Kavram
Tekhnē (τέχνη)
- Yunanca
- τέχνη (tekhnē)
- Latince
- ars
- Almanca
- Kunst, Technik, Kunstfertigkeit
- Fransızca
- art, technique
- İngilizce
- art, craft, skill
- Türkçe
- tekhnē (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik anlam el ustalığı ve hüner; Odysseus'un "tekhnē"si kurnazlıktır. Sofistler tekhnē'yi retorik ve siyaset için öğretilebilir bir "uzmanlık" modeli olarak kurar. Sokrates bu modeli erdeme uygular ve sorar: erdemin de bir tekhnē'si var mı, varsa ürünü (ergon) nedir? Euthyphron'daki hizmet/bakım çözümlemesi (13a–14a) tam bu sorudur: her tekhnē bir ürün verir; dindarlığın "pek güzel işi" nedir? Cevabın gelmemesi, erdem-tekhnē benzetmesinin sınırını gösterir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | El ustalığı, hile, tanrısal zanaat (Hephaistos) | Homeros - Odysseia |
| MÖ 5. yy | Sofistler, Hippokrates külliyatı | Öğretilebilir, kurallı uzmanlık; "tekhnē mi, tykhē (talih) mi?" tartışması | Hippokrates - Tekhnē Üzerine |
| MÖ 4. yy | Platon | Erdem için model ve sınır: her tekhnē'nin bir ergon'u vardır; retorik tekhnē değil "yatkınlık"tır | Platon - Euthyphron 13e, Platon - Gorgias 462b, Platon - Devlet 342a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Beş entelektüel erdemden biri: "doğru akılla eşlik eden üretici yatkınlık"; praxis'ten ayrılır | Aristoteles - Nikomakhos'a Etik VI.4 |
| 20. yy | Heidegger | Modern tekniğin özü olarak "açığa çıkarma" (alētheuein) tarzı | Heidegger - Tekniğe İlişkin Soruşturma |
Dönüşüm: Elin hünerinden öğretilebilir uzmanlığa; Platon'da erdemin sınandığı modele; Aristoteles'te praxis'ten ayrılmış üretim bilgisine; modernlikte araçsal tekniğe. Değer işareti düz bir çizgide değişmez: Platon'da hem övgü (hekimlik) hem ironi (Daidalos, alışveriş) taşır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τέχνη (tekhnē) | Tek- kökünden (marangozluk, dokuma; krş. tektōn = dülger). Homeros'ta el ustalığı ve kurnazlık (Hephaistos'un, Daidalos'un işi). Klasik dönemde: öğretilebilir, kurallara bağlı, belirli bir ergon (iş/ürün) üreten uzmanlık — hekimlik, gemi yapımı, retorik. Euthyphron 11d'de Sokrates'in "istemeden bilge" oluşunun "tekhnē"si ironiktir; 14e'de dindarlık "alışveriş tekhnē'si"ne indirgenir. |
| Latince | ars | Ars hem el sanatı hem "kural bilgisi"dir (ars grammatica); artes liberales ayrımıyla Yunanca tekhnē'nin taşımadığı bir hiyerarşi kazanır. |
| Almanca / Fransızca | Kunst, Technik / art, technique | Almanca "Kunst" 18. yy'a kadar Yunanca genişliğini korur; Heidegger "Technik" ile tekhnē arasındaki mesafeyi terimin tarihinin kendisi yapar. |
| İngilizce | art, craft, skill |
Türkçe karşılığı
tekhnē (çevrilmez). sanat: bugünkü "güzel sanatlar" anlamı yüzünden yanıltıcı; Yunanca tekhnē estetik bir kategori değildir. zanaat: el işine indirger, retorik ve hekimlik gibi tekhnē'leri dışarıda bırakır. beceri / ustalık: öğretilebilirlik ve kural bilgisi yönünü kaybeder. teknik: modern-araçsal çağrışımı fazla güçlü. Hiçbiri "bilgiye dayalı, öğretilebilir, ürün veren uzmanlık" bütününü vermediği için tekhnē olarak bıraktım.
"Sanat" dersen Daidalos'un heykelleri ile Sokrates'in akıl yürütmeleri arasındaki bağı estetize edersin. "Zanaat" dersen Sokrates'in hekimlik, komutanlık, at yetiştiriciliği örneklerini (Euthyphron 13a–14a) el işine indirgersin. "Bilgi" dersen epistēmē ile farkını silersin — oysa Platon iki terimi bazen eşanlamlı, bazen karşıt kullanır ve bu dalgalanma kendisi bir yorum konusudur.
Atıf ve kaynak notu
Tekhnē-epistēmē karşıtlığı Platon'da sabit değildir; kesin ayrımı Aristoteles yapar (NE VI). Platon'un Euthyphron'da dindarlığı önce "epistēmē" (14c), sonra "tekhnē" (14e) diye adlandırması, iki terimi henüz ayırmadığını gösterir. Aristotelesçi ayrımı Platon'a yansıtarak okumak, diyalogdaki bu kaymayı bir "hata" gibi gösterir.
İlgili kavramlar
- ars (Latince karşılığı)
- Erdem Öğretilebilir mi Problemi
- Tekhnē Benzetmesi (Sokrates)
- Teori ve Pratik Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tekhnē, tekhne, Tekhnē, sanat, sanatlarını, sanattan
Metinlerde işaretlendiği yerler
120 yer · 83 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B10
- Anaksagoras, Fragmanlar59B21b
- Empedokles, Fragmanlar31B23 31B154
- Protagoras, Fragmanlar80B8
- Gorgias, Fragmanlar82B6 82B13
- Demokritos, Fragmanlar68B59 68B157
- Diğer Presokratikler, Musaios2B4
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B3 23B57
- Diğer Presokratikler, Polykleitos40B1
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B11
- Diğer Presokratikler, Arkhytas47B4
- Diğer Presokratikler, Prodikos84B2
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B1 87B15 87B44a
- Platon, Euthyphron11d
- Platon, Kratylos388c 414b 435d
- Platon, Theaitetos146c
- Platon, Sofist219a 219e
- Platon, Devlet Adamı257b 274c
- Platon, Philebos16c
- Platon, Şölen186a 196d 223c
- Platon, Phaidros244c 257a 260d
- Platon, Alkibiades I108b
- Platon, Alkibiades II140d
- Platon, Âşıklar (Erastai)135b
- Platon, Theages124a
- Platon, Kharmides161e
- Platon, Lakhes184e
- Platon, Euthydemos272a
- Platon, Protagoras312b 348e 356d
- Platon, Gorgias447c 459b
- Platon, Menon90c
- Platon, Büyük Hippias281d
- Platon, Küçük Hippias367e
- Platon, Ion530b
- Platon, Meneksenos238b
- Platon, Kleitophon408a
- Platon, Devlet332c 406b 438d 452a 488a 493a 518d 598c
- Platon, Timaios17c
- Platon, Kritias109c
- Platon, Minos314b
- Platon, Kanunlar632d 694e 747b 795e 799a 831d 875a 888e 919e 937e 967a
- Platon, Epinomis974b 975b
- Platon, Mektuplar322e
- Aristoteles, Fizik192b_2
- Aristoteles, Gök Üzerine277a25
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerine335a20
- Aristoteles, Meteorologikas107
- Aristoteles, Ruh Üzerines172
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi8.1
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.5
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.18-1
- Aristoteles, Metafizik980b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1094a 1139b10
- Aristoteles, Büyük Etik1197a5
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1218a
- Aristoteles, Politika1252a
- Aristoteles, Ekonomika1343a
- Aristoteles, Retorik1354a5
- Aristoteles, Kozmos Üzerine5
- Aristoteles, Fizyonomi806a_3
- Aristoteles, Mekanik Problemler847a_2
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.8_col1
- Theophrastos, Metafizik14
- Theophrastos, Bitkilerin Nedenleri1.12.4
- Theophrastos, Taşlar Üzerine2.8
- Theophrastos, Ateş Üzerine4.37
- Theophrastos, Kokular Üzerine3.7
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine67
- Philon, Dikim Üzerine1
- Philon, Gaius'a Elçilik46
- Heron, Metrika3.pr
- Plutarkhos, Çocukların Eğitimi Üzerine4
- Plutarkhos, Talih Üzerine3
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine4
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Caius Marcius Coriolanus38.4
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Alkibiades ile Coriolanus'un Karşılaştırması1.1
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Timoleon14.3 28.2
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Aemilius Paulus3.3
- Plutarkhos, Demetrius1.1
- Epiktetos, Enkheiridion32.3
- Epiktetos, Fragmanlar27
- Epiktetos, Epiktetos Gnomolojisi58
- Marcus Aurelius, Kendime4.2.1