar; çünkü bu işte hem hoşluk hem güzellik vardır ve neredeyse haksızlık değilmiş gibi görünür.
καὶ τοὺς ἢ πεποιηκότας κακῶς ἢ βουληθέντας ἢ βουλομένους ἢ ποιήσοντας· ἔχει γὰρ καὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ καλόν, καὶ ἐγγὺς τοῦ μὴ ἀδικεῖν φαίνεται.
1373a15Haksızlık ederek dostlarını, hayran oldukları kişileri, sevdiklerini, efendilerini ya da genel olarak hayatlarını kendilerine bağladıkları kişileri memnun edecekleri kimseler.
καὶ οἷς χαριοῦνται ἢ φίλοις ἢ θαυμαζομένοις ἢ ἐρωμένοις ἢ κυρίοις ἢ ὅλως πρὸς οὓς ζῶσιν αὐτοί.
1373a15_2Kendilerine hoşgörü gösterileceğini umdukları kişiler. Daha önce suçlayıp aralarını bozdukları kişiler; Kallippos'un Dion'a yaptığı gibi. Çünkü böyle şeyler de neredeyse haksızlık değilmiş gibi görünür.
καὶ πρὸς οὓς ἔστιν ἐπιεικείας τυχεῖν. καὶ οἷς ἂν ἐγκεκληκότες ὦσιν καὶ προδιακεχωρηκότες, οἷον Κάλλιππος ἐποίησεν τὰ περὶ Δίωνα· καὶ γὰρ τὰ τοιαῦτα ἐγγὺς τοῦ μὴ ἀδικεῖν φαίνεται.
1373a20Kendileri haksızlık etmezse başkalarının edeceği kişiler; çünkü artık düşünüp taşınmaya vakit kalmamıştır. Ainesidemos'un, ⟦bir şehrin halkını⟧ köleleştiren Gelon'a, kendisi de aynı şeyi yapmak üzereyken Gelon önce davrandığı için kottabos ödülleri gönderdiği anlatılır.
καὶ τοὺς ὑπʼ ἄλλων μέλλοντας, ἂν μὴ αὐτοί, ὡς οὐκέτι ἐνδεχόμενον βουλεύσασθαι, ὥσπερ λέγεται Αἰνεσίδημος Γέλωνι πέμψαι κοττάβια ἀνδραποδισαμένῳ ⟨⟩, ὅτι ἔφθασεν, ὡς καὶ αὐτὸς μέλλων.
1373a20_2Haksızlık ettikten sonra pek çok adil iş yapabilecekleri kişiler; çünkü bunu kolayca telafi edeceklerini düşünürler. Teselyalı Iason da, pek çok adil iş yapabilmek için bazı haksızlıklar etmek gerektiğini söylemişti.
καὶ οὓς ἀδικήσαντες δυνήσονται πολλὰ δίκαια πράττειν, ὡς ῥᾳδίως ἰασόμενοι, ὥσπερ ἔφη Ἰάσων ὁ Θετταλὸς δεῖν ἀδικεῖν ἔνια, ὅπως δύνηται καὶ δίκαια πολλὰ ποιεῖν.
1373a25Herkesin ya da çoğunluğun yapmayı âdet edindiği haksızlıklar; çünkü bağışlanacaklarını düşünürler.
καὶ ἃ πάντες ἢ πολλοὶ ἀδικεῖν εἰώθασιν· συγγνώμης γὰρ οἴονται τεύξεσθαι.
1373a25_2Gizlemesi kolay şeyler. Bunlar, yiyecekler gibi çabuk tüketilen, ya da biçimi, rengi, karışımı kolayca değiştirilebilen şeylerdir; bir de birçok yerde kolayca ortadan kaldırılabilen şeyler;
καὶ τὰ ῥᾴδια κρύψαι· τοιαῦτα δὲ ὅσα ταχὺ ἀναλίσκεται, οἷον τὰ ἐδώδιμα, ἢ τὰ εὐμετάβλητα σχήμασιν ἢ χρώμασιν ἢ κράσεσιν, ἢ ἃ πολλαχοῦ ἀφανίσαι εὔπορον·
1373a30 bunlar da taşıması kolay olan ve küçük yerlerde saklanabilen şeylerdir.
τοιαῦτα δὲ τὰ εὐβάστακτα καὶ ἐν μικροῖς τόποις ἀφανιζόμενα.
1373a30_2Haksızlık edenin elinde önceden de bunlardan ayırt edilemeyen ve bunlara benzeyen çok şey bulunan şeyler. Haksızlığa uğrayanların söylemekten utandığı şeyler; örneğin ailesindeki kadınlara, kendisine ya da oğullarına yapılan namus saldırıları. Dava açanın dava düşkünü sayılacağı şeyler; bunlar da küçük ve bağışlanabilir şeylerdir. İnsanların hangi hâlde haksızlık ettiği, neye, kime ve ne sebeple haksızlık ettiği aşağı yukarı bunlardır.
καὶ οἷς ἀδιάφορα καὶ ὅμοια πολλὰ προϋπῆρχεν τῷ ἀδικοῦντι. καὶ ὅσα αἰσχύνονται οἱ ἀδικηθέντες λέγειν, οἷον γυναικῶν οἰκείων ὕβρεις ἢ εἰς αὑτοὺς ἢ εἰς υἱεῖς. καὶ ὅσα φιλοδικεῖν δόξειεν ἂν ὁ ἐπεξιών· τοιαῦτα δὲ τὰ μικρὰ καὶ ἐφʼ οἷς συγγνώμη. ὡς μὲν οὖν ἔχοντες ἀδικοῦσι, καὶ ποῖα καὶ ποίους καὶ διὰ τί, σχεδὸν ταῦτʼ ἐστίν.
1373b13. Bölüm
Şimdi bütün haksızlıkları ve adil işleri sınıflandıralım; işe şuradan başlayalım. Adil ve haksız olan iki bakımdan belirlenir: iki çeşit kanuna göre ve kime karşı yapıldığına göre.
τὰ δʼ ἀδικήματα πάντα καὶ τὰ δικαιώματα διέλωμεν ἀρξάμενοι πρῶτον ἐντεῦθεν. ὥρισται δὴ τὰ δίκαια καὶ τὰ ἄδικα πρός τε νόμους δύο καὶ πρὸς οὕς ἐστι διχῶς.
1373b1Kanun derken bir yanda özel kanunu, öbür yanda ortak kanunu kastediyorum. Özel kanun, her halkın kendisi için koyduğu kanundur; bunun da bir kısmı yazısız, bir kısmı yazılıdır. Ortak kanun ise tabiata uygun olandır. Çünkü insanlar arasında hiçbir topluluk, hiçbir sözleşme bulunmasa bile, herkesin içinden sezdiği, tabiatça ortak bir adil ve haksız vardır. Sophokles'in Antigone'si de bunu söylüyor görünür: yasaklanmış olmasına rağmen Polyneikes'i gömmenin adil olduğunu, çünkü bunun tabiatça adil olduğunu söyler:
Bu ne bugünün işidir ne dünün; ezelden beri yaşar bu, kimse bilmez ne zaman doğduğunu.
Empedokles de canlı bir varlığı öldürmemek konusunda böyle söyler; çünkü bu, kimine göre adil kimine göre haksız bir şey değildir:
Herkes için kanun olan bu şey, geniş hüküm süren aitherin içinden ve uçsuz bucaksız ışığın içinden kesintisiz uzanır.
Alkidamas da Messene Söylevi'nde şöyle der: “Tanrı herkesi özgür bıraktı; tabiat kimseyi köle yapmadı.”
λέγω δὲ νόμον τὸν μὲν ἴδιον, τὸν δὲ κοινόν, ἴδιον μὲν τὸν ἑκάστοις ὡρισμένον πρὸς αὑτούς, καὶ τοῦτον τὸν μὲν ἄγραφον, τὸν δὲ γεγραμμένον, κοινὸν δὲ τὸν κατὰ φύσιν. ἔστι γάρ τι ὃ μαντεύονται πάντες, φύσει κοινὸν δίκαιον καὶ ἄδικον, κἂν μηδεμία κοινωνία πρὸς ἀλλήλους ᾖ μηδὲ συνθήκη, οἷον καὶ ἡ Σοφοκλέους Ἀντιγόνη φαίνεται λέγουσα, ὅτι δίκαιον ἀπειρημένου θάψαι τὸν Πολυνείκη, ὡς φύσει ὂν τοῦτο δίκαιον· οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλʼ ἀεί ποτε ζῇ τοῦτο, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου φάνη· καὶ ὡς Ἐμπεδοκλῆς λέγει περὶ τοῦ μὴ κτείνειν τὸ ἔμψυχον· τοῦτο γὰρ οὐ τισὶ μὲν δίκαιον τισὶ δʼ οὐ δίκαιον, ἀλλὰ τὸ μὲν πάντων νόμιμον διά τʼ εὐρυμέδοντος αἰθέρος ἠνεκέως τέταται διά τʼ ἀπλέτου αὐγῆς· καὶ ὡς ἐν τῷ Μεσσηνιακῷ λέγει Ἀλκιδάμας, ἐλευθέρους ἀφῆκε πάντας θεός, οὐδένα δοῦλον ἡ φύσις πεποίηκεν.
1373b15Kime karşı yapıldığına göre de ikiye ayrılır; çünkü yapılması ve yapılmaması gerekenler ya kamuya ya da kamuyu oluşturanlardan birine göre belirlenmiştir. Bu yüzden haksızlık etmenin de adil davranmanın da iki yolu vardır: ya belirli bir kişiye ya da kamuya karşı. Zina eden de birini döven de belirli kişilerden birine haksızlık eder; askere gitmeyen ise kamuya.
πρὸς οὓς δέ, διώρισται δίχα· ὥρισται γὰρ πρὸς τὸ κοινὸν ἢ πρὸς ἕνα τῶν κοινωνούντων ἃ δεῖ πράττειν καὶ μὴ πράττειν· διὸ καὶ τἀδικήματα καὶ τὰ δικαιώματα διχῶς ἔστιν ἀδικεῖν καὶ δικαιοπραγεῖν· ἢ γὰρ πρὸς ἕνα καὶ ὡρισμένον ἢ πρὸς τὸ κοινόν· ὁ γὰρ μοιχεύων καὶ τύπτων ἀδικεῖ τινα τῶν ὡρισμένων, ὁ δὲ μὴ στρατευόμενος τὸ κοινόν.
1373b20Bütün haksızlıklar böylece ayrıldığına, bir kısmının kamuya, bir kısmının da başka birine ya da başkalarına karşı olduğu gösterildiğine göre, haksızlığa uğramanın ne olduğunu yeniden ele alıp söyleyelim.
ἁπάντων δὴ τῶν ἀδικημάτων διῃρημένων, καὶ τῶν μὲν ὄντων πρὸς τὸ κοινὸν τῶν δὲ πρὸς ἄλλον ἢ πρὸς ἄλλους, ἀναλαβόντες τί ἐστιν τὸ ἀδικεῖσθαι λέγωμεν.
1373b25Haksızlığa uğramak, isteyerek hareket eden birinden haksız bir muamele görmektir; çünkü haksızlık etmenin isteyerek yapılan bir şey olduğunu daha önce belirlemiştik.
ἔστι δὴ τὸ ἀδικεῖσθαι τὸ ὑπὸ ἑκόντος τὰ ἄδικα πάσχειν· τὸ γὰρ ἀδικεῖν ὥρισται πρότερον ἑκούσιον εἶναι.
1373b25_2Haksızlığa uğrayan zorunlu olarak zarar görür, hem de istemeden zarar görür. Zararların neler olduğu daha önce söylenenlerden açıktır; çünkü iyileri ve kötüleri kendi başlarına daha önce ele aldık. İsteyerek yapılan şeylerin de bilerek yapılan şeyler olduğunu söyledik.
ἐπεὶ δʼ ἀνάγκη τὸν ἀδικούμενον βλάπτεσθαι καὶ ⟦ἀκουσίως⟧ βλάπτεσθαι, αἱ μὲν βλάβαι ἐκ τῶν πρότερον φανεραί εἰσιν· τὰ γὰρ ἀγαθὰ καὶ τὰ κακὰ εἴρηται καθʼ αὑτὰ πρότερον καὶ τὰ ἑκούσια, ὅτι ἔστιν ὅσα εἰδότες,
1373b30 Dolayısıyla bütün suçlamalar zorunlu olarak ya kamuya ya da bir kişiye karşı yapılmış bir işe dairdir; iş ya bilmeden ve istemeden ya da isteyerek ve bilerek yapılmıştır; bunlardan da kimi prohairesisle, kimi bir duygu yüzünden yapılır.
ὥστʼ ἀνάγκη πάντα τὰ ἐγκλήματα ἢ πρὸς τὸ κοινὸν ἢ πρὸς τὸ ἴδιον εἶναι, καὶ ἢ ἀγνοοῦντος καὶ ἄκοντος ἢ ἑκόντος καὶ εἰδότος, καὶ τούτων τὰ μὲν προελομένου τὰ δὲ διὰ πάθος.
1373b35Thymos'tan duygular ele alınırken söz edilecek; insanların neyi ve hangi hâldeyken prohairesisle yaptıkları ise daha önce söylendi.
περὶ μὲν οὖν θυμοῦ ῥηθήσεται ἐν τοῖς περὶ τὰ πάθη, ποῖα δὲ προαιροῦνται καὶ πῶς ἔχοντες εἴρηται πρότερον.
1373b35_2İnsanlar çoğu zaman bir işi yaptıklarını kabul eder de,
ἐπεὶ δʼ ὁμολογοῦντες πολλάκις πεπραχέναι
1374a suçun adını ya da bu adın kapsadığı şeyi kabul etmezler: “Aldım ama çalmadım”, “önce ben vurdum ama hakaret etmedim”, “birlikte oldum ama zina etmedim”, “çaldım ama tapınak soymadım” (çünkü çalınan bir tanrının malı değildi), “başkasının toprağını sürdüm ama kamu toprağını değil”, “düşmanla görüştüm ama vatana ihanet etmedim” derler. Bu yüzden bunların, yani hırsızlığın, hakaretin, zinanın ne olduğunu da tarif etmek gerekir; ki bir şeyin var olduğunu da olmadığını da göstermek istediğimizde adil olanı açıkça ortaya koyabilelim.
ἢ τὸ ἐπίγραμμα οὐχ ὁμολογοῦσιν ἢ περὶ ὃ τὸ ἐπίγραμμα, οἷον λαβεῖν μὲν ἀλλʼ οὐ κλέψαι, καὶ πατάξαι πρότερον ἀλλʼ οὐχ ὑβρίσαι, καὶ συγγενέσθαι ἀλλʼ οὐ μοιχεῦσαι, ἢ κλέψαι μὲν ἀλλʼ οὐχ ἱεροσυλῆσαι (οὐ γὰρ θεοῦ τι), ἢ ἐπεργάσασθαι μὲν ἀλλʼ οὐ δημοσίαν, ἢ διειλέχθαι μὲν τοῖς πολεμίοις ἀλλʼ οὐ προδοῦναι, διὰ ταῦτα δέοι ἂν καὶ περὶ τούτων διωρίσθαι, τί κλοπή, τί ὕβρις, τί μοιχεία, ὅπως ἐάν τε ὑπάρχειν ἐάν τε μὴ ὑπάρχειν βουλώμεθα δεικνύναι ἔχωμεν ἐμφανίζειν τὸ δίκαιον.
1374a5Bütün bu durumlarda tartışma, failin haksız ve kötü olup olmadığı, yoksa haksız olmadığı üzerinedir. Çünkü kötülük de haksızlık etmek de prohairesistedir; hakaret ve hırsızlık gibi adlar ise prohairesisi de ayrıca anlatır. Biri vurduysa her durumda hakaret etmiş olmaz; ancak bir amaçla, örneğin karşısındakini aşağılamak ya da kendisi haz duymak için vurduysa hakaret etmiş olur. Gizlice aldıysa da her durumda çalmış olmaz; ancak aldığı kişiye zarar vermek ve malı kendine mal etmek için aldıysa çalmış olur. Öteki suçlarda da durum bunlardaki gibidir.
ἔστι δὲ πάντα τὰ τοιαῦτα περὶ τοῦ ἄδικον εἶναι καὶ φαῦλον ἢ μὴ ἄδικον [ἡ] ἀμφισβήτησις· ἐν γὰρ τῇ προαιρέσει ἡ μοχθηρία καὶ τὸ ἀδικεῖν, τὰ δὲ τοιαῦτα τῶν ὀνομάτων προσσημαίνει τὴν προαίρεσιν, οἷον ὕβρις καὶ κλοπή· οὐ γὰρ εἰ ἐπάταξεν πάντως ὕβρισεν, ἀλλʼ εἰ ἕνεκά του, οἷον τοῦ ἀτιμάσαι ἐκεῖνον ἢ αὐτὸς ἡσθῆναι. οὐδὲ πάντως, εἰ λάθρᾳ ἔλαβεν, ἔκλεψεν, ἀλλʼ εἰ ἐπὶ βλάβῃ ⟨τούτου ἀφʼ οὗ ἔλαβε⟩ καὶ σφετερισμῷ ἑαυτοῦ. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἔχει ὥσπερ καὶ περὶ τούτων.
1374a15Adil ve haksız olanın iki türü olduğunu söylemiştik: biri yazılı, öteki yazısız. Kanunların açıkça bildirdiği konular ele alındı. Yazısız olanın da iki türü vardır:
ἐπεὶ δὲ τῶν δικαίων καὶ τῶν ἀδίκων ἦν δύο εἴδη (τὰ μὲν γὰρ γεγραμμένα τὰ δʼ ἄγραφα), περὶ ὧν μὲν οἱ νόμοι ἀγορεύουσιν εἴρηται, τῶν δʼ ἀγράφων δύο ἔστιν εἴδη·
1374a20bunlardan biri aretēnin ve kötülüğün aşırısıyla ilgilidir; ayıplamalar ve övgüler, itibarsızlıklar, şerefler ve armağanlar bunlara bağlıdır (örneğin iyilik edene minnet duymak, iyiliğe iyilikle karşılık vermek, dostlara yardım etmek ve bu türden başka şeyler); öbürü ise özel ve yazılı kanunun eksik bıraktığını tamamlar.
ταῦτα δʼ ἐστὶν τὰ μὲν καθʼ ὑπερβολὴν ἀρετῆς καὶ κακίας, ἐφʼ οἷς ὀνείδη καὶ ἔπαινοι καὶ ἀτιμίαι, καὶ τιμαὶ καὶ δωρεαί (οἷον τὸ χάριν ἔχειν τῷ ποιήσαντι εὖ καὶ ἀντευποιεῖν τὸν εὖ ποιήσαντα, καὶ βοηθητικὸν εἶναι τοῖς φίλοις, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα), τὰ δὲ τοῦ ἰδίου νόμου καὶ γεγραμμένου ἔλλειμμα.
1374a25Çünkü hakkaniyet adil görünür; hakkaniyet ise yazılı kanunun ötesine geçen adildir. Kanun koyucular bu eksikliğe kimi zaman istemeden, kimi zaman isteyerek düşer: istemeden, bir şey gözlerinden kaçtığında; isteyerek, kesin bir belirleme yapamadıklarında, yani küllî konuşmak zorunda kaldıkları hâlde işin küllî olmayıp yalnız çoğunlukla öyle olduğu durumlarda. Bir de sayısız olduğu için belirlenmesi kolay olmayan şeyler vardır; örneğin ne büyüklükte ve ne türden bir demirle yaralamak gibi: bunları tek tek saymaya ömür yetmez.
τὸ γὰρ ἐπιεικὲς δοκεῖ δίκαιον εἶναι, ἔστιν δὲ ἐπιεικὲς τὸ παρὰ τὸν γεγραμμένον νόμον δίκαιον. συμβαίνει δὲ τοῦτο τὰ μὲν ἑκόντων τὰ δὲ ἀκόντων τῶν νομοθετῶν, ἀκόντων μὲν ὅταν λάθῃ, ἑκόντων δʼ ὅταν μὴ δύνωνται διορίσαι, ἀλλʼ ἀναγκαῖον μὲν ᾖ καθόλου εἰπεῖν, μὴ ᾖ δέ, ἀλλʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ ὅσα μὴ ῥᾴδιον διορίσαι διʼ ἀπειρίαν, οἷον τὸ τρῶσαι σιδήρῳ πηλίκῳ καὶ ποίῳ τινί· ὑπολείποι γὰρ ἂν ὁ αἰὼν διαριθμοῦντα.
1374a30Demek ki bir şey belirlenemiyor ama yine de kanun koymak gerekiyorsa, genel bir ifade kullanmak zorunludur. Öyle ki biri parmağında yüzükle elini kaldırsa ya da vursa, yazılı kanuna göre suçludur ve haksızlık etmiştir;
ἂν οὖν ᾖ ἀόριστον, δέῃ δὲ νομοθετῆσαι, ἀνάγκη ἁπλῶς εἰπεῖν, ὥστε κἂν δακτύλιον ἔχων ἐπάρηται τὴν χεῖρα ἢ πατάξῃ, κατὰ μὲν τὸν γεγραμμένον νόμον ἔνοχός ἐστι καὶ ἀδικεῖ,
1374b ama gerçekte haksızlık etmemiştir. Hakkaniyet işte budur.
κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς οὐκ ἀδικεῖ, καὶ τὸ ἐπιεικὲς τοῦτό ἐστιν.
1374b1Hakkaniyet söylediğimiz şeyse, hakkaniyete uygun olan ve olmayan şeylerin hangileri olduğu, hakkaniyetten uzak insanların da ne tür insanlar olduğu açıktır.
εἰ δὲ ἐστὶ τὸ εἰρημένον τὸ ἐπιεικές, φανερὸν ποῖά ἐστι τὰ ἐπιεικῆ καὶ οὐκ ἐπιεικῆ, καὶ ποῖοι οὐκ ἐπιεικεῖς ἄνθρωποι·
1374b1_2Hoşgörüyle karşılanması gereken şeyler hakkaniyete uygundur. Yanlışlarla haksızlıkları, yanlışlarla talihsizlikleri bir tutmamak da öyle. Talihsizlikler, beklenmedik olan ve kötülükten kaynaklanmayan şeylerdir; yanlışlar, beklenmedik olmayan ama kötülükten de kaynaklanmayan şeylerdir; haksızlıklar ise hem beklenmedik olmayan hem de kötülükten kaynaklanan şeylerdir. Çünkü arzu yüzünden yapılanlar kötülükten kaynaklanır.
ἐφʼ οἷς τε γὰρ δεῖ συγγνώμην ἔχειν, ἐπιεικῆ ταῦτα, καὶ τὸ τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὰ ἀδικήματα μὴ τοῦ ἴσου ἀξιοῦν, μηδὲ τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὰ ἀτυχήματα· [ἔστιν] ἀτυχήματα μὲν ⟨γὰρ⟩ ὅσα παράλογα καὶ μὴ ἀπὸ μοχθηρίας, ἁμαρτήματα δὲ ὅσα μὴ παράλογα καὶ μὴ ἀπὸ πονηρίας, ἀδικήματα δὲ ὅσα μήτε παράλογα ἀπὸ πονηρίας τέ ἐστιν· τὰ γὰρ διʼ ἐπιθυμίαν ἀπὸ πονηρίας.
1374b10İnsanca olana hoşgörü göstermek de hakkaniyettir. Kanuna değil kanun koyucuya, kanunun lafzına değil kanun koyucunun niyetine, eyleme değil prohairesise bakmak da öyledir;
καὶ τὸ τοῖς ἀνθρωπίνοις συγγινώσκειν ἐπιεικές. καὶ τὸ μὴ πρὸς τὸν νόμον ἀλλὰ πρὸς τὸν νομοθέτην, καὶ μὴ πρὸς τὸν λόγον ἀλλὰ πρὸς τὴν διάνοιαν τοῦ νομοθέτου σκοπεῖν, καὶ μὴ πρὸς τὴν πρᾶξιν ἀλλὰ πρὸς τὴν προαίρεσιν,
1374b10_2 parçaya değil bütüne bakmak, birinin şimdi nasıl olduğuna değil, her zaman ya da çoğu zaman nasıl olduğuna bakmak da. Gördüğü kötülükten çok iyiliği, yaptığı iyilikten çok gördüğü iyiliği hatırlamak. Haksızlığa uğrayınca katlanmak. Bir anlaşmazlığı zorla değil sözle çözmeyi tercih etmek. Mahkemeye değil hakeme gitmeyi istemek;
καὶ μὴ πρὸς τὸ μέρος ἀλλὰ πρὸς τὸ ὅλον, μηδὲ ποῖός τις νῦν, ἀλλὰ ποῖός τις ἦν ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. καὶ τὸ μνημονεύειν μᾶλλον ὧν ἔπαθεν ἀγαθῶν ἢ κακῶν, καὶ ἀγαθῶν ὧν ἔπαθε μᾶλλον ἢ ⟨ὧν⟩ ἐποίησεν. καὶ τὸ ἀνέχεσθαι ἀδικούμενον. καὶ τὸ μᾶλλον λόγῳ ἐθέλειν κρίνεσθαι ἢ ἔργῳ. καὶ τὸ εἰς δίαιταν μᾶλλον ἢ εἰς δίκην βούλεσθαι ἰέναι·
1374b20çünkü hakem hakkaniyete, yargıç ise kanuna bakar; hakemlik de zaten hakkaniyet geçerli olsun diye icat edilmiştir. Hakkaniyet hakkında bu kadar tarif yeterli olsun.
ὁ γὰρ διαιτητὴς τὸ ἐπιεικὲς ὁρᾷ, ὁ δὲ δικαστὴς τὸν νόμον· καὶ τούτου ἕνεκα διαιτητὴς εὑρέθη, ὅπως τὸ ἐπιεικὲς ἰσχύῃ. περὶ μὲν οὖν τῶν ἐπιεικῶν διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.
1374b20_214. Bölüm
Bir haksızlık, kaynaklandığı adaletsizlik ne kadar büyükse o kadar büyüktür. Bu yüzden en küçük haksızlıklar en büyükleri olabilir; Kallistratos'un Melanopos'u suçladığı iş buna örnektir: Melanopos tapınak yapım görevlilerini kutsal paradan üç yarım obol dolandırmıştı. Adil işlerde ise durum bunun tersidir. Bu, büyüklüğün kuvve hâlinde içte bulunmasından ileri gelir; çünkü kutsal üç yarım obolü çalan, her türlü haksızlığı yapabilir. Demek ki büyüklük kimi zaman böyle, kimi zaman da verilen zarara göre değerlendirilir.
ἀδίκημα δὲ μεῖζον, ὅσῳ ἂν ἀπὸ μείζονος ᾖ ἀδικίας· διὸ τὰ ἐλάχιστα μέγιστα, οἷον ὃ Μελανώπου Καλλίστρατος κατηγόρει, ὅτι παρελογίσατο τρία ἡμιωβέλια ἱερὰ τοὺς ναοποιούς· ἐπὶ δικαιοσύνης δὲ τοὐναντίον. ἔστιν δὲ ταῦτα ἐκ τοῦ ἐνυπάρχειν τῇ δυνάμει· ὁ γὰρ τρία ἡμιωβέλια ἱερὰ κλέψας κἂν ὁτιοῦν ἀδικήσειεν. ὁτὲ μὲν δὴ οὕτω τὸ μεῖζον, ὁτὲ δʼ ἐκ τοῦ βλάβους κρίνεται.
1374b30Karşılığında eşit bir ceza bulunmayan, her cezanın ondan aşağı kaldığı haksızlık da daha büyüktür. Çaresi olmayan haksızlık da; çünkü onu gidermek zor, hatta imkânsızdır. Zarar görenin hakkını arayamadığı haksızlık da; çünkü bu da çaresizdir: dava ve ceza bir çaredir.
καὶ οὗ μὴ ἔστιν ἴση τιμωρία, ἀλλὰ πᾶσα ἐλάττων. καὶ οὗ μὴ ἔστιν ἴασις· χαλεπὸν γὰρ †καὶ ἀδύνατον†. καὶ οὗ μὴ ἔστιν δίκην λαβεῖν τὸν παθόντα· ἀνίατον γάρ· ἡ γὰρ δίκη καὶ κόλασις καὶ ἴασις.
1374b30_2Zarar gören ve haksızlığa uğrayan kişi kendini ağır biçimde cezalandırmışsa da haksızlık daha büyüktür; çünkü bunu yapan daha da büyük bir cezayı hak eder. Sophokles, hakarete uğradığı için kendi boğazını kesen Euktemon adına konuşurken bu yüzden,
καὶ εἰ ὁ παθὼν καὶ ἀδικηθεὶς αὐτὸς αὑτὸν μεγάλως ἐκόλασεν· ἔτι γὰρ μείζονι ὁ ποιήσας δίκαιος κολασθῆναι, οἷον Σοφοκλῆς ὑπὲρ Εὐκτήμονος συνηγορῶν, ἐπεὶ ἀπέσφαξεν ἑαυτὸν ὑβρισθείς,
1375a zarar görenin kendine biçtiği cezadan daha hafifini teklif etmeyeceğini söylemişti.
οὐ τιμήσειν ἔφη ἐλάττονος ἢ ὁ παθὼν ἑαυτῷ ἐτίμησεν.
1375a1Birinin tek başına, ilk kez ya da az kişiyle birlikte yaptığı haksızlık da daha büyüktür. Aynı yanlışı defalarca yapmak da. Yüzünden önleyici ve cezalandırıcı tedbirler aranıp bulunan haksızlık da; örneğin Argos'ta, yüzünden bir kanun konan ya da hapishane yapılan kişiler cezalandırılır.
καὶ ὃ μόνος ἢ πρῶτος ἢ μετʼ ὀλίγων πεποίηκεν. καὶ τὸ πολλάκις τὸ αὐτὸ ἁμαρτάνειν [μέγα]. καὶ διʼ ὃ ἂν ζητηθῇ καὶ εὑρεθῇ τὰ κωλύοντα καὶ ζημιοῦντα, οἷον ἐν Ἄργει ζημιοῦται διʼ ὃν ἂν νόμος τεθῇ καὶ διʼ οὓς τὸ δεσμωτήριον ᾠκοδομήθη.
1375a5Daha vahşice olan haksızlık daha büyüktür. Kasıtlı olan da. Dinleyenlerde acımadan çok korku uyandıran da. Retorik bakımından işe yarayanlar da şunlardır: fail birçok şeyi, örneğin yeminleri, verilen sözleri, teminatları, evlenme antlaşmalarını hiçe saymış ya da çiğnemiştir; çünkü bu, birçok haksızlığın üst üste binmesidir.
καὶ τὸ θηριωδέστερον ἀδίκημα μεῖζον. καὶ ὃ ἐκ προνοίας μᾶλλον. καὶ ὃ οἱ ἀκούοντες φοβοῦνται μᾶλλον ἢ ἐλεοῦσιν. καὶ τὰ μὲν ῥητορικά ἐστι τοιαῦτα, ὅτι πολλὰ ἀνῄρηκεν ἢ ὑπερβέβηκεν, οἷον ὅρκους, δεξιάς, πίστεις, ἐπιγαμίας· πολλῶν γὰρ ἀδικημάτων ὑπεροχή.
1375a10Haksızlık edenlerin cezalandırıldığı yerde işlenen haksızlık da daha büyüktür; yalancı tanıklar bunu yapar: mahkemede bile haksızlık eden, nerede etmez ki? En çok utanç veren haksızlıklar da. Kendisine iyilik etmiş birine karşı işlenen haksızlık da; çünkü fail burada iki kat haksızlık eder: hem kötülük eder hem de iyiliğe iyilikle karşılık vermez.
καὶ τὸ ἐνταῦθα οὗ κολάζονται οἱ ἀδικοῦντες, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ ψευδομαρτυροῦντες· ποῦ γὰρ οὐκ ἂν ἀδικήσαιεν, εἴ γε καὶ ἐν τῷ δικαστηρίῳ; καὶ ἐφʼ οἷς αἰσχύνη μάλιστα. καὶ εἰ τοῦτον ὑφʼ οὗ εὖ πέπονθεν· πλείω γὰρ ἀδικεῖ, ὅτι τε κακῶς ποιεῖ καὶ ὅτι οὐκ εὖ.
1375a15Yazısız adalet kurallarını çiğneyen haksızlık da; çünkü zorunluluk olmadan adil olmak daha iyi bir insanın işidir. Yazılı kurallara uymak zorunludur, yazısızlara uymak ise değildir. Başka bir bakımdan ise yazılı kuralları çiğneyen haksızlık daha büyüktür; çünkü korkulan ve cezası olan haksızlıkları yapan, cezası olmayanları da yapar. Daha büyük ve daha küçük haksızlık hakkında söylenecekler bunlardır.
καὶ ὃ παρὰ τὰ ἄγραφα δίκαια· ἀμείνονος γὰρ μὴ διʼ ἀνάγκην δίκαιον εἶναι· τὰ μὲν οὖν γεγραμμένα ἐξ ἀνάγκης, τὰ δʼ ἄγραφα οὔ. ἄλλον δὲ τρόπον, εἰ παρὰ τὰ γεγραμμένα· ὁ γὰρ τὰ φοβερὰ ἀδικῶν καὶ τὰ ἐπιζήμια καὶ τὰ ἀζήμια ἀδικήσειεν ἄν. περὶ μὲν οὖν ἀδικήματος μείζονος καὶ ἐλάττονος εἴρηται.
1375a2015. Bölüm
Bu söylenenlerin ardından, tekhnē dışı denen ikna vasıtalarını kısaca gözden geçirmek sırada; çünkü bunlar adli söylevlere özgüdür.
περὶ δὲ τῶν ἀτέχνων καλουμένων πίστεων ἐχόμενόν ἐστι τῶν εἰρημένων ἐπιδραμεῖν· ἴδιαι γὰρ αὗται τῶν δικανικῶν.
1375a20_2Bunlar sayıca beştir: kanunlar, tanıklar, sözleşmeler, işkence altında alınan ifadeler, yeminler.
εἰσὶν δὲ πέντε τὸν ἀριθμόν, νόμοι, μάρτυρες, συνθῆκαι, βάσανοι, ὅρκοι.
1375a25Önce kanunlardan söz edelim: teşvik eden ve caydıran, suçlayan ve savunan kişi kanunları nasıl kullanmalıdır?
πρῶτον μὲν οὖν περὶ νόμων εἴπωμεν, πῶς χρηστέον καὶ προτρέποντα καὶ ἀποτρέποντα καὶ κατηγοροῦντα καὶ ἀπολογούμενον.
1375a25_2Açıktır ki yazılı kanun davamıza aykırıysa, ortak kanuna, hakkaniyete ve adalete daha uygun olan ilkelere başvurmak gerekir.
φανερὸν γὰρ ὅτι, ἐὰν μὲν ἐναντίος ᾖ ὁ γεγραμμένος τῷ πράγματι, τῷ κοινῷ χρηστέον καὶ τοῖς ἐπιεικεστέροις καὶ δικαιοτέροις.
1375a25_3Yargıçların yeminindeki “en iyi yargımla” sözünün de yazılı kanunlara körü körüne bağlı kalmamak anlamına geldiği söylenmelidir.
καὶ ὅτι τὸ γνώμῃ τῇ ἀρίστῃ τοῦτʼ ἐστίν, τὸ μὴ παντελῶς χρῆσθαι τοῖς γεγραμμένοις.
1375a30Hakkaniyetin her zaman kalıcı olduğu ve hiç değişmediği, ortak kanunun da değişmediği (çünkü o tabiata uygundur), yazılı kanunlarınsa sık sık değiştiği de söylenmelidir. Sophokles'in Antigone'sindeki sözler de bundandır: Antigone, ölüyü Kreon'un kanununa aykırı olarak gömdüğünü ama yazısız kanuna aykırı olarak gömmediğini söyleyerek kendini savunur:
καὶ ὅτι τὸ μὲν ἐπιεικὲς ἀεὶ μένει καὶ οὐδέποτε μεταβάλλει, οὐδʼ ὁ κοινός (κατὰ φύσιν γάρ ἐστιν), οἱ δὲ γεγραμμένοι πολλάκις, ὅθεν εἴρηται τὰ ἐν τῇ Σοφοκλέους Ἀντιγόνῃ· ἀπολογεῖται γὰρ ὅτι ἔθαψε παρὰ τὸν τοῦ Κρέοντος νόμον, ἀλλʼ οὐ παρὰ τὸν ἄγραφον,
1375bBu ne bugünün işidir ne dünün; ezelden beri […] Hiçbir adamın buyruğundan korkup bunu çiğneyecek değildim […].
1375bοὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλʼ ἀεί ποτε […] ταῦτʼ οὖν ἐγὼ οὐκ ἔμελλον ἀνδρὸς οὐδενός […] .
1375b1Şunlar da söylenmelidir: adil olan, adil görünen değil, gerçek ve faydalı olandır; dolayısıyla yazılı kanun kanun değildir, çünkü kanunun işini görmemektedir. Yargıç da bir sarraf gibidir; sahte adille gerçek adili ayırt etmek için oradadır.
καὶ ὅτι τὸ δίκαιόν ἐστιν ἀληθές τε καὶ συμφέρον, ἀλλʼ οὐ τὸ δοκοῦν, ὥστʼ οὐ νόμος ὁ γεγραμμένος· οὐ γὰρ ποιεῖ τὸ ἔργον τὸ τοῦ νόμου. καὶ ὅτι ὥσπερ ἀργυρογνώμων ὁ κριτής ἐστιν, ὅπως διακρίνῃ τὸ κίβδηλον δίκαιον καὶ τὸ ἀληθές.
1375b5Yazılı kanunlardan çok yazısız kanunlara başvurmak ve onlara bağlı kalmak daha iyi bir insanın işidir.
καὶ ὅτι βελτίονος ἀνδρὸς τὸ τοῖς ἀγράφοις ἢ τοῖς γεγραμμένοις χρῆσθαι καὶ ἐμμένειν.
1375b5_2Kanunun itibarlı bir başka kanuna, hatta kendi kendisine aykırı düşüp düşmediğine de bakılır; örneğin bazen bir kanun tarafların aralarında kararlaştırdıkları her şeyin geçerli olmasını emreder, bir başkası ise kanuna aykırı anlaşma yapmayı yasaklar.
καὶ εἴ που ἐναντίος νόμῳ εὐδοκιμοῦντι ἢ καὶ αὐτὸς αὑτῷ, οἷον ἐνίοτε ὁ μὲν κελεύει κύρια εἶναι ἅττʼ ἂν συνθῶνται, ὁ δʼ ἀπαγορεύει μὴ συντίθεσθαι παρὰ τὸν νόμον.
1375b10Kanun iki anlama çekilebiliyorsa, onu evirip çevirip hangi yorumun adil olana ya da faydalı olana uyacağına bakmalı, sonra da o yorumu kullanmalıdır.
καὶ εἰ ἀμφίβολος, ὥστε στρέφειν καὶ ὁρᾶν ἐπὶ ποτέραν [τὴν] ἀγωγὴν ἢ τὸ δίκαιον ἐφαρμόσει ἢ τὸ συμφέρον, εἶτα τούτῳ χρῆσθαι.
1375b10_2Kanunun konmasına sebep olan durumlar artık ortada yoksa ama kanun hâlâ duruyorsa, bunu göstermeye ve kanuna bu yoldan karşı koymaya çalışmak gerekir.
καὶ εἰ τὰ μὲν πράγματα ἐφʼ οἷς ἐτέθη ὁ νόμος μηκέτι μένει, ὁ δὲ νόμος, πειρατέον τοῦτο δηλοῦν καὶ μάχεσθαι ταύτῃ πρὸς τὸν νόμον.
1375b15Yazılı kanun davamızın lehineyse, şunlar söylenmelidir: “en iyi yargımla” sözü kanuna aykırı hüküm verilsin diye değil, yargıç kanunun ne dediğini bilmediği durumda yeminini bozmasın diye konmuştur. Kimse mutlak olarak iyi olanı değil, kendisi için iyi olanı seçer. Bir kanunun hiç konmamış olmasıyla uygulanmaması arasında hiçbir fark yoktur. Öteki tekhnēlerde de hekimden akıllı geçinmenin bir faydası yoktur; çünkü hekimin yanılması, yöneticiye itaatsizliğe alışmak kadar zarar vermez. Kanunlardan daha bilge olmaya çalışmak da, övülen kanunların yasakladığı şeydir. Kanunlar hakkında bu kadar tarif yeterli olsun.
ἐὰν δὲ ὁ γεγραμμένος ᾖ πρὸς τὸ πρᾶγμα, τό τε γνώμῃ τῇ ἀρίστῃ λεκτέον ὅτι οὐ τοῦ παρὰ τὸν νόμον ἕνεκα δικάζειν ἐστίν, ἀλλʼ ἵνα, ἐὰν ἀγνοήσῃ τί λέγει ὁ νόμος, μὴ ἐπιορκῇ. καὶ ὅτι οὐ τὸ ἁπλῶς ἀγαθὸν αἱρεῖται οὐδείς, ἀλλὰ τὸ αὑτῷ. καὶ ὅτι οὐδὲν διαφέρει ἢ μὴ κεῖσθαι ἢ μὴ χρῆσθαι. καὶ ὅτι ἐν ταῖς ἄλλαις τέχναις οὐ λυσιτελεῖ παρασοφίζεσθαι τὸν ἰατρόν· οὐ γὰρ τοσοῦτο βλάπτει ἡ ἁμαρτία τοῦ ἰατροῦ ὅσον τὸ ἐθίζεσθαι ἀπειθεῖν τῷ ἄρχοντι. καὶ ὅτι τὸ τῶν νόμων σοφώτερον ζητεῖν εἶναι, τοῦτʼ ἐστὶν ὃ ἐν τοῖς ἐπαινουμένοις νόμοις ἀπαγορεύεται. καὶ περὶ μὲν τῶν νόμων οὕτως διωρίσθω·
1375b25Tanıklara gelince, tanıklar iki türlüdür: eskiler ve yeniler. Bunların da bir kısmı davanın riskine ortaktır, bir kısmı dışındadır. Eski tanık derken şairleri ve hükümleri herkesçe bilinen öteki tanınmış kişileri kastediyorum. Örneğin Atinalılar Salamis meselesinde Homeros'u tanık gösterdiler; Tenedoslular da yakın zamanda Sigeionlulara karşı Korinthoslu Periandros'u. Kleophon da Kritias'a karşı Solon'un elegeialarını kullandı ve ailenin eskiden beri ahlaksız olduğunu söyledi; yoksa Solon şu dizeyi yazmazdı:
Kızıl saçlı Kritias'a söyleyin, babasını dinlesin.
1375b25περὶ δὲ μαρτύρων, μάρτυρές εἰσιν διττοί, οἱ μὲν παλαιοὶ οἱ δὲ πρόσφατοι, καὶ τούτων οἱ μὲν μετέχοντες τοῦ κινδύνου οἱ δʼ ἐκτός. λέγω δὲ παλαιοὺς μὲν τούς τε ποιητὰς καὶ ὅσων ἄλλων γνωρίμων εἰσὶν κρίσεις φανεραί, οἷον Ἀθηναῖοι Ὁμήρῳ μάρτυρι ἐχρήσαντο περὶ Σαλαμῖνος, καὶ Τενέδιοι ἔναγχος Περιάνδρῳ τῷ Κορινθίῳ πρὸς Σιγειεῖς, καὶ Κλεοφῶν κατὰ Κριτίου τοῖς Σόλωνος ἐλεγείοις ἐχρήσατο, λέγων ὅτι πάλαι ἀσελγὴς ἡ οἰκία· οὐ γὰρ ἄν ποτε ἐποίησε Σόλων εἰπεῖν μοι Κριτίᾳ πυρρότριχι πατρὸς ἀκούειν.
1375b30Olup bitmiş şeyler hakkındaki tanıklar bu türdendir;
περὶ μὲν οὖν τῶν γενομένων οἱ τοιοῦτοι μάρτυρες,
1376a olacak şeyler hakkında ise kehanet yorumcuları da tanıktır; örneğin Themistokles “tahta duvar” sözünü deniz savaşına girmek gerektiği yolunda yorumlamıştı. Ayrıca, söylendiği gibi, atasözleri de tanıklıktır. Örneğin biri yaşlı bir adamı dost edinmemeyi öğütlüyorsa, atasözü ona tanıklık eder:
Yaşlıya asla iyilik etme.
Babalarını öldürdüğün kişilerin oğullarını da öldürmek gerektiğini söyleyene de şu tanıklık eder:
Babayı öldürüp oğullarını sağ bırakan budaladır.
1376aπερὶ δὲ τῶν ἐσομένων καὶ οἱ χρησμολόγοι, οἷον Θεμιστοκλῆς ὅτι ναυμαχητέον, τὸ ξύλινον τεῖχος λέγων. ἔτι καὶ αἱ παροιμίαι, ὥσπερ εἴρηται, μαρτύριά εἰσιν, οἷον εἴ τις συμβουλεύει μὴ ποιεῖσθαι φίλον γέροντα, τούτῳ μαρτυρεῖ ἡ παροιμία, μήποτʼ εὖ ἔρδειν γέροντα, καὶ τὸ τοὺς υἱοὺς ἀναιρεῖν ὧν καὶ τοὺς πατέρας, νήπιος ὃς πατέρα κτείνας υἱοὺς καταλείπει.
1376a5Yeni tanıklar ise bir konuda hüküm vermiş tanınmış kişilerdir; çünkü onların hükümleri aynı konularda tartışanların işine yarar. Örneğin Eubulos mahkemede Khares'e karşı, Platon'un Arkhibios'a söylediği şu sözü kullandı: “Şehirde insanların kötü olduklarını açıkça kabul etmeleri yaygınlaştı.”
πρόσφατοι δὲ ὅσοι γνώριμοί τι κεκρίκασιν· χρήσιμοι γὰρ αἱ τούτων κρίσεις τοῖς περὶ τῶν αὐτῶν ἀμφισβητοῦσιν, οἷον Εὔβουλος ἐν τοῖς δικαστηρίοις ἐχρήσατο κατὰ Χάρητος ὃ Πλάτων εἶπε πρὸς Ἀρχίβιον, ὅτι ἐπιδέδωκεν ἐν τῇ πόλει τὸ ὁμολογεῖν πονηροὺς εἶναι.
1376a10Davanın riskine ortak olanlar da tanıktır, yalan söylüyor görünseler bile. Bu türden tanıklar yalnız şu konularda tanıktır: bir şey olmuş mu olmamış mı, var mı yok mu. Ama şeyin niteliği hakkında, örneğin adil mi haksız mı, faydalı mı zararlı mı olduğu hakkında tanık değildirler;
καὶ οἱ μετέχοντες τοῦ κινδύνου, ἂν δόξωσι ψεύδεσθαι. οἱ μὲν οὖν τοιοῦτοι τούτων μόνον μάρτυρές εἰσιν, εἰ γέγονεν ἢ μή, εἰ ἔστιν ἢ μή, περὶ δὲ τοῦ ποῖον οὐ μάρτυρες, οἷον εἰ δίκαιον ἢ ἄδικον, εἰ συμφέρον ἢ ἀσύμφορον·
1376a15bu konularda uzaktakiler daha güvenilirdir, en güvenilirleri de eski tanıklardır; çünkü onları satın almak mümkün değildir.
Tanıklıklarla ilgili inandırıcı kanıtlara gelince: tanığı olmayan kişi şunları söyler: hüküm muhtemel olandan hareketle verilmelidir, “en iyi yargımla” sözünün anlamı da budur; muhtemel olan rüşvet alıp aldatamaz; muhtemel olan yalancı tanıklıktan mahkûm da edilemez. Tanığı olan ise tanığı olmayana karşı şunu söyler: muhtemel olan mahkemede hesap vermez; işi sözlerden hareketle anlamak yetseydi tanıklıklara hiç gerek kalmazdı.
οἱ δʼ ἄπωθεν περὶ τούτων πιστότεροι, πιστότατοι δʼ οἱ παλαιοί· ἀδιάφθοροι γάρ. πιστώματα δὲ περὶ μαρτυριῶν μάρτυρας μὲν μὴ ἔχοντι, ὅτι ἐκ τῶν εἰκότων δεῖ κρίνειν καὶ τοῦτʼ ἐστὶ τὸ γνώμῃ τῇ ἀρίστῃ, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ἐξαπατῆσαι τὰ εἰκότα ἐπὶ ἀργυρίῳ, καὶ ὅτι οὐχ ἁλίσκεται τὰ εἰκότα ψευδομαρτυριῶν· ἔχοντι δὲ πρὸς μὴ ἔχοντα, ὅτι οὐχ ὑπόδικα τὰ εἰκότα, καὶ ὅτι οὐδὲν ἂν ἔδει μαρτυριῶν, εἰ ἐκ τῶν λόγων ἱκανὸν ἦν θεωρῆσαι.
1376a20Tanıklıkların kimi kişinin kendisiyle, kimi hasmıyla; kimi davanın konusuyla, kimi de karakterle ilgilidir. Dolayısıyla açıktır ki faydalı bir tanıklıktan yoksun kalmak hiçbir zaman söz konusu olmaz: davanın konusu hakkında bizi destekleyen ya da hasmımızı çürüten bir tanıklık bulunmasa bile, karakter hakkında, kendimizin dürüst ya da hasmımızın kötü biri olduğuna dair bir tanıklık mutlaka bulunur.
εἰσὶ δὲ αἱ μαρτυρίαι αἱ μὲν περὶ αὑτοῦ αἱ δὲ περὶ τοῦ ἀμφισβητοῦντος, καὶ αἱ μὲν περὶ τοῦ πράγματος αἱ δὲ περὶ τοῦ ἤθους, ὥστε φανερὸν ὅτι οὐδέποτʼ ἔστιν ἀπορῆσαι μαρτυρίας χρησίμης· εἰ μὴ γὰρ κατὰ τοῦ πράγματος ἢ αὑτῷ ὁμολογουμένης ἢ τῷ ἀμφισβητοῦντι ἐναντίας, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἤθους ἢ αὑτοῦ εἰς ἐπιείκειαν ἢ τοῦ ἀμφισβητοῦντος εἰς φαυλότητα.
1376a25Tanıkla ilgili öteki konular, yani tanığın dost mu, düşman mı, yoksa ikisi arasında mı; itibarlı mı, itibarsız mı, yoksa ikisi arasında mı olduğu ve bu türden öteki farklar, entimemleri kurduğumuz toposların aynısından hareketle ele alınmalıdır.
τὰ δʼ ἄλλα περὶ μάρτυρος, ἢ φίλου ἢ ἐχθροῦ ἢ μεταξύ, ἢ εὐδοκιμοῦντος ἢ ἀδοξοῦντος ἢ μεταξύ, καὶ ὅσαι ἄλλαι τοιαῦται διαφοραί, ἐκ τῶν αὐτῶν τόπων λεκτέον ἐξ οἵων περ καὶ τὰ ἐνθυμήματα λέγομεν.
1376a30Sözleşmelere gelince, onlar hakkında sözün yapabileceği şey, onları büyütmek ya da küçültmek, güvenilir ya da güvenilmez göstermekten ibarettir:
περὶ δὲ τῶν συνθηκῶν τοσαύτη τῶν λόγων χρῆσίς ἐστιν ὅσον αὔξειν ἢ καθαιρεῖν, ἢ πιστὰς ποιεῖν ἢ ἀπίστους—
1376b sözleşmeler bizim lehimizeyse güvenilir ve geçerli, hasmımızın lehineyse bunun tersi olduklarını göstermek.
ἐὰν μὲν αὐτῷ ὑπάρχωσι, πιστὰς καὶ κυρίας, ἐπὶ δὲ τοῦ ἀμφισβητοῦντος τοὐναντίον.
1376b1Sözleşmeleri güvenilir ya da güvenilmez göstermek, tanıklar konusunda yapılan işten hiç farklı değildir; çünkü sözleşmenin altında adı bulunanlar ya da onu saklayanlar nasıl insanlarsa, sözleşme de o ölçüde güvenilirdir. Sözleşmenin varlığı kabul edildiğinde, sözleşme bizim lehimizeyse onu büyütmek gerekir: sözleşme özel ve kısmi bir kanundur; sözleşmeler kanunu geçerli kılmaz, kanunlar ise kanuna uygun sözleşmeleri geçerli kılar; genel olarak kanunun kendisi de bir tür sözleşmedir. Öyle ki bir sözleşmeye güvenmeyen ya da onu hükümsüz sayan, kanunları hükümsüz saymış olur.
πρὸς μὲν οὖν τὸ πιστὰς ἢ ἀπίστους κατασκευάζειν οὐδὲν διαφέρει τῆς περὶ τοὺς μάρτυρας πραγματείας· ὁποῖοι γὰρ ἄν τινες ὦσιν οἱ ἐπιγεγραμμένοι ἢ φυλάττοντες, τοιούτως αἱ συνθῆκαι πισταί εἰσιν. ὁμολογουμένης δʼ εἶναι τῆς συνθήκης, οἰκείας μὲν οὔσης αὐξητέον· ἡ γὰρ συνθήκη νόμος ἐστὶν ἴδιος καὶ κατὰ μέρος, καὶ αἱ μὲν συνθῆκαι οὐ ποιοῦσι τὸν νόμον κύριον, οἱ δὲ νόμοι τὰς κατὰ νόμους συνθήκας, καὶ ὅλως αὐτὸς ὁ νόμος συνθήκη τίς ἐστιν, ὥστε ὅστις ἀπιστεῖ ἢ ἀναιρεῖ συνθήκην τοὺς νόμους ἀναιρεῖ.
1376b10Ayrıca alışverişlerin, hele isteyerek yapılanların çoğu sözleşmeyle yürür; dolayısıyla sözleşmeler geçersiz olursa insanların birbiriyle ilişkisi ortadan kalkar. Duruma uygun öteki şeyleri görmek de kolaydır.
ἔτι δὲ πράττεται τὰ πολλὰ τῶν συναλλαγμάτων καὶ τὰ ἑκούσια κατὰ συνθήκας, ὥστε ἀκύρων γιγνομένων ἀναιρεῖται ἡ πρὸς ἀλλήλους χρεία τῶν ἀνθρώπων. καὶ τἆλλα δὲ ὅσα ἁρμόττει ἐπιπολῆς ἰδεῖν ἔστιν.
1376b10_2Sözleşme bize aykırı ve hasmımızın yanındaysa, önce aykırı bir kanuna karşı ileri sürülebilecek şeyler buraya da uyar: doğru konmamış, koyanlarının yanıldığı kanunlara uymamız gerekmediğini düşünürken sözleşmelere uymayı zorunlu saymak tuhaf olur.
ἂν δʼ ἐναντία ᾖ, καὶ μετὰ τῶν ἀμφισβητούντων, πρῶτον μέν, ἅπερ ἄν τις πρὸς νόμον ἐναντίον μαχέσαιτο, ταῦτα ἁρμόττει· ἄτοπον γὰρ εἰ τοῖς μὲν νόμοις, ἂν μὴ ὀρθῶς κείμενοι ὦσιν ἀλλʼ ἐξαμάρτωσιν οἱ τιθέμενοι, οὐκ οἰόμεθα δεῖν πείθεσθαι, ταῖς δὲ συνθήκαις ἀναγκαῖον.
1376b15Sonra yargıcın adil olanın hakemi olduğunu, dolayısıyla sözleşmenin ne dediğine değil, neyin daha adil olduğuna bakması gerektiğini söylemek gerekir.
εἶτα ὅτι τοῦ δικαίου ἐστὶ βραβευτὴς ὁ δικαστής· οὔκουν τοῦτο σκεπτέον, ἀλλʼ ὡς δικαιότερον·
1376b20Adil olanı ne aldatmayla ne de zorla değiştirmek mümkündür (çünkü o tabiattan gelir); sözleşmeler ise aldatılmış ya da zorlanmış insanlar arasında da yapılır. Bunlara ek olarak sözleşmenin yazılı kanunlardan ya da ortak kanunlardan birine aykırı olup olmadığına; yazılı kanunlardansa kendi kanunlarımıza mı yoksa yabancı kanunlara mı aykırı olduğuna; sonra daha sonraki ya da daha önceki başka sözleşmelere aykırı olup olmadığına bakmak gerekir. Çünkü ya sonrakiler geçerlidir de öncekiler geçersizdir, ya da öncekiler doğrudur da sonrakiler aldatmayla yapılmıştır; hangisi işimize yarıyorsa onu söyleriz. Ayrıca faydalı olana da bakmak, sözleşmenin bir yerde yargıçların çıkarına ters düşüp düşmediğini ve bu türden başka şeyleri gözden geçirmek gerekir; çünkü bunları görmek de aynı şekilde kolaydır.
καὶ τὸ μὲν δίκαιον οὐκ ἔστιν μεταστρέψαι οὔτʼ ἀπάτῃ οὔτʼ ἀνάγκῃ (πεφυκὸς γάρ ἐστιν), συνθῆκαι δὲ γίγνονται καὶ ἐξαπατηθέντων καὶ ἀναγκασθέντων. πρὸς δὲ τούτοις σκοπεῖν εἰ ἐναντία ἐστί τινι τῶν γεγραμμένων νόμων ἢ τῶν κοινῶν, καὶ τῶν γεγραμμένων ἢ τοῖς οἰκείοις ἢ τοῖς ἀλλοτρίοις, ἔπειτα εἰ ἢ ἄλλαις συνθήκαις ὑστέραις ἢ προτέραις· ἢ γὰρ αἱ ὕστεραι κύριαι, ἄκυροι δʼ αἱ πρότεραι, ἢ αἱ πρότεραι ὀρθαί, αἱ δʼ ὕστεραι ἠπατήκασιν, ὁποτέρως ἂν ᾖ χρήσιμον. ἔτι δὲ τὸ συμφέρον ὁρᾶν, εἴ που ἐναντιοῦται τοῖς κριταῖς, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· καὶ γὰρ ταῦτα εὐθεώρητα ὁμοίως.
1376b30İşkence altında alınan ifadeler bir tür tanıklıktır; inandırıcı göründükleri de içlerinde bir zorlama bulunduğu içindir. Bunlar hakkında da söylenebilecek şeyleri bulmak zor değildir. İfadeler bizim lehimizeyse, tanıklıklar içinde yalnız bunların gerçek olduğunu söyleyerek onları büyütebiliriz;
αἱ δὲ βάσανοι μαρτυρίαι τινές εἰσιν, ἔχειν δὲ δοκοῦσι τὸ πιστόν, ὅτι ἀνάγκη τις πρόσεστιν. οὔκουν χαλεπὸν οὐδὲ περὶ τούτων εἰπεῖν τὰ ἐνδεχόμενα, ἐξ ὧν ἐάν τε ὑπάρχωσιν οἰκεῖαι αὔξειν ἔστιν, ὅτι ἀληθεῖς μόναι τῶν μαρτυριῶν εἰσιν αὗται,
1377a bize aykırı ve hasmımızın yanındaysa, işkence türünün bütünü hakkında gerçeği söyleyerek onları çürütebiliriz: zor altındaki insanlar yalanı da gerçeği söyledikleri kadar söylerler; kimi gerçeği söylememek için sonuna kadar direnir, kimi de işkence bir an önce bitsin diye kolayca iftira eder. Yargıçların bildiği, böyle olmuş örneklere de başvurabilmek gerekir. İşkenceyle alınan ifadelerin gerçeği yansıtmadığını söylemek gerekir: birçok kalın kafalı, taş derili, psykhēsi güçlü insan zorlamalara yiğitçe dayanır; korkaklar ve ürkekler ise daha işkenceyi görmeden her şeyi söylemeye hazırdır. Dolayısıyla işkencede güvenilir hiçbir şey yoktur.
ἐάν τε ὑπεναντίαι ὦσι καὶ μετὰ τοῦ ἀμφισβητοῦντος, διαλύοι ἄν τις τἀληθῆ λέγων καθʼ ὅλου τοῦ γένους τῶν βασάνων· οὐδὲν γὰρ ἧττον ἀναγκαζόμενοι τὰ ψευδῆ λέγουσιν ἢ τἀληθῆ, καὶ διακαρτεροῦντες μὴ λέγειν τἀληθῆ, καὶ ῥᾳδίως καταψευδόμενοι ὡς παυσόμενοι θᾶττον. δεῖ δὲ ἔχειν ἐπαναφέρειν ἐπὶ τοιαῦτα γεγενημένα παραδείγματα ἃ ἴσασιν οἱ κρίνοντες. δεῖ δὲ λέγειν ὡς οὐκ εἰσὶν ἀληθεῖς αἱ βάσανοι· πολλοὶ μὲν γὰρ παχύφρονες [οἱ] καὶ λιθόδερμοι καὶ ταῖς ψυχαῖς ὄντες δυνατοὶ γενναίως ἐγκαρτεροῦσι ταῖς ἀνάγκαις, οἱ δὲ δειλοὶ καὶ εὐλαβεῖς πρὸ τοῦ τὰς ἀνάγκας ἰδεῖν αὐτῶν καταθαρροῦσιν, ὥστε οὐδὲν ἔστι πιστὸν ἐν βασάνοις.
1377a7dYeminler konusunu dört şekilde ayırmak mümkündür: kişi ya yemin teklif eder ve teklif edilen yemini kabul eder, ya ikisini de yapmaz, ya da birini yapar ötekini yapmaz; bu son durumda da ya teklif eder ama kabul etmez, ya da kabul eder ama teklif etmez. Bunlardan ayrı bir ayrım daha vardır: yemin daha önce bu kişi tarafından mı yoksa öteki tarafından mı edilmiştir?
περὶ δʼ ὅρκων τετραχῶς ἔστι διελεῖν· ἢ γὰρ δίδωσι καὶ λαμβάνει, ἢ οὐδέτερον, ἢ τὸ μὲν τὸ δʼ οὔ, καὶ τούτων ἢ δίδωσιν μὲν οὐ λαμβάνει δέ, ἢ λαμβάνει μὲν δίδωσιν δὲ οὔ. ἔτι ἄλλως παρὰ ταῦτα, εἰ ὀμώμοσται οὗτος ὑπʼ αὐτοῦ ἢ ὑπʼ ἐκείνου.
1377a10Yemin teklif etmeyen şunları söyler: insanlar kolayca yalan yere yemin eder; hasmı yemin ederse borcunu ödemeyecektir, kendisi ise hasmı yemin etmezse yargıçların onu mahkûm edeceğini düşünür; yargıçların önündeki risk daha iyidir, çünkü onlara güvenir, hasmına güvenmez.
οὐ δίδωσιν μὲν οὖν, ὅτι ῥᾳδίως ἐπιορκοῦσιν, καὶ ὅτι ὁ μὲν ὀμόσας οὐκ ἀποδίδωσιν, τοὺς δὲ μὴ ὀμόσαντος οἴεται καταδικάσειν, καὶ [ὡς] οὗτος ὁ κίνδυνος κρείττων, ὁ ἐν τοῖς δικασταῖς· τοῖς μὲν γὰρ πιστεύει τῷ δʼ οὔ.
1377a15Teklif edilen yemini kabul etmeyen şunları söyler: yemin para karşılığında edilir; kötü biri olsaydı yemin ederdi, çünkü kötülüğün bir karşılığı varsa, hiçbir karşılık olmadan kötü olmaktan iyidir; yemin ederse kazanacak, etmezse kazanamayacaktır; dolayısıyla yemin etmemesi yalan yere yemin etme korkusundan değil, aretēsinden ileri gelir. Ksenophanes'in sözü de buraya uyar: dinsizin dindara böyle bir meydan okuması eşit değildir; bu, güçlü birinin zayıf birine “ya vur ya vurul” diye meydan okumasına benzer.
οὐ λαμβάνει δʼ, ὅτι ἀντὶ χρημάτων ὅρκος, καὶ ὅτι εἰ ἦν φαῦλος, κατωμόσατο ἄν· κρεῖττον γὰρ ἂν ⟨ἦν⟩ ἕνεκά του φαῦλον εἶναι ἢ μηδενός· ὀμόσας μὲν οὖν ἕξει, μὴ ὀμόσας δʼ οὔ· οὕτως δὲ διʼ ἀρετὴν ἂν εἴη, ἀλλʼ οὐ διʼ ἐπιορκίαν, τὸ μή. καὶ τὸ τοῦ Ξενοφάνους ἁρμόττει, ὅτι οὐκ ἴση πρόκλησις αὕτη τἀσεβεῖ πρὸς εὐσεβῆ, ἀλλʼ ὁμοία καὶ εἰ ἰσχυρὸς ἀσθενῆ πατάξαι ἢ πληγῆναι προκαλέσαιτο.
1377a20Yemini kabul eden ise şunu söyler: kendisine güvenir, hasmına güvenmez. Ksenophanes'in sözünü de tersine çevirip eşitliğin ancak dinsiz yemin teklif edip dindar yemin ettiğinde sağlanacağını söylemeli. Bir de, yargıçlardan yemin ederek hüküm vermelerini istediği konularda kendisinin yemin etmeye yanaşmaması korkunç bir şey olurdu.
εἰ δὲ λαμβάνει, ὅτι πιστεύει αὑτῷ, ἐκείνῳ δʼ οὔ. καὶ τὸ τοῦ Ξενοφάνους μεταστρέψαντα φατέον οὕτως ἴσον εἶναι ἂν ὁ μὲν ἀσεβὴς διδῷ, ὁ δʼ εὐσεβὴς ὀμνύῃ· δεινόν τε τὸ μὴ θέλειν αὐτόν, ὑπὲρ ὧν ἐκείνους ἀξιοῖ ὀμόσαντας δικάζειν.
1377a25Yemin teklif eden ise şunları söyler: işi tanrılara bırakmak istemek dindarlığa yaraşır; hasmının başka yargıçlara ihtiyacı yoktur, çünkü hükmü ona bırakmaktadır;
εἰ δὲ δίδωσιν, ὅτι εὐσεβὲς τὸ θέλειν τοῖς θεοῖς ἐπιτρέπειν, καὶ ὅτι οὐδὲν δεῖ αὐτὸν ἄλλων δικαστῶν δεῖσθαι (αὐτοῖς γὰρ δίδωσι κρίσιν),
1377a25_2ayrıca insanların başkalarından yemin etmelerini istedikleri konularda kendilerinin yemin etmek istememeleri tuhaftır.
Her durumda ayrı ayrı nasıl konuşulacağı açık olduğuna göre, bunlar birleştiğinde nasıl konuşulacağı da açıktır; örneğin kişi yemini kendisi kabul etmek isteyip teklif etmek istemiyorsa, teklif edip kabul etmek istemiyorsa, hem kabul edip hem teklif etmek istiyorsa ya da hiçbirini istemiyorsa.
καὶ ὅτι ἄτοπον τὸ μὴ θέλειν ὀμνύναι περὶ ὧν ἄλλους ἀξιοῦσιν ὀμνύναι. ἐπεὶ δὲ καθʼ ἕκαστον δῆλον ὅπως λεκτέον, καὶ συνδυαζομένων πῶς λεκτέον δῆλον, οἷον εἰ αὐτὸς μὲν θέλει λαμβάνειν διδόναι δὲ μή, καὶ εἰ δίδωσι μὲν λαμβάνειν δὲ μὴ θέλει, καὶ εἰ λαμβάνειν καὶ διδόναι θέλει εἴτε μηδέτερον·
1377b Bu durumlar zorunlu olarak söylenenlerden oluşur; dolayısıyla bunlara dair sözler de söylenenlerden kurulur.
Kişinin kendisi daha önce şimdiki tutumuna aykırı bir yemin etmişse, bunun yalan yere yemin olmadığını söylemelidir: haksızlık isteyerek yapılır, yalan yere yemin etmek de haksızlık etmektir; zorla ve aldatılarak yapılanlar ise istemeden yapılmıştır.
ἐκ γὰρ τῶν εἰρημένων ἀνάγκη συγκεῖσθαι, ὥστε καὶ τοὺς λόγους συγκεῖσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων. ἐὰν δὲ ᾖ γεγενημένος ὑφʼ αὑτοῦ καὶ ἐναντίος, ὅτι οὐκ ἐπιορκία· ἑκούσιον γὰρ τὸ ἀδικεῖν, τὸ δʼ ἐπιορκεῖν ἀδικεῖν ἐστι, τὰ δὲ βίᾳ καὶ ἀπάτῃ ἀκούσια.
1377b5Burada yalan yere yeminin dille değil zihinle edildiği sonucuna da varmak gerekir. Hasım daha önce yemin etmiş olduğu hâlde şimdi yeminine aykırı davranıyorsa, şunu söylemek gerekir: yeminine bağlı kalmayan her şeyi yıkar; yargıçlar kanunları da yemin ettikleri için uygular. “Sizden yemin ederek verdiğiniz hükümlere bağlı kalmanızı istiyorlar, ama kendileri yeminlerine bağlı kalmıyorlar.” Büyütmek için söylenebilecek başka şeyler de vardır. Tekhnē dışı ikna vasıtaları hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
ἐνταῦθα οὖν συνακτέον καὶ τὸ ἐπιορκεῖν, ὅτι ἔστι τὸ τῇ διανοίᾳ ἀλλʼ οὐ τῷ στόματι. ἐὰν δὲ τῷ ἀντιδίκῳ ᾖ ὑπεναντίος καὶ ὀμωμοσμένος, ὅτι πάντα ἀναιρεῖ μὴ ἐμμένων οἷς ὤμοσεν· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τοῖς νόμοις χρῶνται ὀμόσαντες. καὶ ὑμᾶς μὲν ἀξιοῦσιν ἐμμένειν οἷς ὀμόσαντες δικάζετε, αὐτοὶ δὲ οὐκ ἐμμένουσιν. καὶ ὅσα ἂν ἄλλα αὔξων τις εἴπειεν. περὶ μὲν οὖν τῶν ἀτέχνων πίστεων εἰρήσθω τοσαῦτα.